Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 3105 863958 848191 2026-07-29T10:10:21Z Avirmed Batsaikhan 53733 863958 wikitext text/x-wiki {{Short description|1937-1939 оны Монгол дахь их цэвэрлэгээ}} {{redirect|Их Хэлмэгдүүлэлт}} {{Инфобокс иргэний халдлага | title = Их Хэлмэгдүүлэлт | image = Skulls at Khambyn Ovoo.jpg | caption = 2003 оны 4 сард олдсон хохирогчдын цогцос | map_caption = | location = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] | coordinates = | partof = [[Их Хэлмэгдүүлэлт (ЗХУ)|Их Хэлмэгдүүлэлт]] | target = *[[Лам|Буддын шашны лам нар]], язгууртнууд *[[Сэхээтэн]]үүд *[[Улс төрийн эсэргүүцэгчид]] *[[Буриадууд|Буриад]] болон [[Казахууд]] | date = '''Үндсэн үе:'''<br />1937 оны 9 сар – 1939 оны 4 сар<br />({{Age in years and months|month1=9|day1=22|year1=1937|month2=4|day2=1|year2=1939}}) | time = | timezone = | type = [[Хураангуй цаазлах]], [[Аллага]], [[Үй олноор нь алах]], [[НКВД-ын олон нийтийн ажиллагаа#НКВД-ын үндэсний үйл ажиллагаа|Үндэстний цэвэрлэгээ]] | fatalities = 20,000–35,000 | injuries = | perps = *[[Хорлоогийн Чойбалсан]] *[[НКВД|НКВД-ын дарга]] [[Михаил Фриновский]] *[[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүйн сайд]] Цэрэндорж *Дотоод хэргийн хорооны дарга Д. Намсрай *Онц Бүрэн Эрхт Тусгай Комиссын гишүүд [[Доржжавын Лувсаншарав]] *Дотоод хэргийн дэд сайд Насантогтох, Баясгалан, Дашцэвэг болон бусад | motive = *Улс төрийн өрсөлдөгчөө устгах *Эрх мэдлээ нэгтгэх *Буддын шашны эсрэг үзэл }} {{Монголын түүх}} [[Файл:Old Yurt Temple.JPG|thumb|right|250px|Хэлмэгдүүлэлтийн үеэр 800 орчим хүрээ, хийдийг устгажээ.]] '''Монголд өрнөсөн Их Хэлмэгдүүлэлт''' нь [[1922]] онд эхлэн [[1937]] онд дээд цэгтээ хүрч, [[1939]] оноос бага зэрэг саарсан боловч янз бүрийн хэлбэрээр олон жил үргэлжилсэн [[БНМАУ|тухайн үеийн Монголын]] нийгмийн бүхий л давхаргыг хамарсан хэлмэгдүүлэл байв. Монголын хэлмэгдүүлэлт нь шууд нийгмийн сэхээтнүүдийн эсрэг чиглэж байв. Хүмүүсийг голдуу Японы тагнуул хэмээн хэлмэгдүүлж байжээ. Ихэвчлэн хэлмэгдүүлэлтэнд 45,000-аас 55,000 хүн хөнөөгдсөн гэсэн тооцоо байдаг бөгөөд ихдээ 100,000 ч гэсэн тоо бий. Монгол улсын нийт хүн амын 8-13%-ийг хэлмэгдүүлэн хөнөөжээ. Эдгээрээс 18,817 нь лам нар байв. Тухайн үед эрх барьж байсан [[Монгол Ардын Нам]]ын (үүнд МАХН бас багтана) төв удирдлага нь [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсангийн]] шууд удирдлага дор ба нөгөө талаас шууд Зөвлөлтийн удирдагч [[Иосиф Сталин|Иосиф Сталины]] шахалтан дор олон арван мянган гэмгүй Монголчуудыг бөөнөөр нь аймаглан устгах коммунист яргаллыг энэ хэлмэгдүүлэлтээр үйлдсэн юм. Монголын үндэсний эрх ашгийг ба тусгаар тогтнолыг хамгаалсан зохиолч, эрдэмтдийн бүтээлийг хориглон шатааж байв. Энэ хэлмэгдүүлэлтээр тэр үеийн монголын сэхээтнүүд баривчлагдан шийтгэгдэж, олонхи нь цаазаар авахуулсан байдаг. Мөн Монгол дахь шарын шашны 700 гаруй сүм хийд коммунист хийрхлийн золиос болж сүйтгэгдэж сүм хийдээс оросуудын тоносон олон зуун ачааны тэрэг дүүрэн Монголын соёлын дурсгалууд ЗХУ руу ачигдсан байна. Үүний зарим хэсэг нь одоо болтол [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургийн]] [[Эрмитаж]] музейд 2 том танхим дүүрэн үзмэр болон дэлгэгдсэн. == Түүх == Улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийг 3 үе шатанд хуваадаг. ===I үе шат, 1922-1939=== {{Гол|Бодоогийн хэрэг}} {{Гол|Данзангийн хэрэг}} {{Гол|Лхүмбийн хэрэг}} {{Гол|Гэндэн, Дэмид нарын хувьсгалын эсэргүү нарын хэрэг}} {{Гол|Буриадуудын хувьсгалын эсэргүү хэрэг}} Эхний үе шат [[ардын хувьсгал|Монголын хувьсгалыг]] [[ЗХУ|Зөвлөлтийн]] загварт оруулахын тулд Монголын улс төрийн лидерүүдийг хэлмэгдүүлэлтэнд өртүүлжээ. [[Догсомын Бодоо]], [[Солийн Данзан]], [[Дамбажав]] нарыг дараалан улс төрийн тавцангаас зайлуулж Коминтерны заавраар тайж угсаа, үндэстний хөрөнгөтөн, сэхээтэн лам нарын хөрөнгийг нийгэмчилж (10 сая төгрөгний үл хөдлөх хөрөнгө) [[1928]]-[[1932]] онд монголын эдийн засгийн гол баялаг болох мал 6 саяаар хорогдов. 1932 оны зэвсэгт бослогын<ref>Баруун дөрвөн аймагт гарсан 1932 оны зэвсэгт бослого</ref> дараа хэлмэгдүүлэлт бага зэрэг намжсан боловч ЗХУ, [[Коминтерн]] өөрсдөөсөө урвасан гэдэг ялт хэргийг буриадуудад тулгаж аймшигтайгаар устгах дараагийн үйл ажиллагаанд бэлтгэж байв. [[Ж. Лхүмбэ]], [[П. Гэндэн]], [[Г. Дэмид]], [[Доржжавын Лувсаншарав]] нарын удирдсан [[япон|японыг]] түшиглэсэн хувьсгалын эсэргүү хуйвалдааны байгууллагын гэсэн хэд хэдэн хэргийг зохион байгуулж үүний үр дүнд 26000 хүнийг хэлмэгдүүлснээс 25000 хүнийг нь [[1937]]-[[1939]] онд шийтгэсэн байна. Энэ үйл ажиллагааг гардан хийсэн Онцгой бүрэн эрхт комисс (ОБЭК) [[1937]] оны 9-р сарын 10-нд байгуулагдан [[1939]] оны [[4 сарын 22]] хүртэл ажиллахдаа 51 удаа хуралдаж 25824 хүний хэргийг шүүж 20474 хүнд буудан алах ял өгч, 5103 хүнд 10 жил хорих ял, 240 хүнд 10-аас доош жилээр хорих ял оногдуулжээ. Зөвхөн 1937 оны 8-р сараас 1938 оны 1-р сарын хооронд 10728 хүнийг баривчилсан ба үүний 7814 нь лам, 322 нь хуучин феодал, 300 нь албан хаагч, 180 нь ардын цэргийн дарга, 1555 нь буриад, 408 нь хятадууд байжээ. Үүнээс 7171 хүний хэргийг мөрдөн байцаасан байх бөгөөд 6311 хүнийг цаазалсан байна. ===II үе шат, 1940-1955=== {{Гол|Порт-Артурын хэрэг}} Уг байгууллагыг татан буулгасны дараа Тусгай комиссыг байгуулснаар Улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийн хоёрдугаар үе шат эхэлжээ. Энэ комиссын гол үүрэг нь аймшигт цуст яргаллыг гардан хийсэн хүмүүсийн эсрэг чиглэсэн нь хэргийн гэрчийг устгаж түүхэн үнэнээс зайлсхийх гэсэн оролдлого байлаа. Энэ байгууллага [[1939]] онд 78 хүнийг, 1940 онд 42 хүнийг, [[1941]] онд 86 хүнийг шийтгэсний ихэнхийнх нь хувь заяаг [[ЗХУ|ЗХУ-д]] шийдэгджээ. ===III үе шат, 1956-1990=== {{Гол|Сэхээтний төөрөгдөл}} {{Гол|Ц. Лоохууз, Б. Сурмаажав нарын намын эсрэг бүлэг}} {{Гол|Д. Төмөр-Очирын хэрэг}} {{Гол|Б.Ширэндэвийн хэрэг}} Улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийн 3-р үе шат нь Монголын шинэ үеийн сэхээтнүүдийн эсрэг хандаж тэдний үндэс угсаагаа сэргээх эх оронч үзлийг нь мохооход чиглэв. [[1962]] онд [[Чингис хааны|Чингис хааны]] 800 жилийн ойг тэмдэглэлээ, үндсэрхэг үзэл гаргалаа, [[Марксизм]]-[[Ленинизм|Ленинизмын]] жанжин шугамаас ухарлаа хэмээн [[Дарамын Төмөр-Очир|Дарам-Очирын Төмөр-Очир]], [[Ц. Лоохууз]], [[Б. Сурмаажав]], [[Б. Нямбуу|Х. Нямбуу]], [[Л. Цэнд]] тэргүүтэй олон сэхээтнүүдийг үүнд хамруулжээ. Ийнхүү Монгол дахь улс төрийн хэлмэгдүүлэлт эхний үедээ алан хядах замаар хэрэгжсэн бол дараачийн үедээ аажмаар төрхөө өөрчлөн, нам захиргааны арга хэмжээ авч шийтгэх, хүний нэр төр, нандин чанарыг гутаах, үзэл бодлоор хавчин гадуурхах, нэр хоч өгөх, нутаг заан цөлөх хэлбэртэй болсон юм. Энэ удаа хууль-хяналт, шүүх, прокурорын байгууллагын оролцоотой хэрэгжүүлэх болсон ажээ. == Өрнөсөн шалтгаан == {{гол|Лхүмбийн эсэргүү хэрэг}} Улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийн эхлэл нь [[1933]] онд гарсан [[Лхүмбийн хэрэг]] байсан юм. Энэ хэрэгт, улс төр, нам, цэргийн албан хаагчид болон хэдэн зуун энгийн иргэд хэлмэгдсэн юм. Энэ хэрэг нь огт ор үндэсгүй зохиомол зүйл байсан нь тогтоогдсон. [[Жамбын Лхүмбэ]] нь [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|Намын]] Төв Хорооны нарийн бичгийн дарга байсан юм. Ж.Лхүмбэ болон тэр хэрэгт холбогдсон бусад хүмүүсээс гаргуулж авсан мэдүүлгээс үзвэл тэд нар [[Япон|Японы]] тагнуулын даалгавараар ажилладаг байгууллагыг үүсгэн байгуулсан, хувьсгалын эсрэг зэвсэгт бослого зохион байгуулахаар бэлтгэж байсан гэсэн байдаг. Гэхдээ тэдгээр бүх мэдүүлэг нь нотлогдоогүй, анх тэр хэргийг үүсгэх гол нотлох баримт гэгдэж байсан захиаг бичсэн хүн нь шууд гүтгэлэг байсныг хүлээсэн бөгөөд тэр нь шинжээчийн дүгнэлтээр нотлогддог байна. Энэхүү хэргийг тулган хүлээлгэхэд тэднийг нойр хоолгүй байлган жижүүрлэн байцаах, зодох, айлган сүрдүүлэх, аргадах зэрэг хууль бус аргуудыг өргөнөөр ашиглаж байсан байдаг. Мөн хэргийг таслан шийтгэх ажлыг шүүх байгууллагаар оруулалгүй, прокурорын хяналтаас гадуур, сэжигтэнд биеэ өмгөөлөх боломж олголгүй гүйцэтгэжээ. Тус хэрэгт гэм зэмгүй 1500 орчим хүн нэр холбогдсон байдаг бөгөөд тэдэнд буудан алах болон 10-20 жил хорих зэрэг ял оноосон байдаг. [[1937]] оны есдүгээр сард нам, улс төр, цэргийн голлосон 69 хүнийг прокурорын зөвшөөрөлгүй баривчилж хэлмэгдүүлсэн байдаг. Мөн цэмбэний фабрик шатсан хэрэг, [[Гэндэн-Дэмидийн хэрэг]], [[Герман|Германы]] тагнуулын хэрэг, [[Япон|Японы]] тагнуулын хэрэг, Порт-Артурын хэрэг гэх зэрэг олон хэргүүд байсан байх ба тэдгээр нь цөм зохиомол хэрэг байсан нь сүүлд шалгалтын явцад тодорсон байдаг. Тэдгээр хэрэгт холбогдуулж хэдэн мянган хүнийг хэлмэгдүүлжээ. Хилс хэрэгт хэлмэгдэгсдийн дийлэнх нь лам нар байсан юм. Лам нар нь тулгасан хэрэг хүлээхдээ амархан, дуулгавартай, хүлцэнгүй байсан нь хэрэг тулган хүлээлгэхэд амархан байжээ. Мөн лам нарын ихэнх нь Монгол бичиг мэддэггүй байсан бөгөөд түүнийг нь далимдуулан мэдүүлээгүй зүйлүүдийг нь мэдүүлсэн болгон бичиж хууран хурууных нь хээг даруулдаг байсан байдаг. Түүнээс гадна байцаагч нар лам нараас цөөхөн асуулт асуудаг байжээ. Тэр нь та хэн хэнийг таних вэ гэж асуудаг байсан байна. Байцаагдаж байгаа лам өөрийн танидаг лам нарын нэрсийг хэлэхэд тэднийг нь эсэргүү бүлгийн гишүүд болгож бичээд ахмад зэрэг цолтойг нь толгойлогч болгон бичээд гарынх нь хээг даруулдаг байсан байна. Гэхдээ тухайн үед баривчлагдан шийтгэгдэж байсан бүх хүн гэм зэмгүй хэлмэгдэгсэд байсан гэж үзэж болохгүй юм. Тухайн үед үнэхээр японы тагнуул, зэвсэгт бослогод бэлтгэж байсан хэргүүдийн талаар баримт байдаг. Тухайн үед нэрсийн жагсаалтын дагуу болон баривчлах хүний тоо гаргаж өгдөг байсан байна. Төлөөлөгч нар өөрсдийн нормоо биелүүлэхийн тулд нэрсийн жагсаалтанд ороогүй, тааралдсан нэг айлаасаа л хүн баривчлаад аваад явж байсан тохиолдол олон байдаг талаар дурьдсан байдаг. [[Дорноговь]] аймгийн дотоод яамны төлөөлөгчийн газрын шоронд хүн орох зайгүй болсон байсанд 30 хүнийг буудан алж зай гаргаж байсан тухай баримт хадгалагдан үлдсэн байдаг. Мөн сэжигтнүүдийг баривчлан авч явахдаа ачааны машин дээр олон зуугаар нь давхарлан ачаад бүтээлгээр бүтээж, овоосон газар нь бороохойдож, буудаж байсан баримт жишээ бий. Ийнхүү баривчлагдан хүргэгдэх замдаа 2-3 хүн нас бардаг байжээ. == Гадаад хүчин зүйл == ===НКВД=== {{гол|НКВД}} Манай оронд улс төрийн хэлмэгдүүлэлт болсон нь гадаад дотоодын тодорхой хүчин зүйлтэй холбоотой байна. [[1930]]-аад оны эхнээс [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] коммунист намын зүгээс [[Монгол]]ын талаар явуулах бодлого илэрхий идэвхжижээ. Энэ үед [[Большевик|Зөвлөлт Холбоот Улсын Коммунист Нам]]ын Төв Хорооны дэргэд Монголын комисс байгуулагдаж Монголын тухай асуудлыг байн байн хэлэлцэж тогтоол шийдвэр гаргаж байжээ. Жишээ нь бүрэн бус тооцоогоор [[Большевик|ЗХУКН-ын]] Төв Хорооны улс төрийн товчоогоор [[1930]]-[[1939]] онд Монголын асуудлыг 168 удаа хэлэлцсэн байдаг. ЗХУКН-ын [[1933]] оны [[11 сарын 1]]-ний тогтоолоор Элиава гэгч хүнийг Монголд томилон явуулахдаа түүнд дараах үүргийг өгчээ. Үүнд: :''"Японы цэргийн эрхтнүүд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын нутгийг булаан эзлэнэ хэмээн Японы түрэмгий аюул хүчтэй болж байгааг Монголын удирдлагад тайлбарлах; Япончууд бүр одоо БНМАУ-ыг түрэмгийлэн эзлэх бүх талын бэлтгэл хийж байгааг Монгол нөхдүүдэд мэдэгдэх хэрэгтэй"'' гэжээ. Зөвлөлтийн удирдлагаас манай төр засгийн удирдагч нарт Японы тагнуул танай Монгол улсад нэвтэрч ялангуяа сүм хийдтэй холбоо тогтоож байна хэмээн тэдэнд шургуу ухуулж байсан байдаг. Монголын лам нарыг үй олноор нь хэлмэгдүүлж, сүм хийдийг устгах санааг [[Иосиф Сталин|Сталинаас]] Монголын удирдагч нарт тулган хэлж байжээ. [[1934]] оны 11 сард Иосиф Сталин [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Монголын ерөнхий сайд]] [[Пэлжидийн Гэндэн]]г хүлээн авч уулзахдаа: :"''Танайд улсын дотор улс байгаа байдалтай болжээ. Нэг засгийн газар нь Гэндэнгийн засгийн газар, нөгөө нь лам нарынх. Гэхдээ лам нарын засгийн газар нь хүчтэй байна''" хэмээгээд лам нартай :"''аажмаар тойруу замаар тэмцэх хэрэгтэй. Гэндэнгийн засгийн газар лам нарынхаас хүчтэй байх хэрэгтэй. Лам нарыг өөрийн гарт хатуу авах хэрэгтэй''" гэх зэргээр Монголын Ерөнхий сайдад ухуулан тулгаж байсан байна. ЗХУКН-ын Төв Хорооны Улс Төрийн Товчооны [[1935]] оны [[арваннэгдүгээр сарын 26]]-ны 34-р тогтоолд: :"''Лам нарын хувьсгалын эсэргүү байгууллага нь Монголын олон улсын байдал хурцдах тусам төдий чинээ хүчтэй болж Японы булаан эзлэгчдийн талд өөрийн ард түмнээс урвагчид болох тул лам нартай хийх тэмцлийг сулруулахгүй байхыг Монгол удирдлагад зөвлөх хэрэгтэй''" гэж заагаад Сталин гарын үсэг зурсан байна. Түүхийн ухааны доктор [[Оохнойн Батсайхан|Оохнойн Батсайханы]] дүгнэж хэлснээр "''энэхүү шийдвэр болон бусад олон дагалдах заавруудын хамтаар Монголд олон тооны "хувьсгалын эсэргүү" "Японы тагнуул" буй болж тэднийг хоморголон баривчлах аянд гарах нэг сэжим болжээ''". Ингээд [[1937]] оны намар ЗХУ-ын Дотоод явдлын яамны дэд сайд [[Михаил Фриновский]], Батлан хамгаалах яамны дэд сайд [[Смирнов]] нар Монголд ирэхдээ Хувьсгалын эсэргүү, Японы тагнуул гэгдэх хэсэг хүмүүсийн нэрсийн жагсаалт авч ирсний дагуу мөн оны есдүгээр сарын 10-ны шөнөөс өргөн баривчилгаа эхлэж түүнд төр, нам, соёл, олон нийт, цэргийн зүтгэлтэн, лам, хар олон мянган хүн өртсөнийг өмнө нэгэнт өгүүлсэн билээ. Эл баривчлагын үед манай дотоод явдлын яаманд зөвлөлтийн олон арван зөвлөх сургагч нар ажиллаж хэрэг дээрээ тэд баривчлагдагсдын мөрдөн байцаах үйл ажиллагааг зохион байгуулж байсан байна. == Дотоод хүчин зүйл == Улс төрийн хэлмэгдүүлэлтэд нөлөөлсөн дотоод хүчин зүйл цөөнгүй байв. Тухайн үеийн [[Дотоод явдлын яам]]анд хэт их эрх мэдлийг төвлөрүүлснээр хэрэг бүртгэлт мөрдөн байцаалтандаа эрүү шүүлтийг дураар хэрэглэх болсон. Үүнийгээ ч хууль ёсны болгох зорилгоор тусгай комиссоос: сэжигтний амь насанд ноцтой хохирол учруулалгүйгээр эрүүдэн байцаахыг зөвшөөрсөн шийдвэр гаргуулсан байна. Ингэснээр дотоод яамны гүйцэтгэх ажилтнууд өөрийн дураар харгис хэрцгий эрүү шүүлтээ хуулийн дагуу хэрэглэх эрхтэй болсон байдаг. Мөн дотоод яамны хэрэг бүртгэл, мөрдөн байцаах үйл ажиллагаа нь прокурорын байгууллагын хяналтаас бүрэн гарсан. Үүний тулд [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]]: :"''Прокурорын байгууллага нь [[Дотоод явдлын яам|Дотоод яам]]ны нэр хүндийг унагаж, хувьсгалын эсэргүүнүүдтэй тэмцэх ажилд саад учруулж байна''" хэмээн АИХ-д гомдол мэдүүлсэнд АИХ-аас прокурорын газрыг дахин тийм явдал гаргахгүй байхыг үүрэг болгон шийдвэрлэсэн нь дотоод яамыг хэмжээгүй эрхт болгон хувиргасан юм. Тухайн үеийн дотоодын тагнуулын мэдээлэгч нар нийт 50,000-д хүрч байжээ. Бас нэг хүчин зүйл нь хэргийг шүүх байгууллага тасладаггүй харин [[Онц Бүрэн Эрхт Тусгай Комисс]] гэх комисс шийдэж байсан бөгөөд энэ нь Дээд шүүхээс гадна дахин нэг шүүх үүссэн байсан хэрэг юм. Мөн тухайн үеийн улс төрийн хилс хэрэгт гүтгэгдэж байсан бүх хүмүүс тус комиссоор хэрэг нь шийдэгдэж байсан нь Шүүх байгууллагын үүрэг ролийг үгүйсгэсэн явдал байсан юм. Бүрэн эрхт тусгай комисс нь хэрэгтнүүдийн хэрэгтэй танилцдаггүй, нэрсийн жагсаалтаар ял оноодог байжээ. Түүнээс гадна Бүрэн Эрхт Тусгай Комиссын шийдвэрт давж заалдах эрх яллагдагчид байдаггүй байсан. Эл үе нь улс орны гадаад байдал эрс хурцдан, хүндэрч дотоодод дайсны явууллага идэвхижиж байсан үе юм. [[1935]] оны 2 сараас эхлэн Японы зүгээс хилийн өдөөн хатгалга хийх, тус улсад халдан довтлох илэрхий болсон. Энэ үед Японы тагнуул Монголд байгаа гэж үзэх үндэслэл бүрэн байсан. == Цагаатгах ажил == Энэхүү аймшигт он жилүүдийн алдаа завхралыг засаж залруулахаар 1990 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар Цагаатгах ажлыг удирдан зохион байгуулах улсын комиссыг байгуулж, 1996 оноос жилийн бүрийн [[9 сарын 10|9-р сарын 10]]-ыг Улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгсдийн дурсгалын өдөр болгон хэлмэгдэгсэд, тэдний үр хүүхэд, хойч үед хүндэтгэл үзүүлдэг болсон юм. Улмаар [[1998]] оны [[1 сарын 2]]-нд улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгсдийг цагаатгах тэдэнд нөхөн олговор олгох тухай хуулийг [[УИХ]] батласан юм. [[2005]] оны 11 сарын байдлаар Улс төрийн хилс хэргээр хэлмэгдсэн 36 мянган хүний 29 мянгыг нь цагаатгаад байна. Эдгээр хүмүүсийн 26 мянга нь улсын комисс байгуулагдсан цагаас хойших 15 жилийн хугацаанд цагааджээ. == Хор уршиг == [[Файл:Purge Statistics, ethnicity (Mongolia).png|300px|thumb|right|Шийтгэгдсэн хүмүүсийн яс үндэс]] [[Файл:Purge Statistics, all (Mongolia).png|thumb|300px|right|Бүрэн эрхт тусгай комиссоор [[1937]]-[[1939]] оныг хүртэлх нийт шийдвэрлэсэн 25,824 хүмүүсийн ял. (20,474 хүнийг буудан алах, 5,103 хүнийг 10 жил хорих, 240 хүнийг 10-аас доош жил хорих, 7 хүнийг сулласан байна)]] [[1932]]–[[1940]] онуудад 28,451 хүн баригдаж шийтгүүлсэн. Түүний 20,822 хүн буюу 73% нь буудуулжээ. [[1932]]-[[1937]] оныг хүртлэх 5 жилд 1730 хүн шийтгэгдэж 162 буюу 0.9% нь буудагдсан бол [[1937]]-[[1940]] он хүртлэх 4 жилд 26,721 хүн шийтгэгдэж түүний 20,660 буюу 77% нь буудуулсан байна. [[1937]]-[[1940]] онд шийтгүүлсэн хүний тоо нь тэр үеийн насанд хүрсэн эрэгтэйчүүдийн 10.9% -ийг эзлэж байсан бөгөөд энэ нь 1000 хүн тутмаас 100-110 хүн шийтгэгдэж, 80-90 хүн буудуулж байсан гэсэн үг юм. [[1934]] онд хуралдсан намын 9-р их хурлаар сонгогдсон бүгд хурлын гишүүдийн 72%, Төв хорооны тэргүүлэгчдийн 82%, намын төв комиссын гишүүдийн 57%, Төв шалган байцаах комиссын гишүүдийн 80% нь баригдаж шийтгүүлжээ. Хэлмэгдүүлэлтийн оргил үе нь [[1933]], [[1937]], [[1938]], [[1939]], [[1940]] он байв. ==Балданогийн мэдүүлэг== [[БНМАУ-ын үеийн цэргийн цол|БНМАУ]]-ын төр засаг, ДЯЯ, Цэргийн яамны удирдах албан тушаалтнуудыг 1937 оны 6, 7 дугаар сард баривчилж [[Чита]] хотноо аваачиж, 1-2 сарын хугацаатай мөрдөн байцаалт явуулсны эцэст мөн 1937 оны 8,9-р сард Москва хотод хүргэж, мөрдөн байцаахад, монгол иргэдийн мөрдөн байцаалтын үйл ажиллагаанд биечлэн оролцож, монгол хэлний орчуулагчаар ажилласан буриад Базар Чимитович Балданог 1956 онд байцаан мэдүүлэг авсан байна. 1956 оны 9-р сарын 22-нд ЗХУ-ын Цэргийн ерөнхий прокурорын хэлтсийн ажилтан, шүүх зүйн дэд хурандаа Арсеньев, хошууч Лебедев нар орчуулагч Б.Ч.Балданог байцаажээ. Тэрбээр 1956 онд өгсөн мэдүүлэгтээ, "намайг 1939 оны 6-р сард Чита мужийн НКВД-ийн газрын дарга Куприн дуудаж хувьсгалын эсэргүү хэрэгт баривчлагдсан монгол иргэдийг мөрдөн байцаах хэсэгт орж, орчуулагчаар нэн даруй ажилла гэж тушаасан" гэжээ. Мөрдөн байцаалтын ажилд орон нутгийн НКВД-ийн ажилтнууд татагдаж оролцсон. Мөрдөн байцаах хэсгийн дарга нь Наседкин, Мозулевский, Арсенович нар байсан. Хэрэгтнүүд хэрэг хүлээхгүй болохоор Очиров, Шагдарон, Бадмаин нар тэднийг хашгирч сүрдүүлдэг байсан. Мозулевский Балжиннямыг резинэн бороохойгоор жанчиж, дээлийг нь навсайтал 3 удаа зодсон. Гуравдахь өдрөө Балжинням хэргээ хүлээсэн. Мал аж ахуй, газар тариалангийн яамны сайд Пүрэвдоржийг байцаахад би байсан. Балжиннямыг Лувсаншаравтай нүүрэлдүүлэхийг би харсан. Лувсаншарав Балжиннямыг илчлэх гэхэд цаадах нь огт хүлээгээгүй. Монголчуудыг харгислан зодож, жанчсаны эцэст тэд аргагүйн эрхэнд хэргээ хүлээдэг юм гэж Очиров, Бадмаин нарын ярьж байхыг сонссон. Бадмаин ийм байдалд их дургүйцэж байсан. Хожим тэр Москвад хорлогдсон. Баривчлагдсан монголчуудыг 1939 оны 7-р сард 2 удаагийн цуваагаар Москвад хүргэсэн. Би Москвад бараг бүх монгол хүнийг мөрдөн байцаах ажиллагаанд орчуулагчаар оролцсон. Янз бүрийн цаг үед Очиров, Бадмаев, Бадмаин, Боярский зэрэг мөрдөн байцаагч голлож байцаасан. Элдэв арга хэрэглэдэг байсан. Зодох, хоолоор хясах, карцерт хийх зэргээр. Чекригын Арсенович, Седов, Хват, Наседкин нар Читад байхад монголчуудыг их зоддог байсан. Харин Полянский, Марков, Намрцев, Притоманов, Чермонебов нар зоддоггүй байсан юм. [[Анандын Амар|Анандын Амарыг]] хууль бус мөрдөн байцаалтын аргаар зовоосон. Читад Тээвэр худалдааны яамны сайд Рэнцэнмэнд “Гадаадын ажилчин” хэмээх хэвлэлийн газар ажилладаг байсан Өлзийтогтох, МАХН-ын ТХ-ны нарийн бичгийн дарга Шижээ, Бага Хурлын орлогч дарга Лосол, Монголын ардын армийн орлогч жанжин Лувсандоной, МАХН-ын ТХ-ны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга Лувсаншарав, Бага хурлын дарга Догсом, Шүүх яамны Даншийцоодол, Худалдааны сайд Шагдаржав, ДЯЯ-ны ажилтан Баясгалан нарыг зодсон. Москвад Лувсаншарав, Насантогтох хоёрыг их зодсон. Мөрдөн байцаалтын протоколд сүүлд нь хэрэгтнүүдээр гарын үсэг зуруулдаг байсан юм. Айлган сүрдүүлж хэлж тулган бичүүлдэг байсан. БНМАУ-ын ДЯЯ-ны зөвлөх байсан Скоков, Мальков нар зориуд монголоос ирж, мөрдөн байцаалтын ажилд оролцдог байсан юм. Монголд буй хүмүүсийн талаар Амараас мэдүүлэг авахаар тэд ирж байсан. 1940 оны зун мөрдөн байцаах ажил дууссан боловч 1941 оны зун хүртэл үргэлжилсэн. 1941 оны 8-р сард монголчуудын хэргийг ЗХУ-ын Дээд Шүүхийн Цэргийн коллеги шүүн тасалсан. Амар хэрэг хүлээгээгүй, эцэст нь хууль бус мөрдөн байцаалтын арга хэрэглэж хэргийг хүлээлгэсэн. Насантогтох, Өлзийбадрах хоёр шүүх хурлын ажиллагаанд биечлэн оролцсон. ЗХУ-аас тусгаар, бие даасан Монгол улс байгуулах бодолтой гэж хэлж байсан. Тэгээд буудах ял авсан. Бусад шүүн таслах хурал тэгсхийгээд хуралдсан болоод өнгөрсөн. Лефортово шоронд болсон. Шүүх хуралд Амар, Лувсаншарав нар огт оролцоогүй бодогддог. Шүүх хурлынхан хоол ундтай, архи, дарстай сүрхий хангалуун байсан. Орчуулагч Ульрих намайг орж хооллохыг урьсан боловч би дарга нарын зиндаанд оролцоогүй гэж мэдүүлжээ<ref>http://www.gia.gov.mn/articles/medee/1059 У.Амарсайхан - Уулын бvргэд ч уйлдаг</ref>. ==Москвад хүргэгдсэн монголчуудын хувь заяа== 1937 оны 9-р сарын 10-нд Монголд хүрэлцэн ирж “Заговор”, “Хуйвалдаан” хэмээх улс төрийн хувьсгалын эсэргүү бүлгийн хэрэгт холбогдсон гэх 115 монгол иргэнийг ДЯЯ-нд гардуулан өгч, “Их баривчилгаа” гэгчийг эхлүүлж “Онцгой бүрэн эрхт комисс” гэгчийг байгуулах ажлыг гардан зохион байгуулсан НКВД-ийн дэд дарга, [[Михаил Фриновский]] тодорхойлолтдоо: “Би ЗХУ-ын коммунист /большевикуудын / НТХ-ны даалгавараар 1937 оны 8-р сард Монголд очиж зөвлөлтийн цэргийг оруулж байрлуулах, Монголын дотоодод буй хуйвалдааныг бутцохих үүргийг [[Николай Ежов|Николай Ежовоос]] хүлээн авч БХЯ-ны дэд сайд Смирнов, Монголд шинээр томилогдсон бүрэн эрхт төлөөлөгч [[Сергей Миронов]] нарын хамт Монголд очсон. Уг үүргийг биелүүлэхэд юуны түрүүн монголын лам нарыг баривчлах ажлыг өрнүүлж 7-8 мянган хүнийг баривчлуулсан бөгөөд уг ажлыг цааш нь [[Михаил Голубчик]] /1936-1938 онд ДЯЯ-ны ерөнхий зөвлөх байсан / үргэлжлүүлж, 25 мянгад хүргэсэн юм” гэжээ. Түүнчлэн Фриновский хэлэхдээ, “Их баривчилгааг Хорлоогийн Чойбалсан хүлээн зөвшөөрч, түүний гарт бүх удирдлагыг төвлөрүүлсэн бөгөөд харин Ерөнхий сайд [[Анандын Амар]] эрс татгалзан, эсэргүүцэж байлаа” гэжээ. 1936-1938 онд ЗХУ-аас БНМАУ-д сууж байсан ЭСЯ-ны зөвлөх өгсөн А.С.Скрипко мэдүүлэгтээ: “Монголд гэм зэмгүй олон хүнийг хууль бус аргаар мөрдөн байцаааж, эрүүгийн гэмт хэргийг зохиомлоор бий болгох ажлыг Монголын ДЯЯ-нд ажиллаж байсан НКВД-ийн зөвлөх, сургагч-мэргэжилтнүүд удирдан, монголын ДЯЯ-ны ажилтнуудын гараар гүйцэлдүүлж, төр, засгийн удирдах зүтгэлтэн Лувсаншарав, А.Амар, Х.Чойбалсан нараар зөвшөөрүүлж, хийлгэсэн юм” гэжээ. Тэрээр цааш нь “НКВД-ийн зарим сургагчдын санаачилгаар Монголын төр, засаг, цэргийн болон энгийн байгууллагад зүсэн бүрийн “хуйвалдагчид”-ыг илрүүлэх ажлыг хувийн эрх ашгийн үүднээс ч хийж байсан юм” гэжээ. Энэчлэн 1936-1940 онд ДЯЯ-нд НКВД-ийн зөвлөх сургагчаар ажиллаж байсан Михаил Голубчик, М.П.Чопяк, Л.Б.Ничиков, Ф.С.Ситиков, А.В.Сигаев, В.А.Авилов, В.Л. Светлов болон бүрэн эрхт элчин сайд байсан [[Сергей Миронов]] нараас баривчлагдаж мөрдөгдөж байсан монгол иргэдийн талаар тэдний өгсөн мэдүүлэг авсан байна. Баривчлагдсан монгол иргэдэд “хувьсгалын эсэргүү”, “[[Нармай Монгол|Панмонгол]]”-ын үндсэрхэг үзэлтэй байгууллагын идэвхитэй гишүүд, удирдагч, монгол-зөвлөлтийн нөхөрсөг харилцааг салгаж, Монголын Ардын хувьсгалыг устгахын тулд Японы дэмжлэг туслалцаанд тулгуурлаж, хамтран ажилласан гэж Зөвлөлт Оросын /РСФСР/ эрүүгийн хуулийн 58-ын 1, 2, 7, 11 дүгээр зүйл ангиар ял оноож шийтгэжээ. Дээрх монгол иргэд [[Чита|Читад]] байх анхны үедээ хэргээ хүлээгээгүй байна. Гэвч нэн хэрцгийгээр тамлан зовоож, зодож, занчиж, нойр хоолгүй байцааж, сэтгэл санааны хүнд дарамтанд оруулсны эцэст арга буюу тэд улс төрийн хилс хэргийг хүлээсэн мэдүүлэг өгсөн. Монголчууд Москва хотын [[Лефортово шорон|Лефортово шоронд]] хоригдож, хоол, ундны хангамж, эрүүл ахуйн нөхцөл муу байсан учраас уушиг, тэжээлийн хомсдлоор олон хүн өвчилжээ. Өвчлөгсдийг Бутырийн шоронгийн эмнэлэгт шилжүүлэн хэвтүүлжээ. Гэвч шүүх хурлаас өмнө долоон хүн шоронгийн эмнэлэгт нас барсан. Цаазлагдсан хүмүүсийн чандар, шарилыг хэрхсэн нь эдүгээ хүртэл тогтоогдоогүй, цаашид ч найдлага муутай байна. Улс төрийн хилс хэрэгт баривчлагдаж мөрдөгдсөн монгол улсын иргэдээс Цэргийн яамны хэлтсийн дарга Ц.Очирбат, шийтгэгдээгүй суллагдсан Б.Эрдэнэ, С.Доржбарга, Э.Дорж, Ж.Цэвээн, М.Гомбожав, Д.Дорж, Д.Цэдэн-Иш /Гочитский/ нарын долоон хүнд 5-10 жилийн ял оноож, үлдсэн бусад хүнд буудан алах ял оноож гүйцэтгэжээ. Хорих ялаар шийтгэгдсэн дээрх долоон хүн ялаа эдэлж байхдаа янз бүрийн хорих лагерьт нас баржээ. ЗХУ-д шүүгдсэн иргэдээс ДЯЯ-ны хэлтсийн дарга агсан М.Лувсан-Ёндон, хэлтсийн орлогч дарга агсан Б.Хаймчиг, хэлтсийн дарга агсан Б.Ишдорж, Улсын прокурор агсан Н.Борхүү, цэргийн академийн сонсогч агсан Д.Гончиг, М.Төмөрдаш нарын эрүүгийн хэргийн материал олдоогүй. НКВД-ийн ажилтан Бүх Оросын Комунист /Большевикуудын/ намын гишүүн Васильев, орлогч гишүүн Дроботин, комсомолын гишүүн Морозов нар ЗХУ-н Дотоод Хэргийн Ардын Комиссариатын газрын удирдлагад рапорт бичиж, монголчуудыг хууль бусаар мөрдөн байцааж, мөрдөн байцаалтын протоколыг журмын дагуу гүйцэтгэхгүй, нэгэн хэв маягаар дур мэдэн бүрдүүлж, өнгөрсөн хойно гарын үсэг зуруулах зэргээр дураар аашилж, хууль зөрчиж байгаа тухай тодорхой мөрдөн байцаагчдын нэр дурьдаад даруй шалгаж арга хэмжээ авахыг санал болгосон байх юм. Уг рапорт дээр [[Лаврентий Берия]] өөрийн гараар Дотоод хэргийн Ардын комиссариатын орлогч дарга Меркулов, Бочков нар “нарийвчлан шалгаж, үр дүнг илтгэ” гэж 1938 оны 10-р сарын 27-нд цохолт хийжээ. Үүний дагуу хирэндээ шалгалт хийж үр дүнг нь Меркулов Берияд илтгэхдээ, шалгалтаар дээрх дутагдал илэрснийг дурдаад, төв аппаратын ажилтнууд өөрсдөө мөрдөн байцаалтын ажлыг хууль бусар гуйвуулсныг тэмдэглэж, НКВД-ийн мөрдөн байцаах хэсгийн орлогч дарга Наседкин, Арсенович, Либензон, Хват, Мочалов нарын хууль зөрчсөн үйл ажиллагааг илчилснээ илтгэжээ<ref>Улсын аюудгүй байдлыг хангах ерөнхий газрын архив бүртгэлийн албаны дарга, хурандаа Я. Батсуурийн өгсөн ярилцлага. УБ. 1995 он</ref>. ==Бериягийн захиа== ЗСБНХУ-ын Дотоод Хэргийн Ардын Комиссараас ЗСБНХУ-ын Батлан Хамгаалах Ардын Комиссарт Монголын Ардын Армийн удирдлага дахин хувьсгалын эсэргүү хуйвалдааны тухай захидал 1939 оны 1 - р сарын 30 Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс дахь ЗСБНХУ-ын бүрэн эрхт төлөөлөгчийн орлогч нөхөр Скрипкогийн 1-р сарын 26-нд өгсөн илтгэх хуудсанд : БНМАУ-ын Дотоод явдлын болон Цэргийн сайд БНМАУ-ын маршал Х.Чойбалсан Улаанбаатарт 1-р сарын 22-нд ирсэн. Чойбалсанг ирэхийн өмнө бол цэргийн сургуулийн захирал Дашдаваа түүнийг алан хядах (террорист) ажиллагаа зохион байгуулахаар зэхэж байна гэсэн тагнуулын мэдээ авсан байна. Арми дахь хувьсгалын эсэргүү нууц байгууллагыг мөрдөж эхлэхийн сацуу нэгэн зэрэг монголын армийн командлал болон удирдах бие бүрэлдэхүүний дотор сэжигтэй байдал анзаарагдах болов. Чойбалсанг 1-р сарын 18-нд [[Улаан-Үд|Улаан-Үдээс]] Улаанбаатар руу явах замд алахаар зэхэж буйг болзошгүй тул урьдчилан сэргийлэх зорилгоор шаардлагатай хамгаалалтын арга хэмжээнүүдийг авч хэрэгжүүллээ. Нэгэн зэрэг Цэргийн Сургуулийн захирал Дашдаваа баривчлагдсан байна. Дашдаваагийн хүлээн зөвшөөрснөөр бол өнгөрсөн оны 7-р сард түүнийг армийн улс төрийн газрын дарга Найдан ба мөн одоо баривчлагдаад буй армийн их бууны цэргийн дарга Чойндан нар хувьсгалын эсэргүү байгууллагад элсүүлэн авсан гэжээ. Дашдаваа түүний 23 зарим нэгэн гишүүн нөхдийн үргэлжлэн буй баривчилгааг үл харгалзан, хувьсгалын эсэргүү ажиллагааг эцсийг нь хүртэл амжилтад хүргэхийн тулд хоёулантай нь тохиролцсон байжээ. 1-р сарын 21-нд дотоод хэргийн яам тагнуулын мэдээ хүлээн авсанчилан, цэргийн яамны дэд сайд Дамба 1-р сарын 20-нд өөрийн штаб дээр Улаанбаатар хотын хүрээний (гарнизоны) анги нэгтгэлүүдийн захирагч дарга нарыг цуглуулж анги нэгтгэлүүдийг байлдааны бэлэн байдалд оруулах тушаал гаргасан ажээ. Энэ тушаалын талаар манай зааварлагчидад монгол дарга нараас хэн нь ч мэдээлэл өгөөгүй, түүний дотор мөн Дамба ч нэгэн адил өгөөгүй ажээ. Дотоод Явдлын Яамны онцгой тасаг Дамбын энэ тушаалын талаар ямар ч ойлголтгүй байлаа. Хувьсгалын эсэргүү байгууллагад хамаарах арваас илүү мэдүүлэг – баримт бүхүй, армийн цэргийн прокурор Лубсан Цыдып 1-р сарын 21-нд Улаанбаатарын цэргийн хүрээгээр орж, Дамбын байлдааны бэлэн байдалд оруулах тухай тушаалын гүйцэтгэлийг шалгажээ. Энэ бүхэн нь Дамба болон түүний хувьсгалын эсэргүү байгууллагын гишүүдийн удирдлага дор хүрээний (гарнизоны) бие бүрэлдэхүүн дотроос бэлтгэгдэж буй зэвсэгт өдөөн хатгалга хийж болзошгүй тухай, батлаж буй бөгөөд би үүсэж бүрэлдсэн байдлын талаар манай корпусын командлалд мэдээлсэн ба мөн дотоод явдлын яамаар дамжуулан байдлыг ширхэгчилэн тодотгох арга хэмжээг авч хэрэгжүүлсэн. Дотоод Явдлын Яамны онцгой хэлтэсийн монгол төлөөлөгч нарын хийсэн хаалттай шалгалтаар, хуягт бригадын машинууд байлдааны бэлэн байдалд байгаа нь тогтоогдсон ажээ. Цаг үеийн байдлыг шуурхай тодруулахын тулд миний зүгээс дэд сайд Насантогтоход цэргийн прокурор [[Цэдэвийн Лувсан]] баривчлан мөрдөн байцаалт хийж нэмэлт тодотгол хийх зөвлөлгөө өгөгдсөн байжээ. 1-р сарын 22-ны шөнө Цэдэвийн Лувсан баривчлагдсан байх бөгөөд өглөө нь ухамсарласнаар хувьсгалын эсэргүү байгууллагын ахмад гишүүн байснаа болон Дамбын даалгавраар хуягт бригадын байлдааны бэлэн байдлыг шалгаснаа хүлээн зөвшөөрч, түүнийг (Дамбыг) тус байгууллагын удирдагч хэмээн нэрлэсэн бөгөөд мөн Дамбыг түүнд “эцсийн дусал цусаа хүртэл” тэмцлээ явуулах болно хэмээн илэрхийлсэн гэнэ. Дамба армийн цэргийн хүрээ гарнизоныг байлдааны бэлэн байдалд ямар зорилгоор оруулсныг Лувсан Цэдэв мэдээлэлгүй улмаас гэдэг шалтгаанаар шууд хариултаас татгалзажээ. 1-р сарын 22-нд мөрдөн байцаалтын мэдээнээс үзэх ахул Дамба өөрөө өөрийг нь алахаар зэхсэн жүжиг бэлдэж байсан. Энэ нь Дамбын амьдардаг байшингийн гаднаас цонхоор нь 7,65 мм калибрийн револьвер гар буугаар Дамбыг өөрийн тасалгааны (хонгилоор) коридороор буудсаныг хэлсэн бололтой. Дамбын зүүн гарын тохойноос дээш буудагдсан байсан ажээ. Шарх нь хөнгөн бөгөөд хожмын үр дагавар багатай байна. Дээрхи авлах гэсэн явдлыг Дамба хувьсгалын эсэрггү нарын өшөө хонзон хэмээн тайлбарласан байна. Одоо түүнийг эмнэлэгт хэвтүүлсэн байх бөгөөд байнгын хяналт тавьсан юм. 1-р сарын 25-ны хувьд Улаанбаатар дахи байдал тодорхойгүй хэвээр. Чойбалсан, нөхөр Скрипкогийн зөвлөснөөр дараагийн арга хэмжээнүүдийг авч хэрэгжүүлэхээр шийдсэн. 1.1-р сарын 26-ны өглөө Чойбалсан МАХЦ-ийн Штабт Намсрайг (армийн штабын дарга) болон Воронин (МАХЦ-ийн зөвлөхийн орлогч) нарыг дуудан авчирч, арми болон Улаанбаатар хүрээн дэхи байдлын талаар товч тодорхой илтгэхийг шаарджээ. Хэрвээ Намсарайг явуулахгүйгээр анги нэгтгэлүүдийг байлдааны бэлэн байдалд оруулах тухай Дамбын тушаалыг хэлэхгүй бол түүнд анги нэгтгэлүүд болон хүрээний ангиудын дарга нарыг комиссаруудын хамт, зааварлагчид, онцгой хэлтсийн төлөөлөгч нар, намын үүрийн нарийн бичгийн дарга нарыг дуудан цуглуулахыг санал болгох байв. Тэднийг цугларах хүртэл ангиудыг байлдааны бэлэн байдалд оруулах шийдвэр гаргах болсон болон энэ талаар зөвлөх, зааварлагчидад энэ талаар мэдээлээгүй байсан шалтгааныг Намсарайгаас тулган тодруулжээ. 2. Дуудагдсан дарга нарыг цугларсны дараа анги нэгтгэл болон ангийн дарга тус бүрээс анги нэгтгэлүүдийн байдлын тухай товч илтгэл мэдээ шаардан, мөн анги нэгтгэлүүдийг байлдааны бэлэн байдалд оруулах тухай хэзээ хийгээд ямар хэлбэртэй (байдалтай) тушаал тэд хүлээн авсан ба энэ талаар ямар тодорхой зүйлүүдийг (ажлуудыг) тэд хийсэн бэ? Хуягт машинууд болон байлдагч нарын гар дээр буй бүх галт хэрэгсэлүүдийг складуудад яаралтай тушаах, анги нэгтгэлүүд дэхи онц байдлыг өөрчлөх, энэ тушаалыг биелүүлсний дараа буцаж илтгэх. Онцгой хэлтсийнхэн гүйцэтгэлийг хянах. 3. Галт хэрэгсэл бүхүй складуудын хамгаалалтыг онцгой хэлтсүүд хангана. 4. Дарга нарын хоёр дахи ирэлтийн үеэр Чойбалсан тэдний өмнө 221 өөрийгөө илчлэх тушаалын биелэлтийн талаар асуулт тавьсан бөгөөд хувьсгалын эсэргүү хэрэгт орооцолдсон дарга нарыг сайн дураараа гэмээ хүлээн ирэхийг санал болгосн юм. 5. Энэхүү арга хэмжээний үр дүнгээс шалтгаалан дараачийн баривчилгааны асуудлыг шийдвэрлэх ёстой байв. Манай корпусын командлал энэ арга хэмжээний чиг шугамыг баримталж байлаа. Хэрвээ үүнийг дотоод явдлын яамныхны хүчээр хэрэгжүүлж чадахгү бол зэвсэгт өдөөн хатгалга гаргасан тохиолдолд оролцогчидын зэвсэгийг хураан авах арга хэмжээ авах ёстой. ЗСБНХУ-ын дотоод хэргийн ардын комиссар: Берия == Үзэсгэлэнгийн сэргээн босголт == <gallery mode="packed" heights="200"> Socialist Mongolia Murder Diorama (35664602006).jpg| Socialist Mongolia Murder Diorama (35664597606).jpg| Socialist Mongolia Murder Diorama (35316929650).jpg| Socialist Mongolia Murder Diorama (35316925930).jpg| </gallery> ==Мөн үзэх== *[[Их Хэлмэгдүүлэлт (ЗХУ)]] *[[Хорлоогийн Чойбалсан]] *[[Иосиф Сталин]] *[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] *[[Баруун дөрвөн аймагт гарсан 1932 оны зэвсэгт бослого]] *[[Улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгсдийн дурсгалын музей]] *[[Сергей Миронов]] * ==Эх сурвалж == *Улсыг аюулаас хамгаалах байгууллагын ажилд гарч байсан алдаа завхралыг шалгасан дүнгийн тухай Намын Төв Хорооны комиссын илтгэл (1961 оны 12 сар) *Гурван түмэн хүний амь – Т.Гэндэн, УБ 1999 он *Улс төрийн хэлмэгдүүлэлт ба цагаатгал – М.Ринчин, УБ 2000 он *Монгол үндэстэн бүрэн эрхт улс болох замд (1911-1946) - О.Батсайхан, УБ 2000 он *Хэлмэгдүүлэлт ба хэлмэгдүүлэгчийг эрэх эрэл – Д.Өлзийбаатар, Үнэн сонин, 2006.03.04 №042 *[http://www.tuva.asia/lib/books_regions/7509-socializmyn-esreg-1932-ony-mongol-dah-boslogo.html Кузьмин С.Л., Оюунчимэг Ж. Социализмын эсрэг 1932 оны Монгол дахь бослого. Улаанбаатар: Мөнхийн Үсэг, 2014] *[http://mirror.undp.org/mongolia/archives/ger-mag/issue3/secrets-mn.htm UNDP Mirror]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://web.archive.org/web/20070809205629/http://www.tanhim.net/content/view/334/ Танхим.net] *[https://web.archive.org/web/20071120052029/http://origo.mn/index.php?z=/0/0/1893/140/ Ориго.mn] *[https://web.archive.org/web/20070926225307/http://www.cis-legal-reform.org/document.asp?id=7456 Law Reform in Transition States] *[http://www.mongolnews.mn/main.php?Module=Unuudur&option=details&nid=5013 Mongolnews]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://moenhbayar.blogspot.com/2012/07/blog-post_746.html Монголын “Моёлхон” кино туйлшрах үзэлд ашиглагдаж байна] ==Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:20-р зууны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:БНМАУ]] [[Ангилал:20-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Улс төрийн цэвэрлэгээ]] [[Ангилал:БНМАУ-Зөвлөлтийн харилцаа]] [[Ангилал:Монголын буддын шашин]] nq05bt0klifayyolgfzh2pwdag8b9ox 0 4349 863872 863259 2026-07-28T18:48:51Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 863872 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]] {{Хадмал |монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]] |кирилл_буриад = |кирилл_монгол =нүүрс |кирилл_халимаг =нүүрсн }} [[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] '''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн "" шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана. Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО₂ нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна<ref>{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text="Human Impacts on Climate"|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008</ref>. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО₂ ялгардаг байна<ref> The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide: * Nat gas: 5,840.07 * Petroleum: 10,995.47 * Coal: 11,357.19 For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]</ref>. Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна. == Нэршил == [[Англи хэл]]ний ''"Coal"'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''<ref>''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition</ref>) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] ("carbon") гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг "Модны нүүрс" ("Charcoal") гэж нэрлэнэ. == Нүүрсний төрөлүүд == * [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. * [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. * [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ. == Нүүрсний хэрэглээ == === Түлшинд хэрэглэх === Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна <ref>{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна. Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа <ref>{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}</ref> ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна<ref>http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html</ref>. === Коксжуулах === [[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 ^oС дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна. === Хийжүүлэх === [[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна. Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм. === Шингэрүүлэх === Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н₂-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна. Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') "Бергиус" технологийг Германд боловсруулсан<ref>Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany </ref> ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи<ref>{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }} {{Webarchiv|url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf |wayback=20070604213700 |text=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction |archiv-bot=2026-07-28 18:48:46 InternetArchiveBot }}</ref>, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH₃, ба CO₂ гаргаж авна <ref>{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}</ref>. Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО₂-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна<ref>{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday= September 9 |accessyear= 2005 }}</ref>. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна. == Сөрөг нөлөө == === Нүүрсний уурхай, олборлолт === [[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]] [[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв. === Нүүрсийг шатаах === Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂), азотын исэлүүд (NO_x), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO₂) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO₃), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO₂), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна<ref>http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf</ref>. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна<ref>{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 |accessyear=2006}}</ref>. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг <ref>{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}</ref> . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий <ref>{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref>. Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно. == Энергийн хэмжээ == Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}</ref>, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна. Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна<ref>A similar result, using a lightbulb instead, see<br />{{cite web | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year? | work = Howstuffworks | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm | accessdate = 2006-08-25 }}</ref>. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм. == Нүүрстөрөгчийн хэмжээ == Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol<suр>-1</suр> = 1/24kmol, 1 mol N_A -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO₂) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO₂ болно. 1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO₂) үүсгэж байна<ref>[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO₂ Emissions Report<!-- Bot generated title -->]</ref>. == Нүүрсний гүний шаталт == Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна <ref>{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}</ref>. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO₂-ийн 2-3% юм. АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. Австралийн "Шатаж буй уул"-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна <ref>{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&ParkKey=N0503&Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. == Дэлхийн нүүрсний нөөц == [[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]] [[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10¹⁵ кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул <ref>Sustainable Energy" 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4</ref>, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл <ref>BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview</ref>, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)<ref>{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}</ref>''' |- | width="100pt"|'''Орон''' | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан) | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' | width="120pt"|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' | width="100pt"|'''Нийт''' |- |[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994 |- |[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010 |- |[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500 |- |[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396 |- |[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090 |- |[[Герман]] ||23000||||43000||66000 |- |[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520 |- |[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153 |- |[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000 |- |[[Польш]] ||20300||||1860||22160 |} == Нүүрс экспортлогч орнууд == {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''<ref>http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf </ref> |- | width="130pt"|'''Орон''' | width="100pt"|'''2003''' | width="100pt"|'''2004''' |- | [[Австрали]] | 238.1 | 247.6 |- | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | 43.0 | 48.0 |- | [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] | 78.7 | 74.9 |- | [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] | 41.0 | 55.7 |- | [[Польш]] | 16.4 | 16.3 |- | [[Канад]] | 27.7 | 28.8 |- | [[Хятад]] | 103.4 | 95.5 |- | [[Өмнөд Америк]] | 57.8 | 65.9 |- | [[Индонез]] | 107.8 | 131.4 |- | '''Нийт''' | '''713.9''' | '''764.0''' |} [[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]] == Бусад холбоотой сэдвүүд == * [[Шатах ашигт малтмал]] * [[Дэлхийн дулаарал]] * [[Газрын тос]] * [[Геологи]] * [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар * [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн * [http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] * [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи ** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] * [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах * [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас * [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ * [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]] [[Ангилал:Нүүрс| ]] [[Ангилал:Нүүрсний уурхай]] [[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]] airq05bkb7u4r8wimdjr2evxh5eh3yt 0 5022 863915 833135 2026-07-29T03:38:46Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 863915 wikitext text/x-wiki [[File:Үелэх систем.png|thumb|450px|Химийн элементийн [[үелэх систем]] (монгол)]] '''Химийн махбодь''' буюу '''Химийн элемент''' гэдэг нь [[атомын цөм]] дэх [[протон]]ы тоо буюу [[атомын дугаар|атомын дугаараар]] тодорхойлогдох нэгэн төрлийн [[атом]] юм.<ref>[[Compendium of Chemical Terminology]], [http://goldbook.iupac.org/C01022.html chemical element]</ref> Түгээмэл жишээ бол [[устөрөгч]], [[азот]], [[нүүрстөрөгч]] зэрэг болно. 2025 оны байдлаар 118 химийн элемент нээгдээд байна. 82-оос дээш (бисмут, түүнээс дээш), мөн 43-61 хоорон дахь [[атомын дугаар|атомын дугаартай]] элементүүд тогтворгүй, өөрөөр хэлбэл цацраг идэвхит чанартай. Хэдий цацраг идэвхит шинжтэй боловч 94 хүртэлх [[атомын дугаар|атомын дугаартай]] элементүүд байгаль дээр тааралдана.<ref>A. Earnshaw, Norman Greenwood. ''Chemistry of the Elements, Second Edition''. Butterworth-Heinemann, 1997</ref> Лабораторийн нөхцөлд цөмийн урвалаар шинэ химийн элементүүд нээгдсээр байна. == Түүх == Элемент гэдэг нэр томъёог [[МЭӨ]] 360 оны үед [[Грек|Грекийн]] [[философи|философич]] Плато анх хэрэглэж байжээ<ref>{{cite web | last = Hillar | first = Marian | year = 2004 | url = http://www.socinian.org/aristotles_de_anima.html | title = The Problem of the Soul in Aristotle's De anima | publisher = NASA WMAP | accessdate = 2006-08-10 | archive-date = 2006-09-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060909004214/http://www.socinian.org/aristotles_de_anima.html | url-status = dead }}</ref>. 33 химийн элемент бүхий орчин үеийн анхны жагсаалтыг Антуан Лавуазьегийн 1789 оны "Химийн элементүүд" (''Elements of Chemistry'') номноос харж болно. 1869 онд Д.Менделеев алдарт [[үелэх систем|үелэх системээ]] нээсэн байна. [[Файл:Mendeleev's 1869 periodic table.png|300px|thumbnail|right|1869 оны Мендлеевийн үелэх систем]] 20-р зууны эхэн хүртэл химийн элементийг цаашид дахин жижиг хэсгүүдэд задрахгүй хэмээн тодорхойлж байв.<ref name="boyle">{{cite book | first=Robert | last=Boyle | authorlink=Robert Boyle | year=1661 | title=The Sceptical Chymist | location=London }}</ref> 1913 онд Генри Мослей химийн элементийн [[атомын дугаар]] нь тухайн [[атом|атомынхаа]] [[атом|протоны]] тоогоор тодорхойлогдох зүй тогтлыг нээсэн байна. 1919 онд нийт 72 химийн элемент нээгдээд байсан ба <ref>{{cite book | last=Carey | first=George, W. | year=1914 | title=The Chemistry of Human Life | location=Los Angeles|}}</ref>, 1955 онд нээгдсэн 101 дэх элементийг Алдарт химич Менделеевийн нэрээр нэрлэжээ. == Тодорхойлолт == === Атомын дугаар === {{Гол|Атомын дугаар}} Атомын дугаар гэдэг нь тухайн элементийн үелэх системд эзлэж байгаа дэс дугаар бөгөөд тухайн [[атомын цөм]] дэх [[протон]]ы тоотой ижил утгатай байдаг. === Атом массa === {{Гол|Атом масс}} Атом масс (A тэмдэглэгдэнэ) гэдэг нь [[атомын цөм]] дэх [[протон]] ба [[нейтрон]]ы тооны нийлбэр юм. === Изотопи === {{Гол|Изотопи}} Изотопи гэдэг нь [[атомын цөм|цөм]] дэх [[протон]]ы тоогоороо ижил, харин [[нейтрон]]ы тоогоороо ялгаатай тухайн химийн элементийн төрлүүдийг хэлнэ. === Аллотропи === {{Гол|Аллотропи}} Аллотропи нь тухайн нэг [[химийн элемент]]ийн үүсгэж буй хоорондоо ялгаатай хоёр болон түүнээс олон төрлийн дан бодисууд юм. Өөрөөр хэлбэл эдгээр аллотропиудыг бүрдүүлэгч [[атом]]ууд нь ижил боловч, эдгээр атомуудын хоорондоо холбогдох байдал нь өөр байна. Өөрөөр хэлбэл бүтцийн байгууламж нь ялгаатай байна. == Тэмдэглэгээ == [[Латин]] үсгээр тэмдэглэгддэг, орчин үеийн химийн тэмдэглэгээг [[Швед|Шведийн]] [[хими|химич]] Йонс Якоб Берцелиус боловсруулсан бөгөөд тухайн үед [[Латин|Латин хэл]] нь [[шинжлэх ухаан|шинжлэх ухааны]] хэл байжээ. == Тархалт == Манай [[галактик|галактикийн]] хамгийн өргөн тархалттай 10 химийн элемент. {|class="wikitable" {{prettytable}} |- !Элемент!!сая хуваасны нэгээр,<br />жингийн |- |[[Устөрөгч]] |000 |- |[[Гели]] |240,000 |- |[[Хүчилтөрөгч]] |10,700 |- |[[Нүүрстөрөгч]] |4,600 |- |[[Неон]] |1,340 |- |[[Төмөр (химийн элемент)|Төмөр]] |1,090 |- |[[Азот]] |970 |- |[[Цахиур]] |650 |- |[[Магни]] |580 |- |[[Хүхэр]] |440 Лити |} == Цахим холбоос == {{Commons|Chemical element|Химийн элемент}} * [http://www.vanderkrogt.net/elements/ Elementymology & Elements Multidict] word history and language dictionary * [http://glossary.dataenabled.com/ SDV Nuclear Glossary] * [https://web.archive.org/web/20140104110225/http://webelements.com/ WebElements] * [http://www.chemicool.com/ Chemicool] * [http://www.chemicalelements.com/ ChemicalElements] * [https://web.archive.org/web/20050119093914/http://pearl1.lanl.gov/periodic/default.htm Los Alamos National Laboratory] == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:Химийн элемент| ]] hpu3s27mcmzpskz4du8jerer6oqkwjj 0 5089 863927 851296 2026-07-29T04:49:38Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 863927 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хөнгөн цагаан}} '''Хөнгөн цагаан''' (Хөнгөн мөнгө гэж нэрлэх нь бий) ('''Al''', лат. Aluminium) мөнгөлөг цагаан саарал өнгөтэй, зөөлөн бөгөөд хөнгөн [[металл]]ын группт ордог юм. Химийн тэмдэглэгээ нь '''Al''', [[атомын дугаар]] нь 13. Хөнгөн цагааныг [[боксит|бокситын]] [[хүдэр|хүдрээс]] өмхийрсэн муурыг ялгаж авах ба зэвэрдэггүй, бусад [[металл|металлуудтай]] харьцуулахад маш хөнгөн, маш сайн [[цахилгаан]], [[дулаан]] [[дамжуулагч]] тул, хөнгөн цагаан болон түүний [[хайлш|хайлшийг]] [[пуужин]], [[нисэх онгоц]], тээвэр, цахилгаан дамжуулах болон барилгын үйлдвэрлэлд өргөн ашиглана. Хэдийгээр хөнгөн цагаан нь [[Дэлхий|Дэлхийн царцдаст]] хамгийн өргөн тархалттай [[металл]] (нийт [[химийн элемент|химийн элементүүд]] дунд 3-т буюу [[хүчилтөрөгч]], [[цахиур|цахиурын]] дараа) боловч байгаль дээр цэврээрээ маш ховор, [[боксит|бокситын хүдрээс]] ялгаж авахад маш өндөр [[температур]] шаардана (950-980&nbsp;°C). Данийн эрдэмтэн Ханс Кристиан Эрстед 1827 онд анх олж гаргасан. == Хэрэглээ == Хөнгөн цагааны практикийн хэрэглээ нь металлуудаас хамгийн их нь байдаг. Хөнгөн цагааны хэрэглээний чухал салбар нь хөнгөн хайлшуудын үйлдвэрлэл юм. Цэвэр хөнгөн цагааныг химийн аппарат, багаж төхөөрөмж, цахилгаан дамжуулах утас хийхэд хэрэглэнэ. Хөнгөнцагаан хавтсыг конденсатор бэлтгэхэд хэрэглэнэ. Кали- Хөнгөн цагааны цөрийг Kal(SO4) 2* 10 HO-г цус тогтооход гадуур хэрэглэнэ. 2019 онд дэлхийд 63,69 сая тонн хөнгөн цагаан үйлдвэрлэсэн байна. 2021 онд хөнгөн цагааны үнэ 1 тонн - 2897 ам.доллар хүрчээ. Хөнгөн цагааны зарим хэрэглээ: * Тээвэр (бүх төрлийн [[автомашин]], [[нисэх онгоц]], вагон, унадаг дугуй зэрэг) * Боодол, сав суулга (лааз, тугалган цаас зэрэг) * Ус цэвэршүүлэх * Барилга (цонхны хүрээ, хаалга гэх мэт) * Цахилгаан дамжуулах шугам * Цэвэр хөнгөн цагааныг (99.980% - 99.999% Al) [[электроник]], компакт дискэд * Компьютерын процессор, транзисторын хөргөлтийн системд * Нунтаг хөнгөн цагааныг будаг, пиротехникийн үйлдвэрлэлд * Анагаах ухаанд, эм, вакцинд [[адьювант]]аар == Изотопи == Хөнгөн цагааны [[атом масс]] нь 23-30 хүртэлх 9 [[изотопи|изотопитой]] бөгөөд, үүнээс зөвхөн ²⁷Al ([[изотопи|тогтвортой]]) ба ²⁶Al ([[изотопи|тогтворгүй]], [[изотопи|хагас задралын хугацаа]] ''t''_1/2 = 7.2 × 10⁵ [[жил]]) нь байгаль дээр тааралдана. ²⁷Al тархалт 99.9+ %, ²⁶Al нь [[Аргоны]] задралаар үүснэ. == Физик тогтмолууд == * Атомын радиус: 0,143 нм * Al3+ ионы радиус: 0,057 нм * Иончлолын энерги: Al3+ + 3 e− → Al * Цахилгаан сорог чанар: 1,6 эв * Нягт: 2,7г/см³ == Нээсэн түүх == 1825 онд Данийн эрдэмтэн Ханс Кристиан Эрстед AlCl₃-г калийн амальгамаар ангижруулж металл хөнгөн цагааныг анх гаргаж авчээ. 1827 онд германы химич Фридрих Вёлер энэ аргыг боловсронгуй болгож амальгамыг металл калигаар сольжээ. == Байгальд орших == Хөнгөн цагаан байгальд хамгийн их тархсан (газрын гадаргад 8%-г эзэлнэ) металл юм. Хөнгөн цагаан байгальд силикатууд (жонш, гялтгануур), мөн шаврын найрлагад байдаг. Хөнгөн цагааны нэгдлүүдээс хамгийн ач холбогдолтой нь Al₂O₃ (корунд рубин, сафир), ортоклаз (K Al Si3 O10), албит NaAlSi3O10, баналт (Al2 O3 * nH2O) юм. * Al-г гаргах орчин үеийн арга нь Al₂O₃–г элентролизэд оруулах явдал юм. * Хөнгөн цагаан +3 исэлдлийн зэрэг үзүүлэх бөгөөд комплекс нэгдэлдээ 4 ба 6 гэсэн координатын тоо үзүүлнэ. Хөнгөн цагаан хүчилтөрөгчтэй эрчимтэй харилцан үйлчлэлцэж Al₂O₃ гэсэн оксид үүсгэнэ. 4Al+3O₂→2 Al₂O₃ Хөнгөн цагаан агаарт исэлдсэний дүнд түүний гадаргууд оксидын нягт бүрхүүл үүснэ. Ийм бүрхүүлүүд үүссэнээр хөнгөн цагаанаар хийгдсэн эдлэлүүд агаарт, мөн усанд маш тогтвортой байна. Хэрэв гадаргуугийн ислэн бүрхүүлийг авах юм бол хөнгөн цагаан устай харилцан үйлчлэлцэж устөрөгчийг ялгаруулна. 2Al+6H₂O→2Al(OH)₃+3H₂ Хүйтэнд HNO₃, H₂SO₄-н концентрацитай хүчлүүдэд Al₂O₃ бүрхүүл үүссэнээр идэвхгүй болно. Бусад эрдсийн хүчилтэй идэвхтэй урвалд орж устөрөгч ялгаруулна. 2Al+6KOH+6H₂O→2K₃[Al(OH)₆]+3H₂ * Алюминотермийн аргын үндэс болдог. FeO₂+8Al→4 Al₂O₃ +9Fe * Хөнгөнцагааны оксид: Амеротер шинжтэй бөгөөд хүчил шүлттэй харилцан үйлчилнэ Al₂O₃ +6HCl→2AlCl₃+3H₂O Шүлтийн усан уусмалтай урвалд орж гидроксиалютнатыг үүсгэнэ. Al₂O₃ +NaOH+3H₂O→2Na₃[Al(OH)₆] Al₂O₃-г натрийн гидроксидтой хольж хайлуулахад металюминат үүснэ. Al₂O₃ +2NaOH→2NaAlO₂+H₂O == Хөнгөн цагааны химийн шинж == Хөнгөн цагаан металлын идэвхийн эгнээнд идэвх ихтэй металлуудын дараа байрладаг учир идэвхтэй металлын тоонд орно. Гэвч хөнгөн цагаанаар хийсэн сав суулга, эдлэл хүчилтөрөгч, устай харилцан үйлчлэлцдэггүй. Мөн ердийн температурт их концентрацитай азотын хүчилд уусдаггүй. Хөнгөн цагааны энэ шинж нь түүний хялбархан исэлдэж оксидын бүрхүүл үүсгэн цаашид исэлдэхээс хамгаалдагтай холбоотой. Хөнгөн цагаан нь мөнгөн усанд хялбархан уусаж, хөнгөн цагааны амальгамыг үүсгэдэг. Хөнгөн цагаан (оксидын бүрхүүлгүй) ердийн нөхцөлд устай харилцан үйлчлэлцэнэ. 2Al+6H₂O=2Al(OH)₃↓+3H₂↑ Температурыг нэмэгдүүлэхэд хөнгөн цагаан металл бишүүд болон нийлмэл бодисуудтай харилцан үйлчлэнэ. == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Commons|Aluminium|Хөнгөнцагаан}} * [https://web.archive.org/web/20170201155701/http://www.crnindia.com/commodity/aluminium.html Aluminium as a traded commodity] * [https://web.archive.org/web/20060110113152/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Al/index.html WebElements.com – Aluminium] * [http://www.indexmundi.com/en/commodities/minerals/aluminum/aluminum_table12.html World production of primary aluminium, by country] * [https://web.archive.org/web/20060110020206/http://www.saanet.org/kashipur/docs/seenalum.htm Social and Environmental Impact of the Aluminium Industry] * [https://web.archive.org/web/20060207163726/http://www.world-aluminium.org/history/index.html History of Aluminium] == Эшлэл == <references /> {{Зай авах}} {{Үелэх системийн холбоос мөр}} [[Ангилал:3-р үеийн элемент]] [[Ангилал:Кубын талст систем]] [[Ангилал:Металл бэлдэц]] [[Ангилал:Хөнгөн цагаан| ]] [[Ангилал:Хүлээн зөвшөөрөгдсөн эрдэс]] [[Ангилал:Эрдсийн ангиллын элемент]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Цахилгаан техникийн материал]] [[Ангилал:Хагас дамжуулагч электроникийн бэлдэц]] [[Ангилал:Хүнсний нэмэлт бодис (Европын Холбоо)]] 2ae7yir5k36xs3ui1zoseshn842l5xm 0 6386 863875 863273 2026-07-28T19:17:09Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 863875 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Оманы Султант Улс | common_name = Оман | native_name = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}<br />''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}'' | image_flag = Flag of Oman.svg | flag_type = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = National emblem of Oman.svg | symbol_type = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | national_anthem = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}<br />"[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]"<br />"Султаны ёсолгоо"{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}} | image_map = File:Oman (better) (orthographic projection).svg | map_caption = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон) | capital = [[Маскат]] | coordinates = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref>{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}</ref> | religion = {{tree list}} *88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) **47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]] **35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] **6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]] *5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] *3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]] *2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]<ref>{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}</ref> | religion_year = 2020 | demonym = [[Оманчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]] | leader_name1 = [[Хейсам бен Тарик]] | leader_title2 = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]] | leader_name2 = [[Тейязин бин Хейсам]] | legislature = [[Оманы Зөвлөл]] | upper_house = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]] | lower_house = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]] | sovereignty_type = Түүх | established_event1 = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл | established_date1 = 130 | established_event2 = Аль-Жуланда | established_date2 = 629 | established_event3 = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав<ref>{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html |wayback=20091028154443 |text=Oman |archiv-bot=2026-07-28 19:17:03 InternetArchiveBot }}</ref>}} | established_date3 = 751 | established_event4 = [[Набаны улс]] | established_date4 = 1154 | established_event5 = [[Португалын Оман]] | established_date5 = 1507–1656 | established_event6 = [[Ярубын улс]] | established_date6 = 1624 | established_event7 = [[Аль-Саид]]ын угсаа | established_date7 = 1744 | established_event8 = [[Маскат-Оман]] | established_date8 = 1 сарын 8, 1856 он | established_event9 = [[Жабал-Ахдарын дайн]] | established_date9 = 1954–1959 | established_event10 = [[Дофарын бослого]] | established_date10 = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11 | established_event11 = Оманы Султант Улс | established_date11 = 8 сарын 9, 1970 он | established_event12 = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]] | established_date12 = 10 сарын 7, 1971 он | established_event13 = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date13 = 1 сарын 6, 2021 он<ref>{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}</ref> | area_km2 = 309,500 | area_rank = 70 | area_sq_mi = 119,498 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = бага | population_estimate = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 2,773,479<ref name="2010Census">{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics & Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 125 | population_census_year = 2010 | population_density_km2 = 15 | population_density_sq_mi = 40 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 177 | GDP_PPP = {{increase}} $165.947&nbsp;тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&pr.y=5&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=449&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 78 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $35,286 | GDP_PPP_per_capita_rank = 71 | GDP_nominal = {{increase}} $110.127&nbsp;тэрбум<ref name=imf9>{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}</ref> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 66 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416 | GDP_nominal_per_capita_rank = 55 | Gini = 30.75 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.816 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 54 | currency = [[Оманы риал]] | currency_code = OMR | time_zone = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]] | utc_offset = +4 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = Баруун | calling_code = [[+968]] | cctld = [[.om]], [[عمان.]] | official_website = [http://www.oman.om www.oman.om] }} '''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс''' ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) — [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог. 309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм. Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм. {{Олон нэр |хэл1 = Монгол‎‎ бичиг |бичиг1 = Оман ^кирил |хэл2 = [[латин үсэг|Араб үсэг]] |бичиг2 = عمان ^араб → ''Уман'' |хэл3 = [[латин үсэг|Латин үсэг]] |бичиг3 = Oman ^англи |хэл4 = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]] |бичиг4 = Оман ^орос |тэмдэглэл = }} == Газар зүй == Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. [[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]] [[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]] === Байрлал === Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. === Газрын тогтоц === Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. === Цаг уур === Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1950 || 456,000 |- | 1970 || 732,000 |- | 1990 || 1,868,000 |- | 2010 || 2,782,000 |- | 2016 || 4,550,538 |} [[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]] Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба ("цэвэр арабууд") болон Муста-Ариба ("холимог арабууд"). Оман улсад 2021 оны байдлаар 3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. [[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]] [[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]] === Ард түмэн === Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. === Хэл бичиг === Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй. === Шашин шүтлэг === Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. === Хот суурин === [[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]] Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: {|class="wikitable" |+ |- valign="top" | * [[Маскат]] (797,000 хүнтэй) * [[Сиб]] (237,816) * [[Салала]] (163,140) * [[Баушар]] (159,487) || * [[Сухар]] (108,274) * [[Сувайк]] (107,143) * [[Ибри]] (101,640) * [[Сахам]] (89,327) |} == Түүх == === Эртний үе === [[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]] Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. [[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв. === Дотор Оман === [[Зураг:Maskat & Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]] 7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв. Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. === Эргийн Оман === [[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]] 1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан. Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв. 1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав. === Нэгдсэн улс === [[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]] 1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон. Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон. Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна. Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{OIC}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Оман| ]] [[Ангилал:Хаант Улс]] mxhel3dqahg1tsf8bk0r2zpgvt3msq3 0 6854 863924 859832 2026-07-29T04:40:16Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 863924 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хүхэр}} [[Файл:Molecular Sulfur (S8) V.2.png|thumb|right|S₈]] '''Хүхэр''' нь '''S'''-ээр тэмдэглэгддэг, [[атомын дугаар]] нь 16, өргөн тархалттай, амтгүй, [[металл]] бус [[химийн элемент]] юм. Байгаль дээр дангаар (шар өнгөтэй, талст байдлаар) тохиолдохоос гадна, [[сульфид]], [[сульфат]]ын [[эрдэс]] байдлаар тааралдана. Хүхэр нь [[амьд организм]]ын салшгүй, чухал хэсэг болно. Хүхрийг бордоо болгон хэрэглэхээс гадна, сумны [[дарь]], шүдэнз, шавжийн хор зэрэгт өргөнөөр ашиглана. [[Файл:Soufresicile2.jpg|thumb|left|Хүхрийн талст, [[Сицили]] арал]] Хүхэр нь нийт 18 [[изотопи]]тойгоос 4 нь тогтвортой изотопи: ³²S (95.02%), ³³S (0.75%), ³⁴S (4.21%), ба ³⁶S (0.02%) тархалттай байна. Бусад изотопиуд нь тогтворгүй изотопиуд болно. Maнай дэлхийн хүхрийн үйлдвэрлэлийн 50% орчмыг [[хүхрийн хүчил]] гаргахад, 10-15%-ийг хөдөө аж ахуйн [[хортон шавж]] устгахад, үлдэх хувийг [[резин]] үйлдвэрлэл, [[хиймэл торго]], [[тэсрэх бодис]], [[Органик синтез|органик нийлэгжүүлэлтэд]] хэрэглэдэг. == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Commons|Sulfur|Хүхэр}} * [https://web.archive.org/web/20100223201329/http://library.tedankara.k12.tr/chemistry/vol2/allotropy/z129.htm Sulfur phase diagram] * [https://web.archive.org/web/20080516063109/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/S/index.html WebElements.com – Sulfur] * [http://www.chemicalelements.com/elements/s.html chemicalelements.com/sulfur] * [https://web.archive.org/web/20200725045221/https://www.swisseduc.ch/stromboli/perm/vulcano/sulphur-vulcano-en.html Crystalline, liquid and polymerization of sulphur on Vulcano Island, Italy] * [http://extoxnet.orst.edu/pips/sulfur.htm Sulfur and its use as a pesticide] * [http://www.chemicalelements.com/elements/s.html Basic Information] www.chemicalelements.com == Эшлэл == <references /> {{Зай авах}} {{Үелэх системийн холбоос мөр}} [[Ангилал:Хүхэр| ]] [[Ангилал:3-р үеийн элемент]] [[Ангилал:ATC-D10]] [[Ангилал:Металл биш элемент]] [[Ангилал:Нөөц бодис]] [[Ангилал:Орторомбын талст систем]] [[Ангилал:Халькоген]] [[Ангилал:Химийн элемент]] [[Ангилал:Цочроогч бодис]] [[Ангилал:Эмийн бодис]] [[Ангилал:Эрдэс]] [[Ангилал:Эрдсийн ангиллын элемент]] [[Ангилал:Эрүүл мэндэд хортой бодис]] tf52qh97mriisgur84s14elw5rvchg9 0 8627 863885 863536 2026-07-28T22:46:07Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 863885 wikitext text/x-wiki {{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Словак хэл | altname = | nativename = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}} | pronunciation = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}} | states = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]<ref>{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &#124; Покрајинска влада }}</ref> | ethnicity = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]] | speakers = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая | date = 2011–2021 | ref = e25 | speakers2 = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая<ref name=e25/> | speakers_label = Ярилцагчид | script = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])<br/>[[Словак брайл үсэг]]<br/>[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]]) | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]] | fam3 = [[Слав хэлнүүд|Слав]] | fam4 = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]] | fam5 = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]] | dia1 = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]] | dia2 = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]] | dia3 = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]<ref>{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}</ref> | nation = {{SVK}}<br>''{{EU}}''<br>{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])<ref>{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}</ref> | minority = {{CZE}}<ref>{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &#124; Vláda ČR }}</ref> <br>{{POL}}<ref name="7th EFNIL">{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |wayback=20191214104352 |text=The relationship between official and minority languages in Poland |archiv-bot=2026-07-28 22:46:02 InternetArchiveBot }}</ref><br>{{HUN}}<ref>{{cite web|author=<!--Not stated-->|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}</ref><br> {{CRO}}<ref>{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}</ref><ref>{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}</ref><br> {{ROM}}<ref>{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}</ref><ref>https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0</ref><ref>{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}</ref> | agency = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]] | iso1 = sk | iso2b = slo | iso2t = slk | iso3 = slk | glotto = slov1269 | glottorefname = Slovak | lingua = 53-AAA-db < [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]<br/>(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs) | notice = IPA | map = Idioma eslovaco.PNG | mapcaption = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}} }} '''Словак хэл''' (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK. Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий. Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг. == Словак утга зохиолын хэл == Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]<nowiki/>тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. == Үгсийн сан == Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. == Дүрэм == Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй. 2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй. == Аялга == Ерөнхийд нь 3 ангилж болно: * Зүүн Словак аялга * Төв Словак аялга * Баруун Словак аялга {{Словак хэлний цагаан толгой}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{Wikipedia|sk}} [[Ангилал:Словак хэл| ]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Словакийн хэл]] [[Ангилал:Чехийн хэл]] [[Ангилал:Унгарын хэл]] [[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]] [[Ангилал:Сербийн хэл]] [[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]] enb6ck4oxts0cr4gosqbnxo6qz3mhnq 0 9223 863897 863556 2026-07-29T02:13:39Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 863897 wikitext text/x-wiki {{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}} {{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс | common_name = Филиппин | native_name = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}} | image_flag = Flag of the Philippines.svg | flag_size = 130 | flag_type = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of the Philippines.svg | symbol_type = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = <br />{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}<ref>{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}</ref><br />"Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө" | national_anthem = "{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}"<br />"Шилмэл нутаг"{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Манила]] (''де-юре'')<br />[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох "Метро Манила" гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.<ref>{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}</ref><ref>{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}</ref> Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'') | largest_city = [[Кесон хот]]<!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--> | official_languages = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]] | recognized_regional_languages = {{collapsible list | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]<ref name="GMA-DepEd-7-Languages" /> | [[Акланон хэл]] | [[Бикол хэл]] | [[Варай хэл]] | [[Иватан хэл]] | [[Ибанаг хэл]] | [[Илокано хэл]] | [[Капампанган хэл]] | [[Кинарайа хэл]] | [[Магинданао хэл]] | [[Маранао хэл]] | [[Пангасинан хэл]] | [[Самбал хэл]] | [[Себуана хэл]] | [[Суригаонон хэл]] | [[Тагалог хэл]] | [[Таусуг хэл]] | [[Хилигайнон хэл]] | [[Чабакано хэл]] | [[Якан хэл]] | }} | languages_type = Үндэсний [[дохионы хэл]] | languages = [[Филиппиний дохионы хэл]] | languages_sub = yes | languages2_type = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: "Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой." гэж заасан байдаг<ref name="GovPH-OfficialLanguage" />}} | languages2 = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]] <!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines--> | languages2_sub = yes | ethnic_groups = {{#invoke:list|unbulleted | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]] | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]] | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]] | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]] | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2010<ref name="PSAGovPH-2021-Figures" /><!-- using figures for 2010 given in the cited source--><!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--> | demonym = [[Филиппинчүүд‎]]<br /> [[Пиной]]<br />(''ярианы'') | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Бонгбонг Маркос]]<!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --> | leader_title2 = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Сара Дутерте]]<!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --> | leader_title3 = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]] | leader_name3 = [[Мигз Зубири]]<!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --> | leader_title4 = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]] | leader_name4 = [[Мартин Ромуалдес]]<!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --> | leader_title5 = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name5 = [[Александр Гесмундо]] | legislature = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Филиппиний Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[АНУ]]-аас) | established_event1 = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date1 = 6 сарын 12, 1898 он | established_event2 = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]] | established_date2 = 12 сарын 10, 1898 он | established_event3 = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]] | established_date3 = 11 сарын 15, 1935 он | established_event4 = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]] | established_date4 = 7 сарын 4, 1946 он | established_event5 = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 2 сарын 2, 1987 он | area_km2 = 300000 | area_footnote = <ref name="NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991">{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}</ref><ref name="Boquet-2017">{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}</ref>{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}} | area_link = Филиппиний газарзүй | area_label = Нийт | area_rank = 72 | area_sq_mi = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.61<ref name="CIAWorldFactBook">{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}</ref> (дотоод ус) | area_label2 = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]] | area_data2 = 298,170 км² | population_census = 109,035,343 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 336 | population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 37 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO">{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 29 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 117 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 36 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 124 | Gini = 41.2 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}</ref> | HDI = 0.699 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNDPOrg-HDI">{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}</ref> | HDI_rank = 116 | currency = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]]) | currency_code = PHP | time_zone = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]] | utc_offset = +08:00 | drives_on = баруун<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&pg=PA716 716] |language=en }}</ref> | calling_code = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]] | cctld = [[.ph]] | religion = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]] ** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]] ** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]] {{Tree list/end}} |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]] |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]] }} | religion_year = 2015 | religion_ref = <ref name="PSAGovPH-2021-Figures">{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}</ref> }} '''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , <small>[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]</small> ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс''' (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641<ref>{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}</ref> арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.<ref name="population" /><ref name="IMF2006" /> Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.<ref name="IMF2006" /> Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно. 1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө <ref>{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text="Name Change for the Philippines"|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].</ref>, Филиппинд [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. [[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.<ref name="CIAfactbook" /> 2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна. Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.<ref name="encarta">{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}}</ref> 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.<ref name=CIAfactbook /> == Нэрийн гарал үүсэл == Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.<ref name="etymology">{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}</ref> Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.<ref name="etymology" /> [[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]] == Улс төрийн тогтолцоо == 1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм. Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог. == Гадаад харилцаа == Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон. Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм. Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг. == Тэмдэглэл == <references group="lower-alpha" /> == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Албан ёсны''' * [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites '''Газрын зураг''' * [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&x=122915039&z=6&l=0&m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia] <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Бусад''' <!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--> * [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad] * [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines] * [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines] * [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines] * [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos] * [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]]) * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor) * [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&A about the Philippines] {{Ази}} <!--Categories--> <!--Interwikis--> [[Ангилал:Филиппин| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]] [[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 7zjyywzj72fsg99ezytx6zspgl9nxtn 0 9820 863894 863544 2026-07-29T01:38:18Z ~2026-29269-46 104596 /* Алдартнууд */ 863894 wikitext text/x-wiki {{Ялгах5|ястанг|Дөрвөд (салаа утга)}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Дөрвөд <br />{{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠳ}} | image = Map of the Oirat Confederation.png | caption = [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Ойрадын холбоон]] дахь Дөрвөдийн байршил | pop = 130,000–150,000 | region1 = {{flagcountry|Монгол}} | pop1 = 83,719 | ref1 = <ref name="mongolian">[https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |date=2020-11-07 }}</ref> | region2 = {{flagcountry|Орос}} | pop2 = 54,000 | ref2 = | region3 = | pop3 = | ref3 = | languages = [[Ойрад аялга|Ойрад]], [[Орос хэл|Орос]], [[Монгол хэл]] | religions = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]], [[Монголын бөө мөргөл]], [[Шашингүйн үзэл]] | related = [[Монголчууд]], ялангуяа [[Ойрадууд]] }} '''Дөрвөд'''<ref>''Дөрбэн'' ('''Дөрвөн''') гэх ганц тооны үг Монгол бичгийн дүрмээр сүүл "н"-ээр төгссөн учир олон тооны ''-д'' дагавар залгаж ''Дөрбэд'' ('''Дөрвөд''') гэх олон тооны нэр үүсчээ.</ref> - [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] [[ястан]], [[Ойрад]] аялгатай, [[Монгол хэл|Монгол хэлтэн]]. [[Монгол]]д Дөрвөд ястан гэж 72,403 хүн бүртгэгджээ<ref>[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf 2010 хүн амын тооллогын урьдчилсан дүн]</ref>. Мөн [[Орос]] дахь [[Халимаг]]уудын 35 орчим хувь нь Дөрвөд гэгдэж, [[Хятад]] дахь Монголчуудын дотор Дөрвөд, Дөрвөн овогтон олноороо бий<ref>ОХУ-д зөвхөн Халимаг, БНХАУ-д зөвхөн Монгол гэж бүртгэдэг тул тэдгээрийн дотор хэдий тооны Дөрвөд ястан байгааг мэдэх төвөгтэй.</ref>. [[Увс|Увс]] аймгийн [[Бөхмөрөн сум|Бөхмөрөн]], [[Давст сум|Давст]], [[Наранбулаг сум|Наранбулаг]], [[Өлгий сум|Өлгий]], [[Өмнөговь сум|Өмнөговь]], [[Сагил сум|Сагил]], [[Түргэн сум|Түргэн]], [[Ховд сум (Увс)|Ховд]], [[Улаангом]], [[Тариалан сум (Увс)|Тариалан]], [[Ховд]] аймгийн [[Дөргөн сум|Дөргөн]], [[Баян-Өлгий]] аймгийн [[Ногооннуур сум|Ногооннуур]] суманд болон Увс аймгийн Завхан суманд нэг баг, Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн суманд "онгоцны дөрвөдүүд", Мянгад суманд нэг баг дөрвөдүүд амьдарч байна. Мөн социализмын үед атар эзэмших, аж үйлдвэржүүлэх зорилгоор, 1990 оноос хойш зах зээлд ойртох зорилгоор [[Улаанбаатар]], [[Эрдэнэт]], [[Дархан]] хотууд, [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Булган]] аймгийн сумдаар ихээхэн шилжин нүүж суурьшсан байна. ==Түүх== [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын Нууц Товчоонд]] 1. Чингис хааны язгуур, дээр тэнгэрээс заяат төрсөн Бөртэ-чино, гэргий Гуа-Маралын хамт тэнгис далайг гэтэлж ирээд Онон мөрний эх Бурхан халдун ууланд нутаглаж Батцагаан гэдэг нэгэн хөвүүнийг төрүүлжээ. 2. Батцагааны хөвүүн Тамача, Тамачийн хөвүүн Хоричар мэргэн, Хоричар мэргэний хөвүүн Уужим буурал, Уужим бууралын хөвүүн Саль-хачау, Саль-хачаугийн хөвүүн Ихнүдэн, Ихнүдэний хөвүүн Шинсочи, Шинсочийн хөвүүн Харчу. 3. Харчугийн хөвүүн Боржигидай мэргэн бүлгээ. Боржигидай мэргэний гэргий нь Монголжингуа, түүнээс төрсөн хөвүүн Торголжин баян. Торголжин баян, Борогчин гуа гэргийтэй, Боролдайсуялби гэдэг залуу зарцтай, дайр бор хоёр хүлэг морьтой бүлгээ. Торголжин баяны хөвүүн [[Дува сохор]], Добу мэргэн хоёр бүлгээ. 4. Дува сохор, магнай дундаа ганц нүдтэй гурван нүүдлийн газар харах бүлгээ. 5. Нэгэн өдөр Дува сохор, Добу мэргэн дүүтэйгээ Бурхан халдун уулан дээр гарав. Дува сохор, Бурхан халдун дээрээс харвал Түнхэлэг горхин уруу нэгэн бүлэг иргэн нүүж айсуй. 6. Дува сохор өгүүлрүүн: "Тэр нүүдэл иргэний дотор, тэрэгний мухлагийн өмнө нэг сайхан охин сууж явна. Хүний гэргий болоогүй бол Добу мэргэн дүү чамд гуйж гэргий болгоё" гээд түүнийг үзүүлэхээр Добу мэргэн дүүгээ илгээв. 7. Добу мэргэн, тэр нүүдэлд хүрч охиныг үзвэл үнэхээр алдартай, гоо сайхан охин бөгөөд хүний гэргий болоогүй ажээ. Нэр Алун гуа гэнэ. 8. Энэ охин, хорь түмдийн ноён Хорилардай мэргэний гэргий Баргужин гуагаас хорь түмд (хорь буриад)-ийн нутаг Ариг ус гэдэг газар төржээ. Түүний эх Баргужин гуа бол хол газрын Баргужин төхүмийн эзэн Баргудай мэргэний охин бүлгээ. Тэр бүлэг иргэн бол Хорилардай мэргэнийх ажээ. 9. Хорилардай мэргэн, хорь түмдийн газарт булга, хэрэм зэрэг ан гөрөөс агнахаа хориглон булаалдаж харилцан муудалцаад салж, хорилар овогтон болоод Бурхан халдун ууланд ан гөрөөс элбэг гэж сонсож, Бурхан халдуны эзэн бурхан босгосон Шинч баян урианхайтай уулзахаар нүүж ирсэн ажээ. Энэхүү хорь түмдийн ноён Хорилардай мэргэний охин, Ариг уснаа төрсөн Алун-гуаг гуйж, Добу мэргэний гэргий болгосон ёс тийм ажээ. 10. Алун-гуа, Добу мэргэнд ирээд Бүгүнүтэй, Бэлгүнүтэй гэдэг нэртэй хоёр хөвүүнийг төрүүлэв. 11. [[Дува сохор]] ах нь дөрвөн хөвүүнтэй бүлгээ. Дува сохрыг үхсэний хойно түүний дөрвөн хөвүүн, Добу мэргэнийг авга гэж үзэхгүй доромжилж салж нүүгээд дөрвэд овогтон болов ([[Монгол бичиг|мо.б. галиг.]] ''дөрбэн обогтан болжу дөрбэн иргэн тэдэ болба''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.linguamongolia.com/The%20Secret%20History%20of%20the%20Mongols.pdf |wayback=20210421014702 |text=''Emyr R. E. Pugh''-ийн эмхэтгэсэн ханз, Монгол бичиг, латин галигийн цахим эх |archiv-bot=2023-09-26 10:09:42 InternetArchiveBot }}-ээс галиглав</ref>) Дөрвөд гэдэг нь Дөрвөний олон тоо юм. Энэ нь 9-р зууны эцэс, 10-р зууны үед хамаарах явдал гэж үздэг. Мөн [[Абулгази хан]] өөрийн ургийн бичигтээ " [[Бөртэ Чино|Бөртэ Чинын]] хүү Хоо марал түүний хүү Бэчин хиан, тэр 5 хүүтэй ба бага түү Тамачиг илүү хайрлах тул том 4 хүү нь гомдож харийн нутаг руу нүүж, тэднийг Дөрвөн гэж дуудах болов"{{Citation needed}} хэмээн бичжээ. Энэ нь 8-р зууны эцэс, 9-р зууны эхэн үед хамаарах явдал гэж үздэг. Дээрх баримтууд Дөрвөд болбоос Чонос өвөгтэй, [[Хиад]] гарвалтай язгуурын Монгол овог гэдгийг баталдаг. 12-р зуунд Дөрвөн овогтон Дарлигин Монголын дотор багтаж байв. [[Рашид ад-Дин|Рашид ад-Дины]] “[[Судрын чуулган]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн [[Енисей мөрөн|Горлос]] (Енисей мөрөн Д.Б) мөрний сав газар нутаглан сууж 13-р зууны эхэн үе гэхэд тухайлсан нутагтай, тус бүрийн эзэмшилтэй болсон[9] гэсэн бол хожмын [[Саган сэцэн|Саган сэцэний]] “[[Эрдэнийн товч]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн '''Доной, Догшин, Эмнэг, Эрх''' нарын харьяат ард нь [[Ойрад|Ойрадын]] '''[[Өөлд]], [[Баатууд|Баатад]], [[Хойд (овог)|Хойд]], [[Хэрнүүд]]''' овогтон болов гэх зэргээр тэмдэглэсэн байдаг. Дөрвөд нь 1400-1755 оны хооронд тогтносон Дөрвөн [[Ойрад]]ын дөрвөн гол аймгийн нэг нь байв. 10-р зууны үед Дува сохорын 4 хүүгийн албатууд [[Енисей мөрөн|Енисей]], [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] мөрний хавиар, 12-р зууны үед дөрвөдүүд Халх гол, улмаар [[Байгал нуур]]ын ойролцоо ирж нутаглажээ. Чингис хаан Монголын эзэнт гүрнийг байгуулахад дөрвөдүүд Ойрадын Хархируга, [[Худуга бэхи|Хутагбэх]], Дөрвөдийн Дөрбэй догшин, Мөч бүдүүн ноёдын удирдлагын дор явж хүчин зүтгэсэн байна. Чингис хаан энэ гавьяа зүтгэлийг үнэлж ойрадын Хутагбэхтэй худ ураг болж өөрийн охин [[Цэцэйхэн|Цэцэйхэнийг]] Хутагбэхийн хүү Иналчид гэргий болгон өгснийг түүхэнд тэмдэглэжээ. Чингис хааны дараах үед дөрвөдүүд [[Алтайн нуруу]] болон [[Или мөрөн|Или]], [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайд]] очиж нутаглаж, Цагаадай хааны захиргаанд оржээ. Ойрадууд тэр дундаа дөрвөдүүд их хааныхаа нэрийг хэлэхгүй хэмээн "цагаан" гэдгийг "гялаан" гэж хэлсээр ирсэн уламжлал одоо ч байсаар байна. Дөрвөдүүд нүүдэллэн ирсэн нутгийнхаа уугуул уйгар, түрэг иргэдийг өөртөө уусган нэгтгэжээ. Өгөөдэйн хүү [[Гүюг хаан|Гүюг хааныг]] нас барсны дараа Их Монгол улсын дараагийн хааныг сонгоход Өгөөдэй, Цагаадайн үр хойчис нэг тал, Зүчи, Тулуйн хойчис нэг тал болон зөрчилдөж, улмаар Тулуйн хүү Мөнх хаан болсноор Өгөөдэйн талыг дэмжсэн овог аймгууд (торгууд, хошууд гэхчилэн) Цагаадайн хаант улс руу нүүдэллэн, нэгдсэнээр Ойрадууд улам хүчирхэгжсэн. Энэ үеэр [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоонд]] дурдагддаг таргад, тайчууд овог дөрвөдөд нэгджээ. Нэгэн үе бүх Монголыг нэгтгэн захирч их хаан ширээнд суусан ойрадын [[Эсэн тайш]] өөрийн ууган хүү [[Борнагал|Борнагалд]] дөрвөдүүдийг өгч захируулсан бөгөөд дөрвөдийн ноёд түүний удмын хүмүүс байдаг. 14-р зууны эхнээс дөрвөдүүд ойрадын дөрвөн гол аймгийн нэг болж түүхийн тавцанд гарч, засаг захиргааны бүтцийн хувьд дотроо их, бага дөрвөд, баруун зүүн дөрвөд гэж хуваагдсан байна. 17-р зуунд Ойрадын их бутрал эхлэхэд дөрвөдүүдийн нэг хэсэг болох зүүн дөрвөдүүд нь [[Гүш хаан|Гүүш хаан]] хэмээх Төрбайх ноёны удирдлагаар хошууд нар [[Хөхнуур]] руу нүүхэд дагалдан оджээ.{{Citation needed}} Тэднийг өдгөө [[БНХАУ]]-ын Хөх нуурын мужийн Сог монгол буюу [[дээд монголчууд]] гэдэг. Цогт хунтайж шарын шашны улааны урсгалыг хамгаалан Түшээт ханаас урван Хөх нуурын газар албатуудаа аван одсон учир Түшээт хан Гомбодорж хадам аав Дөрвөдийн Далай тайшаас туслалцаа эрснээр ийнхүү хошууд, дөрвөдүүд шарын урсгалыг хамгаалан Цогт тайжтай тулалдан устгаж, улмаар Төрбайх гүүш Хошуудын хаант улсыг байгуулан Төвдийн хаанаар олон жил суусан. Мөн их, бага дөрвөдүүд [[Далай тайш|Далай тайшийн]] удирдлага дор баруун зүг нүүдэллэн Баруун Сибирь, Ил, [[Урал гол|Урал]] мөрнийг гатлан [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] хөвөөнд очиж нутаглахдаа '''[[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]]''' хэмээх нэр авч Хаант Орос улсын бүрэлдэхүүнд оржээ. ОХУ-ын Бүгд найрамдах Халимаг улсын Бага дөрвөд аймаг (Малодербетовский район)-т бага дөрвөдүүд, бусад аймгуудад нь ч бас дөрвөдийн хойчис тархан амьдарч байна. Ижил мөрөнд очсон их дөрвөд аймаг нь Донын козакуудтай нэгдэж, шашнаа сольж оросын үнэн алдартны шашинтан болсноор бузаав халимаг гэгдэх болсон нь Халимагийн хүн амын 15 хувийг эзэлдэг. Түүхчид бузаав халимаг гэдгийг (1) Донын козакуудтай нэгдсэнээр галт буу хэрэглэх болсноор буутай халимаг гэж нэршсэн, (2) шашнаа сольсон учир бусад халимагууд нь тэднийг бузар халимаг гэсний сунжирсан нэршил гэж хоёр янзаар тайлбарлаж иржээ. Үлдсэн баруун дөрвөдүүд нь баядуудын хамт 1750-иад он хүртэл [[Зүүнгар улс|Зүүнгар улсын]] [[Эрчис мөрөн]] хавиар нутаглан аж төрж байснаа 1753 онд Зүүнгарын дотоодын тэмцэлээс дайжиж Цэрэн, Цэрэн увш, Цэрэнмөнх гэсэн гурван ноёноор удирдуулсан 3300 гаруй өрхийн 17000 хүн ард<ref name=":0">{{Cite journal |last=Ochir |first=Oyunjargal |date=2024-01-01 |title=Зүүнгарын тайжууд ба хотонгууд |url=https://www.academia.edu/128752469/%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%83%D1%83%D0%B4_%D0%B1%D0%B0_%D1%85%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%B4 |journal=Шашин, өв соёл судлал |pages=179}}</ref> Алтайг даван нүүж Чин гүрэнд дагаар орсонд тэдгээр ардыг Сайн заяатын чуулганы зүүн, баруун гарын олон хошуунд хуваан, цол хэргэмээр шагнаад Заг, Байдрагийн газар нутаг заан суулгасан. [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] мөхсний дараа 1759 оноос<ref name=":0" /> эхлэн одоогийн нутагтаа [[Увс нуур]]ын газар [[Баяд|баядууд]]тайгаа ирж нутаглажээ. Увс нуурын баруун талаар дөрвөдүүд, зүүн талаар баядууд амьдрах болжээ. Хойдын [[Амарсанаа]] 1757 онд Манжид ялагдаад Оросын нутаг руу зугатахдаа ойрын шадар албатуудаа дөрвөдүүдийн дунд үлдээсэн нь 1925 он хүртэл Дөрвөдийн Зоригт хан аймгийн Сүжигт засгийн хошуу нэртэй явж ирсэн бөгөөд тэд дөрвөдүүдийн дунд нэгдэн уусжээ. Мөн өнөөгийн БНХАУ-ын [[Хармөрөн муж]] (Өвөрмонгол, ОХУ-ын Владивосток болон БНАСАУ-ын хооронд орших муж)-ийн Дачин хотын (Аймагтай дүйх хот) Дөрвөд Монголын өөртөө засах хошуу (Мужийнхаа баруун хойт тал)-нд дөрвөд ястан бөөнөөрөө орших бөгөөд эдгээрийг дөрвөдүүд Енисей мөрнөөс Халх гол, Байгал нуур луу 14-р зуунд нүүдэллэн ирж нутаглаж байгаад баруун тийш нүүх үед тасран үлдсэн гэж үздэг. Түүнчлэн Хөхнуур мужийн Хошууд монголчуудын дунд дөрвөдүүд амьдарч байна. Шинжаан-Уйгарын өөртөө засах орны Баянгол аймгийн Хэжин суманд Торгуудын их нүүдэлтэй хамт Ижил мөрнөөс ирсэн дөрвөдүүд, мөн Торгууд ханы хатнаар охиноо мордуулахдаа дөчин дөрвөд өрх дагуулж Дөрвөд хан илгээсний үр хойчис болох дөчид дөрвөдүүд Баянгол аймгийн Баянбулагийн тал нутагт амьдарч байна. 17-р зууны үед ойрадуудыг манжаас хамгаалахын тулд торгууд, дөрвөд, өөлд, урианхай ястнуудаас сайн эрсийг шилж гэр бүлээр нь захлуулан амьдруулснаар одоогийн [[захчин]] ястан бий болсон. Өөрөөр хэлбэл захчин ястан нь энэ дөрвөн ястнаас үүссэн. Захчин хүмүүсийг "Тойроод харахаар Торгууд шиг, Дөхөөд харахаар Дөрвөд шиг, Ойртоод харахаар Өөлд шиг, Урдаас нь харахаар Урайнхай шиг" гэдэг хэлц яриа үүнээс үүдэлтэй. Дэгрээ тамга захчин түмний дунд тааралддаг нь ийм учиртай. ==Алдартнууд== '''''Монгол Улсад харьяалагдах дөрвөдүүдээс:''''' '''НАМ ТӨРИЙН ЗҮТГЭЛТНҮҮД''': Төрийн тэргүүнээр 10 жил, МУ-ын 12 дахь ерөнхий сайдаар 22 жил, [[МАХН]]-ын даргаар буюу Улс төрийн товчооны даргаар 44 жил ажилласан Улсын баатар, Хөдөлмөрийн баатар, маршал [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], Социализмын үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''': [[Өлзийтийн Бадрах]] (Сангийн сайд, ХАА-н сайд, намын генсек, Давст сум), [[Бугын Дэжид]] (НАХЯ-ны сайд, Өмнөговь сум), Ц.Нансалжав (НАХЯ-ны сайд, Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), П.Баатар, Т.Машлай (Давст), [[Цэндийн Молом]] (Сангийн сайд, Давст), К.Чимэд, Э.Бямбажав (Өмнөговь). Ардчиллын буюу 1990 оноос хойш үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''' Э.Бямбажав (Сангийн сайд, Өмнөговь сум), З.Батжаргал (Байгаль орчны сайд, Сагил), [[Жүгнээгийн Амарсанаа]] (Хууль зүйн сайд, Давст), Д.Насанжаргал (ХХАА-н сайд, Бөхмөрөн), Н.Баяртсайхан (Сангийн сайд, Түргэн), Ч.Хүрэлбаатар (Сангийн сайд, Түлш, эрчим хүчний сайд, ЗГХЭГ-ын дарга, Эдийн засаг, хөгжлийн сайд, Давст), С.Отгонбаяр (Онцгой байдлын сайд, Бөхмөрөн), [[Сайнбуянгийн Амарсайхан]] (Монгол Улсын Шадар сайд, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд. Бөхмөрөн), Н.Хүрэлбаатар (Эрүүл мэндийн сайд, Түргэн сум), Б.Бат-Эрдэнэ (Байгаль орчны сайд, Бөхмөрөн), Ж.Ганбаатар (Уул уурхайн сайд, Наранбулаг), Э.Одбаяр (МУ-ын сайд, Бөхмөрөн), Спорт, соёл, аялал жуулчлал, залуучуудын сайд Ж.Алдаржавхлан (Түргэн). '''УИХ-ын ГИШҮҮД''': Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Баяртсайхан (Түргэн), Х.Балсандорж (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Отгонбаяр (Бөхмөрөн), Г.Нямдаваа (Ховд аймаг), Ч.Хүрэлбаатар (Давст), Ж.Ганбаатар (Наранбулаг), С.Амарсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бат-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Ж.Алдаржавхлан (Түргэн), П.Сайнзориг (Сагил), Э.Одбаяр (Бөхмөрөн), М.Мандхай (Сагил). '''ГЕНЕРАЛ''': Армийн генерал, маршал Ю.Цэдэнбал (Давст), хурандаа генерал [[Бугын Дэжид]] (Өмнөговь), хошууч генерал Ц.Нансалжав (Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), Г.Ариунбуян (Ховд), бригадын генерал М.Хүрлээ (Бөхмөрөн), Ц.Амгаланбаяр (Сагил), [[Өлзийн Цагаанбилэг]] (Ховд аймгийн Дөргөн сум) '''АКАДЕМИЧ, ШИНЖЛЭХ УХААНЫ ДОКТОР Sc:''' Х.Цэрэв, Д.Лхагваа (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Ц.Нанзад (Давст), З.Омбоо (Бөхмөрөн), К.Цоохүү (Өмнөговь), Ж.Чогдон (Ховд), М.Шагдарсүрэн, Г.Ширнэн, Б.Эрдэнэбаатар, Ө.Пүрэв (Өлгий), А.Нямаа, Б.Кукэ, С.Дамдинсүрэн, Х.Буян-Орших, Х.Батцэнгэл, Ж.Амарсанаа (Давст), Г.Мягмаржав (Ховд), Шинжлэх ухааны доктор ScD. [[Цагаанбилэгийн Цэдэн]] (Ховд аймгийн Дөргөн сум), О.Сэргэлэн (Сагил). '''ЭРДЭМТЭН Ph:''' С.Баатар, Б.Балган (Ховд), Б.Батжаргал, Л.Чулуунбаатар (Өмнөговь), Ш.Батсүх, Д.Бат-Эрдэнэ, Ж.Баянсан, Г.Баярсүрэн, Б.Биньеэ (Сагил), О.Бирзана, Б.Бямбагар (Химийн ухаан. Түргэн), Х.Буяннэмэх, Б.Бат-Эрдэнэ, А.Буянтөгс, М.Бэхтөр, Д.Гантөмөр, С.Гончиг, Б.Гончигсүрэн, Ц.Готов, Г.Даваасамбуу (Ховд), Д.Даваасамбуу, Ү.Түмэндэмбэрэл (Давст), Ц.Дамдинсүрэн, Ц.Даш, Г.Додон, Г.Долгорсүрэн, Ц.Жамбалсүрэн (Давст), Д.Жамц, Г.Жамьян, Ш.Жумдаан, Б.Катуу (Давст), А.Ламжав, Е.Моголцог (Ховд), З.Мөнхөө, Г.Мягмаржав (Ховд), Ч.Намжаа, М.Насанбат, О.Насанбат, Б.Насанжаргал (Өмнөговь) , Д.Нямжав, Ц.Одонхүү (Гүн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Б.Цэвэгмэдийн хоёр дахь хүү), О.Мөнхжаргал (Сэтгэл судлалын ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн ууган хүү), О.Мөнхсайхан (Хууль зүйн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн отгон хүү), Ж.Октябрь, Д.Өлзий-Орших (Бөхмөрөн), Д.Өлзийбаяр, Д.Өлзийсайхан, Ц.Пунсаа, Д.Пүрэв (Ховд), Ж.Пүрэвжал, У.Рагчаа, Д.Рийзэн, Ж.Роозон, Н.Сайжаа, Т.Сайнжаргал, Д.Сахиа, Т.Тойвгоо, Ч.Төмөрбаатар, Ч.Түмэндэлгэр, Д.Түмэнжаргал, М.Хүрлээ (Цэргийн шинжлэх ухаан. Бөхмөрөн), Т.Цагаанбаньд, Т.Цэвэгмэд, З.Цэвээн, С.Цэвээндорж, Н.Цэрэн (Давст), Ц.Цэрэн, Г.Чимэддорж, Л.Чойбалсан, Л.Чулуунбаатар, Г.Элдэв-Очир (Сагиль), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Баатар (Давст), Ч.Нанзад (Давст), Э.Жанцан (Ховд, Дөргөн), Г.Нямдаваа (Ховдын засаг дарга), На.Сүхбаатар (Сагиль), Б.Батжаргал (Бөхмөрөн), Г.Эрдэнэчимэг (Ховд), Рийзэн (Давст), С.Бат-Эрдэнэ (Өлгий), Н.Тэгшбаяр (Өмнөговь), М.Баярпүрэв (Ховд), Н.Пүрэвцогт (Бөхмөрөн), Б.Цоггэрэл (Ховд), М.Авирмэд (Өлгий), Я.Батханд (Өлгий), Э.Отгон-Эрдэнэ (Ховд), Ү.Тулга (Давст), С.Батхүрэл (Ховд), Д.Бат-Өлзий (Ховд). '''ЗОХИОЛЧ:''' Н.Батбаяр (Бөхмөрөн), А.Даваасамбуу, Д.Саманд (Бөхмөрөн), Н.Пүрэвцогт, яруу найрагч Д.Ган-Очир (Бөхмөрөн. Дорнодод төрсөн) '''УЛСЫН БААТАР''': Улсын баатар [[Бэгзийн Гиваан]] (Өлгий), Ховд хотыг манж болон гамингаас чөлөөлөхөд онцгой гавьяа байгуулсан учир Богд хааны зарлигаар улсын баатар цол хүртсэн Дамбийжанцан буюу Да лам (Халимагийн дөрвөд) '''ХӨДӨЛМӨРИЙН БААТАР''': Д.Батсуурь (Сагил), Ц.Буниа (Түргэн), Н.Буянжаргал (Өмнөговь), Ц.Ганчимэг, Б.Дистэй, Б.Жанцансамбуу (Өмнөговь), Г.Тэгшжав (Түргэн), С.Цэвээн (Тариалан), С.Эрдэнэ (Түргэн), Р.Пүрвээ (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), Д.Жамц (Сагил), Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Д.Пунцаг (Бөхмөрөн) '''ШАШИН:''' Гандан хийдийн тэргүүн хамба лам, PhD эрдэмтэн Х.Гаадан (Сагил), Говийн догшин хутагт Данзанравжаагийн аав Дулдуйт хэмээх Өлзийт (Хүүхэд байхаасаа Төвдөд бурхны шашнаар олон жил суралцсан). '’’ПАРТИЗАН’’’: Т.Хөх (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Б.Алаг, Б.Аюур, Ц.Аюушжав, Ш.Бүргэлдэй, З.Бямба-Иш, Д.Гомбосүрэн, Б.Равдан, Б.Таяа, Б.Тогтох, М.Цулдган (Ховд), Б.Цэрэв, А.Шагдар (Бөхмөрөн), Ү.Янжив, '''МУ-ын АРДЫН ЦОЛТОН''': [[Одвогийн Балжинням|О.Балжинням]] (Ардын багш, Наранбулаг), [[Самбуугийн Сарантуяа]] (Ардын жүжигчин, Давст), Г.Мягмаржав (Ардын багш, Ховд), [[Самандын Жавхлан|С.Жавхлан]] (Ардын жүжигчин, Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Ардын эмч, Сагил). '''МУ-ын ГАВЪЯАТ ЦОЛТОН''': Х.Лэгрэв (Баян-Өлгий, Ногооннуур), М.Алтай, Г.Баазар, Б.Бадам, Ц.Молом (Давст), Т.Батзул, Д.Батаа, СГЗ Л.Чулуунбаатар (Өмнөговь), багш Г.Гомбожав (Давст), Ө.Нарангэрэл (Ховд), Ц.Батнасан, Ё.Бат-Өлзий (Бөхмөрөн), Д.Баяраа, Г.Гомбожав, Ц.Дэмбэрэл, Х.Жаргалсайхан, багш Хүүхээ (Давст), Л.Моголдой, Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Б.Норжин, Б.Оргой (Сагиль), Ж.Очир, Д.Пунцаг (Бөхмөрөн), Д.Жамц (Сагил), Б.Сайнбуян (Бөхмөрөн), Т.Сономпэл, Б.Сумхүү (Давст), А.Таяа, Б.Хүүхээ, Ж.Цэвээн, Э.Цэрэв (Түргэн), Н.Цэрэн, Г.Мягмаржав (Ховд), эмч Сүрэнжав (Давст), Х.Жаргалсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бямбагар (Түргэн), жүжигчин Лэгжмаа (Давст), Б.Балган (Ховд), П.Батаа (Ховд), О.Сэргэлэн (Сагил), Д.Батаа (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), З.Батжаргал (Сагил), Э.Бямбажав (Өмнөговь), Байгалмаа (Давст), Б.Равсал (Ховд,Дөргөн), Ц.Түвшинтөгс (Ховд,Дөргөн), А.Эрдэнэбилэг /Хүний их эмч,Бөхмөрөн/, жүжигчин [[Пунцагийн Эрдэнэзаан|П.Эрдэнэзаан]] (Өлгий), багш Баатар (Давст), Ж.Бумнанжид (Ховд), Х.Сүхбаатар (Ховд), Магсаржав (Давст, Тэс), М.Ганбаатар (Ховд), Харанга хамтлаг [[Яринпилийн Одсүрэн]] (Бөхмөрөн), С.Жавхлан (Бөхмөрөн), Д.Нямхүү (Түргэн), Н.Батсуурь (Ховд), У.Баатар (Түргэн), Гомбосүрэн (Өмнөговь), З.Амангельд (Түргэн), Д.Нямжав (Түргэн), С.Батбаньд (Сагил), Ц.Цэрэнболд (Бөхмөрөн), Б.Батболд (Сагил), Ю.Дэлгэрмаа (Наранбулаг), Н.Пүрэвжав (Дөргөн), Г.Нямсүрэн (Түргэн), Б.Ганхуяг (Наранбулаг), С.Нэргүй (Бөхмөрөн), У.Пүрэвсүрэн (Түргэн), Ж.Цээлээсүрэн (Ховд). '''ТӨРИЙН СОЁРХОЛТ''': Ж.Гээзэн, М.Намсрай, К.Цагаан (Өмнөговь), Д.Янжив, Б.Баатар, Б.Балган (Ховд), Ц.Дорж (Ховд), Харанга хамтлаг Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Сагил), Х.Цоохүү (Өмнөговь), Н.Тэгшбаяр (Өмнөговь). '''СПОРТ''': Жүдо бөхийн ДАШТ-ын мөнгөн медальт, үндэсний бөхийн улсын аварга, Хөдөлмөрийн баатар, ардын багш, гавьяат тамирчин [[Одвогийн Балжинням|О.Балжинням]] (Наранбулаг), Сумо бөхийн дэлхийн аварга, жүдо бөхийн 2 удаагийн улсын аварга, жүдо бөхийн дэлхийн цомын болон Азийн аваргын хүрэл медальт, самбо бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ, Монгол Улсын Дархан аварга Н.Батсуурь (Ховд), Монгол Улсын аварга П.Бүрэнтөгс (Давст), Сумо бөхийн 73 дахь екозуна, их аварга Терүнофүжи Г.Ган-Эрдэнэ (Наранбулаг), улсын арслан [[Мядагийн Мөнгөн|М.Мөнгөн]] (Давст), улсын гарьд Ө.Бат-Орших (Улаангом), улсын заан [[Санжжавын Сүхбаатар|С.Сүхбаатар]] (Наранбулаг), Л.Энхсаруул (Ховд), улсын харцага [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г.Намсрайжав]] (Ховд), А.Бямбажав (Сагил), улсын начин Ж.Гэлэг (Ховд), Г.Даваасамбуу (Ховд), Л.Бандихүү (Ховд аймаг Дөргөн), Нямжав (Сагил), Г.Даваасамбуу (Сагиль), Эрхэмбаяр (Түргэн), Ю.Батаа (Наранбулаг), Насандэлгэр (Сагил), Энхбаяр (Түргэн), Г.Дармаажанцан (Ховд, Дөргөн). Чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 4 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан Н.Баярмагнай (Бөхмөрөн, Ховд), Монгол Улсын хөлбөмбөгийн шигшээ багийн ахлагчаар 11 жил тоголсон, мэргэн бууч, ОУХМ Д.Лүмбэнгарав (Давст), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн аварга, ОУХМ Даваадорж (Уугаа) (Сагил), Волейболын дээд лигийн аварга, Монголын Волейболын холбооны ЕНБДаргаар 22 жил ажилласан, спортын мастер Ц.Бат-Энх (Сагил), Таеквондогийн ОУХМ Б.Бямбажав (Түргэн), “Улаанбаатар марафон” ОУ-ын тэмцээний аварга, Ази тивийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ Ц.Бямбажав (2016, 2020 олимпод оролцсон, Өлгий), Усанд сэлэлтийн ОУХМ, улсын рекордыг 50м, 100м-т эзэмшигч, 2020 оны олимпт оролцогч М.Дэлгэрхүү (Ховд). Шатрын улсын аварга, ФИДЕ мастер Б.Баярмандах (Өмнөговь), ФИДЕ мастер З.Бямбаа (Өмнөговь), насанд хүрэгчдийн шатрын улсын аварга, спортын мастер Ү.Агьбилэг (Өмнөговь), шатрын их мастер, насанд хүрэгчдийн улсын аварга Ү.Үүрийнтуяа (Өмнөговь), сагсан бөмбөгийн ОУХМ, улсын шигшээ багийн тамирчин Б.Өнөрзаяа (Дөргөн), буудлагын спортын ОУХМ Э.Даваахүү (Өмнөговь), Волейболын дээд лигийн аварга, МУ-ын үндэсний шигшээ багийн тамирчин, спортын мастер А.Төр-Эрдэнэ (Сагил). '''УРЛАГ, УРАН БҮТЭЭЛИЙН САЛБАРТ''': Алдарт туульч Ц.Зодов (Бөхмөрөн), Г.Хайнзан, МУГЖ бүжигчин Ж.Лэгжмаа, МУГЗ кино найруулагч Б.Сумхүү (Давст), Ардын жүжигчин, МУГЖ дуучин [[Самандын Жавхлан]] (Бөхмөрөн), Ардын жүжигчин [[Самбуугийн Сарантуяа]] (Давст), МУГЖ эстрадын дуучин Уранчимэг (Давст), МУГЖ дуучин М.Бямбажав (Өмнөговь), МУГЖ дуучин Г.Бямбажаргал (Өмнөговь), МУГЖ П.Эрдэнэзаан (Өлгий), Харанга хамтлаг, хөгжмийн зохиолч Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), хөгжмийн зохиолч, МУ-ын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Магсаржав (Давст, Тэс), алдарт фото зурагчин, Гамма агентлагийн [[Цэвэгмидийн Батзориг|Ц.Батзориг]] (Сагил), Нисванис хамлагийн ахлагч, ая зохиогч Л.Энх-Амгалан (Ховд), жүжигчин МУГЖ[[Цэгмидийн Цэрэнболд|Ц.Цэрэнболд]] (Бөхмөрөн). 1962 онд Чингис хааны хөшөөг урлаад хэлмэгдсэн, их зохиолч Д.Нацагдоржийн хөшөөг бүтээгч, театрын ерөнхий зураач асан Н.Махбал (Харлаг бэйсийн хүү. Улаангом), ХҮ хамтлагийг үүсгэн байгуулагч, МУУГЗ [[Баярмагнайгийн Дашдондог]] (Сагил), Шар гэгээ, Задлаагүй захиа зэрэг киноны найруулагч Б.Батдэлгэр (Ховд), кино жүжигчин МУСТА Ц.Лхагва (Өлгий), МУГЖ дуучин У.Баатар (Түргэн), МУУГЗ яруу найрагч У.Пүрэвсүрэн (Түргэн). '''ЭРХЭМСЭГ БҮСГҮЙЧҮҮД:''' Өндөр гэгээн Занабазар богдын ээж Ханджамц хатан (Дөрвөдийн Далай тайшийн охин), Анхны долоогийн нэг Д.Догсом хурцын дурлалт бүсгүй "Хөх торгон дээл" дууны эзэн Баяндалайн БАДАМ (Жинжий Бадам), Фронтод 1600 хонь, 96 агт, 16 атан тэмээ, 10000 төгрөг (тухайн үеийн 12500 хоньтой тэнцэх мөнгө) бэлэглэсэн [[Энгэлийн Бадам]], Монголын Эмэгтэйчүүдийн байгууллагыг олон жил нэр төртэй удирдсан хөдөлмөрийн баатар Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн) нар, Ардын жүжигчин С.Сарантуяа (Давст), Төрийн соёрхолт, ардын эмч, гавьяат эмч, ШУ-ы доктор (ScD), профессор О.Сэргэлэн (Сагил), Холливудын од жүжигчин Стивен Сигалын дурлалт бүсгүй, эхнэр Б.Эрдэнэтуяа (Өмнөговь). '''УЯАЧИД:''' МУ-ын манлай уяач Н.Батбаяр (Ховд, Дөргөн), МУ-ын алдарт уяач С.Анхбаяр (Түргэн), Б.Түмэнжаргал (Ховд) '''Халимагийн дөрвөдүүд (ОХУ)''': ЗХУ-ын жанжин, хошууч генерал [[Басан Городовиков|Басан Бадьминович Городовиков]]. Алдарт туульч, дуучин [[Охийн Цагаанзам|О.Цагаанзам]]. Дэлхийн шатрын их мастер Санан Сюгиров. Алдарт балетчин Марина Тундутова. '''БНХАУ дахь дөрвөдүүд''': '''ДӨРВӨДИЙН ЗЭЭ НАР:''' [[Занабазар|Өндөр гэгээн Занабазар]], [[Түшээт хан Чахундорж]]; [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-ын дарга, МУ-ын шадар сайд, Боловсролын сайд асан, УИХ-ын гишүүн [[Лувсаннямын Гантөмөр|Лу.Гантөмөр]] (Ховд); улсын начин, Чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, МУГТамирчин [[Лувсангийн Энхбаяр|Лу.Энхбаяр]] (Сагил); МУ-ын математикийн олимпиадын 5 удаагийн аварга, МУ-ын гавьяат багш Д.Бат-Орших (Сагил), Хүрд компанийг үүсгэн байгуулагч, МУ-ын гавьяат Энхжаргал (Сагил), МУ-ын гавьяат дасгалжуулагч, улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүй (Түргэн), улсын начин Лу.Өлзийбаяр (Сагил), улсын начин Ч.Баянмөнх (Давст), улсын начин Ц.Бямба-Очир (Сагил), дуучин рэппер, уран бүтээлч Rokit Bay О.Баярсайхан (Өмнөговь), дуучин рэппер, продюсер Big Gee Т.Мөнх-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн 2 удаагийн аварга, Азийн элсний наадмын 3х3 сагсан бөмбөгийн мөнгөн медальт О.Нямбаяр (Ховд), Эрчим хүчний сайд, УИХ-ын гишүүн Б.Найдалаа (Сагил). == Мөн үзэх == * [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс]] * [[Халимаг]] * [[Ойрад]] * [https://www.academia.edu/4855138/An_Asian-specific_9-bp_deletion_in_region_V_of_mitochondrial_DNA_is_found_in_Europe ''Ovtchinnikova O., Druzina E., Galushkin S., Spitsyn V., Ovtchinnikov I.'' An Azian-specific 9-bp deletion in region V of mitochondrial DNA is found in Europe // Medizinische Genetic. 9 Tahrestagung der Gesellschaft für Humangenetik, 1997, p. 85.] * [https://www.academia.edu/4855211/Genetic_Structure_of_Mongolic-speaking_Kalmyks ''Galushkin S.K., Spitsyn V.A., Crawford M.H.'' Genetic Structure of Mongolic-speaking Kalmyks // Human Biology, December 2001, v.73, no. 6, pp.&nbsp;823–834.] * [https://www.academia.edu/4855556/_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_Genetic_Structure_of_European_Oyrat_groups_based_on_loci_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_ ''Хойт С.К.'' Генетическая структура европейских ойратских групп по локусам ABO, RH, HP, TF, GC, ACP1, PGM1, ESD, GLO1, SOD-A // Проблемы этнической истории и культуры тюрко-монгольских народов. Сборник научных трудов. Вып. I. Элиста: КИГИ РАН, 2009. с. 146-183. - in Russian] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2008_r.htm ''Хойт С.К.'' Антропологические характеристики калмыков по данным исследователей XVIII-XIX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 1. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. с. 220-243.] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2012_r.htm ''Хойт С.К.'' Калмыки в работах антропологов первой половины XX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 3, 2012. с. 215-245.] * [https://www.academia.edu/4855574/Y-chromosome_diversity_in_the_Kalmyks_at_the_ethnical_and_tribal_levels ''Boris Malyarchuk, Miroslava Derenko, Galina Denisova, Sanj Khoyt, Marcin Wozniak, Tomasz Grzybowski and Ilya Zakharov'' Y-chromosome diversity in the Kalmyks at theethnical and tribal levels // Journal of Human Genetics (2013), 1–8.] == Зүүлт, иш баримт == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Дөрвөд ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] 925a4qk12tpnxkxt66bzadjoc9notha 0 10663 863853 848922 2026-07-28T14:22:17Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 863853 wikitext text/x-wiki {{Short description|Баруун Европ дахь улс}} {{About|улсын|нийслэлийг|Люксембург (хот)|хэрэглээг}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Люксембургийн Их Гүнт Улс | common_name = Luxembourg | native_name = {{small|{{ubl|{{native name|lb|Groussherzogtum&nbsp;Lëtzebuerg{{wbr}}}}|{{native name|fr|Grand-Duché de Luxembourg{{wbr}}}}|{{native name|de|{{nowrap|Großherzogtum&nbsp;Luxemburg{{wbr}}}}}}}}}} | image_flag = Flag of Luxembourg.svg | flag_type = [[Люксембургийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Greater coat of arms of the grand-duchy of Luxembourg.svg | symbol_type = [[Люксембургийн төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = <br />{{native phrase|lb|{{nowrap|"[[Люксембургийн үндэсний уриа|Mir wëlle bleiwe wat mir sinn]]"}}|italics=off}}<br />{{native phrase|fr|{{nowrap|"[[Mir wëlle bleiwe wat mir sinn|Nous voulons rester ce que nous sommes]]"}}|italics=off}}<br />{{native phrase|de|{{nowrap|"[[Mir wëlle bleiwe wat mir sinn|Wir wollen bleiben, was wir sind]]"}}|italics=off}}<br /> "Бид байгаагаараа үлдэхийг хүсч байна" | national_anthem = "[[Люксембургийн төрийн дуулал|Ons Heemecht]]"<br />("Манай эх орон")<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Ons Heemecht.ogg]]</div> | royal_anthem = "[[Люксембургийн хааны дуулал|De Wilhelmus]]"^a<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> | image_map = EU-Luxembourg.svg | map_caption = {{map caption |location_color=хар ногоон |region=Европ | region_color=хар саарал |subregion=[[Европын Холбоо]] | subregion_color=ногоон}} | capital = [[Люксембург (хот)|Люксембург]]<ref name="The World Factbook">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/luxembourg/|title=The World Factbook|language=en|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|date=24 November 2020|access-date=11 December 2020|archive-date=9 Нэгдүгээр сар 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109075735/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/luxembourg|url-status=dead}}</ref> | largest_city = capital | coordinates = {{Coord|49|48|52|N|06|07|54|E|type:city(124,500)_region:LU|display=inline,title}} | official_languages = Үндэсний хэл:<br />[[Люксембург хэл]]<br /> Засаг захиргааны хэл:<br />Люксембург хэл<br />Франц хэл<br />Герман хэл{{Infobox | child = yes | label1 = Үндэс угсаа {{nobold|(2023)}} | data1 = {{Unbulleted list |52.8% [[Люксембургчууд‎]] | 14.5% [[Португал Люксембургчууд|Португал]] | 7.6% [[Францчууд‎]] | 3.7% [[Италичууд‎]] | 21.4% бусад |item3_style=padding-top:0.2em;line-height:1.2em}} }} | demonym = {{hlist|[[Люксембургчууд‎]]}} | religion_year = 2018<ref name=EB2018>{{cite book|title=Eurobarometer 90.4: Attitudes of Europeans towards Biodiversity, Awareness and Perceptions of EU customs, and Perceptions of Antisemitism|publisher=European Commission|url=http://zacat.gesis.org/webview/index.jsp?headers=http%3A%2F%2F193.175.238.79%3A80%2Fobj%2FfVariable%2FZA7556_V204&v=2&stubs=http%3A%2F%2F193.175.238.79%3A80%2Fobj%2FfVariable%2FZA7556_V11&weights=http%3A%2F%2F193.175.238.79%3A80%2Fobj%2FfVariable%2FZA7556_V440&V204slice=1&study=http%3A%2F%2F193.175.238.79%3A80%2Fobj%2FfStudy%2FZA7556&charttype=null&tabcontenttype=row&V11slice=1&V204subset=1+-+10%2C11%2C12+-+13%2C14&mode=table&top=yes|access-date=15 July 2019|via=[[GESIS – Leibniz Institute for the Social Sciences|GESIS]]|archive-date=13 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200313212123/https://zacat.gesis.org/webview/index.jsp?headers=http%3A%2F%2F193.175.238.79%3A80%2Fobj%2FfVariable%2FZA7556_V204&v=2&stubs=http%3A%2F%2F193.175.238.79%3A80%2Fobj%2FfVariable%2FZA7556_V11&weights=http%3A%2F%2F193.175.238.79%3A80%2Fobj%2FfVariable%2FZA7556_V440&V204slice=1&study=http%3A%2F%2F193.175.238.79%3A80%2Fobj%2FfStudy%2FZA7556&charttype=null&tabcontenttype=row&V11slice=1&V204subset=1+-+10%2C11%2C12+-+13%2C14&mode=table&top=yes|url-status=dead}}</ref> | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |{{Tree list}} * 73.2% [[Христийн шашин|Христ]] ** 63.8% [[Люксембург дахь католик сүм|Католик]] ** 9.4% бусад [[Христийн урсгалын жагсаалт|урсгал]] {{Tree list/end}} |23.4% [[Шашин шүтэхгүй байдал|Шашингүй]] |3.2% бусад}} | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Парламентын засаглалын систем|парламентын]] [[үндсэн хуульт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Люксембургийн хаант засаг|Их Херцог]] | leader_name1 = [[Анри (Люксембург)|Анри]] | leader_title2 = [[Люксембургийн Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Ксавье Бетел]] | leader_title3 = [[Люксембургийн Ерөнхий сайдын орлогч|Ерөнхий сайдын орлогч]] | leader_name3 = {{plainlist| * [[Франсуа Бауш]] * [[Паулет Ленерт]]}} | legislature = [[Төлөөлөгчдийн танхим (Люксембург)|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | established_event1 = [[Форе (департамент)|Францын эзэнт гүрнээс]] ба [[Люксембургийн түүх#Хөгжиж буй тусгаар тогтнол (1815–1890)|Люксембургийн Их Херцогт Улс]] болон дэвшив | established_date1 = 3 сарын 15, 1815 | established_event2 = Нидерландын Холбоо дахь тусгаар тогтнол ([[Лондоны гэрээ (1839)|Лондоны гэрээ]]) | established_date2 = 4 сарын 19, 1839 | established_event3 = Тусгаар тогтнолыг дахин хүлээн зөвшөөрөв [[Лондоны гэрээ (1867)|Лондоны гэрээ]] | established_date3 = 5 сарын 11, 1867 | established_event4 = [[Нидерландын хаант улс]]тай [[хувийн холбоо]]гоо дуусгав | established_date4 = 11 сарын 23, 1890 | established_event5 = [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] үеийн [[Германы Хаант Улс|Германы]] эзлэн түрэмгийлэл | established_date5 = 8 сарын 1, 1914 | established_event6 = [[Нацист Герман|Их Германы Эзэнт Гүрнээс]] чөлөөлөгдөв | established_date6 = 1944/1945 | established_event7 = НҮБ-д [[НҮБ-ын дүрэм|элсэв]] | established_date7 = 10 сарын 24, 1945 | established_event8 = [[Европын Эдийн Засгийн Нийгэмлэг|ЕЭЗН-ийг]] [[Европын Холбооны өргөтгөл#Үүсгэн байгуулагч гишүүд|байгуулав]]{{efn|1=1993 оноос хойш [[Европын Холбоо]].}} | established_date8 = 1 сарын 1, 1958 | area_km2 = 2,586.4 | area_rank = 168 | area_sq_mi = 998 | percent_water = 0.23 (2015)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 660,809<ref>{{Cite web|url=https://lustat.statec.lu/vis?fs[0]=Th%C3%A8mes%2C1%7CPopulation%20et%20emploi%23B%23%7CEtat%20de%20la%20population%23B1%23&pg=0&fc=Th%C3%A8mes&df[ds]=ds-release&df[id]=DF_B1102&df[ag]=LU1&df[vs]=1.0&pd=2015%2C2023&dq=A..&ly[rw]=AGE&ly[cl]=SEX&lo=1|title=Population par âge et sexe au 1er janvier|website=statec.lu|access-date=18 April 2023}}</ref> | population_census = 643,941 <ref>{{cite web | url=https://statistiques.public.lu/fr/recensement/evolution-de-la-population.html | title=Évolution de la population | date=10 February 2023 }}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 168 | population_census_year = 2021 | population_density_km2 = 255 | population_density_sq_mi = 602.8 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 58 | GDP_PPP = {{increase}} $90.532 тэрбум<ref name="IMFWEOLU">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=53&pr.y=5&sy=2017&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=137&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |publisher=International Monetary Fund |website=IMF.org |access-date=8 January 2020}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 98 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $140,694<ref name="IMFWEOLU"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 1 | GDP_nominal = {{increase}} $86.898 тэрбум<ref name="IMFWEOLU"/> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 71 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $135,046<ref name="IMFWEOLU"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 3 | Gini = 32.3 <!--number only--> | Gini_year = 2019 | Gini_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher=[[Eurostat]] |website=ec.europa.eu |access-date=9 August 2021}}</ref> | HDI = 0.930 <!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 17 | currency = [[Евро]] ([[Еврогийн тэмдэг|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | DST_note = | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = баруун | calling_code = [[Люксембург дахь утасны дугаар|+352]] | cctld = [[.lu]]^b | footnote_a = Нидерландын ''[[Нидерландын төрийн дуулал|Het Wilhelmus]]''-аас ялгаатай. | footnote_b = [[Европын Холбоо]]ны бусад гишүүн орнуудтай хамт [[.eu]] домэйныг мөн ашигладаг. | footnote_d = {{note|ddd}} {{cite web |work=[[The World Factbook]] |title=Field Listing&nbsp;– Distribution of family income&nbsp;– Gini index |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html#Govt |access-date=3 May 2013 |archive-date=13 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070613005439/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html#Govt |url-status=dead }} | today = }} {{maplink|frame=yes|frame-width=265|type=line|stroke-width=3|text=Люксембургийн хилийг харуулсан интерактив газрын зураг}} '''Люксембург''' ({{lang-lb|Groussherzogtum Lëtzebuerg}} {{IPA|[ˈgʀəʊsˌhɛχtsoːktuːm ˈlətsəbuəɕ]}}, {{lang-fr|Grand-Duché de Luxembourg}} {{IPA|[ɡʁɑ̃ dyʃe də lyksɑ̃buʁ]}}, {{lang-de|Großherzogtum Luxemburg}} [{{IPA|ˈɡʁoːsˌhɛʁt͡soːktuːm ˈlʊksm̩ˌbʊʁk}}), албан ёсоор '''Люксембургийн Их Гүнт Улс''' нь [[Далайд гарцгүй улс|далайд гарцгүй]] [[Баруун Европ]]ын [[улс]] юм. Нийслэл [[Люксембург (хот)|Люксембург хот]]од [[Европын Холбоо|Европын Холбооны]] дээд байгууллагуудын хоёр нь байдаг. [[Бельги]], [[Нидерланд]]тай хамтдаа [[Бенилюкс]] гэж нэрлэгддэг. Өмнө талаараа [[Франц]], баруун болон хойд талаараа [[Бельги]], зүүн талаараа [[Герман]] улстай хиллэдэг. 2,586.4 км.квадрат газар нутагтай, [[Европ|Европын]] хамгийн жижиг улсуудын нэг юм. 2019 онд 626,108 хүн амтай байсан Европын хамгийн бага хүн амтай улсуудын нэг боловч хамгийн өндөр хүн амын өсөлттэй улс юм. Люксембургийн хүн амын бараг тэн хагасыг гадаадууд эзэлдэг. Люксембург нь өндөр хөгжилтэй, эдийн засаг нь хөгжсөн улс, нэг хүнд ногдох ДНБ нь дэлхийн хамгийн өндөрт тооцогддог юм. Люксембург нь [[Европын Холбоо]], [[Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага]], [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]], [[НАТО]], [[Бенилюкс]] гэх мэт олон улсын байгууллагуудын үүсгэн байгуулагчын нэг юм. Люксембург хотод [[Европын Холбоо|Европын Холбооны]] хэдэн байгууллага агентлагууд оршдог. Люксембург нь [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл|НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлд]] 2013, 2014 онуудад байсан. 2020 оны байдлаар Люксембург улсын иргэд визгүй 187 улсад зорчих эрхтэй. == Түүх == {{гол|Люксембургийн түүх}} [[Файл:Luxemburg 1659–1839.svg|thumb|left|upright|Люксембургийн хуваагдал]] [[963]] онд [[Арденн]]ы угсааны гүн Зигефройд (Sigefroid) одоогийн нийслэл байгаа газарт цайз бариулсан байна. Тухайн үед уг цайзыг "''lucilinburhuc''" буюу ''бяцхан цайз'' гэж нэрлэж байснаас тус улсын нэр гаралтай. [[1060]] оны үед Арденны угсаанаас салбарласан [[Люксембург (овог)|Люксембургийнхан]]д гүнгийн хэргэм хүртээгдсэн байна. [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн]], [[Бохеми]]йн хаан Карл IV нь Люксембургийн гэр бүлийн хүн байв. Гэвч Люксембургийн удмынхан [[Карл IV]]-ийн ачийн үед удам тасарч, эзэмшил газар нь [[1461]] онд [[Бургундийн гүнлиг]]т нэгтгэгдсэн байна. Хожим [[Хабсбург]]ийнхны эзэмшилд очиж, Нидерландын хамтаар [[Испани]], [[Австри]]йн захиргаанд орж байв. [[Францын хувьсгал]]ын үед Францын мэдэлд орсны дараа [[1815]] оны [[Венийн хэлэлцээр]]ээр [[Германы Холбоо|Германы Холбооны Улс]]ын бүрэлдэхүүнд, Нидерландын хааныг төрийн тэргүүнээ болгосон '''Люксембургийн Их Херцогт Улс''' болон зохион байгуулагджээ. [[1830 он]]ы [[Бельгийн тусгаар тогтнолын хувьсгал]]ын үеэр Бельгичүүдтэй хамтран тэмцэж, Бельги улс тусгаар тогтноход бүрэлдэхүүнд нь орж байгаад [[1839 он]]ы [[Лондоны хэлэлцээр (1839)|Лондоны хэлэлцээрээр]] баруун хэсэг нь (одоогийн [[Люксембург муж]]) [[Бельги]], үлдсэн хэсэг нь Нидерландын Вант улсын харьяанд орсон байна. [[1867]] онд [[Пруссийн Хант Улс]] ба Францын хооронд жийргэвч бүс болгохын тулд олон улсын гэрээ ёсоор [[төвийг сахисан улс|төвийг сахисан орон]] хэмээн зарлагджээ. [[1890]] онд хуучин [[Нассаугийн гүн]] [[Адольф (Люксемургийн их ван)|Адольф]] Люксембургийн их ванд өргөмжлөгдөж, Нидерландын хаан Люксембургийн удирдагч байхаа больж, жинхэнэ ёсоор тусгаар тогтносон байна. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]] болон [[дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үеэр [[Герман]]д эзлэгдэж байсан. [[1948]] онд [[Бенилюкс]]ийн 3 улс хоорондоо [[гаалийн татвар]]гүй байхаар тогтсон. [[1949]] онд [[НАТО|Умард Атлантын Цэргийн Эвсэлд]] элсч, төвийг сахисан орон гэсэн статусаасаа татгалзжээ. [[1957]] онд [[Европын холбоо]]г байгуулалцсан бөгөөд [[1999]] оноос [[Евро]]г мөнгөн тэмдэгтээ болгосон юм. == Улс төр == {{гол|Люксембургийн улс төр}} [[Үндсэн хуульт хаант засаглал]]тай. [[Төрийн тэргүүн]] нь удам залгамжлах [[Люксембургийн их херцог|их херцог]]. Их херцог нь [[засгийн газар]]тай хамтдаа төрийн эрхийг баридаг. Люксембург 1868 оны 10-р сарын 17-нд үндсэн хуулиа баталсан. Их херцог нь парламентыг тараах эрхтэй бөгөөд 3 сарын дотор шинэ сонгууль болох ёстой байдаг. [[Парламент]] нь 1 танхим, 60 гишүүнтэй бөгөөд бүх ард түмний шууд сонгуулиар 5 жилийн хугацаатай сонгогддог. Мөн парламентад зөвлөх үүрэгтэй, 21 гишүүн бүхий Төрийн хэргийн танхим гэж байх бөгөөд ерөнхий сайдын санал болгосноор их ван гишүүдийг нь томилдог. == Засаг захиргааны хуваарь == [[Файл:Groothertogdom LuxemburgDistricten.png|left|150px|Люксембургийн засаг захиргааны хуваарь]] Засаг захиргааны хувьд 3 дүүрэгт хуваагддаг. # [[Дикерих дүүрэг]] # [[Гревенмахер дүүрэг]] # [[Люксембург дүүрэг]] 3 дүүрэг нь 12 кантон, тэдгээр нь 126 коммунд хуваагдана. == Тэмдэглэл == {{notelist}} == Цахим холбоос == ; Засгийн газар * [http://www.gouvernement.lu/ Засгийн газрын албан ёсны цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20091026201415/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-l/liechtenstein.html Төрийн тэргүүн болон Засгийн газрын гишүүд] ; Ерөнхий мэдээлэл * {{CIA World Factbook_link|lu|Luxembourg}} * [http://www.luxembourg.lu/ Official Website for Luxembourg] ; Аялал жуулчлал * [https://web.archive.org/web/20090729193243/http://www.ont.lu/ Люксембургийн аялал жуулчлалын газар] * [http://www.luxembourg.co.uk/ Лондон хот дахь Люксембургийн аялал жуулчлалын газар] * [https://web.archive.org/web/20080521070743/http://www.luxembourg-city-tourism.com/ Люксембург хотын аялал жуулчлалын хөтөч] * [https://web.archive.org/web/20080820002439/http://www.rumbletum.org/Europe/Luxembourg Luxembourg Geography] * [https://web.archive.org/web/20040502194015/http://luxembourg2007.org/ Luxembourg European Capital of Culture 2007] * [https://web.archive.org/web/20081025233735/http://www.socher.org/gallery2/v/Luxembourg/ Over 200 images of important sights in Luxembourg] * [http://www.lubavitch.lu Chabad Lubavitch of Luxembourg] ; Бусад * [http://eudocs.lib.byu.edu/index.php/History_of_Luxembourg:_Primary_Documents History of Luxembourg: Primary Documents] * [https://web.archive.org/web/20080528023032/http://info.worldbank.org/governance/wgi2007/pdf/c132.pdf Worldwide Governance Indicators for Luxembourg, 1996-2006] == Эшлэл == {{reflist|2}} {{NaviBlock |Европ |Хөтлөгч мөр Европын холбооны улсууд |ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд |Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага }} [[Ангилал:Люксембург| ]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Эзэнт улс]] [[Ангилал:Германы Холбооны гишүүн улс]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] 6kb56932w4foka6evq8wzgs2h9cxb5y 0 12679 863949 718994 2026-07-29T09:39:28Z Сарнай258 106342 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|1 */ 863949 wikitext text/x-wiki Нийгэм-соёлын антропологийн ерөнхий дөрвөн том салбарын нэг болох шашны антропологи гэдэг нь аливаа шашин, шүтлэг бишрэлийн хэлбэр, шашны байгууллагууд, түүний харилцаа холбоог тухайн болон бусад нийгмийн байгуулал, бүтэцтэй харьцуулан соёл дамнасан судалгаа хийдэг гэж болно. Энгийн үгээр бол хүний нийгэм соёл гэдэг нь бие биенээс нь салгаж тасдаж аваад судлаад байдаг бүрэлдэхүүн хэсгүүдтэй бус харин ч бие биеэтэй нь нягт уялдаа холбоотой авч судлах ёстой бүтэцүүдтэй байдаг. Ийм тул шашны антропологи нь аль нэг нийгмийн шашинг судлахдаа уг нийгмийнх нь бусад хэсгүүдтэй ч харьцуулан судалдаг гэсэн үг. Тэгвэл эл салбар ухаан шашин судлал хэмээх ухаанаас ямар ялгаа зааг болон ижил талтай юм гэсэн асуулт хэн бүхэнд төрнө. Энэ бүхэн хариулах гэж өөрийн хэрээр хичээе. Шашны антропологи нь антропологийн үндсэн суурь зарчимын нэг болон орчин үеийн бус эгэл нийгмүүдэд анхааралаа голдуу хандуулж, эгэл шашны хэлбэрүүд болон гадны сонин гаж үзэгдэлд анхаарч ирсэн байдаг нь карго культ, дом шившлэг, анимизм, тотемизмын судалгаанаас нь харагддаг. Гэхдээ энэ нь сүүлийн үеийн юм уу, орчин үежсэн нийгмүүдийн шашинг судалдаггүй гэсэн үг билээ. Харин шашин судлал нь ихэнхдээ өнөө үеийнхээ буюу судлаач амьдарч байгаа үеийнхээ шашны үйл явцыг болон тогтсон томоохон шашнуудад анхаарсан байх нь их. Ийм ч учраас Буддын, Христын, Исламын гэх мэт тотоохон шашинг судалсан судалгаа голдуу шашин судлалд хамаарч байдаг бол Бөө болон сонин гаж, хүрээ хэмжээ жижиг шүтлэгийн талаарх судалгааг ихэнхдээ антропологичид хийсэн байдаг. Гэхдээ заавал ийм ялгаа заагтай биш гэдгийг ойлгох хэрэгтэй, антропологич хүн ч Христын шашинг судалж болохтой адил шашин судлаач ч хүрээ цар жижиг шүтлэг мөргөлийн тухай анхаарч болно. Миний хэлээд байгаа энэ санаа нь дээрх хоёр ухааны адил болон зөрөөтэй талын аль альнийх нэг жишээ юм. Мөн шашны антропологи хүмүүсийн шүтээд байгаа шашин нь нийгэм болон тухайн хүндээ ямар нөлөө үзүүлж, ямархуу хүн, нийгмийг бий болгоод байгааг нь анхаардаг, шүтэгч итгэгч хүнээр нь дамжуулан уг шашинг судалдаг билээ. Жишээлбэл намайг оюутан байхад манай ангийн Б.Удвал “Бөөгийн эдийн засгийн амьдрал” сэдэвтэй судалгаа хийж байсан бөгөөд түүндээ хэн нэгэн хүн бөө болохдоо зарцуулдаг мөнгө, хөрөнгийг задлан шинжилсэн нь эл ухааны онцлогийг харуулсан хэрэг байсан. Гэтэл шашин судлал энэ мэт судалгааг хийхээсээ илүү шашны сургаал, түүний үзэл санаанд анхаарах нь их байдаг төдийгүй хүнээс нь бус нийгмийн бүтцээс нь хүн рүү нь хандсан судалгааг хийж байдаг. Шашны антропологийн маяг загвартай судалгаа аль эртнээс хийгдэж байсан аж. Тухайлбал, XI зууны үеийн Арабын эрдэмтэд Дундад Ази болон [[Газар дундын тэнгис]] ялангуяа Энэтхэгийн шашны тухай өнөөгийн антропологичдын адил харьцуулан нэлээд гүнзгий нарийн судалгааг тэмдэглэн үлдээжээ. Тэдний Энэтхэгийн шашин шүтлэг, ёс заншилийн талаарх нэлээд өргөн, шинжилгээ нь магадгүй шашны антропологийн шашны харьцуулсан судалгааны эхлэл байсан болов уу. Энэ тухай ч зарим эрдэмтэд эртний энэ харьцуулсан хандлага өнөө үеийг хүртэл маш ховор байсан төдийгүй шашны судалгааны арга зүйд авч ашиглах шилдэг эх сурвалж болсон юм хэмээн бичиж байв. Дээрх соёл дамнасан харьцуулсан судалгаа хожмын Исламын ертөнцөд ч уламжлан бидний сайн мэдэх Иби-Халдуний (Ibn Khaldun) үед ирсэн байдаг. Улмаар энэ арга зүй Л.Морган, Э.Тайлор, Ж.Фрейзер нарын томоохон судалгаануудын хөтөч болж бидний үед иржээ. Магадгүй шашны антропологийн гол маргаантай асуудал бол шашныг өөрийг нь тодорхойлох байж болох юм. Олонх антропологичид бөө мөргөл болон өвөг дээдсээ шүтэх шүтлэгийн хэлбэрүүдийг анхаарч үзээд шашинд сүнс, онгод дом шившлэгийн хэрэглээ, ер бусын хүчний хяналт, үл мэдэгдэх болон ирээдүйг тайлбарлах тайлбар, ид шидийн мэдлэг, зан үйлийн тоглолт, мөргөл, тахил өргөл, ер бусын хүчний төлөөлөгч гэх мэт маш олон зүйл багтсан байдаг хэмээн итгэж байна. К.Геерцийн бичсэнээр бол шашин нь (1) бэлгэдлийн тогтолцоо (2) хүчирхэг байдлыг бий болгох үйл явц (3) оршин байхын ерөнхий дэг жаягын ойлголтыг томъёологч (4) увьдас шидийн ойлголтын нөмрөг (5) сэтгэл санаа болон дур сонирхолын ганц бодит байдал мэт санагддаг. Өнөөгийн барууны соёлд шашин гэдэг нь нэг тэнгэрийг шүтэх үзэл болон ёс суртахууны дэг жаягтай адил утгаар ойлгогдож байна. Ёс суртахуун нь Буддизм, Хиндуизмийн давхацсан итгэл бишрэлээс нэг тэнгэрийг шүтэх үзлийг чөлөөлсөн юм. Өөрөөр хэлбэл өрнийхөн эртнээс олон тэнгэрт нэг зэрэг итгэх явдалыг ташааж үзэхгүй байсан бол дорно зүгт бол байдал өөр олон тэнгэрт нэг зэрэг сүслэж байсан, байсаар ч байна. Энэ бүх шашин шүтлэгийн хэлбэрийг А.Валласе дөрвөн ангилалыг санал болгосон байдаг. Эдгээр нь: 1. Хувь бодгалийн: (Individualistic) илүү суурь шинжтэй, хамгийн энгийн. Тухайлбал, Уугуул Америкчуудын соёлд байх даваа давах ёслол г.м 2. Бөөгийн: (Shamanistic) шашнаа эдгээх анагаах, эмчлэгч маягаар ашигладаг, мэргэ төлөгтэй. Онгодтой, анагаагч, алганы хээ уншигч гэсэн зэрэглэлтэй. 3. Нийтийн: (Communal) уламжлагдан ямар нэг овогт ирсэн зохион байгуулалттай хүмүүсийн бүлэг, зарим нийтлэгийн шашин, өвөг дээдсийн шүтлэг үүнд багтана. 4. Сүм хийдийн: (Ecclesiastical) дээрх гурвыгаа багтаасан, нэлээд цуглуулага, холимог маягтай. Үнэндээ шашин гэж үүнийг хэлнэ, энэ шашин үүнд багтана, тэр нь түүнд багтана гэх мэтээр хатуу нот хуваах хэцүү байдаг. Учир нь хүний нийгэм гэдэг зүйл өөрөө маш их холигдмол, нийлмэл байдагтай холбоотой юм. Зөвхөн аль нэг нийгмийн эдийн засгийг судлахын тулд тухайн нийгмийн улс төрийн хүрээ, түүхийн онцлог, хүн амын сэтгэл зүй гэх мэтээр маш олон салбарын өнцгөөс харах хэрэг гарна. Ийм л учраас сүүлийн үед салбар ухаануудын зааг ялгаа байхгүй болж байгаа талаар судлаачид өгүүлэх болжээ. Хэн нэгэн хүн би улс төр судлаач эсвэл соёл судлаач, антропологич гэж хатуу бат хэлж болох ч түүний судалгаа өнөөгийн цаг үед аль ч салбар ухаанд хэрэглэгдэн иш татагдах болсон нь үүний тод жишээ юм. Энэ байдал ялангуяа антропологит ихээхэн хамаатай байсан төдийгүй одоо ч үүргээ хадгалсаар байна. [[Ангилал:Шашин судлал]] [[Ангилал:Соёлын антропологи]] 4jwc6xjryqtgm7ytipvx8t1ng6yggmx 0 12780 863909 812967 2026-07-29T03:14:33Z Bayarkhangai 1129 863909 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн |conflict=Үнэгэн Давааны Тулалдаан |partof=[[Монголчууд Алтан улсыг дайлсан нь]] |image=[[Файл:Bataille entre mongols & chinois (1211).jpeg|200px]] |caption="[[Судрын чуулган]]"-ы чимэглэл зураг |date=1211 |place= Үнэгэн даваа |casus= |territory= |result=Монголын ялалт |combatant1=[[Их Монгол Улс]] |combatant2=[[Алтан улс]] |commander1=[[Чингис хаан]] |commander2=[[Вангин Хушаху]] |strength1=90,000-110,000 |strength2=300,000-450,000 |casualties1= |casualties2= }} '''Үнэгэн давааны тулалдаан''' нь [[Монголчууд]] [[Зүрчидийн Алтан Улс|Зүрчидийн Алтан Улсыг]] байлдан дагуулах үед болсон [[тулалдаан]] юм. Энэ тулалдаан [[Монголын байлдан дагуулал|Монголын байлдан дагуулл]]ын эхлэл болсон хамгийн анхны шийдвэрлэх [[тулалдаан]] билээ. == Тойм == Үнэгэн давааны тулалдааныг [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] түүхэн дэх хамгийн чухал [[ялалт]] гэж үзэж болох юм. [[Нууц Товчоо|Нууц Товчоонд]] бичсэнээр энэ ялалт нь Монголчуудын хамгийн том амжилт байсан ажээ. [[Ил Хаант Улс|Ил хаант улсын]] түүхч [[Рашид ад-Дин|Рашид Ад Дины]] түүнээс 100 илүү жилийн дараа бичиж үлдээснээс үзвэл Монголчууд өдий олон жилийн дараа ч энэ тулалдааныг өөрсдийн хамгийн том ялалтуудын нэг гэж марталгүй дурссаар байсан байх юм. Энэ тулалдаан нь залуу Монгол улсын хүчин чадлыг бэхжүүлэх ид хав, сүр хүчийг шалгасан Монголчуудад байлдан дагууллаа цаашид үргэлжлүүлэх суу заль, цэцэн билгээ илтгэн харуулах боломж олгож, хил хязгаараа гадагшаа тэлэх анхны алхам нь болсон юм. Харамсалтай нь түүхэнд маш том ул мөрөө үлдээсэн ийм чухал тулалдаан, [[Монголын баруун зүгт хийсэн байлдан дагуулал|Монголчуудын баруун зүгт хийсэн дайн]]уудаас харьцангуй бага судлагдсан байдаг. Үнэн хэрэг дээрээ дорно зүгт хийсэн дайнууд нь Монголчуудын эх нутагт нь илүү ойр болж байсан тул тэдний хувьд өрнө зүгт хийсэн дайнуудаас нь илүү чухал байсан билээ. [[Түүхч]]ид [[Алтан улс|Алтан улсын]] цэргийн тооны талаар санал зөрөлдөөнтэй байдаг. "[[Юань улсын судар|Юань Ши]]" (Юань улсын түүх), "[[Мэн У Эр Ши]]" зэрэг сурвалжуудад 300,000 байсан гэж бичсэн байдаг. Харин "[[Шинэ Юань улсын судар|Син Юань Ши]]", "[[Юань улсын гавьяат түшмэдийн товч|Юань Чао Мин Чэнь Ши Ляо]]" болон [[Мухулай|Мухулай Ноёны]] намтарт 400,000 байсан гэж бичсэн байдаг. Орчин үеийн түүхчид Алтан улсын цэрэг арын албаныхан болон туслах хүчний хамт 300,000 орчим байсан бөгөөд үүнээс яг байлдах цэрэг нь 150,000-200,000 байсан болов уу гэж үздэг. Монгол цэргийн тухайд хэр тоотой байсан талаар ямар нэг мэдээлэл байдаггүй боловч нийт цэргийн тоо болон хайгуулд гарсан цэргүүдийг тооцоод үзвэл 100,000 орчим байсан байх магадлалтай. Алтан улсын арми [[Зүрчид]], [[Кидан|Хиданы]] [[морин цэрэг]], [[Хятадууд|Хятадын]] [[Явган цэрэг|явган цэрг]]ээс бүрдэж байв. Алтан улсын гол хүч болсон [[элит морин цэрэг]] нь явган цэргийнхээ урдуур болон жигүүрээр шахуу жагссан байжээ. Тулааны өмнө 2 талын цэргүүд 15-20 [[Миль|мил]]ийн зайтай байрлаж байв. Хамгийн хуучин эх сурвалж болох "[[Монголын нууц товчоо|Юань Чао Би Ши]]"-д бичсэнээр Монгол цэргийн гол хэсэг Алтан улсын гол хүчтэй байлдаж ялсан гэж дурдаад өнгөрсөн байдаг. Харин "[[Богд Баатар Биеэр Дайлсан Тэмдэглэл|Юань Шэн У Цинь Чэн Лу]]"-д илүү тодорхой бичсэн байдаг: "Алтан улсын цэрэг [[Еэ Ху Лин]]-д хүрсний дараа, хоёр [[Хидан Улс|Хидан]] [[жанжин]] [[Ши Зон]]-д хандан: "Монголчууд [[Фужоу]]г эзэлчхээд [[хот]]ын гадна [[Адуу|морь]]доо идүүлж байна. Хэрэв одоо сэжиггүй байгаа дээр нь морин цэргээр гэнэдүүлэн дайрвал тэднийг бүрэн бут цохиж болохоор байна" гэвэл Ши Зон тэдний хэлснийг зөвшөөрөлгүй тэндээ өнжөөд маргааш нь морин болон явган цэргийн хамтарсан хүчээр довтлох шийдвэр гаргажээ. == Тулалдааны явц == Алтан улсын цэрэг ирж явааг мэдсэн [[Чингис хаан]] цэргээ засан '''Үнэгэн даваа'''ны зүг хөдөлжээ. Ийнхүү 2 арми энэ газар уулзсан юм. Алтан улсын хаан Зүрчид, Киданы морин цэргээ явган цэргийнхээ урдуур болон жигүүрээр шахуу жагсаасан байжээ. [[Монголын хөнгөн морин цэрэг]] [[давалгаа]] мэт ар араасаа довтлон орж [[Зүрчидийн морин цэрэг|Зүрчид]], [[Хиданы морин цэрг]]ийг амьсгаа авах чөлөөгүй болтол нь суман мөндөр буулгаж байв. Алтан улсын морин цэрэг Монгол цэргийн сумнаас зайлахыг оролдовч ард нь шахан жагссан явган цэрэгтээ хашигдаад маневрлэж чадахгүй байжээ. Тулалдааны талбарт үүссэн ашигтай байдлыг бүрэн ашиглахыг хүссэн Мухулай морин жадаар зэвсэглэсэн хүнд морин цэргийг удирдан халз дайралт хийж, түүний хойноос Их Хааны [[Хишигтэн|шадар хишигтэн]] цэрэг дагалдан оржээ. Тэсэх аргагүй болсон Зүрчид, Хиданы морин цэрэг эргэж зугатахдаа замд нь тээглэсэн явган цэргээ гишгэчин гарч жагсаалыг нь алдуулсан нь [[Алтан улсын арми]] тэр чигээрээ бутран зугтахад хүргэсэн байна. Ийнхүү хагас өдөр үргэлжилсэн тулалдааны эцэст Алтан улсын цэрэг тулааны талбарыг орхин зугтаажээ. Ялсан Монголчууд дайсныг [[Хуан Эр Цуй]]гаас [[Янгийн хөндий]] хүртэл үргэлжлүүлэн хөөж байлдан асар их хохирол учруулжээ. [[Алтан улсын хаан]] ч мөн адил зугтаж явсан бөгөөд нэхэгчдээс мултарч чадалгүй аргагүйн эрхэнд [[Хуй Хэ Бао]]-д эргэн байлджээ. Ингэж байлдахдаа цэргийн хамт [[Еэ Ху Лин]]ий зүг явж байсан [[Вангин Ху Ша]]-г амжиж ирнэ гэж найдаж байв. Гэтэл түүний аз дутаж, Монголчуудын ойртож явааг мэдсэн Вангин Ху Ша туслахуудынхаа гуйлтыг ч тоолгүй амиа бодон [[Хуй Пин]]гийн зүг ухарчээ. Гэвч хэтэрхий удаан явж байсан тул эхлээд зугтаж яваа өөрийн хаанд, дараа нь хойноос нь хөөж явсан Монголчуудад гүйцэгджээ. Хэдийгээр тулалдаанд ороогүй ядраагүй цэрэгтэй байсан ч Вангин Ху Ша тэвдсэндээ олигтой эсэргүүцэл үзүүлж чадалгүй бут цохигдон [[Хуан Дэ Жу цайз]] руу зугтаж хоргодов. Монголчууд тэр [[цайз]]ыг дайран эзлэхэд Вангин Ху Ша мөн л зугтаж амжсан байна.Хуйн Дэ Жу цайзыг эзлэхэд морин цэрэгээр хэрмийг даван эзэлсэн. Монголчууд тэр цайзыг мориор шороо зөөн мориор давах зам гарган эзэлсэн. Вангин Ху Ша-г Монголчуудтай тулалдаж байх зуур Алтан хаан мөр буруулан 7000 цэргийн хамт [[Санг Кан мөрөн|Санг Кан мөрн]]ий зүг зугтжээ. Голын нөгөө эрэгт гартал тэнд [[Елюй Туха]] тэргүүтэй [[Хиданы босогчид]]ын 3000 морин цэрэг тосч байв. Өдөржин үргэлжилсэн ширүүн тулалдааны эцэст туйлдаа хүртэл ядарсан Алтан улсын цэрэг тулалдааны талбарыг орхин зугтжээ. == Үр дүн == Энэ тулааны дүнд Монголчууд Алтан улсын гол хүч болсон [[Шилдэг цэрэг|шилдэг цэрг]]ийг нь бүрэн устгаж чадсан нь цаашдын байлдан дагууллын замыг засаж өгсөн билээ. Монголчуудыг ирэхээс өмнө Алтан улс бүс нутагтаа хамгийн шилдэгт тооцогдох хүчирхэг морин цэрэгтэй байсан бөгөөд түүнийхээ хүчинд дулдуйдан өргөн уудам газар нутгийг байлдан эзлээд байсан юм. Үнэгэн Давааны тулалдаанд [[Алтан улс]] ялагдсан гол шалтгаан нь морин цэргээ маневр хийх боломжгүй болгон хойноос нь явган цэргээр хашин жагсаасан явдал юм. Ингээд Монголын шийдвэрлэх дайралт эхлэхэд морин цэрэг нь өөрийн явган цэргээ гишгэчин ялагдалд хүргэсэн байна. == Эшлэл == [[Ангилал:Алтан улс]] [[Ангилал:Их Монгол Улсын оролцсон дайн тулаан]] [[Ангилал:1211 он]] [[Ангилал:13-р зууны тулалдаан]] 6oyhiy9a7dnpav6pba5xp5xtisofqqk 0 16716 863895 825958 2026-07-29T01:58:05Z Avirmed Batsaikhan 53733 863895 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|7 сарын}} '''7 сарын 29''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 210 дахь ([[өндөр жил]] бол 211 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 155 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1722 — Оросын эзэн хаан [[I Пётр|I Пётрын]] удирдлага дор оросын арми, усан цэрэг Персийн аян дайн эхлүүлсэн. * 1836 — [[Парис]] хотын өнөөгийн [[Шарль де Голлийн талбай]] дээр [[Ялалтын хаалга (Парис)|Ялалтын хаалганы]] нээлт болсон. * 1858 — [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын шахалтаар Япон улс [[Токио]] болон [[Осака]] хотуудыг гадныханд нээж өгсөн. * 1921 — [[Адольф Хитлер|Адольф]] [[Адольф Хитлер|Хитлер]] [[Германы Үндэсний Социалист Ажилчны Нам]] удирдагч болсон. * 1939 — [[Беларусь|Беларусын]] Менск хотыг албан ёсоор [[Минск]] хот гэж нэрлэх болсон. * 1948 — [[Лондон]] хотод [[1948 оны Зуны Олимп|Зуны XIV Олимпын]] наадам нээлт болсон. * 1979 — [[Аргентин]], [[Их Британи]] хоёр Элчин сайдын түвшинд [[Дипломат харилцаа|дипломат харилцаагаа]] сэргээсэн. * 1981 — Лондон хотод Британий эзэн хааны үе залгамжлагч хунтайж Чарльз, леди [[Диана гүнж|Диана]] Спенсер нарын хурим болсон. * 1996 — [[Microsoft]] өөрийн Windows NT 4.0. үйлдлийн системаа танилцуулсан. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1817 — [[Иван Айвазовский]] (1900 онд нас барсан) армени гаралтай оросын далай зураач. * [[1883]] — [[Бенито Муссолини]] нь Итали Ерөнхий Сайд ([[1945]] онд нас барсан) * 1898 — Исидор Раби (1988 онд нас барсан) 1944 оны [[Нобелийн шагнал|Нобелийн шагналт]] америкийн физикч. * 1954 — [[Игорь Крутой]] оросын алдарт хөгжмийн зохиолч. * 1957 — [[Кишида Фүмио]], японы улс төрийн зүтгэлтэн, Ерөнхий сайд. == Энэ өдөр нас барагсад == * 1095 — [[I Ласло|I]] [[I Ласло|Ласло]] (1046 онд төрсөн) Арпад угсааны Унгарын хаан (1077—1095). * 1099 — [[II Урбан|II]] [[II Урбан|Урбан]] (''Одо Шатильон де Лажери''; 1042 онд төрсөн) 159 дахь Ромын Пап (1088—1099). * 1890 — [[Винсент ван Гог|Винсент Ван Гог]] (1853 онд төрсөн), алдарт голландын уран зураач. * 1938 — будуулан хороогдсон: ** Ян Берзин (жинхэнэ нэр- ''Петерис Кюзис''; 1889 онд төрсөн) Зөвлөлтийн цэргийн тагнуулын байгууллагыг үдэслэгчдийн нэг бөгөөд удирдагч; ** Павел Дыбенко (1889 онд төрсөн) хувьсгалч, зөвлөлтийн улс төрийн болон цэргийн зүтгэлтэн; ** Иосиф Пятницкий (1882 онд төрсөн) зөвлөлтийн намын болон төрийн зүтгэлтэн, 1921—1935 онд Коминтерны гадаад харилцааны хэлтсийн дарга; * 1962 — [[Роналд Фишер]] (1890 онд төрсөн) британий байгаль судлаач, орчин үеийн статистикийг үндэслэгчдийн нэг. * 1990 — [[Бруно Крайский]] (1911 онд төрсөн) австрийн төрийн зүтгэлтэн. * 2001 — [[Эдвард Герек]] (1913 онд төрсөн) польшийн улс төрч, 1970—1980 онд [[Польшийн Ажилчны Нэгдсэн Нам|'''Польшийн''' '''Ажилчны''' '''Нэгдсэн''' '''Намын''']] 1-р нарийн бичгийн дарга. == Тэмдэглэлт баярууд == ---- {{Commonscat|29 July|7 сарын 29}} [[Ангилал:Өдөр|0729]] [[Ангилал:Долоодугаар сарын өдөр|#29]] 19mpn0cuc10wpnjalf97xv723y5osca 0 19373 863889 863553 2026-07-29T01:02:00Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 863889 wikitext text/x-wiki {{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}<br />''Гүрканиян'' | national_motto = <br />[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}<br />''Rāstī rustī''<br />"In rectitude lies salvation" "зөвт байдалд аврал оршдог" | conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн | common_name = Төмөрийн | era = [[Дундад зууны сүүл үе]] | status = [[Эмират]] | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | area_km2 = | year_start = 1370 | date_start = | year_end = 1507 | event_pre = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв | date_pre = 1363 | event_start = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав | event1 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв | date_event1 = 1380 | event2 = [[Анкарагийн тулалдаан]] | date_event2 = 7 сарын 20, 1402 | event3 = [[Самарканд]]ын уналт | date_event3 = 1505 | event_end = [[Херат]]ын уналт | event_post = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]] | date_post = 1526 | image_coat = <!-- DO NOT REPLACE this documented "Three annulets" symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph "Symbols of the state" hereunder for details -->Three annulets symbol of the Timurid Empire.png | coa_size = 100 | coat_alt = Гурван цагираг сүлд | symbol_type = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн "Гурван цагираг" [[тамга]] тэмдэг.<ref>Coinage of Timur with "Three annulets" symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]</ref><ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PA426 |language=en| quote="Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse."}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}</ref> | flag_border = no | image_map = Timurid Empire (greatest extent).svg | image_map_caption = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг | image_map_size = 300 | demonym = | p1 = Цагаадайн Улс | p2 = Суфи гүрэн | p3 = Жалайрын улс | p4 = Курт улс | p5 = Музаффарид | p6 = Сарбадар | p7 = Марашичууд | p8 = Афрасияб | p9 = Кара-Коюнлу | p10 = Гүржийн хаант улс | s1 = Бухарын хант улс | s2 = Сефевийн улс | s3 = Хивын ханлиг | s4 = Кара-Коюнлу | s5 = Ак-Коюнлу | s6 = Их Могол Улс | s7 = Гүржийн хаант улс | capital = {{plainlist| *[[Самарканд]] (1370–1405) *[[Херат]] (1405–1507)}} | common_languages = {{plainlist| *[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)<ref> * Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&pg=PA109 p.109]. "In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian." * B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. "Timurids" [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; "During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry." * {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} "Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&nbsp;... * Robert Devereux (ed.) "Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)" Mir 'Ali Shir Nawāi; Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: "Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen. * David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama."</ref> *[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)<ref name="homelanguage" /> * [[Араб хэл]] (шашин)<ref name="EI - Manz2" />}} | religion = ;{{nobold|Төрийн шашин}} :{{hlist|[[Суннит Ислам]]}} ;{{nobold|Бусад шашин}} :{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}} | currency = [[Танка (зоос)|Танка]] | title_leader = [[Төмөрийн династи|Эмир]] | leader1 = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны) | leader2 = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн) | year_leader1 = 1370–1405 | year_leader2 = 1506–1507 | stat_year1 = 1405 тоо.<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}</ref> | stat_area1 = 4,400,000 }} [[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]] '''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой. == Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал == Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.<ref>''"Timur"'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])</ref><ref>"Consolidation & expansion of the Indo-Timurids", Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])</ref> Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.<ref name="Iranica2">B. Spuler, "Central Asia in the Mongol and Timurid periods", published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''"...&nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ..."''</ref>. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.<ref>David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama</ref> Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.<ref name="Майдар">Д.Майдар, "Чингис хаан ба Монголын их гүрэн" 1969</ref> Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.<ref name="Майдар"/> Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг. Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна. == Байгуулагдсан нь == {{Гол|Доголон Төмөр}} Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ. 1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]</ref> 1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.<ref name="Columbia">{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}</ref> == Соёл == Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын<ref name="UNESCO">M.S. Asimov & [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''"...&nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ..."''</ref> Барлас овгоос гаралтай ч Туркестан, Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон<ref>[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]</ref><ref name=Iranica2 /><ref name="Iranica">{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = "...&nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ..." }}</ref>, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == *[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com] [[Ангилал:Афганистаны түүх]] [[Ангилал:Узбекистаны түүх]] [[Ангилал:Төмөрийн улс| ]] [[Ангилал:Исламын хант улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Перс]] [[Ангилал:1370 он]] 0d718q6jw29x8di58xfekj1c4woibbl 0 19582 863900 863557 2026-07-29T02:25:26Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 863900 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс жүжигчин | нэр = Форест Уитакер | зураг = Forest Whitaker.jpg | зурагныхэмжээ = | alt = | тайлбар = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар. | төрсөн нэр = Форест Стивен Уитакер | төрсөн огноо = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}} | төрсөн газар = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | мэргэжил = Жүжигчин, продюсер, найруулагч | идэвхтэй жил = 1982–одоо | нөхөр = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)<br />Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй) | дотнотүнш = | website = }} '''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж<ref name="Boston Globe">[http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 "In general, he rules."] ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.</ref><ref name="CBS">[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml "Forest Whitaker: The King Of The Oscars?"] ''CBS News''. February 4, 2007.</ref> байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" номинацаар тус тус хүртэж байв. [[Оскарын шагнал|Оскарын]] "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.<ref>[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm "Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role."] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.</ref> == Намтар == Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн<ref name="Patterson">Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features "The bigger picture."] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.</ref> бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.<ref>[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html "Forest Whitaker Biography (1961–)."] ''FilmReference.com''.</ref><ref name="IAS">{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }} {{Webarchiv|url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |wayback=20081206094603 |text=Forest Whitaker |archiv-bot=2026-07-29 02:25:20 InternetArchiveBot }}</ref> Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг<ref>{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}</ref> дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг. == Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь == Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн<ref name="Longino">Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text="The power of Forest Whitaker." |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.</ref> [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж<ref name="festival-cannes.com">{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}</ref>, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм. Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн "Сүнст нохой" хочитын дүрд тогложээ."<ref>Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html "'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality."] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.</ref> Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ. 2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.<ref name="PositiveKing">{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}</ref><ref name="SydneyKing">{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}</ref> == Кино бүтээлүүд == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Жүжигчин |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! Он ! Монгол хэлээр ! Англи хэлээр ! Бүтээсэн дүр |- |[[1982]] |[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]] |Fast Times at Ridgemont High |Чарльз Жефферсон |- |rowspan=3|[[1986]] |[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] |The Color of Money |Амос |- |[[Хойд ба Өмнөд 2]] |North and South, Book II |Каффи |- |[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]] |Platoon |Үлэмж биет Харольд |- |[[1987]] |[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] |Good Morning, Vietnam |Эдвард Гэрлик |- |rowspan=2|[[1988]] |[[Шувуу (кино)|Шувуу]] |Bird |[[Чарльз Паркер]] |- |[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] |Bloodsport |Роулинс |- |[[1990]] |[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]] |Downtown |Деннис Куррен |- |rowspan=2|[[1991]] | |Diary of a Hitman |Деккер |- | |A Rage in Harlem |Жексон |- |rowspan=2|[[1992]] | |The Crying Game |Жоди |- | |Last Light |Фред Уитмор |- |[[1993]] | |Body Snatchers |хошууч Коллинз |- |rowspan=3|[[1994]] | |Blown Away |Энтони Франклин |- | |Prкt-а-Porter |Си Бьянко |- | |The Enemy Within |хурандаа Маккензи Кейси |- |rowspan=2|[[1995]] | |Species |Дэн Смитсон |- | |Smoke |Сайрус Кол |- |[[1996]] | |Phenomenon |Нэйт Поуп |- |[[1999]] |[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]] |Ghost Dog: The Way of the Samurai |Сүнст нохой |- |[[2000]] | |Battlefield Earth |Кер |- |rowspan=2|[[2002]] |[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]] |Panic Room |Бёрнхэм |- |[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] |Phone Booth |ахмад Эд Рейми |- |rowspan=3|[[2005]] | |A Little Trip to Heaven |Эбе Холт |- | |American Gun |Картер |- | |Mary |Тэд Янгер |- |rowspan=2|[[2006]] |[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] |The Last King of Scotland |[[Иди Амин]] |- | |The Marsh |Жеффри Хант |- |rowspan=2|[[2007]] | |The Air I Breathe | |- | |The Great Debaters |Доктор Жеймс Фармер |- |rowspan=2|[[2008]] | |Vantage Point |Ховард Льюис |- | |Street Kings |Ахмад Жек Уандер |- |[[2009]] | |Powder Blue |Чарли |- |[[2010]] | |''Repo Men'' |Жейк |- |[[2010]] | |''The Experiment'' |Бэррис |} == Эшлэл == {{Reflist | colwidth = 30em | refs = }} == Холбоос == * {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] <span class="plainlinks">[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])</span> — <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']</span> * {{imdb|0001845}} * {{tvtome person|61686}} * [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda] {{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}} [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Эмми шагналтан]] [[Ангилал:Техасын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] e1nt9pob6fhmf0vuo3130zits2b0v5x 0 26346 863890 775040 2026-07-29T01:27:03Z Avirmed Batsaikhan 53733 863890 wikitext text/x-wiki '''Халтарын Билэгжаргал''' (1954 онд [[Завхан]] аймгийн Чандмань-Өлзийт одоогийн [[Яруу сум|Яруу суманд]] төрсөн) [[Монгол Улс]]ын [[Төрийн шагнал]]т, [[хөгжмийн зохиолч]] юм. ==Товч намтар== Халтарын Билэгжаргал нь 1960-1968 онд бүрэн бус дунд сургууль, 1968-1972 онд Улаанбаатар хотын Багш нарыг бэлтгэх сургуулийн дуу хөгжмийн багшийн ангид суралцан төгсөж, 1972-1976 онуудад нэрт хөгжмийн зохиолч [[Сэмбийн Гончигсумлаа|С.Гончигсумлаагаар]] хөгжмийн зохиомж заалгаж байсан. ЗХУ-ын Свердловск (одоогийн ОХУ-ын [[Екатеринбург]]) хотын [[Уралын Хөгжмийн Их Сургууль|Уралын Хөгжмийн Их Сургуулийн]] хөгжмийн зохиолчийн ангид 1976-1982 онд Борис Гибалин, 1982-1984 онд А.Неминский нараар заалгаж төгсчээ. 1972-1975 онд [[Архангай]] аймгийн Багшийн сургуульд хөгжмийн багш, 1984-1987 онд Хөгжим бүжгийн дунд сургуульд багш, 1988 оноос Улсын дуурь бүжгийн академик театрт хөгжмийн зохиолч, 1998-2000 онд Улсын ардын дуу бүжгийн чуулгад уран сайхны удирдаач, 1990-1995 онд Монголын хөгжмийн зохиолчдын эвлэлийн хорооны даргаар ажиллаж байв. Хөгжмийн зохиолч Х.Билэгжаргалын дан хөгжмийн өвөрмөц нэгэн зохиол бол 2007 онд туурвисан “'''Пассакалиа'''”(Passacaglia) юм. Чавхдаст хөгжмийн цөөхүүл, төгөлдөр хуур болон цохивор хөгжимд зориулсан энэхүү бүтээлийн хөгжмийн бүрэлдэхүүн нь түүний “дуртай” “цөөхүүл” төрөл юм. Хэмжээний хувьд хэдийгээр том бус боловч дуурьсал, агуулга, өгүүлэмжээс үзвэл эмгэнэл, гашуудлыг дүрслэн илэрхийлж байдаг. Өрнө дахинд “пассакалиа” хэмээх нь испани, италиас үүсэл, гаралтай хөгжмийн нэгэн төрөл бөгөөд эхэн үедээ зочдыг гаргаж өгөх бүжгийн голдуу үдэлтийн хөгжим байсан бол түүхийн явцад тэдгээр нь өөрчлөгдөж хүндэтгэлийн маягтай, улмаар гашуудлын өнгө аястай болжээ. Энэ нь ихэвчлэн вариацын хэлбэртэй байдаг байсан ба эхлэхдээ басс хоолойд үндсэн аялгуу эгшиглэдэг зарчимтай байв. Хөгжмийн зохиолч Х.Билэгжаргал өөрийнхөө “Пассакалиа” зохиолдоо үндсэндээ дээрх буюу өрнийн энэхүү “пассакалиа” төрлийн зарчмуудыг баримталсан байдаг. Х.Билэгжаргалын “Пассакалиа” нь үндсэн 2 хэсгээс бүрдэх ба хэсэг тус бүрдээ гол сэдэв аялгуугаа вариацлах замаар зохиолыг өрнүүлнэ. Мөн эхлэхдээ морин хийл хөгжмөөр үндсэн сэдэв аялгууг эгшиглүүлнэ. Энэхүү “Пассакалиа”-ийн агуулга нь хөгжмийн зохиолч Х.Билэгжаргалын “Гэрэл, сүүдэр” дуурийн өгүүлэмжтэй нэлээд ойрхон сэдэв байж болох юм. Аялгууны дуурьсал, эгшгүүдийн зохирол болон бусад хөгжмийн хэллэг зэргээс сонсож үзвэл монголын нийгэм солигдож байх үеийн олон хурц асуудлуудын нэг болох хэлмэгдүүлэлтийн дүр зураг санаанд буух ажээ. Хөгжмийн зохиолч Х.Билэгжаргал 1981-1982 оны үед “'''Төгөлдөр хуур, найрал хөгжмийн концерт'''”-оо зохиожээ. Энэ цаг үеийг тооцож үзэхэд ЗХУ-ын Свердловск хотын М.П.Мусоргскийн нэрэмжит Уралын консерваторид хөгжмийн зохиолчийн ангийн оюутан байв. 1976-1982 онд Б.Гибалин багшийн удирдлага дор суралцаж байгаад 1982-1984 онд Д.Неменский дээр шилжин ирж сургуулиа төгссөн гэдэг. Учир нь тус сургуульд суралцаж төгссөн олон хөгжмийн зохиолчдын “гарыг нь ганзганд, хөлийг нь дөрөөнд нь хүргэсэн” ачтан бол түүний багш Б.Гибалин байсан юм. Татар гаралтай тэрээр хөгжмийн урлаг дахь үндэсний онцлог, хэрэгцээ, шаардлагыг ихээхэн ойлгодог байсан учраас монголоос ирсэн [[Зундуйн Хангал]], В.Боролдой, Халтарын Билэгжаргал, [[Бямбасүрэнгийн Шарав]] зэрэг ирээдүйн хөгжмийн залуу зохиолчдод өөрийнхөө үзэл санааг таниулан ойлгуулахын зэрэгцээ тухайн үеийн Зөвлөлтийн орчин цагийн хөгжмийн урлагтай танилцуулж, хөгжмийн зохиомжийн дотно хэрнээ ихээхэн үр дүнтэй зөвлөгөөг өгдөг байв. Харамсалтай нь Борис Гибалин багш нь 1982 онд нас баржээ. Консерваторийн оюутан Х.Билэгжаргалын “Төгөлдөр хуур, найрал хөгжмийн концерт” бол эрхэм багш Б.Гибалины удирдлага дор бичсэн сүүлчийн зохиол байв. Х.Билэгжаргалын энэ концертыг ЗХУ(ОХУ)-ын Ярославль хотын филармонийн найрал хөгжим, төгөлдөр хуурч [[Тувааны Цолмон]],  удирдаач В.Понькины удирдлагаар 1986 онд тогложээ. Энэхүү төгөлдөр хуурын концерт нь манай төгөлдөр хуурын үндэсний хөгжмийн зохиолчдын урын санд гурав дахь концерт болж тэмдэглэгддэг. Учир нь 1973 онд З.Хангал нэгдүгээр концертоо, 1978 онд [[Цогзолын Нацагдорж]] концертоо бичиж байжээ. Хөгжмийн зохиолч Х.Билэгжаргалын “Төгөлдөр хуур, найрал хөгжмийн концерт” нь монголын симфони хөгжмийн урлагт, тэр дундаа төгөлдөр хуурт зориулсан бүтээл, туурвилд томоохон шинэчлэлийг авчирсан зохиол болсон юм. “Хөгжмийн зохиолчийн Төгөлдөр хуур найрал хөгжмийн концерт ч мөн энэ  талаар манай зохирлын сэтгэлгээнд баяжилт хийсэн бүтээлийн нэгэнд зүй ёсоор орно”[1]. Хөгжмийн зохиолч Х.Билэгжаргалын хөгжмийн бүтээлүүдийн хэв маяг нь үндэсний өнгө аясыг хадгалахын зэрэгцээ орчин үеийн хөг, дуурьсал, зохирлын шинж байдлыг агуулсан шинэлэг сэтгэлгээний илэрхийлэл болж байсан юм. Allegro – Largo -  Allegro гэсэн 3 ангитайгаар бичигдсэн уг концертын төгөлдөр хуурын арга барил нь монголын төгөлдөр хуурын урлагт арга байхгүй үндэсний гэдэг хэв маягийг бий болгосон байна.   ----[1] Жанцанноров Монголын хөгжмийн 12 хөрөг. УБ., 2009 он. ==Уран бүтээл== ===Дуурь, балет, кино, жүжгийн хөгжим=== *[[Ламбугайн нулимс (дуурь)|“Ламбугайн нулимс” дуурь]] *“Гэрэл сүүдэр” дуурь *[[“Бөртэ чоно” балет]] *“[[Ховор хүмүүс]]” киноны хөгжим *“Атга нөж” жүжгийн хөгжим ===Дан хөгжмийн бүтээл=== *Төгөлдөр хуурын концерт *“Пассакалье фугатто” *“Трио” төгөлдөр хуурын гурвал *“Хэлхээ аялгуу” морин хуурт зориулсан аялгуу *Хуучир хөгжимд зориулсан сонато ===Дуу, романс болон бусад=== *“Миний Монгол” романс *“Сүүтэй цагаан аялгуу” романс *“Цагаан уул цэцэг” романс *“Торгууд чуулбар” бүжиг *“Хангайн даваа” дуу *“Ай, дуут намраа” дуу *“Нутагтаа эргэн очихуй” дуу *“Сүүтэй цагаан аялгуу” дуу *“Дуулж л явъя даа” дуу *“Зүүдний хайртай нутаг” дуу гэх мэт ==Шагнал== *1995 онд “Морин хуур” наадмын шагнал, *2007 онд “Атга нөж” жүжгийн хөгжмөөр Гэгээн Муза шагнал, *1997 онд “Ламбугайн нулимс” дууриараа Монгол Улсын Төрийн шагнал хүртсэн юм. == Дурсгал == 2019 оны 10-р сарын 2-нд Монголын хөгжмийн урлагийн нэрт төлөөлөгч эрхэм хөгжмийн зохиолч Х.Билэгжаргалын мэндэлсэний 65 жилийн зориулж ДБЭТ-т эрдэм шинжилгээний хурал, Х.Билэгжаргал агсны дууны уран бүтээлийн хүндэтгэлийн тоглолт болсон. {{DEFAULTSORT:Билэгжаргал, Халтарын}} [[Ангилал:1954 онд төрсөн]] [[Ангилал:Яруугийн хүн]] [[Ангилал:Монголын хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Монголын удирдаач]] [[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]] [[Ангилал:Монголчууд]] fr8dj94ho2hgtilc0iswagfggmv121o 863892 863890 2026-07-29T01:31:35Z Avirmed Batsaikhan 53733 863892 wikitext text/x-wiki '''Халтарын Билэгжаргал''' (1954 онд [[Завхан]] аймгийн Чандмань-Өлзийт одоогийн [[Яруу сум|Яруу суманд]] төрсөн-2008 оны 8-р сарын 3-нд нас барсан) [[Монгол Улс]]ын [[Төрийн шагнал]]т, [[хөгжмийн зохиолч]] юм. ==Товч намтар== Халтарын Билэгжаргал нь 1960-1968 онд бүрэн бус дунд сургууль, 1968-1972 онд Улаанбаатар хотын Багш нарыг бэлтгэх сургуулийн дуу хөгжмийн багшийн ангид суралцан төгсөж, 1972-1976 онуудад нэрт хөгжмийн зохиолч [[Сэмбийн Гончигсумлаа|С.Гончигсумлаагаар]] хөгжмийн зохиомж заалгаж байсан. ЗХУ-ын Свердловск (одоогийн ОХУ-ын [[Екатеринбург]]) хотын [[Уралын Хөгжмийн Их Сургууль|Уралын Хөгжмийн Их Сургуулийн]] хөгжмийн зохиолчийн ангид 1976-1982 онд Борис Гибалин, 1982-1984 онд А.Неминский нараар заалгаж төгсчээ. 1972-1975 онд [[Архангай]] аймгийн Багшийн сургуульд хөгжмийн багш, 1984-1987 онд Хөгжим бүжгийн дунд сургуульд багш, 1988 оноос Улсын дуурь бүжгийн академик театрт хөгжмийн зохиолч, 1998-2000 онд Улсын ардын дуу бүжгийн чуулгад уран сайхны удирдаач, 1990-1995 онд Монголын хөгжмийн зохиолчдын эвлэлийн хорооны даргаар ажиллаж байв. Хөгжмийн зохиолч Х.Билэгжаргалын дан хөгжмийн өвөрмөц нэгэн зохиол бол 2007 онд туурвисан “'''Пассакалиа'''”(Passacaglia) юм. Чавхдаст хөгжмийн цөөхүүл, төгөлдөр хуур болон цохивор хөгжимд зориулсан энэхүү бүтээлийн хөгжмийн бүрэлдэхүүн нь түүний “дуртай” “цөөхүүл” төрөл юм. Хэмжээний хувьд хэдийгээр том бус боловч дуурьсал, агуулга, өгүүлэмжээс үзвэл эмгэнэл, гашуудлыг дүрслэн илэрхийлж байдаг. Өрнө дахинд “пассакалиа” хэмээх нь испани, италиас үүсэл, гаралтай хөгжмийн нэгэн төрөл бөгөөд эхэн үедээ зочдыг гаргаж өгөх бүжгийн голдуу үдэлтийн хөгжим байсан бол түүхийн явцад тэдгээр нь өөрчлөгдөж хүндэтгэлийн маягтай, улмаар гашуудлын өнгө аястай болжээ. Энэ нь ихэвчлэн вариацын хэлбэртэй байдаг байсан ба эхлэхдээ басс хоолойд үндсэн аялгуу эгшиглэдэг зарчимтай байв. Хөгжмийн зохиолч Х.Билэгжаргал өөрийнхөө “Пассакалиа” зохиолдоо үндсэндээ дээрх буюу өрнийн энэхүү “пассакалиа” төрлийн зарчмуудыг баримталсан байдаг. Х.Билэгжаргалын “Пассакалиа” нь үндсэн 2 хэсгээс бүрдэх ба хэсэг тус бүрдээ гол сэдэв аялгуугаа вариацлах замаар зохиолыг өрнүүлнэ. Мөн эхлэхдээ морин хийл хөгжмөөр үндсэн сэдэв аялгууг эгшиглүүлнэ. Энэхүү “Пассакалиа”-ийн агуулга нь хөгжмийн зохиолч Х.Билэгжаргалын “Гэрэл, сүүдэр” дуурийн өгүүлэмжтэй нэлээд ойрхон сэдэв байж болох юм. Аялгууны дуурьсал, эгшгүүдийн зохирол болон бусад хөгжмийн хэллэг зэргээс сонсож үзвэл монголын нийгэм солигдож байх үеийн олон хурц асуудлуудын нэг болох хэлмэгдүүлэлтийн дүр зураг санаанд буух ажээ. Хөгжмийн зохиолч Х.Билэгжаргал 1981-1982 оны үед “'''Төгөлдөр хуур, найрал хөгжмийн концерт'''”-оо зохиожээ. Энэ цаг үеийг тооцож үзэхэд ЗХУ-ын Свердловск хотын М.П.Мусоргскийн нэрэмжит Уралын консерваторид хөгжмийн зохиолчийн ангийн оюутан байв. 1976-1982 онд Б.Гибалин багшийн удирдлага дор суралцаж байгаад 1982-1984 онд Д.Неменский дээр шилжин ирж сургуулиа төгссөн гэдэг. Учир нь тус сургуульд суралцаж төгссөн олон хөгжмийн зохиолчдын “гарыг нь ганзганд, хөлийг нь дөрөөнд нь хүргэсэн” ачтан бол түүний багш Б.Гибалин байсан юм. Татар гаралтай тэрээр хөгжмийн урлаг дахь үндэсний онцлог, хэрэгцээ, шаардлагыг ихээхэн ойлгодог байсан учраас монголоос ирсэн [[Зундуйн Хангал]], В.Боролдой, Халтарын Билэгжаргал, [[Бямбасүрэнгийн Шарав]] зэрэг ирээдүйн хөгжмийн залуу зохиолчдод өөрийнхөө үзэл санааг таниулан ойлгуулахын зэрэгцээ тухайн үеийн Зөвлөлтийн орчин цагийн хөгжмийн урлагтай танилцуулж, хөгжмийн зохиомжийн дотно хэрнээ ихээхэн үр дүнтэй зөвлөгөөг өгдөг байв. Харамсалтай нь Борис Гибалин багш нь 1982 онд нас баржээ. Консерваторийн оюутан Х.Билэгжаргалын “Төгөлдөр хуур, найрал хөгжмийн концерт” бол эрхэм багш Б.Гибалины удирдлага дор бичсэн сүүлчийн зохиол байв. Х.Билэгжаргалын энэ концертыг ЗХУ(ОХУ)-ын Ярославль хотын филармонийн найрал хөгжим, төгөлдөр хуурч [[Тувааны Цолмон]],  удирдаач В.Понькины удирдлагаар 1986 онд тогложээ. Энэхүү төгөлдөр хуурын концерт нь манай төгөлдөр хуурын үндэсний хөгжмийн зохиолчдын урын санд гурав дахь концерт болж тэмдэглэгддэг. Учир нь 1973 онд З.Хангал нэгдүгээр концертоо, 1978 онд [[Цогзолын Нацагдорж]] концертоо бичиж байжээ. Х.Билэгжаргал 2008 оны 8-р сарын 3-нд элэгний хүнд өвчнөөр нас барсан. Хөгжмийн зохиолч Х.Билэгжаргалын “Төгөлдөр хуур, найрал хөгжмийн концерт” нь монголын симфони хөгжмийн урлагт, тэр дундаа төгөлдөр хуурт зориулсан бүтээл, туурвилд томоохон шинэчлэлийг авчирсан зохиол болсон юм. “Хөгжмийн зохиолчийн Төгөлдөр хуур найрал хөгжмийн концерт ч мөн энэ  талаар манай зохирлын сэтгэлгээнд баяжилт хийсэн бүтээлийн нэгэнд зүй ёсоор орно”[1]. Хөгжмийн зохиолч Х.Билэгжаргалын хөгжмийн бүтээлүүдийн хэв маяг нь үндэсний өнгө аясыг хадгалахын зэрэгцээ орчин үеийн хөг, дуурьсал, зохирлын шинж байдлыг агуулсан шинэлэг сэтгэлгээний илэрхийлэл болж байсан юм. Allegro – Largo -  Allegro гэсэн 3 ангитайгаар бичигдсэн уг концертын төгөлдөр хуурын арга барил нь монголын төгөлдөр хуурын урлагт арга байхгүй үндэсний гэдэг хэв маягийг бий болгосон байна.   ----[1] Жанцанноров Монголын хөгжмийн 12 хөрөг. УБ., 2009 он. ==Уран бүтээл== ===Дуурь, балет, кино, жүжгийн хөгжим=== *[[Ламбугайн нулимс (дуурь)|“Ламбугайн нулимс” дуурь]] *“Гэрэл сүүдэр” дуурь *[[“Бөртэ чоно” балет]] *“[[Ховор хүмүүс]]” киноны хөгжим *“Атга нөж” жүжгийн хөгжим ===Дан хөгжмийн бүтээл=== *Төгөлдөр хуурын концерт *“Пассакалье фугатто” *“Трио” төгөлдөр хуурын гурвал *“Хэлхээ аялгуу” морин хуурт зориулсан аялгуу *Хуучир хөгжимд зориулсан сонато ===Дуу, романс болон бусад=== *“Миний Монгол” романс *“Сүүтэй цагаан аялгуу” романс *“Цагаан уул цэцэг” романс *“Торгууд чуулбар” бүжиг *“Хангайн даваа” дуу *“Ай, дуут намраа” дуу *“Нутагтаа эргэн очихуй” дуу *“Сүүтэй цагаан аялгуу” дуу *“Дуулж л явъя даа” дуу *“Зүүдний хайртай нутаг” дуу гэх мэт ==Шагнал== *1995 онд “Морин хуур” наадмын шагнал, *2007 онд “Атга нөж” жүжгийн хөгжмөөр Гэгээн Муза шагнал, *1997 онд “Ламбугайн нулимс” дууриараа Монгол Улсын Төрийн шагнал хүртсэн юм. == Дурсгал == 2019 оны 10-р сарын 2-нд Монголын хөгжмийн урлагийн нэрт төлөөлөгч эрхэм хөгжмийн зохиолч Х.Билэгжаргалын мэндэлсэний 65 жилийн зориулж ДБЭТ-т эрдэм шинжилгээний хурал, Х.Билэгжаргал агсны дууны уран бүтээлийн хүндэтгэлийн тоглолт болсон. {{DEFAULTSORT:Билэгжаргал, Халтарын}} [[Ангилал:1954 онд төрсөн]] [[Ангилал:Яруугийн хүн]] [[Ангилал:Монголын хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Монголын удирдаач]] [[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]] [[Ангилал:Монголчууд]] 6ovvq5fgjwekxox2lejt5bmwtdjew0i 0 28155 863950 862103 2026-07-29T09:40:28Z ~2026-42204-03 106376 863950 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Музей | name = Богд хааны ордон музей | native_name = Ногоон ордон | native_name_lang = | image = Green Palace Bogd Khan 149185394 bfcc8db25b b.jpg | imagesize = | caption = Амгалан энхийн хаалга | alt = | map_type = | map_caption = | map_alt = | coordinates_type = | established = 1903, 1924 он (музей болсон) | dissolved = | location = [[Монгол Улс]], [[Улаанбаатар]] хот | type = | collection = 8600 үзмэртэй | visitors = 40000 (жилд дунджаар) | director = Ц.Эрдэнэбаатар | president = | curator = | publictransit = | network = | website =[http://www.bogdkhaanpalace.mn/ bogdkhaanpalace.mn] }} '''Богд хааны ордон музей''' нь [[Монгол Улс|Монголын]] сүүлчийн хаан [[Богд хаан|VIII Богд Жавзандамба]] хутагтын Ногоон ордонд байрлах [[Музей|музей]]н цогцолбор юм. Монгол улсын ууган бөгөөд хамгийн баялаг сан хөмрөг бүхий музейн нэг. [[1924 он]]д байгуулагдсан Монгол улсын анхны музейг [[1926 он]]ы Засгийн газрын тогтоолоор Богд хааны Өвлийн ордонд шилжүүлэн байрлуулж<ref>{{Cite web |url=http://www.monheritage.mn/files/method/Bogd_museum_Presentation.PDF |title=Archive copy |access-date=2018-02-14 |archive-date=2017-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171118173844/http://www.monheritage.mn/files/method/Bogd_museum_Presentation.PDF |url-status=dead }}</ref>, уг ордонд байсан түүх, соёл урлагийн зүйл, бурхан тахил, угсаатны зүйн эд өлөг, төрөл бүрийн амьтны чихмэл дүрс зэргийг музейн үзмэртэй нэгтгэснээр уг музейн үндэс суурь буй болжээ. [[1954 он]]оос Улсын төв музейн харьяа болж байгаад [[1961 он]]д бие даасан музейн статустай болсон. Найдан сүм, Махранзын сүм, Номын сангийн сүм тэргүүтэй долоон сүм, Өвлийн ордон, Амгалан энхийн хаалга, Сэрүүн асар зэрэг 20 шахам байгууламжаас бүрдсэн цогцолбор юм. Музей 8600 гаруй үзмэртэй, жилд 40 мянга гаруй үзэгч хүлээн авдаг. Эдүгээ Боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан, спортын яаманд харьяалагддаг. ==Нэрийн учир== [[Туул гол]]ын хойд талд, Дунд голын өмнүүрх Богд хааны өндгөн сүргийн бэлчээрт Жавзандамба хутагтын гурван ордон байжээ. Зүүн талд нь (одоогийн I цахилгаан станцын орчим) Гунгаадэжидлин (Цагаан ордон), баруун талд нь Хайстай лаврин (Хүрэн ордон) тус тус байсан ба дунд нь Билгийг хөгжүүлэн бадруулагч хийд буюу төвдөөр Шаравпэлжээлин хийд байрлаж байжээ<ref>http://news.barilga.mn/r/67373 </ref>. Иймээс энэ ордныг хүмүүс Голын сүм, зарим бүтээлд Дээд сүм гэхчлэн тэмдэглэсэн байхаас гадна уг ордны дээвэр нэлэнхүйдээ ногоон вааран дээвэртэй байсан учраас ард олны дунд Богдын ногоон ордон хэмээн нэрлэгдэж заншжээ. Музей болсноос хойш Улсын музей, Орон нутаг судлах музей нэртэй байгаад 1961 онд албан ёсоор Богд хааны ордон музей гэгдэх болсон байна. ==Түүх== ===Ордон анх байгуулагдсан нь=== [[File:Богдын ногоон ордон. 1920-иод он.jpg|thumb|350px|left|Богдын ногоон ордон, 1920 оны орчим.]] 1893 онд Дэчингалбын хашаанд байсан Богдын ордон шатахад VIII Богд Жавзандамба Туул голын хойд хөвөөн дэх Ногоон ордныг 1893-1903 онд бариулжээ<ref>{{Cite web |url=http://www.ubmuseum.mn/portfolio/%D0%B1%D0%BE%D0%B3%D0%B4-%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%BE%D0%BD-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD-%D1%86%D0%BE%D0%B3%D1%86%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%BE%D1%80/ |title=Archive copy |access-date=2018-02-14 |archive-date=2018-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180223042837/http://www.ubmuseum.mn/portfolio/%D0%B1%D0%BE%D0%B3%D0%B4-%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%BE%D0%BD-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD-%D1%86%D0%BE%D0%B3%D1%86%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%BE%D1%80/ |url-status=dead }}</ref>. Ногоон ордны урд талын гурван асарт үүдэн дээрх [[Чин улс|Манжийн]] хаанаас олгосон илэрхийлэх бичиг хэмээх есөн луугаар тойруулан чимсэн хөх модон самбар дээр баруун талд нь“[[Бадаргуулт төр]]ийн гучин гуравдугаар оны гурван сард”, зүүн талд нь “Наймдугаар үеийн Жавзандамба хутагт”, гол дээд талд нь “Зарлигаар шагнасан” гэж монгол бичгээр, мөн түүний доохно томоор “Сайныг цэнгэлдэн хүртээхүйеэ дуртай” хэмээн [[Монгол хэл|монгол]], [[Манж хэл|манж]], [[Төвд үндэстэн|төвд]], [[Хятад хэл|хятад]] дөрвөн үсгээр бичжээ. Билгийг хөгжүүлэн бадруулагч хийдийг барихад түмэн шар тэрэг мод орсон. Модыг хаалгач лам Жанчив, зайсан лам Жанцан нар хариуцаж, Дархан чин ван Пунцагцэрэнгийн хошуу нутаг Зүүнбаянгаас, шохойг мөн хошууны Цагаанбулаг хэмээх газраас бэлтгэжээ. Сүмийн барилгыг Тэжаан зайсангийн пүүс голлон, туйпуу будгийн ажлыг Амгалангийн Хан овогтын пүүс хариуцан барьжээ. Мөн [[1903 он|1903]]-[[1905 он]]д Өвлийн ордон буюу европ маягийн хоёр давхар цагаан байшинг [[ОХУ|Оросын]] [[II Николай]] хааны бэлэглэсэн зураг төслийн дагуу Их хүрээн дэх Оросын консулын газраас эрхлэн Цэцэн хан аймгийн буриад барилгачдаар бариулсан байна. Энэ байшиндаа VIII Богд Жавзандамба, [[Дондогдулам хатан|хатан Дондогдуламын]] хамт 20 орчим жил өвлийн цагт амьдарч байжээ. Ногоон ордныг хэд хэдэн удаа өргөтгөн шинэ барилга байгууламжууд нэмж барьсан. Тухайлбал [[1911 он|1911 онд]] VIII Богд Жавзандамбыг [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Богд Хаант Монгол Улсын]] эзэн хаанаар өргөмжилсөн түүхэн үйл явдалд зориулж [[1912 он|1912]]-[[1919 он]]д Амгалан энхийн хаалгыг бариулжээ. Хаалганы зураг төслийг уран барилгач “Зоригт” цолтой Баажав тэргүүтэй Санжид, Тэжаан нар зохиожээ. [[1913 он]]д Өвлийн ордонтой залгуулан хувцасны сангийн барилга, мөн Богдын бор зааны өвлийн байшинг хашааны баруун хэсэгт тус тус бариулсан байна. Энд бас мухар тэрэгний граж байсан тухай мэдээ бий. ===1921 оноос хойш=== [[File:81839-EAP264 1 8 17-EAP264PE 17 084 L.jpg|thumb|350px|right|Богд хааны ордон музей. 1930-аад он.]] 1921 оны 11 дүгээр сарын 19-нд Монгол улсын Засгийн газар [[Судар бичгийн хүрээлэн|Судар бичгийн хүрээлэнг]] байгуулсан бөгөөд хүрээлэнгийн олон талт үйл ажиллагааны дотор музей байгуулах асуудал чухал байр эзэлж байжээ. Энэ тухай Засгийн газрын 1921 оны 11-р сарын 22-ны өдрийн хуралдаанаар баталсан [[Судар бичгийн хүрээлэн|Судар бичгийн хүрээлэнгийн]] анхны дүрмийн нэгдүгээр зүйлд "Хүрээлэнгийн газраа музей хэмээх зүйл бүрийн сонин зүйлийг хураан олон хүн үзэж танихуйд тус болгоно<ref>{{Cite web |url=http://duuren.blog.gogo.mn/read/entry483202 |title=Archive copy |access-date=2018-02-14 |archive-date=2018-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180414141814/http://duuren.blog.gogo.mn/read/entry483202 |url-status=dead }}</ref>" гэж заасан байна. Энэ нь Монголын музейн тухай өгүүлсэн анхны түүхэн [[баримт бичиг]] юм. Улмаар [[1924 он]]ы эцсээр Монголын шинэ цагийн анхны музей үүдээ нээсэн бөгөөд тэр үед улсын Анхдугаар их хурлын төлөөлөгчид сонирхон үзсэн байна. Шинэ тулгар музейн сан хөмрөг өдөр ирэх тусам өргөжиж байр сав нь хүрэлцэхээ больсон тул [[1926 он]]д Ардын Намын Төв Хороо, Засгийн газар Улсын музейг үүсгэн тохижуулах товчоог байгуулж, VIII Богд Жавзандамбын эзэмшилд байсан түүх, соёл урлагийн зүйл, бурхан тахил, угсаатны зүйн эд өлөг, төрөл бүрийн амьтны чихмэл дүрс зэргийг музейд шилжүүлэн улмаар Богдын Өвлийн ордонд музейг өргөтгөн байгуулах шийдвэрийг гаргав. Уг шийдвэрийн дагуу музей Монгол улсын Боловсролын их сургуулийн орчим байсан таглагар дээвэртэй, төвд дуганын загвартай жижиг дүнзэн байшингаас Өвлийн ордон уруу нүүжээ. Улмаар Өвлийн ордны барилгын өнгө будаг, өрөө тасалгааг музейн зохион байгуулалтанд тохируулан засч янзалсны дараа үзмэрээ төрөлжүүлэн ангилах журмаар дэлгэн тавьсан байна. Музейг байгуулах, үзмэр цуглуулах, дэглэх нүсэр ажилд Н.Дэндэв, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] эрдэмтэн [[Пётр Козлов]], М.И.Лисовский, [[Борис Яковлевич Владимирцов|Борис Владимирцов]] нар оролцож анхны тасгийг нээжээ. Дараа жил нь музей орон тооны ажилчидтай болсон байна. Мөн музейн үзмэрийн бүртгэлийг анх хөтөлж монгол, [[орос хэл]]ээр бичсэн баримтуудыг цэгцлэв. Музейн үзмэрийн анхны тооллогыг [[1936 он]]д хийжээ. Музейн үзмэр, дэглэлтийг өргөтгөж байгаль, газарзүйн олдвороор баяжуулан Орон нутаг судлах музей нэртэй болсон бөгөөд [[1940 он|1940]]-өөд оноос орон тоо, боловсон хүчний хувьд нэлээд бэхжив. [[1954 он]]д МАХН-ын Төв хороо, [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ-ын]] Сайд нарын Зөвлөлийн тогтоолоор Улсын Төв музей байгуулах шийдвэр гарч<ref>{{Cite web |url=http://gereg.mn/news/13600/ |title=Archive copy |access-date=2018-02-14 |archive-date=2016-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161113115716/http://gereg.mn/news/13600/ |url-status=dead }}</ref>, тус музейд байрлаж байсан Улсын музейг нүүлгэн, хааны ордонд Богд хааны ордон музей байгуулах болж, үзмэр дэглэлтийг өөрчлөх, Өвлийн ордныг уугуул төрхөнд нь оруулах ажил эхэлжээ. Энэ үеэс Улсын төв музейн харьяа болж байв. 1961 онд Богд хааны ордон музей хэмээгдэх болж үзмэрийг шинээр дэглэснээс гадна зуны мөргөлийн сүмүүдийг сэргээн засварлав. [[1969 он|1969]], [[1980 он]]д сан хөмрөгийг тоолж бүртгэж авчээ. Тухайн үед Музей удирдах газрын харьяанд байв. ===1990-ээд оноос өнөө үе=== [[File:Winter Palace Bogd Khan 3101891001 4bb4343134 o.jpg|thumb|300px|right|Эрдэнэ итгэмжит сүм]] [[1990 он]]д Музей удирдах газар татан буугдсанаар музей тэр үеийн Соёл, урлагийн хороонд харьяалагдах болов. [[1992 он]]д [[Чойжин ламын сүм музей]]тэй нэгтгэн Шашны түүхийн музей нэртэй болгосны зэрэгцээ музейн өмнөх үеийн тайлбар сурталчилгааг түүхэн бодит баримтад тулгуурлан явуулах болжээ. Музейг үзэх гадаадын жуулчдын тоо эрс нэмэгдсэнд [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Япон]]ы жуулчид зонхилж байв. Монгол улсаас гадаадад гаргах үзэсгэлэнгүүдэд тус музей шилдэг үзмэрүүдээ оролцуулах болсон бөгөөд 1993 онд [[Франц]]ад, 1995-1996 онд АНУ-ын [[Сан-Франциско]], [[Вашингтон]], Денвер хотуудад, [[1996 он]]д [[Өмнө Солонгос|БНСУ-ын]] [[Сөүл]] хотод, [[1998 он]]д Японд, [[1999 он]]д [[Нидерланд]], 1999-2000 онд [[Австрали]]д гарсан үзэсгэлэнд үзмэрүүдээ оролцуулсан байна. [[1997 он|1997]]-[[1998 он]]д музейн үзмэрийн улсын ээлжит тооллого явагдав. [[2000 он]]д Шашны түүхийн музей татан буугдаж Богд хааны ордон музей, Чойжин ламын сүм музей тус тусдаа бие даажээ. Гадаад харилцаа улам бүр өргөжиж [[2002 он]]д Дэлхийн хөшөө дурсгалын сангийн санхүүгийн дэмжлэгтэйгээр Номын сангийн сүмийг сэргээн засварласан бол мөн онд Английн Төвдийн сангийн төсөлд хамрагдсан байна. [[2005 он]]д хосгүй үнэт үзмэрийн зэрэглэл тогтоох ажил эхэлжээ. [[2005 он|2005]]-[[2007 он]]д “[[Чингис хаан]] ба түүний залгамжлагчид” нэртэйгээр [[ХБНГУ]], [[Австри]], [[Турк]], [[Унгар]] улсад гарсан үзэсгэлэнд тус шилдэг хосгүй үнэт үзмэрүүдээ оролцуулсан байна. Сүүлийн жилүүдэд орчин үеийн техник технологийн дэвшлийг музейн үйл ажиллагаанд идэвхтэй нэвтрүүлж байна. Тухайлбал [[2016 он]]д [[Гүүгл|“Google”]] компанийн Соёлын хүрээлэнгийн (''Google Cultural Institute'') төсөлд нэгдсэнээр, энэ төслийн хүрээнд музей нь дижитал үзэсгэлэнгээ гаргасан дэлхийн 60 орны нэг нь Монгол болов<ref>http://ikon.mn/n/pxu</ref>. Улмаар музейн гадаад дотоод виртуал зураглалыг ''Google Street View''-гээр үзэх боломжтой болжээ. Мөн “Богд хааны ордон музей” ухаалаг гар утасны аппликэйшнийг гаргаж App store, Play store дээр байршуулсан байна. Биет бус соёлын өвийг түгээн дэлгэрүүлэх, сурталчлах ажлыг тус музейгээс санаачилж ССАЖЯ-ны дэмжлэгтэйгээр [[2014 он]]д Хаан туульсийн өргөөг музейд албан ёсоор нээсэн бөгөөд [[2015 он]]оос эхлэн жил бүрийн өвлийн саруудад тууль хайлах уламжлалт зан үйлийг зохион байгуулж байна<ref>{{Cite web |url=https://www.news.mn/?id=173415 |title=Archive copy |access-date=2018-02-14 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006050308/https://news.mn/?id=173415 |url-status=dead }}</ref>. Мөн цэцэрлэгийн насны хүүхдүүд, сургуулийн бага, дунд, ахлах ангийнхан, оюутан залуус, идэр дунд, ахмад настнуудад зориулсан боловсролын хөтөлбөрүүдийг улирал бүр тогтмол зохион байгуулах болов. Түүнчлэн жил бүрийн Цагаан сарын шинийн найманд нэг өдөртөө багтаан Цагаан дарь эх бурхан бүтээх уламжлалт үйл ажиллагааг сэргээн зохиох болжээ<ref>{{Cite web |url=http://time.mn/n/iaI |title=Archive copy |access-date=2018-02-14 |archive-date=2018-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180807002148/http://time.mn/n/iaI |url-status=dead }}</ref>. Мөн музей судалгаа шинжилгээний төв болох зорилтын хүрээнд төрөл бүрийн эрдэм шинжилгээний хурал, хэлэлцүүлгийг зохион байгуулж олон нийтэд судалгааны сүүлийн үеийн хамгийн шинэлэг үр дүнг танилцуулах зэрэг олон чиглэлд үйл ажиллагаагаа эрчимжүүлэн ажиллаж байна. ==Байгууламжууд== ===Ёслол хүндэтгэлийн талбай=== Зуны ордны үүдний хэсгийг ёслол хүндэтгэлийн талбай хэмээн нэрийддэг. Уг хэсэгт хаант төрийн ёслол хүндэтгэлийн үйл ажиллагаанд зориулсан цогц дурсгал байрлана. Үүнд халхавч хаалга, асарт гурван хаалга, чаган, Амгалан энхийн хаалга зэрэг багтдаг. Уг талбайд төрийн чухал ёслол арга хэмжээний үеэр Богд хаан болон Улсын эх дагиныг угтах, үдэх зэрэг ёслолыг зохион байгуулдаг байжээ. ====Ямпай==== Ямпай буюу халхавч хаалгыг Манжийн хаанаас зарлигаар зөвшөөрсөн сүмд байгуулдаг байжээ. Ногоон ордны халхавчийг Билгийг хөгжүүлэн бадруулагч хийдийн өмнө талд хөх тоосгоор босгож, хээ чимэглэлийг ингэмэл баримлаар урлажээ. Дээр нь хос луу дүрсэлж, уул ус, амьтдын дүрслэлийг ингэмэл баримлын аргаар чимэглэсэн байна. Ямпай нь дөрвөн цагийн турш ордон руу халдах ад зэтгэр, өвчин тахал, дажин самууны аюулаас хамгаалах бэлгэдэлтэй юм. Хуучин цагт хаалганы баруун, зүүн хойд хажууд "Олон ван, засаг, тайж, түшмэд нараас доош иргэд мориноос буу" гэсэн бичээс бүхий пайлуур хөшөөг байрлуулж байжээ. ====Асарт гурван хаалга==== [[File:Winter Palace Bogd Khan 3102714730 bcd9215156 o.jpg|thumb|350px|right|Махранзын сүмийн үүдэн дэх Билгийг хөгжүүлэн бадруулагч хийдийн илэрхийлэх бичиг]] Голын хаалгаар Хаан хатан хоёр, хажуугийн хаалгаар шадар бараа бологсод нь орж ирдэг байв. Хорвоогийн сайн сайхан, зол жаргал бүхэн энэхүү хаалгаар орж ирэхийн бэлгэдэлтэй учир хаалт хавтасгүй байдаг. Гол хаалганы дээд талын, баясгалант есөн луу тойруулан чимсэн хөх модон самбар дээр баруун талд нь “Бадаргуулт төрийн гучин гуравдугаар оны гурван сард”, зүүн талд нь “Наймдугаар үеийн Жавзандамба хутагт” гол дээд талд нь “Зарлигаар шагнасан” гэж монгол бичгээр, мөн түүний доохно томоор “Сайныг цэнгэлдэн хүртээхүйеэ дуртай” хэмээн монгол, манж, төвд, хятад дөрвөн хэлээр алтан үсгээр бичжээ. Асарт гурван хаалганы зүүн талд байх бичээст чулуун хөшөөний нүүрэн талд “Цаглашгүй ганганасан хумхын ертөнцийн буян шүтээн олон түмэн галавтаа энх амгалан мөнх бататгахын өлзий хутаг оршвой” хэмээн монгол бичгээр, ар талд нь төвд үсгээр бичжээ. Баруун талын чулуун хөшөөний нүүрэн талд Бурхан багш, хоёр шавийг хамтад нь дүрсэлсэн дурсгал байна. Ар талыг нь хоёр луу ороосон байдлаар урлажээ. ====Чаган багана==== Амгалан энхийн хаалганы урд, баруун, зүүн талд нь босгосон хоёр баганыг чаган гэдэг. Богд Хаант Монгол Улс тунхаглахаас өмнө уг хоёр баганан дээр шашны жанцан намируулдаг байсан байна. Харин улс тунхагласны дараагаар баруун талын багананд Богд Хаант Монгол Улсын төрийн туг, зүүн талын багананд шажныг мандуулагч жанцан тэмдэгт шар тугийг хийсгэж байжээ. ====Амгалан энхийн хаалга==== Манжийн ноёрхлыг эсэргүүцсэн монголчуудын тэмцэл ялалтаар төгсөж VIII Богд гэгээнийг Монгол улсын шашин төрийг хослон баригч хэмжээгүй эрхт эзэн хаанаар өргөмжилсөн явдалд зориулж 1912-1919 онд уг хаалгыг бариулжээ. Хаалганы зураг төслийг уран барилгач “Зоригт” цолтой Баажав тэргүүтэй Санжид, Тэжаан нар зохион бүтээсэн аж<ref> http://achitmaa.blogspot.com/2017/05/blog-post_10.html</ref>. Хаалга барих ажилд Халх дөрвөн аймаг, шавь таван газраас таван хүнийг томилжээ. Үүнд: Их шавийн донир Баажав, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан аймгаас]] Сандаг, [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан аймгаас]] Адъяа, [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгаас]] Далхжав, Сэцэн хан аймгаас нэг хүн тус тус томилсон байна. Мөн мэргэжлийн мужаан, төмөрчин, барималч, зураачдыг залж авч ирж ажиллуулж байсны дотор Дайчин чин вангийн хошууны Буянтогтох, Баяраа, чин ван Наянтын Юндэндорж, Цэдэн, гүн Намсрайжавын хошууны Рэнцэнзоригт нарын аймаг хошуундаа алдартай урчууд оролцжээ. Хаалгыг бариулахад ард түмнээс 280 мянган лан буюу 175 кг мөнгөтэй тэнцэх хөрөнгийг өргөл барьц хэлбэрээр татаж хуримтуулан зарцуулжээ<ref>http://achitmaa.blogspot.com/2017/05/blog-post_10.html</ref>. Онь углуургын аргаар нэг ч [[хадаас]] оруулалгүй бүтээсэн энэ хаалга нь найман үндсэн тулгуур багана, долоон үетэй дээврээс бүрдэнэ<ref>http://achitmaa.blogspot.com/2017/05/blog-post_10.html</ref>. Хээ угалз, сийлбэр, амьтдын дүрсээр чимэглэснээс гадна Буддын шашинт дорно дахины улс орнуудад дэлгэрсэн үлгэр домог, [[Гэсэр]], Тансан ламын туужуудаас харуулсан уран зургууд, дөрвөн махранз, эвт ба хүчит дөрвөн амьтан, урт наст зургаа, [[төрийн долоон эрдэнэ]], өлзийт найман тахил зэргийг өнгө будаг тохируулан зурж урласан нь Монголын дүрслэх урлагийн өвөрмөц онцлогийг тусган харуулжээ. ===Зуны ордон=== Шаравпэлжээлинг байгуулахад анх түрүүнд барьсан VIII Богд Жавзандамба хутагтын зуны мөргөлийн ордон. Ордны бүрэлдэхүүнд Махранзын, Зээгт наамлын, Шүтээн зургийн, Эрдэм итгэмжит, Олон бурхдын, Номын сангийн, Лавиран гэсэн долоон сүм багтдаг. ====Махранзын сүм==== [[File:Torgon zurgiin sum.jpg|thumb|300px|right|Торгон зургийн сүм]] Сүмийн хаалганы дээд талд баясгалант алтан шар луугаар тойруулж чимсэн хөх модон самбарт санскрит, ланз, соёмбо, төвд, монгол, манж, хятад алтан үсгээр “Билгийг хөгжүүлэн бадруулагч сүм” хэмээн бичиж өлгөсөн байна. Шашны домог ёсоор ертөнцийн төвд Сүмбэр уул гэж байдаг бөгөөд түүний дөрвөн талд дөрвөн тив оршдог. Тив болгоныг, нүдэнд үзэгдэх хийгээд үзэгдэхгүй аюул хорлолоос дөрвөн өнгийн их хаад хамгаалдаг гэсэн домогтой ажээ. Сүмийн дотор баруун зүүн талд дөрвөн их хаадын шүтээн дүрийг хоёр хоёроор нь эгнүүлэн байрлуулсан байх ба тэдгээрийг монгол баатар эрийн хөө хуяг агссан байдалтайгаар дүрсэлжээ. Дөрвөн их хаадын нэг болор цагаан өнгийн лагшинтай Ёлхорсүрэн нь гартаа хөгжөөн баясгах [[Хөгжим|хөгжмийн зэмсэг]] барьж, зүүн тивийг хамгаалан оршино. Шүрэн улаан өнгийн лагшинтай Жамийсан зүүн гартаа [[могой]], баруун гартаа суварга барьж, баруун тивийг хамгаалж газар лусын хорлолоос аварна гэсэн домогтой. Номин хөх өнгийн лагшинтай Пагжийбуу гартаа сэлэм барьж дайн дажин, дайсны хорлолоос хамгаалан өмнө тивийг бэлгэдэн оршдог. Алтан шар өнгийн лагшинтай Намсрай бурхан зүүн гартаа эрдэнээр бөөлждөг эрүү цагаан хулгана барьж эд баялаг, буян хишгийг дуудан авчрах бөгөөд хойд зүгийг хамгаалан оршдог аж. Дөрвөн хааны өлмий дор тэрсүүдийн найман амьтныг номхтгосныг харуулсан баримал дүрсүүд байна. ====Торгон зургийн сүм==== Зээгт наамал хэмээн алдаршсан Монголын торгон зургийн урлаг нь XIX-XX зууны эхэн үед тэргүүлэх хандлагатай хөгжиж байжээ. Тухай цагийн алдартай урлаачдын бүтээсэн зээгт наамлууд нь зохиомж, өнгө хослол, ур хийцээрээ урлаг, уран сайхны өндөр түвшинд бүтээгдсэн бөгөөд зураач хар зургаа гаргасны дараа торго, хоргойгоор өнгө тохируулан хатгаж урлах нь будгаар зурсан зургаас дутуугүй өнгөлөг, төгс болж харагддаг байна. Зээгт наамлын бүтээлүүд бол монгол үндэстний уран сайхны сэтгэлгээ, ур ухаан бурхан шүтээний урлалд хэрхэн шингэж байсны тод томруун жишээ юм. ====Шүтээн зургийн сүм==== [[File:UB-Bogdo-kb4.jpg|thumb|200px|right|Хэнгэргийн асар]] Энд XIX-XX зууны эхэн үеийн нэрт зураач Жүгдэр, Хасгомбо, Гэндэндамба нарын бүтээлийн зэрэгцээ Их хүрээний дэг сургуульд хамаарах нэр нь үл мэдэгдэх зураач урчуудын олон тооны бүтээл бий. Монгол шүтээн зургийн хосгүй үнэт өвд хамаарах эдгээр бүтээлүүдийг торгон дээр байгалийн эрдэс шороон будаг ашиглан урласан ба Бурханы шашны зохиол, хутагт мэргэдийн намтар, дүр зэргийг дүрслэн харуулжээ. Монгол шүтээн зургийн онцлог нь үндсэн өнгө давамгайлсан хурц тод өнгөтэй байхын зэрэгцээ ур хийцийн өндөр түвшинд бүтээгдсэн байдаг. ====Эрдэм итгэмжит сүм==== Эрдэм итгэмжит буюу Найдан хэмээх энэ сүмд жил бүр зуны сүүлийн сард Шаддүвлин хийдээс 16 лам залан ирүүлж VIII Богдын нас буяны мөрд зориулан Найдан чог ном хурдаг байжээ. Баруун тасалгаанд хурал номын зүйлийг тахилчид бэлтгэдэг, сүмийн гол тасалгаанд ном хурж, харин зүүн тасалгаанд хурал номын үед Богд өөрөө суудаг байв. ====Олон бурхдын сүм==== Ногоон ордон баригдсаны дараагаас VIII Богд энэ сүмд орон нутгаас ирсэн төлөөлөгчдийг хүлээн авч уулздаг байв. Богд Хаант Монгол Улсын үед Бурханы сангийн сүм гэж нэрлэх болжээ. Уг сүмд Бурханы шашны урлалын олон арга ажиллагааг ашиглан бүтээсэн бурхад, тухайлбал өнгөт металлын цутгуур, хөөмлийн арга мөн шавар баримал, модон сийлбэр, цаасан шуумлын аргаар бүтээсэн бурхдыг байрлуулжээ. ====Номын сангийн сүм==== [[File:Green Palace Bogd Khan 713392878 4f67380957 o.jpg|thumb|250px|right|Эрдэнэ итгэмжит сүмийн үүдэнд Тансан ламын үлгэрийн үзэгдлийг зурсан байдал]] Уг сүм нь Богд хааны номын сангийн барилга юм. Богд хаан номын сандаа хуучны ховор содон [[Ном|ном судрыг]] олноор цуглууж байснаас гадна гадаад хэл дээрх олон чухаг ном судрыг монгол хэл дээр орчуулуулж, хувилан олшруулж байснаараа өмнөх дүрийн Богдуудаас онцгой байв. Түүний эл номын санд монгол, төвд, санскрит, манж, хятад хэлээр бичигдсэн 8000 гаруй боть судар байжээ. Тэдгээр судрын ихэнх нь одоо Улсын төв номын санд хадгалагдаж байна. Энэ сүмд Богд хааны номын сангийн хөмрөгөөс үлдсэн зарим судар номыг дэлгэснээс гадна номын бар, барын зураг мөн сүсэгтэн олны хэрэгцээнд зориулж цутгадаг бурхдын шавар, гуулин хэвийг дэлгэн харуулсан байна. ====Лавиран сүм==== Энэ сүмд VIII Богд Жавзандамбын гол шүтээн бурхад байсан бөгөөд зуны улиралд энд өдөр болгон мөргөл, баясалгал үйлддэг байжээ. Сүмийн голд Монголын анхдугаар Богд [[Занабазар|Өндөр гэгээн Занабазарын]] хөрөг баримал байдаг. Сүмд Занабазарын бүтээсэн [[Ногоон дарь эх]] тэргүүтэй хорин нэгэн дарь эх байдаг. Том хэмжээний хөрөг баримлуудыг хүрлээр хөндий цутгаж [[Алт|алтаар]] шарсан хийгээд хэвнээсээ их биетэйгээ хамт цутгагдаж эвлүүлж угсарсан духны чимэг, ээмэг, зүүлт, бугуйвч, шагайвч болон суурингийн иж бүрэн чимэглэлийг уран хөөмөл, гууль сийлбэрийн аргаар тодруулж ялангуяа тэдгээрийн нимгэн торгомсог хувцасны хээ угалз, материаллаг чанарыг тун нарийн төгс урлан гаргасан зэрэг нь соёлт хүн төрөлхтний бүтээл туурвилын түүхэнд онцгой байр эзэлдэг хосгүй үнэт бүтээлүүд болно. ====Сэрүүн асар==== [[File:Winter Palace Bogd Khan 3102712390 1c00234520 o.jpg|thumb|350px|right|Өвлийн ордон]] Сэрүүн асар буюу Равса нь Махранзын сүмийн баруун, зүүн хойд хэсэгт байрладаг. Баруун талынх нь хонхны асар, зүүн талынх нь хэнгэрэгийн асар юм. Хонх хэнгэргийг Богд хаан, Эх дагина нар ордондоо бараалхах болон гадаалах жин хонхыг цохиж, [[Хэнгэрэг|хэнгэргийг]] дэлдэхээс гадна төрийн хэргэм зэрэгтэй сайд ноёд, өндөр хэргэм зэрэгтэй лам хувраг ирэхэд хүндэтгэл үзүүлэн баяр ёслолын байдалтай угтан авдаг байжээ. Мөн жин хонхыг цохиж хурал ном хурах цаг болсны мэдээ дохио өгч, лам хуврагуудыг цуглуулдаг байв. ===Өвлийн ордон=== Өвлийн ордон хэмээх европ маягийн хоёр давхар байшинг Оросын [[II Николай]] хааны бэлэглэсэн зураг төслийн дагуу 1903-1905 онд Их хүрээн дэх Оросын консулын газраас эрхлэн [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан аймгийн]] буриад барилгачдаар бариулсан байна. Үүнд Манжийн эзэн хаан “Буруу номтны байшин бариулав” хэмээн зэм хүртээсэн тул байшингийн дээвэрт алтан ганжир байрлуулж, хананд нь [[цацаргин|бадамлянхуа]] цэцгэн хээ зуруулан нэмэлт засвар хийлгэж тэрхүү хэл амыг дарж байсан гэдэг<ref> http://news.barilga.mn/r/67373</ref>. Энэ байшиндаа VIII Богд Жавзандамба, хатан Дондогдуламын хамт 20 орчим жил өвлийн цагт амьдарч байжээ. Одоо энд хаан хатан хоёрын эдэлж хэрэглэж байсан эд өлөг, хувцас өмсгөл, гоёл зүүсгэл, тэрчлэн гадаад дотоодын зочид төлөөлөгчдийн барьсан бэлэг сэлт, амьтны чихмэлүүд, ирвэсийн арьсан гэр зэрэг Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын үеийн олон сонирхолтой үзмэр бий. Өвлийн ордны үзүүллэгийн танхимууд нь: {{col-begin}} {{col-2}} * Хүлээлгийн танхим * Хүлээн авалтын танхим * Хаан, хатны зурагт танхим * Хатан хааны амралтын танхим * Богд хааны хувцас, хэрэглэлийн танхим * Алтан сангийн танхим * Хаан, хатны сэнтийт танхим * Төрийн шар ордны дурсгалын танхим * Хаан, хатны нойрсох танхим * Хаш эдлэлийн танхим {{col-2}} * Хөгжимт танхим * [[Заан]]ы өмсгөл, [[Марзан Шарав|Б.Шаравын]] бүтээлтэй танхим * [[Шувуу]]ны чихмэл цуглуулгын танхим * Амьтны чихмэл цуглуулгын танхим * Амьтны чихмэл цуглуулгын танхим * [[Ирвэс]]ийн арьсан тугдамт танхим * Богд хааны бага насны тоглоомт танхим * Сүйх тэрэгтэй танхим * Үүдний танхим {{col-end}} ==Үзмэр үзүүллэг== [[File:Bogd Khan Winter Palace 23.jpg|Богд хааны нойрсох асар ор|thumb|300px|left]] 1926 онд Богд хааны Өвлийн ордонд Улсын музейг нүүлгэж музейн нийт үзмэрийг байгалийн ба түүхэн гэсэн үндсэн хоёр хэсэгт төрөлжүүлэн байгуулжээ<ref>{{Cite web |url=http://www.bolod.mn/mobile.php?nid=123864 |title=Archive copy |access-date=2018-02-14 |archive-date=2021-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210921144015/http://www.bolod.mn/mobile.php?nid=123864 |url-status=dead }}</ref>. Чингэхдээ түүхийн хэсэгт урлаг, угсаатны зүйн сэдэвт үзмэрийг тусгай булан болгон үзүүлсэн байв. Энд түүх-археологийн ба гэр ахуй, гар урлалын зүйлсийг дэлгэн үзүүлсний дотор монгол дархчуудын мод, төмөр, чулуун сийлбэр, зураачдын уран зураг, Манжийн үеийн эрүү шүүлтийн хэрэгсэл, монгол үндэсний хөгжим зэрэг багтаж байжээ. Эдгээр үзмэрийг ордны хоёрдугаар давхарт байрлуулж байсан бол нэгдүгээр давхарт байгалийн хэсгийг дэглэж ан амьтан, эрдэс баялаг, ашигт малтмал, хөрс ургамал гэсэн ангиллаар үзмэрээ дэлгэж байв. Энэ хэсэгт [[Палеонтологи|палеонтологийн]] олдворын цөөн тооны үзмэрийг тусгай нэг өрөөнд байрлуулж байжээ. Дээрх үзмэрүүдийн ихэнх нь нарийн тайлбар тодорхойлолтгүй байсан ба харин П.К.Козловын экспедицээс шилжүүлсэн [[Ноён уулын булш]]ны олдворуудыг эрдэм шинжилгээний тайлбартай нь нэг өрөөнд дэлгэж байв. Богд хааны ордон музейг шинэтгэн байгуулах ажил 1926 оны сүүлчээр дууссан бөгөөд уг ажлыг Н.Дэндэв, М.И.Лисовский нар гардан хийжээ. Энэ тухай архивын баримтад “Богд хааны сонин зүйл болгож байсан юмнуудаас хэдэн тооны араатан гөрөөс, шувууны арьс зэрэг зүйлүүд ба мөнхүү гал чагда хэмээх Богд хааны сууж байсан түүх орд харш, ор сандал зэргийг маш уран сайхан хийцтэй орон сүмүүдийг их төлөв бүрэн бүтнээр хамгаалан авч, засан сэлбээд музей болгон байгуулсан” хэмээн өгүүлжээ. Энэ нь тухайн цаг үед дэвшилттэй үйл явдал байжээ. Архивын баримтаас үзвэл 1929 онд музей нь амьтны, чулуу ба ясны, хуучны юмсын, багаж зэвсгийн, уран сайхны гэсэн таван ангитай байжээ. 1930 онд батлагдсан [[Монгол улсын Шинжлэх ухааны Академи|Судар бичгийн хүрээлэнгийн]] шинэ дүрмийн 3 дугаар бүлгийн 17 дугаар зүйлд заасны дагуу Улсын музей нь түүхийн ба байгалийн гэсэн үндсэн 2 хэсэгт хуваагдаж нийт 12 анги, 24 тасагтай болсон байв. Үүнд: [[File:Bogd Khan Winter Palace 27.jpg|thumb|300px|right|Бүрээсэнд нь 150 ирвэсийн арьс орсон, зүмбэртэй энэ гэр Богдын 25 насны ойгоор бэлгэнд иржээ.]] * Эрт галавын судлалын 2 тасаг * Амьтны ангийн 4 тасаг * Ургамлын ангийн 1 тасаг * Чулууны ангийн 2 тасаг * Уран сайхны зураг патиарын 3 тасаг * Гар урлалын ангийн 5 тасаг * Чойжин ба бөөгийн 1 тасаг * Эртний булш судлалын 1 тасаг * Эртний чулуун багаж зэвсгийн 1 тасаг * Манжийн үеийн эрүү шүүлтийн 1 тасаг * Цэргийн ангийн 1 тасаг * Богдын зэрэг лам, ноёд түшмэдийн ямба ёслолын хувцас хэрэглэлийн 1 тасаг байжээ. Энэхүү бүтэц зохион байгуулалт үндсэндээ [[1940 он]] хүртэл хадгалагдсаар байсан бөгөөд өнгөрсөн хугацаанд тасгуудын үзмэрийн зүйлсийг нэмж баяжуулах ажил голлон хийгдсээр иржээ. [[1935 он]]д тус музейн Уран сайхны тасагт Богд хаан болон хатны гоёмсог сийлбэртэй суудлыг түшлэгийн хамт, Хуучны судлалын тасагт Ноён уулын булшнаас гарсан Хүннүгийн үеийн ваар, бичээст аяга, Цэргийн тасагт хуучны туг далбааг нэмж тавихын зэрэгцээ Монголын түүхэнд холбогдох уран зураг, хөрөг зургийн тасгийг шинээр байгуулжээ. Анх 1926 онд Богд хааны ордон дээр түшиглэсэн Үндэсний музей хэлбэртэй өргөтгөсөн дэглэлттэй байсан бол 1940-[[1941 он]]д үзмэр дэглэлтээ дахин шинэчилж түүх, байгалийн үзмэрийн тогтолцоо, дэс дарааг нэлээд өөрчлөн, шинэ үзмэр нэмж байрлуулжээ. Ингэхдээ доод давхрын Байгалийн хэсгийг: [[File:Bogd Khan Winter Palace 30.jpg|thumb|300px|right|Богд хааны сүйх тэрэг]] * [[Газарзүй]] * Эрт галавын амьтны * [[Геологи]] * [[Ургамал]] ба хөрс шорооны * Монгол нутгийн зэрлэг амьтны тасаг * Гадаадын зэрлэг амьтны тасаг гэсэн 6 ангилалд хувааж дэглэжээ. Дээд буюу хоёрдугаар давхрыг 13 тасалгаанд хувааж: * Хүрэл ба чулуун зэвсгийн * [[Хүннү улс]]ын * [[Түрэг улс]]ын * [[Их Монгол Улс|Их хаадын]] үеийн * Феодалын байдлын үеийн * Одоогийн Монголын улс төрийн аж ахуйн хөгжилтийн тасаг гэсэн 6 анги болгосон байна. Тиймээс [[1940 он]]оос Орон нутаг судлах музей нэртэйгээр үйл ажиллагаагаа явуулж байжээ. [[1946 он|1946]]-[[1949 он]]д түүх, эртний судлалын олдворууд зохих хэмжээгээр арвижсанаар музейн шинэ барилгын асуудал тавигдаж эхэлжээ. 1954 онд Намын төв хороо, Сайд нарын Зөвлөлийн тогтоол гарч, Богдын ордонд байсан музейг нүүлгэснээр тус музейн үзмэр дэглэлтийг дахин шинэчилсэн байна. 1961 онд тус ордон нь Богд хааны ордон музей нэртэй болж үзмэр дэглэлтийг дөрөв дэх удаагаа өөрчилсөн байна. <center><gallery widths="200" perrow="4"> Богд хааны бичгийн хэрэглэл.jpg|thumb|Богд хааны бичгийн хэрэглэл Вааран сандал.jpg|thumb|Вааран сандал Дондогдулам хатны саа магнаг дээл.jpg|thumb|Дондогдулам хатны саа магнаг дээл Чихрийн сав.jpg|thumb|Чихрийн сав Эрүүний тулгуур.jpg|thumb|Шөнийн цагаар ном үзэхдээ үүрэглэж унтахгүйн тулд хэрэглэдэг эрүүний тулгуур </gallery></center> ==Сан хөмрөг== Богд хааны ордон музейн сан хөмрөгийн суурь нь Богд хааны цуглуулгаас үүсэлтэй. Богд хаан 1924 онд таалал төгсөхөд түүний эд хөрөнгө, орон савыг хураах комисс гарган ордон, сүмд байсан янз бүрийн амьтны чихмэл дүрс, бусад сонин эд өлгийн зүйлийг музейн үзмэр болгохоор Судар бичгийн хүрээлэнд шилжүүлсэн нь тухайн үеийн музейн үзмэрийн ихэнх хэсгийг бүрдүүлж байжээ. Мөн музей байгуулж буйтай холбогдуулан хүмүүс өөрсдийн сайн дураар өгсөн эд зүйлс, Судар бичгийн хүрээлэнгээс үзмэр цуглуулахаар илгээсэн тусгай хүнээр олж илрүүлсэн эд зүйлс, Монгол оронд судалгааны ажлаар явсан дотоод, гадаадын экспедицийн олж ирсэн эд зүйлсээр музейн үзмэрийг баяжуулж байсан нь эл музейн сан хөмрөгийн анхны бүрдэл болж байв. Эдгээр ажлын үр дүнд арвин их үзмэр хуримтлагдаад байсныг хожим Улсын музейг шинэ байранд орж нүүхэд ихэнх хэсгийг нь шилжүүлжээ. Эдүгээ тус музей нь үзмэр худалдан авах, бэлэг хандиваар үзмэр авах, хээрийн судалгааны ажил явуулах зэргээр сан хөмрөгөө баяжуулж байна. Сан хөмрөг дэх үзмэрүүдийг: [[File:Bogd Khan Winter Palace 21.jpg|350px|thumb|right|Хаан хатан хоёрын сэнтий]] * Металл баримал * Уран зураг * Зээгт наамал * Төрөл бүрийн материалаар хийсэн баримал * Бурхан номын хэрэглэл * Өмсгөл хувцас * Гэр ахуйн хэрэглэл * Гоёл чимэглэл * Амьтны чихмэл * Цуглуулгын эд зүйлс * [[Гэрэл зураг авалт|Гэрэл зураг]] * [[Монгол дахь уран барилгын дурсгалууд|Уран барилга]] гэсэн төрлүүдэд ангилан хадгалж байна. Музейн нийт 4000 гаруй дэсийн 8600 гаруй үзмэрийн 13 хувийг үзмэр үзүүллэгт дэглэн олны хүртээлд хүргэдэг бол үлдсэн хувь нь сан хөмрөгт хадгалагддаг<ref>{{Cite web |url=https://www.news.mn/?id=262044 |title=Archive copy |access-date=2018-02-14 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006050308/https://news.mn/?id=262044 |url-status=dead }}</ref>. Сан хөмрөгт хадгалагддаг үзмэрийг түр үзэсгэлэнгийн үеэр сэдэв, төрлийн дагуу эргэлтэнд оруулж олон нийтэд толилуулдаг байна. ==Үзэсгэлэн== Музей нь байгууллагын жилийн ажлын төлөвлөгөө, [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Монгол улсын Ерөнхийлөгчийн]] зарлиг, [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Засгийн газрын]] ой тэмдэглэх тогтоол, бусад байгууллага болон ард иргэдийн хүсэлт, хээрийн шинжилгээний тайлан, эдийн засаг бизнесийн харилцаа, сан хөмрөг баяжуулалт, олон улсын шинжлэх ухаан технологи, соёлын талаар хамтран ажиллах гэрээ, олон улсын музейн харилцааны хүрээнд тус музейн болон хувийн цуглуулгаар жил бүр 5-8 үзэсгэлэн зохион байгуулдаг байна. Тогтмол зохион байгуулагддаг үзэсгэлэнд жил бүрийн нэгдүгээр сард Монгол уран хатгамлын үзэсгэлэн, жил бүрийн [[Билгийн тоолол|билгийн тооллын]] хаврын эхэн сарын шинийн найманд “Нэг өдрийн Цагаан дара эх” үзэсгэлэн, жил бүрийн тавдугаар сарын 18-нд Олон улсын музейн өдөрт зориулсан үзэсгэлэн, жил бүрийн долоодугаар сард “Даншгийн цуваа” үзэсгэлэн, жил бүрийн 12 дугаар сарын 29-нд Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсан өдөрт зориулсан үзэсгэлэнг тогтмол зохион байгуулдаг. Түүнчлэн бусад үед өөрийн сан хөмрөгт түшиглэсэн үзэсгэлэн болон гадаад, дотоодын үзэсгэлэнг зохион байгуулдаг бөгөөд үзэсгэлэнгийн хугацаа ихэвчлэн 7-14 хоног, зарим тохиолдолд хоёр сар хүртэл хугацаагаар үргэлжилдэг байна. ==Эрдэм шинжилгээ== Музей эрдэмтэд, судалгаа шинжилгээний байгууллагуудтай хамтран дараах сэдвүүдээр мэдээлэл цуглуулах, мэдээллийн сан бүрдүүлэх, судалгааны үр дүнгээс музейн сэдвийг тодорхойлох чиглэлээр ажилладаг. * Богдын урд 16 дүрийн сурвалж, гарал үүсэл, Монгол буддизм * [[Жавзандамба хутагт|Богдуудын]] үеийн хөрш зэргэлдээ орнуудын тухай * Ардын уламжлалт уран барилгын арга технологи, материал боловсруулалт * Богд Жавзандамба хутагтуудтай холбоотой барилга байгууламж, хүрээний соёлын тухай * Биет болон биет бус соёлын өвийн төрөл зүйл бүтээх, уламжлуулах арга ухаан, материал боловсруулалт, технологи * 1911 оны [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал]], хувьсгалд оролцсон хүмүүсийн түүх намтар, Богд хаантай харилцаж байсан тухай * Монгол нутагт байсан соёлын төвлөрлүүд * Богдын хувилгаадын шашны боловсрол, шашны гүн ухаан, ном бүтээл, зохиол * [[Одон орон]], зурхай, [[ургамал судлал]], амьтан судлал, [[математик]], [[газарзүй]], газар шинжих ойлголт арга ухаан зэрэг уламжлалт байгалийн шинжлэл * Өндөр гэгээн Занабазарын урлан бүтээх үйл ажиллагаа, түүний дэг сургуулийн онцлог, уламжлалт чанар * Анхдугаар Богдоос хойшх үеүүдэд бий болсон бүтээн байгуулалт, соёлын уламжлал, “Богдын өв” сэдэвт хөтөлбөр * Төрийн их хатан Дондогдуламтай холбоотой түүх, түүний гүйцэтгэсэн үүрэг * Богдын ордон үүсч хөгжсөн түүх * Их хүрээний 30 аймаг, Жавзандамба хутагтын шавь нутгийн бүсчлэл, онцлог гэх мэт. Мөн музейн дэргэд судалгааны төв байгуулан эрдэмтэн судлаачдыг урьж ажиллуулах, эрдэм шинжилгээний хурал, уулзалт, ярилцлага, лекц зохион байгуулах, сэтгүүл, каталог, ном гаргах, олон нийтэд тодорхой сэдвийн дагуу мэдээлэл, лавлагаа өгөх, ерөнхий боловсролын сургууль, их дээд сургууль, мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн сургуулиудын багш нарт сургалт явуулах, мэдээллээр хангах гэх зэрэг олон чиглэлээр ажиллаж байна. ==Сэргээн засварлалт== ===Байгууламжийн сэргээн засварлалт=== ====Түрүү үе==== Богд хааны үед ордны барилгыг харьяат шавийн их сангаас сэлбэн зассаар ирсэн боловч Олноо өргөгдсөний 12 дугаар онд (1922) Ардын Засгийн газрын шийдвэр гарч, лам хар өглөгийн эзэд, шавь нараас хандив цуглуулан засуулахаар болжээ. Гол сүмийн алтан дээвэр, лаврин тугдам зэргийн засварт хэрэглэвэл зохих 29074 янчаан, 34 мөнгөний 24412 янчаан, 29 мөнгийг уул эздээс, дараа нь дутсан 469 янчаан 5 мөнгийг мөн тэднээс албадан гаргуулж засварт хэрэглэсэн байна. ====1926-1990-ээд он==== 1926 онд музей болгосонтой холбогдуулан зарим иж бүрэн барилгуудаас нурааж, зарим урлагийн чамин гоё хийцтэй хаалга, хаалга, цонх, өрөө тасалгаануудыг музейн үзмэрт тохируулан өөрчилсөн байна. 1924-1926 онуудад Өвлийн ордны өрөө тасалгаануудыг өөрчилсөн ба хаалгануудын хээг дарж цулгуй цагаан цавууны будгаар буджээ. [[1936 он]]д Амгалан энхийн хаалганд засвар хийсэн байна. Мөн энэ үед Лаврин зэрэг сүмүүдийг засчээ. [[1958 он]]д гол барилгууд нэлээд муудаж зайлшгүй будах засварлах шаардлагатай болсон тул бүх засварт орох барилгуудыг нэг бүрчлэн судалгааг хийж хэмжээ аваад 1960 оноос эхний барилгад засвар орсон. Музейн иж бүрэн барилгын засварт тухайн үеийн ханшаар 1042990 төгрөг 88 мөнгө заржээ. 1960-[[1962 он]]д Хятадын мэргэжилтэн, барилгачид засварлахдаа тосон будаг ер хэрэглээгүй, дан хуурай будаг хэрэглэсэн байна. [[1970 он]]д Хотын гүйцэтгэх захиргааны засварын трест засвар хийж, дээвэр болон шалыг будсан байна. Ингэхдээ тосон будгаар гүйцэтгэжээ. [[1973 он]]д бүх 50 баганын доороос тайрч бетон суурь дээр тавьсан. 1980-аад оны сүүлчээс [[2002 он]]ыг хүртэл музейд ямар нэг томоохон сэргээн засварлалт хийгээгүй байна. ====Өвлийн ордон==== Өвлийн ордон нь анх хоёр давхар дүнзэн байшин, шавардлагагүй, пийшин халаалттай, баруун талдаа ижил зайнд саравчтай, цонхныхоо гадна талд угалзтай гоёл чимэглэл бүхий өнгө ялган будсан янз модтой байжээ. 1923 онд Тэжаан зайсангийн пүүс засвар хийхэд ордны үүдний хэсэгт шатыг шинээр засаж тавьсан. 1926 онд ордныг музей болгохтой холбогдуулж нэгдүгээр давхрын өрөөнүүдийг өөрчилж гурван том хэсэгт хуваан арк хэлбэртэй болгосон байна. Ингэснээр музейн үзмэр тавихад тохиромжтой болжээ. Мөн энэ үеэр бүх гоёмсог хаалга, цонхнуудыг цагаан өнгөөр дарж будсан байна. 1961 онд хятад дархчууд засвар хийхдээ шинээр хаалга, шат гаргах, хуучныг хаах, дотор талдаа обой цаастай байсныг хуулж шохойдон шинээр хээ угалз тавих, гадна талыг шавардаж цагаан шохойгоор шохойдох гэх зэргээр нэлээд өөрчилсөн бөгөөд энэ мэтээр 20-иод оноос хойш уг барилгыг олонтаа өөрчилснөөр хуучин байдлыг нь дарсаар ердийн хоёр давхар сууцны барилга шиг болгожээ. 1905 онд Өвлийн ордныг анх барихдаа шар өнгийн будгаар хаалгыг нь буджээ. 1921-1923 онд засвар хийхдээ цагаан будгаар будсан бол 1961 онд бор хүрэн өнгөөр буджээ. 1973 онд засвар хийхдээ хаалганы будгийг улаан хүрэн өнгөтэй болгов. Музейн том хэрэм нь анх барихдаа цагаан алаг будагтай байсныг одоо хүрэн өнгийн будгаар будсан байна. 1968 онд томоохон засвар хийхэд Өвлийн ордныг халаалттай болгож, суурийн дүнз ялзарсныг шалны бүх дэр модын хамт сольсон бөгөөд хаалга, цонхыг цэнхрээр будаж, цонх нь онгойдог, хоёр хавтастай байсныг онгойдоггүй болгон бүх гадна цонхыг сольсон байна. Мөн ханыг сүрэлтэй шавраар шавардан цагаан шохойгоор шохойджээ. Доторх зарим өрөөг тосон будгаар будсан бөгөөд засварт нийтдээ тухайн үеийн ханшаар 70 мянган төгрөг зарцуулжээ. Уг засварыг [[Улаанбаатар хот]]ын гүйцэтгэх захиргааны Барилга засварын трест хийжээ. 1973 онд ордныг дахин засахаар шийдвэрлэж анхных нь байдалд ойртуулахаар төсөв хийсэн боловч ажлын явцад гурван удаа нэмэгдэл төсөв гарч байжээ. ====2000-аад он==== [[File:Махранзын сүмийн сэргээн засварлалт 2013 он.jpg|thumb|250px|right|Махранзын сүмийг сэргээн засварлаж байгаа нь.]] 2002-2003 онд Номын сангийн сүмийг Дэлхийн хөшөө дурсгалын сан (World Monuments Fund), АНУ-ын иргэн Роберт Уилсоны тэтгэлгийн 60 мянган ам.долларын санхүүжилтээр сэргээн засварлажээ. 2006-2007 оны хооронд БНХАУ-ын Засгийн газрын буцалтгүй тусламжаар Богд хааны ордон музейн төв хаалга болон Ёслол хүндэтгэлийн талбайг БНХАУ-ын Түүхэн дурсгалт зүйлийн хэрэг эрхлэх газар, [[Шиань]] хотын Соёлын өвийг хамгаалах, сэргээн засварлах төвөөс сэргээн засварлажээ. Өвлийн ордны залгаа Хувцасны сангийн сүмийг 2013 онд сэргээн засварлав. Энэ ажлын хүрээнд үндсэн хийцийг бүрэн буулгаж, суурийн эвдэрсэн хэсгийг нөхөн бүх хэсгээр 20 орчим см өндөрлөсөн байна. Мөн өгөршиж муудсан хана туурга, дээвэр болон цонх, хаалганы модыг сольж, дээврийг шинээр төмөрлөжээ. Өнөөдрийн байдлаар тус сүмийг музейн хүлээн авах, бэлэг дурсгалын дэлгүүр болгон ашиглаж байна. Улмаар 2013 онд хүчтэй аадар бороонд гэмтсэн Махранзын сүмийн дээврийг, 2013-2014 онд Ногоон ордны хашаа хаалгыг, 2014 онд хоёр задгай асрыг, 2015 онд Өвлийн ордны гадна тал, хэрмэн хашааны өнгө будгийг сэргээн засварлажээ<ref>http://news.barilga.mn/print/n/67 </ref>. ==Гадаад харилцаа== Богд хааны ордон музей нь эдүгээ АНУ, ОХУ, БНХАУ, ХБНГУ, Франц, [[Их Британи]], [[Канад]], Япон, Солонгос, [[Австри]], Унгар, [[Энэтхэг]], [[Турк]], [[Вьетнам]], [[Тайвань]] зэрэг 20 орчим орны музей, соёлын байгууллага, шинжлэх ухаан, судалгааны хүрээлэнгүүд, их сургуулиудтай харилцаа тогтоон ажиллаж байна. ==Кино урлагт== Богд хааны ордон музейд үе үеийн олон уран сайхны болон [[баримтат кино]]ны зургийг авч байв. Үүнд: {{col-begin}} {{col-2}} * “[[Сүхбаатар (кино)|Сүхбаатар]]”, 1942. * “[[Цогт тайж (кино)|Цогт тайж]]”, 1945. * “[[Зэрэг нэмэхийн өмнө]]”, 1965. * “Өглөө”, 1968. * “Тунгалаг Тамир” 1973. * ”[[Тэмцэл (Монгол кино)|Тэмцэл”]], 1971. * “Солонгын таван өнгө”, 1978. * “Ард Аюуш”, 1984. {{col-2}} * “[[Мандухай сэцэн хатан (кино)|Мандухай сэцэн хатан]]”, 1988. * “Улсын голомт” баримтат кино, 1990. * “Төрийн сүлд өршөө”, 1994. * “Газар шороо”, 1997. * “Хааны сүүлчийн хатан”, 2000. * “[[Богд хаан (кино)|Богд хаан]]”, 2011. * “[[Зүрхний хилэн (кино)|Зүрхний хилэн]]”, 2017. {{col-end}} ==Үе үеийн удирдлагууд== Анх байгуулагдсан 1924 оноос хойш музейн захирлаар 18 хүн ажиллаад байна. {| class="wikitable" |- ! ! Нэр ! Ажилласан он |- ! 1. | Онход Жамьян | 1924 |- ! 2. | М.И.Лисовский | 1926 |- ! 3. | А.Д.Симуков | 1927-1932 |- ! 4. | Н.Тубянская | 1933 |- ! 5. | Найдангийн Дэндэв | 1934-1935 |- ! 6. | Болдын Дамбаравжаа | 1935-1952 |- ! 7. | Сэнгийн Чулуунбаатар | 1952-1966 |- ! 8. | Бичээчийн Дагва | 1964 |- ! 9. | Уртнасангийн Дүлбаа | 1964-1968 |- ! 10. | Догсомын Ундрах | 1968-1972 |- ! 11. | Балжиннямын Гүржав | 1972-1991 |- ! 12. | Гаадангийн Дунбүрээ | 1991-1993 |- ! 13. | Нямжавын Дугарсүрэн | 1993-1996 |- ! 14. | Гомбын Төвсайхан | 1996-2000 |- ! 15. | Сүхбаатарын Бадрал | 2000-2008 |- ! 16. | Дамчаагийн Мягмардорж | 2008-2010 |- ! 17. | Отгонбилэгийн Мэндсайхан |2010-2018 |- ! 18. | Цэвэг-Очирын Эрдэнэбаатар |2018-2026 |- !19. |Цэгмэдийн Гүнчин-Иш |2026 оноос |} ==Хамгаалалтын зэрэглэл== Анх БНМАУ-ын СнЗ-ийн 1961 оны 524 дүгээр тогтоолоор улсын хамгаалалтад авсан бол хамгийн сүүлд Засгийн газрын 2008 оны 175 дугаар тогтоолоор мөн улсын хамгаалалтад авчээ. ==Ном зохиол== * Ө.Бүрнээ. "Монголын шинэ үеийн үндэсний музей" УБ., 1994. * Д.Наваан. “Өвгөн Дэндэвийн дурдатгал” УБ., 1961. * "Богд хаан. Амьдрал, өв" УБ., 2017. * МУҮТА. Ф-23, Д-1, ХН-557 * МУҮТА. Ф-23, Д-2, ХН-113 * МУҮТА. Ф-23, Д-2, ХН-135 * МУҮТА. Ф-23, Д-1,0 ХН-113 ==Эх сурвалж== [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Улаанбаатарын музей]] [[Ангилал:Улаанбаатар хотын уран барилга]] 74h406vc10xfvu5ykd8onwuumjzyuri 0 35134 863929 862735 2026-07-29T06:09:23Z Enkhsaihan2005 64429 863929 wikitext text/x-wiki {{short description|Францын департамент}} {{Инфобокс суурин | name = Дорнод Пиреней | native_name = {{native name|fr|Pyrénées-Orientales}}<br>{{native name|ca|Pirineus Orientals}}<br>{{native name|oc|Pirenèus Orientals}} | native_name_lang = fr<!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | type = [[Францын департаментууд|Департамент]] | image_skyline = Perpignan - Préfecture 3.jpg | image_alt = | image_caption = Перпиньян дахь Дорнод Пиреней департаментын [[Францын префектур|префектурын]] барилга | image_flag = Flag_of_the_Department_of_Pyrénées-Orientales.svg | flag_link = Саньера | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Pyrénées-Orientales-Position.svg | map_alt = | map_caption = Франц дахь Дорнод Пиренейн байршил | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|42|30|N|2|45|E|region:FR_type:adm2nd|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Франц]] | subdivision_type1 = [[Францын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Окситани (муж)|Окситани]] | established_title = | established_date = 1790 оны 2 сарын 9 | founder = | seat_type = [[Францын префектур|Префектур]] | seat = [[Перпиньян]] | parts_type = [[Францын дэд префектур|Дэд префектур]] | parts_style = para | p1 = [[Сере]]<br>[[Прад (Дорнод Пиреней)|Прад]] | government_footnotes = | leader_party = [[Социалист Нам (Франц)|PS]] | leader_title = [[Департаментын зөвлөлийн ерөнхийлөгчийн жагсаалт (Франц)|Департаментын зөвлөлийн ерөнхийлөгч]] | leader_name = Эрмелин Мальерб-Лоран<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les conseillers départementaux|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/601ef073-d986-4582-8e1a-ed14dc857fba|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=4 May 2022|language=fr}}</ref> | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_magnitude = | area_footnotes = {{ref|area|1}} | area_total_km2 = 4116 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_min_m = | elevation_max_m = | population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} | population_rank = [[Францын департаментын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|54-т]] | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | blank_name_sec1 = [[Францын департаментууд|Департаментын дугаар]] | blank_info_sec1 = 66 | blank_name_sec2 = [[Францын арондисман|Арондисман]] | blank_info_sec2 = [[Дорнод Пиреней департаментын арондисман|3]] | blank1_name_sec2 = [[Францын кантонууд|Кантон]] | blank1_info_sec2 = [[Дорнод Пиреней департаментын кантонууд|17]] | blank2_name_sec2 = [[Францын коммунууд|Коммун]] | blank2_info_sec2 = [[Дорнод Пиреней департаментын коммунууд|226]] | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = | website = | footnotes = {{note|area|1}} Францын газрын бүртгэлийн мэдээлэлд голын адаг, нуур, цөөрөм, 1 км²-аас том мөсөн голууд ордоггүй | official_name = }} '''Дорнод Пиреней''' ([[францаар]] Pyrénées-Orientales [{{IPA|piʀene(z)ɔʀjɑ̃ˈtal}}], [[окситанаар]] Pirenèus Orientals, [[каталанаар]] Pirineus Orientals) — [[Франц]] улсын дорнод өмнөд хэсгийн [[Окситани (муж)|Окситани]] мужийн харьяат 4116 км² газар, 47 түмэн хүнтэй [[Департамент (Франц)|департамент]]. ==Зураг== <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Thémis.jpg Зураг:Salses.JPG| Зураг:Saint Martin du Canigou.jpg| Зураг:Château royal de Collioure 09.jpg </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Pyrénées-Orientales|Дорнод Пиреней (департамент)}} * [https://web.archive.org/web/20071012060018/http://www.cg66.fr/ Дорнод Пиреней департаментын ерөнхий зөвлөл] [[Ангилал:Дорнод Пиреней (департамент)| ]] [[Ангилал:Окситанийн департамент]] [[Ангилал:Францын департамент]] [[Ангилал:1790 онд байгуулагдсан]] qfnajomr4hf39w9donv3009t6gutewh 0 35138 863932 862732 2026-07-29T07:42:22Z Enkhsaihan2005 64429 863932 wikitext text/x-wiki {{Short description|Францын департамент}} {{Инфобокс суурин | name = Лозер | official_name = | native_name = {{native name|fr|Lozère}}<br/>{{native name|oc|Losera}} | native_name_lang = | type = [[Францын департаментууд|Департамент]] | image_skyline = {{Photomontage|position=center | photo1a = Sainte-Enimie-Gorges du Tarn-Frankreich.jpg | photo2a = 01 Gorges du Tarn Roc des Hourtous.jpg | photo2b = Chateau Florac Lozere.jpg | photo3b = Mont Lozère panorama.jpg | size = 270 | spacing = 2 | color = #FFFFFF | border = 0 | foot_montage = }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag of the Department of Lozère.svg | flag_alt = | image_shield = Blason département fr Lozère.svg | shield_alt = Сүлд | nickname = | motto = | image_map = Lozère-Position.svg | map_alt = | map_caption = Франц дахь Лозерийн байршил | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|44|20|N|3|36|E|region:FR-48_type:adm2nd_scale:2000000|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Франц]] | subdivision_type1 = [[Францын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Окситани (муж)|Окситани]] | established_title = Департамент | established_date = 1790 оны 3 сарын 4 | founder = | seat_type = [[Францын префектур|Префектур]] | seat = [[Манд, Лозер|Манд]] | parts_type = [[Францын дэд префектур|Дэд префектур]] | parts_style = para | p1 = [[Флорак Труа Ривьер]] | government_footnotes = | leader_party = [[Социалист Нам (Франц)|PS]] | leader_title = [[Департаментын зөвлөлийн ерөнхийлөгчийн жагсаалт (Франц)|Департаментын зөвлөлийн ерөнхийлөгч]] | leader_name = Софи Пантель<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les conseillers départementaux|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/601ef073-d986-4582-8e1a-ed14dc857fba|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=2022-05-04|language=fr}}</ref> | unit_pref = Metric | area_magnitude = | area_footnotes = <ref name="insee-geo">{{cite web |url=http://www.insee.fr/fr/themes/comparateur.asp?codgeo=DEP-48 |title=Département de La Lozère (48) - Résumé statistique |work=Publications et statistiques pour la France ou les régions |publisher=Institut national de la statistique et des études économiques - INSEE |language=fr |access-date=2026-07-29 }}</ref> | area_total_km2 = 5167 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_min_m = | elevation_max_m = | population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} | population_rank = [[Францын департаментын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|102-т]] | population_density_km2 = auto | population_demonym = Лозерчууд | population_note = | blank_name_sec1 = [[Францын департаментууд|Департаментын дугаар]] | blank_info_sec1 = 48 | blank_name_sec2 = [[Францын арондисман|Арондисман]] | blank_info_sec2 = [[Лозер департаментын арондисман|2]] | blank1_name_sec2 = [[Францын кантонууд|Кантон]] | blank1_info_sec2 = [[Лозер департаментын кантонууд|13]] | blank2_name_sec2 = [[Францын коммунууд|Коммун]] | blank2_info_sec2 = [[Лозер департаментын коммунууд|152]] | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = FR-48 | website = [http://lozere.fr/ lozere.fr] | footnotes = }} '''Лозе́р''' ({{lang-fr|Département Lozère}} [{{IPA|loˈzɛːʀ}}]) нь [[Франц]] улсын дорно өмнөд хэсгийн [Окситани (муж)|Окситани]] мужийн харьяат 5167 км² газар, 76.6 мянган хүнтэй [[Департамент (Франц)|департамент]]. Төв нь [[Манд|Манд хот]]. ==Зураг== <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Chateau et clocher Florac.JPG Зураг:Saint Chely Tarn.jpg </gallery> ==Эшлэл== {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Lozère}} * [http://www.cg48.fr/ Лозер (департамент)] [[Ангилал:Лозер (департамент)| ]] [[Ангилал:Францын департамент]] [[Ангилал:Окситанийн департамент]] [[Ангилал:1790 онд байгуулагдсан]] p4k1w9yjd0w5xi4c0fgq6ekz71mf0kx 0 35142 863933 748572 2026-07-29T07:48:01Z Enkhsaihan2005 64429 863933 wikitext text/x-wiki {{Short description|Францын департамент}} {{Инфобокс суурин | name = Эро | native_name = {{native name|fr|Hérault}}<br>{{native name|oc|Erau}} | native_name_lang = fr<!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | type = [[Францын департаментууд|Департамент]] | image_skyline = {{Photomontage|position=center | photo2a = Rich buildingstyles at Montpellier centre - panoramio.jpg | photo3a = Presqu'île du Rouens, Clermont-l'Hérault 02.jpg | photo2b = Béziers - Vue du Pont vieux et de la cathédrale depuis l'Orb.jpg | photo1a = Balaruc-les-Bains, Hérault 08.jpg | size = 270 | spacing = 2 | color = #FFFFFF | border = 0 | foot_montage = }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = Drapeau culturel fr département Hérault.svg | flag_alt = | image_shield = Blason département fr Hérault.svg | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Hérault-Position.svg | map_alt = | map_caption = Франц дахь Эрогийн байршил | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{Coord|43|21|N|3|13|E|region:FR-34_type:adm2nd|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Франц]] | subdivision_type1 = [[Францын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Окситани (муж)|Окситани]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = [[Францын префектур|Префектур]] | seat = [[Монпелье]] | parts_type = [[Францын дэд префектур|Дэд префектур]] | parts_style = para | p1 = [[Безье]]<br />[[Лодев]] | government_footnotes = | leader_party = [[Социалист Нам (Франц)|PS]] | leader_title = [[Департаментын зөвлөлийн ерөнхийлөгчийн жагсаалт (Франц)|Департаментын зөвлөлийн ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Клебер Мескида]]<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les conseillers départementaux|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/601ef073-d986-4582-8e1a-ed14dc857fba|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=2022-05-04|language=fr}}</ref> | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_magnitude = | area_footnotes = {{ref|area|1}} | area_total_km2 = 6224 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_min_m = | elevation_max_m = | population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} | population_rank = [[Францын департаментын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|18-д]] | population_density_km2 = auto | population_demonym = Эрочууд | population_note = | blank_name_sec1 = [[Францын департаментууд|Департаментын дугаар]] | blank_info_sec1 = 34 | blank_name_sec2 = [[Францын арондисман|Арондисман]] | blank_info_sec2 = [[Эро департаментын арондисман|3]] | blank1_name_sec2 = [[Сонгуулийн тойрог (Франц)|Сонгуулийн тойрог]] | blank1_info_sec2 = [[Сонгуулийн тойрог (Франц)|9]] | blank2_name_sec2 = [[Францын кантонууд|Кантон]] | blank2_info_sec2 = [[Эро департаментын кантонууд|25]] | blank3_name_sec2 = [[Францын коммунууд|Коммуны холбоод]] | blank3_info_sec2 = [[Эро департаментын арондисман|16]] | blank4_name_sec2 = [[Францын коммунууд|Коммун]] | blank4_info_sec2 = [[Эро департаментын коммунууд|341]] | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = FR-34 | website = | footnotes = {{note|area|1}} Францын газрын бүртгэлийн мэдээлэлд голын адаг, нуур, цөөрөм, 1 км²-аас том мөсөн голууд ордоггүй }} '''Эро''' ({{lang-fr|Département Hérault}} [{{IPA|eˈʀo}}], {{lang-oc|Erau}} {{IPA|eˈʀau}}) — [[Франц]] улсын дорно өмнөд хэсгийн [[Окситани (муж)|Окситани]] мужийн харьяат 6101 км² газар, 896 мянган хүнтэй [[аймаг]] ([[Департамент (Франц)|департамент]]). Төв нь [[Монпелье]]. ==Зураг== <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Prefecture of Montpellier.jpg Зураг:Roquebrun-Vue Ensemble-01.JPG </gallery> ==Эшлэл== {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commons|Hérault|Эро}} * [http://www.herault.fr/ Эро (департамент)] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Эро (департамент)| ]] [[Ангилал:Францын департамент]] [[Ангилал:Окситанийн департамент]] [[Ангилал:1790 онд байгуулагдсан]] m20mbhadlooej5b1ofo08tfug5ftxr4 14 38496 863970 514204 2026-07-29T10:59:50Z Chongkian 21163 863970 wikitext text/x-wiki {{cat main}} {{Commonscat|Air pollution|Агаарын бохирдол}} [[Ангилал:Байгаль орчны бохирдол]] [[Ангилал:Агаар мандал]] 2bwnf2qwuuzqru4hbmx1qafaay3546d 0 42599 863896 850923 2026-07-29T02:07:41Z Bayarkhangai 1129 863896 wikitext text/x-wiki {{Short description|1921–1992 оны Монголын зэвсэгт хүчин}} {{about|[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын зэвсэгт хүчний 1920-д, 1930-д он ба Дэлхийн 2-р дайны үеийн түүхийн|[[Монгол]]ын одоогийн зэвсэгт хүчний тухай|Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин}} {{Инфобокс зэвсэгт хүчин |country = Монгол |name = Монголын Ардын Арми |native_name = |motto = |image=Emblem of Mongolian People's Army.svg |image_size=200px |caption=Монголын Ардын Армийн сүлд |founded = 1921 оны 3 сар |disbanded = 1992 оны 2 сар |allegiance= |headquarters=[[Улаанбаатар]] |branches=[[БНМАУ-ын хуурай газрын зэвсэгт хүчин|Морин цэрэг]], [[БНМАУ-ын хуурай газрын зэвсэгт хүчин|хуурай газрын зэвсэгт хүчин]], [[БНМАУ-ын агаарын газрын зэвсэгт хүчин|агаарын зэвсэгт хүчин]], [[БНМАУ-ын хуурай газрын зэвсэгт хүчин|хуягт танкийн цэрэг]], [[инженерийн анги]], нэгтгэл <!-- Industrial --> |domestic_suppliers = |foreign_suppliers = {{USSR}}<br>{{flagcountry|PPR}}<br>{{GDR}}<br>{{VIE}}<br>{{DPRK}}<br>{{CUB}}<br>{{flagcountry|PRB}}<br>{{CHN}} |imports = |exports = <!-- Manpower --> |age = 18 |conscription = Тийм |manpower_data = 1988 |manpower_age = |available = |available_f = |fit = |fit_f = |reaching = |reaching_f = |active = |ranked = |reserve = 15,000 |deployed = |equipment= |equipment_label= |anniversaries= |decorations= |battle_honours= |battle_honours_label= |flying_hours= |website= <!-- Commanders --> |commander-in-chief= {{flagdeco|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|1924b|name=Монгол}} {{nowrap|[[Дамдины Сүхбаатар]] (1921–1923)<br>{{flagdeco|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|1990b|name=Монгол}} [[Жамбын Батмөнх]] (1984–1990)}} |commander-in-chief_title = [[Монгол Ардын Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга|Ерөнхий командлагч]] |minister = {{flagdeco|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|1924b|name=Монгол}} {{nowrap|[[Дамдины Сүхбаатар]] (1921–1923)<br>{{flagdeco|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|1990b|name=Монгол}} [[Шагалын Жадамбаа]] (1990)}} |minister_title = [[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан ​​​​хамгаалахын сайд]] |commander = {{flagdeco|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|1990b|name=Монгол}} Генерал [[Шагалын Жадамбаа]] (1990) |commander_title = [[Зэвсэгт хүчний жанжин штабын дарга (Монгол)|Жанжин штабын дарга]] <!-- Related articles --> |history = [[Зөвлөлт-Японы хилийн мөргөлдөөнүүд]] * [[Халхын голын дайн]] [[Дэлхийн 2-р дайн]] * [[Манжуурт хийсэн Зөвлөлтийн цэргийн ажиллагаа|Манжуурын стратегийн давшилтын ажиллагаа]] Дайны дараа * [[Байтаг Богдын тулалдаан]] |ranks = [[БНМАУ-ын үеийн цэргийн цол]] }} '''Монголын Ардын Арми''' буюу '''Монгол Ардын Хувьсгалт Цэрэг''' нь 1921 оны 3 сарын 18 -наас 1992 он хүртэл БНМАУ-ын Зэвсэгт хүчний албан ёсны нэр юм. [[File:Sukhe-bator.jpg|thumb|200px|Сүхбаатар 1920-1922 он]] ==Үүсэн байгуулсан нь== МАН-ын үүсгэн байгуулагдаж байх үедээ авсан анхны арга хэмжээнүүдийн нэг нь морин цэргийн дарга [[Дамдины Сүхбаатар]]ын удирдлагаар үндэсний армийг [[1920 он]]д зохион байгуулах явдал байсан байна. Энэхүү шинэ арми нь Сүхбаатарын шууд удирдлага доор цагаантны хөдөлгөөний орос цэрэг болон энэ үед Монголыг эзэлсэн байсан хятадын цэргүүдийн эсрэг амжилттай тулалдсан. МАН-д ЗХУ-ын [[Улаан Арми]] тусалсан бөгөөд БНМАУ-ын нутаг дэвсгэрт 1925 он хүртэл цэргээ байрлуулсан байна. ==1930-аад оны үйл ажиллагаа== Монголын Ардын арми нь 1930-д оны эхээр монголд гарсан [[бослого]], хөдөлгөөнүүдийг дарах болон 1930-д оны дундуур [[Японы эзэнт гүрэн|Япон]]той эхэлсэн [[Адаг дулааны мөргөлдөөн|хилийн мөргөлдөөн]]үүдэд оролцсон бөгөөд Зөвлөлтийн ажилчин тариачны [[Улаан Арми|Улаан арми]]йн [[сургагч]] нар түүнийг бэлтгэхэд оролцож байжээ. МАА нь 1939 онд [[Халхын голын байлдаан]]д [[Хорлоогийн Чойбалсан]]ы удирдлагаар [[Георгий Жуков]]ын захирсан [[Улаан Арми]]йн хүч хавсран [[Комацүбара Мичитаро|Мичитаро Комацубара]]гийн командалсан [[Японы эзэн хааны арми]]йн хүчийг бут цохин ялсан түүхтэй. Монголын Ардын Хувьсгалт Цэрэг [[1939 он]] гэхэд 4 [[морьт дивиз]], [[хуягт бригад]] болон тээврийн, саперын, нисэх хүчний ангиудаас бүрдэж байсан байна. Бие бүрэлдэхүүний хувьд морьт дивиз нь 2 [[хороо]] (2 [[морьт суман]], 1 [[пулемётын суман]]тай), [[их бууны дивизион]], [[хуягт дивизион]] (хөнгөн болон дунд ангиллын [[хуягт суман]]тай), [[холбооны суман]] болон [[дивизийн сургууль]], нийт 1531 хүн болон хээрийн 76 мм-ийн 4 их буу, танк эсэргүүцэх 45 мм-ийн 6 [[их буу]], [[хүнд пулемёт]] 24, [[хөнгөн пулемёт]] 44, [[винтов]] 1279, [[гар буу]] 180, [[сэлэм]] 1060, [[БА-6]], [[БА-10]] [[хуягт машин]] 6, [[ФАИ]] [[хөнгөн хуягт]] 9, [[ЗИС-5]] маркийн [[ачааны автомашин]] 18, [[ГАЗ-АА|ГАЗ- АА]] маркийн ачааны автомашин 4, [[“Максим” пулемёт]]тай [[зенит]]ийн төхөөрөмж бүхий ГАЗ-АА маркийн ачааны автомашин 6, ЗИС-5 маркийн ус-тос [[цэнэглэгч автомашин]] 1, [[ЗИС-6]] маркийн [[цистерн]] 1, [[эмнэлгийн автобус]] 2, II [[АК маркийн радиостанц]] 1, [[5АК радиостанц]] 1, [[тачанк]] 24, сум тээвэрлэх [[хөсөг]] 42, [[хээрийн гал тогоо]] 17, түүнчлэн 1723 [[морь]], 198 [[Тэмээ|тэмээт]]эй. 1931 онд ЗХУ-ын Засгийн газар манайд [[Р-5 онгоц|Р-5]] маркийн 3 [[нисэх онгоц]] бэлэглэснээр манай [[цэргийн нисэх хүчин]] байгуулагдсан гэж үздэг. Зүүн хязгаарт үе үе зэвсэгт мөргөлдөөн гарах болсонтой холбогдуулж Р-5 болон [[У-2]] онгоц бүхий [[Монголын Ардын Армийн нисэх эскадрил]]ийг [[1936 он]]ы 1 дүгээр сард [[Улаанбаатар]]аас [[Тамсагбулаг]]ийн [[хээрийн аэродром]] руу шилжүүлэн нүүлгэсэн байна. Тус [[аэродром]] руу Монголд байрлаж байсан Зөвлөлтийн зарим нисэх ангиуд ч бас шилжин байрлажээ. Мөн оны [[хавар]] [[улсын хил]]ийг зөрчсөн [[Японы эзэн хааны арми|японы цэрг]]үүдийг устгахад [[Монголын нисэх хүчин|Монголын нисэгч]]ид идэвхтэй оролцсон байдаг. Тухайлбал 3 дугаар сарын 31-нд [[дэслэгч]] [[Чоймболын Шагдарсүрэн|Шагдарсүрэн]]гийн даргалсан [[нисэх отряд]]ын нисэгч [[Дамчаагийн Дэмбэрэл|Дэмбэрэл]], [[буудагч]] [[Дорж]] [[экипаж]]тай “5” гэсэн дугаартай Р-5 онгоц японы 28 хүнтэй ачааны машиныг устгаж, 1 онгоц сөнөөж, 1 онгоц гэмтээсэн боловч харамсалтай нь нисэх отряд 2 онгоцоо алджээ. [[1938 он]]ы сүүл гэхэд Монголын нисэх хүчин Р-5 болон Р-5Ш маркийн 39 онгоцтой, 27 монгол нисэгчтэй байсан байна. Халхын голын байлдаан эхлэхэд Японы талаас орчин үеийн сөнөөгч онгоцуудыг олноор хэрэглэх болсноор Монголын нисэх хүчний зэвсэглэлд байсан онгоцуудыг зөвхөн шөнийн бөмбөгдөлтөд ашиглах болсон байна. Зөвлөлтийн цэрэг. 1936 оны 3 дугаар сарын 12-нд Улаанбаатар хотноо гарын үсэг зурсан [[Монгол-Зөвлөлтийн харилцан туслалцах протокол]]ын дагуу мөн оны [[зун]]аас Монголд [[Улаан Арми|зөвлөлтийн цэрэг]] орж иржээ. [[1937 он]]ы 9 дүгээр сараас Монголд байрлах [[Улаан Арми|зөвлөлтийн цэргийн анги]], нэгтгэлүүдийг нэгдсэн удирдлагаар хангахын тулд [[57 дугаар онцгой корпус]] болгож зохион байгуулсан байна. Ингээд [[1939 он]]ы эхээр, өөрөөр хэлбэл [[Халхын голын дайн|Халхын голын байлдаан]] эхлэхийн өмнө тус [[корпус]] нь дараах анги нэгтгэлүүдээс бүрдэж байв: [[7 дугаар мотохуягт бригад]]; [[8 дугаар мотохуягт бригад]]; [[9 дүгээр мотохуягт бригад]]; [[11 дүгээр танкийн бригад]]; [[36 дугаар мото буудлагын дивиз]]; [[6 дугаар тусгай морьт бригад]]. Эдгээр анги, нэгтгэл нь 30 орчим мянган хүн, 200 орчим их буу, 284 [[танк]] ([[БТ-5]] танк 219, [[Т-26]] танк 33, [[БХМ (ХТ-26)]] танк 18, Т-26 [[танк чирэгч]] 6, [[Т-37]] танк чирэгч 8), 5208 ачааны, 193 суудлын, 679 [[тусгай зориулалтын автомашин]], түүнчлэн 631 [[автоцистерн]], 245 [[засварын зориулалттай машин]], 91 [[трактор]], 265 [[мотоцикл]]той байжээ. Мотохуягт бригад хэмээх нэгтгэлүүд Улаан Армийн зөвхөн энэхүү 57 дугаар онцгой корпуст л байсан байна. Бүтэц, бүрэлдэхүүний хувьд бригад бүр автохуягт, буудлага-пулеметын болон тагнуулын [[батальон]]ууд, холбооны болон байлдааны хангалтын суман, их бууны дивизионоос бүрдэж байсан бөгөөд нийтдээ 1888 хүн, 57 дунд, 25 хөнгөн хуягт, 76 мм-ийн их буу 10, хүнд пулемёт 24, хөнгөн пулемет 92, “Максим” маркийн пулемет бүхий зенитийн төхөөрөмжтэй автомашин 3, 286 автомашин, 8 трактор, 26 мотоциклтой байжээ. Тал хээрийн голдуу асар уудам нутагтай Монгол орны хувьд бүрэн механикжсан эдгээр бригад нь хурдан маневрлахад нэн тохиромжтой байсан юм. Халхын голын байлдааны явцад уг корпусын үндсэн дээр [[Армийн 1 дүгээр групп]] байгуулагдсан бөгөөд түүнд [[6 дугаар танкийн бригад]] (254 танк, 15 хуягт бүхий), [[Буудлагын 57 дугаар дивиз|буудлагын 57]], [[82 дугаар дивиз|82]], [[152 дугаар дивиз]], [[агаарын десантын 212 дугаар брига]]д зэрэг олон анги, нэгтгэлүүд нэмэгдэн 8 дугаар сарын 20 буюу [[1939 оны 8 дугаар сарын 20-ны өдрийн давшилт|шийдвэрлэх тулалдаан]] эхлэхийн өмнө Армийн 1 дүгээр групп нь 52 мянга гаруй хүнтэй, 438 танк, 385 их буутай байжээ. Нисэх хүчний хувьд гэвэл 57 дугаар корпус нь байлдааны идэвхтэй үйл ажиллагаа эхлэхээс өмнө буюу 1939 оны 5 дугаар сарын байдлаар [[И-16]] [[сөнөөгч онгоц]] 24, [[И-15]] сөнөөгч онгоц 14, [[СБ]] [[бөмбөгдөгч онгоц]] 29, Р-5 бөмбөгдөгч онгоц 15-тай байжээ. Янз бүрийн учир шалтгааны улмаас нисэх бүрэлдэхүүний бэлтгэл нэн тааруу байсан тул эхний үедээ [[зөвлөлтийн нисэгч]]ид ихээхэн хохирол амсчээ. Гэвч байлдааны төгсгөл рүү техник ч шинэчлэгдэж, сайтар бэлтгэгдсэн нисэгчид ч олноор ирэх болсон тул байдал эрс өөрчлөгдсөн байдаг. 8 дугаар сарын 20-ны байдлаар Армийн 1 дүгээр групп И-16 сөнөөгч онгоц 223, И-15 сөнөөгч онгоц 21, [[И-153]] сөнөөгч онгоц 67, түүнчлэн СБ бөмбөгдөгч онгоц 181-тэй байсан байна. Үүн дээр Р-5, У-2 онгоцуудыг нэмээд нийт онгоцны тоо 585 байжээ. Халх голын байлдааны явцад зөвлөлтийн тал 249 онгоцоо алдсан гэсэн тоо байдаг. Японы талд [[Манж-Го-гийн арми]]йн зарим анги, нэгтгэлүүд байлдсан гэдгийг дурьдах хэрэгтэй юм. [[Гоминдааны цэрэг|Хятадын цэрг]]үүдээс олзолсон болон японы хоцрогдсон хэмээн зэвсэглэлээс хасагдсан зэр зэвсэг бүхий Манж-Го-гийн армийн [[Морин цэргийн 4 дүгээр хороо|морин цэргийн 4]], [[Морин цэргийн 5 дугаар хороо|5]], [[Морин цэргийн 8 дугаар хороо|8]], [[12 дугаар морин хороо]]д (манайхан заримдаа “[[баргын морин цэрэг]]” гэж бичих юм билээ) оролцжээ. Хороо тус бүр 400-500 хүнтэй, 4 их буу бүхий [[Их бууны батарей|батарей]]тай байжээ. Гэхдээ тэдний байлдах чадвар туйлын хангалтгүй байсан хэмээн аль аль байлдагч талууд тэмдэглэсэн байдаг. == [[1945 оны чөлөөлөх дайн|1945 оны Чөлөөлөх дайн]] == 1945 оны 5 сарын 9 нд [[ЗХУ]], [[АНУ]] тэргүүтэй холбоотнууд [[Нацист Герман|нацист Германыг]] дайнд ялсны дараа, Зөвлөлт Холбоот Улс дорно зүгийн [[Япон|Японыг]] буулгаж авах дайнд бэлдэж эхлэсэн. ЗХУ 1945 оны 4 сарын 9 нд Японтой байгуулсан харилцан үл довтлох гэрээгээ цуцлан, тус оны 8 сарын 9 нд Японд дайн зарлажээ. Зөвлөлтийг дагаж 1945 оны 8 сарын 10 нд [[БНМАУ]] Японд дайн зарласан. Тус дайнд БНМАУ нь МАХЦ нь ЗХУ-ын [[Өвөр Байгалийн фронт|Өвөр Байгалийн фронтын]] өмнөд бүлэгт багтаж, [[Замын-Үүд сум|Замын Үүд]], [[Байшинт]] (Сүхбаатар аймгийн нутаг) гэсэн хоёр чиглэлээр Японы мэдлийн Өвөр Монгол руу довтлон орсон. Энэхүү дайнд 5, 6, 7, 8 дугаар морьт дивиз, Хошууч Л.Сосороор удирдуулсан 7 дугаар механикжуулсан хуягт бригад, танк, их буу, авто тээвэр, холбооны тусгай хороод, нисэхийн холимог дивиз, хими инженерийн тусгай салбар, Ардын өөрийгөө хамгаалах сайн дурын морьт отряд зэрэг нийт 42223 цэрэг, офицер, 28,000 морь, 403 танк-хуягт машин, пулемёт 1707, 629 их буутайгаар оролцжээ."<ref>{{Cite book |title=Монгол Улсын Түүх. 5-р боть |year=2003 |location=Улаанбаатар |pages=219}}</ref><ref name=":0">{{Cite book |title=Монгол цэргийн түүхийн товчоон (1911-1990 ээд он) |year=1996 |location=Улаанбаатар |pages=365-368}}</ref> Цэргийн хүчийг "МАХЦ-ийг БНМАУ-ын [[маршал]] [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]]<nowiki/>ыг орлож Зөвлөлтийн [[дэслэгч генерал]] [[Исса Плиев|И.А. Плиев]], дэслэгч генерал [[Жамъянгийн Лхагвасүрэн|Ж.Лхагвасүрэн]] нар, [[5 дугаар морьт дивиз]]ийг [[хошууч генерал]] [[Ч.Доржпалам]], [[6 дугаар морьт дивиз]]ийг [[хурандаа]] [[М.Цэдэндаш]], [[7 дугаар морьт дивиз]]ийг хурандаа [[Батын Дорж|Г.Дорж]], [[8 дугаар морьт дивиз]]ийг [[дэд хурандаа]] [[Одсүрэн|М.Одсүрэн]], [[танкийн 3 дугаар хороо]]г [[хошууч]] [[З.Дагвадорж]], [[9 дүгээр морьт тусгай хороо]]г хурандаа [[Сүхбаатарын Галсан|С.Галсан]], [[холбооны тусгай хороо]]г хошууч [[Дагва]] нар командалжээ."<ref name=":0" /> '''Байшинтын чиглэлээр''' 5, 6, 7, 8 дугаар морьт дивиз, Зөвлөлтийн хуягт танкын хүчин 8 сарын 9-ний өглөө 04:00 цагт хил давж, [[Малин гол]], [[Хар нуур]], [[Сэнсрэг хийд]] [[Шеншин ово]]о, 8 сарын 10 - 13 ний хооронд [[Хашаат]], [[Ар Худаг]], [[Ар цагаан нуур]], [[Яндуу сүм]], [[Тайпуу усны худаг]] зэрэг газрыг эзлэн, 8 сарын 16 нд [[Долоннуур]], 17 нд [[Фыннин]] хот, 19 нд [[Чэндэ|Жэхэ]] хот, 20 нд [[Санчакоу район]], 21 нд [[Лүньхуа]], [[Аньзятун хот]], 22 нд [[Миюнь]] хотыг тус тус чөлөөлөв. '''[[Замын-Үүд сум|Замын Үүд]]ийн чиглэлээр''' [[мотомеханикжуулсан анги]]уд [[Чуулалт хаалга]] чиглэлээр 8 сарын 9 нд хил давж, [[Менжяны цэрэг|өвөрмонголын цэрг]]ийг устган [[Цагаан овоо сум]], 10 нд [[Нянзан хот]], 11 нд [[Баруун Сөнөд хошуу|Баруун Сөнөд хошууны]] [[Вангийн хүрээ]], 13 нд [[Завсар хот]], 18 нд [[Жанбэй]] хот, [[Хаалган|Жанчхүүгийн давааг]] тус тус чөлөөлжээ. 9 сарын 2 нд [[Японы эзэнт гүрэн|Япон улс]] [[дайн]]д [[бууж өгөх гэрээ]]нд [[гарын үсэг]] зурснаар [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн Хоёрдугаар дайн]] дуусч, МАХЦ-ийн талд 78 хүн алагдах эсвэл сураггүй алга болж, 12318 япон цэргийг олзолж, дайн [[гавьяа]] байгуулсан 2000 гаруй хүн [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын [[одон]] [[Медаль|медал]]иар, ЗХУ-ын [[Японыг ялав медаль|Японыг ялав медал]]иар 800 гаруй хүнийг шагнаж урамшуулсан. Дайн дууссаны дараа 1946 оноос МАХЦ-ийг тайван цагийн байдалд шилжүүлж, орон тоог цомхотгожээ. [[File:Khalkhin Gol George Zhukov and Khorloogiin Choibalsan 1939.jpg|thumb|right|200px|[[Георгий Жуков]] ба [[Хорлоогийн Чойбалсан]] нар [[Халхын голын байлдаан]]ы үед]] ==[[Хүйтэн дайн]]ы үед== {{Гол|Зөвлөлт-Хятадын хилийн дайнууд}} Дайн дууссны дараа армийг тайван цагийн байдалд шилжүүлэхдээ Цэргийн яамыг НАХЯаманд нэгтгэж, цэргийн тоог цөөлж, зарим ангийг өөрчлөн байршуулж, хилийн цэргийг татан буулгах зэргийн арга хэмжээ авчээ. 1945 оны сүүлээр "МАХЦ-т 42680 цэрэг, Хязгаарын цэрэгт 10570 цэрэг, нийт зэвсэгт хүчний хэмжээнд 53250 хүн бэлнээр алба хааж байсан. 1946-1956 оны хооронд хийсэн 8 удаагийн цомхотголын явцад МАХЦ-ийг 90 хувиар хорогдуулж, 4256 хүн, хилийн цэрэгт 213 хүнтэй үлджээ."<ref name=":4">{{Cite book |title=Монгол цэргийн түүхийн товчоон (1911-1990 эд он) |year=1996 |location=Улаанбаатар |pages=387}}</ref> Мөн 1945 онд улс даяар "3692 офицер алба хааж байсан бол 1956 оны 10 сарын 16-ний байдлаар 482 офицертой болсон байлаа."<ref name=":4" /> 1954 оны 5 сарын 31 нд МАХЦэргийн 5 дугаар тусгай морьт хороог татан буулгаснаар морьт цэргийг ашиглахаа больсон.<ref name=":1">{{Cite book |title=Монгол цэргийн түүхийн товчоон (1911-1990 ээд он) |year=1996 |location=Улаанбаатар |pages=523-525}}</ref> 1955 оны 7 сарын 6 нд '''Монгол Ардын Хувьсгалт Цэрэг (МАХЦ)''' гэх нэрийг '''БНМАУ-ын Ардын Цэрэг''' '''(МАЦ)''' гэж өөрчлөн нэрлэв.<ref name=":1" /> 1959 оны 6 сарын 23 нд НАХХЭЯамнаас Ардын Цэргийн Хэргийг Эрхлэх Яамыг салган байгуулж, яамны сайдаар дэслэгч Генерал Ж.Лхагвасүрэнг томилсон. <ref>{{Cite book |title=Монгол цэргийн түүхийн товчоон (1911-1990 ээд он) |year=1996 |location=Улаанбаатар |pages=422}}</ref> 1960 оноос эхлэн Ардын армийг дахин зохион байгуулахдаа тусгай чиг үүрэгтэй бие даасан салбарыг байгуулжээ. 1971 оны 3 сарын 6 нд '''"Монгол Ардын Цэрэг"''' гэх нэрийг '''"Монголын Ардын Арми"''' гэж нэрлэхээр болов.<ref name=":1" /> * '''Барилгын цэрэг''' * '''Цэргийг агаарын довтолгооноос хамгаалах цэрэг''': 1945 - 1967 он хүртэл их бууны дивизионд зенитийн ганц батарейн орон тоотой байсныг 1967 оноос Зенит артиллерийн дивизион болгон, 57 мм-ийн С-60 буутай 4 батарей болтлоо өргөжсөн. 1970-1980 аад онд ЗСУ-23-4 Шилка, Игла-1, Стрела-1, төрөл бүрийн радиолокацийн станц, зэрэг зэвсэгийг хүлээн авч ашиглаж байсан.<ref>{{Cite book |title=Монгол цэргийн түүхийн товчоон (1911-1990 ээд он) |year=1996 |location=Улаанбаатар |pages=450-453}}</ref> * '''Холбооны цэрэг:''' Дайны дараа 1951 онд холбооны тусгай батальон, 1953 онд холбооны тусгай рот болгосон ч, 1965 онд тусгай батальон, 1980 онд тусгай хороо болгон өргөтгөжээ. * '''Хими, Инженер сапёрын анги:''' 1965 онд инженер-сапёрын тусгай батальоныг байгуулж, мотобуудлагын анги бүрт инженерийн салаа ротыг байгуулах болсон. 1981 оны 5 сарын 20 нд гүүр, ус гатлалтын тусгай батальоныг байгуулсан. 1980 аад оны дунд үе гэхэд инженер-сапёрын тусгай хороо 1, тусгай батальон 4, хэд хэдэн тусгай рот салаа бүхий болсон.<ref name=":2">{{Cite book |title=Монгол цэргийн түүхийн товчоон (1911-1990 ээд он) |year=1996 |location=Улаанбаатар |pages=454-458}}</ref> 1950-иад онд химийн тусгай ротыг байгуулж, 1967 оноос тусгай батальон болгон, химийн цэргийн 3 роттой болсон.<ref name=":2" /> * '''Улсыг агаарын довтолгооноос хамгаалах цэрэг''': 1964 оноос байгуулж эхлэн, 1969 онд зенит пуужингийн дивизионыг байгуулж, радиолокатроын рот болон зенит пуужингийн 2 дивизоноос бүрдсэн '''Агаарын Довтолгооноос Хамгаалах''' цэргийг байгуулжээ. Мөн 1970 оны 9 сарын 23 нд Зөвлөлт, Монголын хамтарсан тийрэлтэт хөдөлгүүртэй сөнөөгч онгоцны эскадрилийг байгуулах шийдвэр гарч, [[МиГ-17]] онгоц 6, [[МиГ-15|МиГ-15 УТИ]] онгоц 2 нэгжийг хүлээн авч нисэх эскадрилийг байгуулсан. 1970 оны 11 сарын 15 нд эдгээр онгоцнууд анхны нислэгээ үйлдсэн.<ref name=":3">{{Cite book |title=Монгол цэргийн түүхийн товчоон (1911-1990 ээд он) |year=1996 |location=Улаанбаатар |pages=458-464}}</ref> 1976 онд Зөвлөлтийн нисэх эскадрилиэс биеэ даасан анги болгож, 1977 оны 5 сарын 1 нд МиГ-21 УТИ онгоц 2, 9-р сарын 7 нд МиГ-21 ПФМ онгоц 12 нэгжийг хүлээн авсан. 1984 онд нисдэг тэрэгний тусгай эскадрилийг байгуулж, Ми-24В загварын 12 нэгжийг хүлээн авчээ.<ref name=":3" /> ==Хүчин чадал== === 1930-1950 он === Морьт дивиз нь 3 морьт хорооноос бүрдэх бөгөөд, хороо бүр нь ойролцоогоор 650 хүнтэй бөгөөд 5 суман, пулемётын суман, инженерийн суман, артиллер, хангамж, тагнуул, эмнэлэгийн салбараас бүрддэг байжээ. Энэхүү цэргийн хүч нь маш түргэн хөдөлгөөнт чанар нь Монгол шиг өргөн уудам нутгийн хэмжээнд зохицож, жижиг анги салбарууд нь 24 цагт 160 км зайг туулах чадвартай байсан.{{Citation needed}} Дэлхийн хоёрдугаар дайн дууссаны дараа Ардын армийг тайван цагийн хуваарьт шилжүүлэхдээ, зарим морьт дивизийг татан буулгах, нэгтгэх, орон тоог цомхотгох ажил өрнөжээ. [[File:Battle of Khalkhin Gol-Mongolian cavalry.jpg|right|thumb|200px|Монголын морин цэрэг халхын голд (1939 он)]] Монголын Ардын армийн дивизүүд ба бусад нэгжүүд: * [[1 дүгээр морьт дивиз]] * [[2 дугаар морьт дивиз]] * [[3 дугаар морьт дивиз]] * [[4 дүгээр морьт дивиз]] * [[5 дугаар морьт дивиз]] * [[6 дугаар морьт дивиз]] * [[7 дугаар морьт дивиз]] (1932-1945) * [[8 дугаар морьт дивиз]] * [[9 дүгээр морьт дивиз]] * [[10 дугаар морьт дивиз]] * [[7 дугаар моторжуулсан хуягт бригад]] * [[3 дугаар танкийн тусгай хороо]] * [[3 дугаар артиллерийн хороо]] * [[Нисэхийн холимог дивиз (МАА)|Нисэхийн холимог дивиз]] * [[Химийн хамгаалалтын инженерийн хороо (МАА)|Химийн хамгаалалтын инженерийн хороо]] [[File:Mongolian People’s Revolutionary Army.jpg|thumb|БНМАУ-н цэргийн цол 1936-1940 он|left]] ==Армийн зэрэг цол== ===Дүрэмт хувцас=== [[File:MNRA soldiers 1939.jpg|right|thumb|200px|монголын цэргүүд Японы цэргийн эсрэг Халхын голын байлдаанд, 1939 он]] ==Ардын армийн зэвсэглэл (1940-1990)== ==== Хөнгөн зэвсэг ==== [[Мосин-Наган винтов]] , [[ППШ-41]], [[ППШ-43]],[[ M1910 Максим]], [[СГ-43 Горюнов]], [[ДШK]], [[Дегтяровын пулемёт]] ==== Артиллери ба мортар ==== [[37 мм-ийн танк эсэргүүцэх их буу M1930 (1-K)]] [[76 мм-ийн хорооны их буу M1927]] [[45 мм-ийн танк эсэргүүцэх их буу M1937 (53-K)]] [[76 мм-ийн хорооны их буу M1943]] ==== Пуужинт төхөөрөмж ==== [[БМ-13]] - 150 ==== Автомашин ==== *[[Газ-61]] *[[Газ-64]] *[[Газ-67]] *[[ЗиС-5]] *[[Газ–MM]] *[[ЗиС-42]] *[[Стадбакер ЮС6]] *[[Додж ВЦ-51]] ==== Хуягт машин ==== *ЗХУ [[Остин Путилов]] (2 ш) *ЗХУ [[ФАИ хуягт машин]] *ЗХУ [[БА-6]] *ЗХУ [[БА-10]] *ЗХУ [[БА-64]] ==== Хөнгөн танк ==== *ЗХУ [[T-27]]- 10 *ЗХУ [[БТ-5]] - ? *ЗХУ [[БТ-7]] - 27 ==== Дунд танк ==== *ЗХУ [[Т-34]]- ? *ЗХУ [[Т-34/85]]- 33 ==== Өөрөө явагч их буу ==== *ЗХУ [[СУ-100]] === Монголын Ардын Армийн Агаарын цэргийн хүч 1925–1945 он === {{Гол|Монгол ард (нисэх онгоцны эскадриль)}} ==== Сургалтын ==== * [[Avro 504|По-1]] * [[По-2]] * [[Яковлев УТ-2]] * [[Як-11]] ==== Бөмбөгдөгч ба дайрагч онгоц ==== * [[Поликарпов Р-1]]- * [[Поликарпов Р-5]]-40 * [[Ильюшин Ил-2]]-70 ==== Сөнөөгч онгоц ==== * [[Поликарпов И-15]]- 50 * [[Поликарпов И-15]]bis- * [[Поликарпов И-16]]- 1 * [[Як-7]]- * [[Як-9]]- 34 ==== Тээврийн онгоц ==== * [[Ильюшин Ил-2]] * [[Стал-3]] * [[Калинин K-5]] * [[Як-6]] * [[Ф-13]] * [[Юнкер В 33]] * [[Накажима Ки-34]]-12 * [[АИР-6]] === Монголын Ардын Армийн чадавх (1950-1990) === {| class="wikitable" ! style="text-align: left;" |Техник ! style="text-align: left;" |Гарал ! style="text-align: left;" |Хувилбар ! style="text-align: left;" |Тоо ! style="text-align: left;" |Тайлбар |- ! colspan="7" style="align: center; background: lavender;" | '''[[Үндсэн танк]]/[[Дунд танк]]''' |- | [[СУ-100]] | {{flagcountry|ЗХУ}} | Өөрөө явагч их буу | 10<ref name="sipri1" /> | |- | [[Т-34|Т-34/85]] | {{flagcountry|ЗХУ}} | Дунд танк | 40<ref name="sipri1" /> | |- | [[T-54]] | {{flagcountry|ЗХУ}} | Дунд танк | 250<ref name="sipri1" /> | |- | [[Т-54/55|T-55]] | {{flagcountry|ЗХУ}} | Дунд танк | 250<ref name="sipri1">[http://www.armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.phpThe SIPRI]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | |- | [[Т-62|T-62]] | {{flagcountry|ЗХУ}} | Үндсэн танк | 100<ref name="sipri1" /> | |- ! colspan="7" style="align: center; background: lavender;" | '''[[Явган цэргийн байлдааны машин]]/Хуягласан тусгай машин''' |- | [[БМП-1]] | {{flagcountry|ЗХУ}} | Явган цэргийн байлдааны машин | 400<ref name="sipri1" /> | |- | [[БТР-40]] | {{flagcountry|ЗХУ}} | Дугуйтай хуягласан машин | 200<ref name="sipri1" /> | |- | [[БТР-60]] | {{flagcountry|ЗХУ}} | Дугуйтай хуягласан машин | 50<ref name="sipri1" /> | |- | [[БТР-152]] | {{flagcountry|ЗХУ}} | Дугуйтай хуягласан машин | 50<ref name="sipri1" /> | |- | [[БРДМ-1]] | {{flagcountry|ЗХУ}} | Хуягласан тусгай машин | 150<ref name="sipri1" /> | |- | [[БРДМ-2]] | {{flagcountry|ЗХУ}} | Хуягласан тусгай машин | 120<ref name="sipri1" /> | |- ! colspan="7" style="align: center; background: lavender;" | '''[[Пуужинт төхөөрөмж]]''' |- | [[БМ-21]] Град | {{flagcountry|ЗХУ}} | 122&nbsp;мм-ийн Пуужинт төхөөрөмж | 130<ref name="sipri1" /> | |- ! colspan="7" style="align: center; background: lavender;" | '''[[Артиллери]]''' |- | [[85 мм-ийн дивизийн их буу Д-44]] | {{flagcountry|ЗХУ}} | 85&nbsp;мм-ийн дивизийн их буу | | |- | [[122 мм-ийн их буу M1931/37 (А-19)]] | {{flagcountry|ЗХУ}} | 122&nbsp;мм-ийн их буу | 20<ref name="sipri1" /> | |- | [[122 мм-ийн зенитийн их буу 2A18 (Д-30)]] | {{flagcountry|ЗХУ}} | 122&nbsp;мм-ийн зенитийн их буу | 50<ref name="sipri1" /> | |- | [[130 мм-ийн хээрийн их буу M1954 (M-46)]] | {{flagcountry|ЗХУ}} | 130&nbsp;мм-ийн хээрийн их буу | | |- | [[152 мм-ийн зенитийн их буу M1937 (МЛ-20)|152 мм-ийн зенитийн их буу M1937 МЛ-20)]] | {{flagcountry|ЗХУ}} | 152&nbsp;мм-ийн зенитийн их буу | | |- | [[122 мм-ийн зенитийн их буу M1938 (M-30)]] | {{flagcountry|ЗХУ}} | 122&nbsp;мм-ийн зенитийн их буу | 100<ref name="sipri1" /> | |- | [[152 мм-ийн зенитийн их буу M1943 (D-1)]] | {{flagcountry|ЗХУ}} | 152&nbsp;мм-ийн хээрийн их буу | 50<ref name="sipri1" /> | |- ! colspan="7" style="align: center; background: lavender;" | '''[[Мортар]]''' |- | [[82-БМ-37|БМ-37]] | {{flagcountry|ЗХУ}} | 82&nbsp;мм-ийн калибрийн мортар | | |- | [[120-ПМ-43 мортар|ПМ-43]] | {{flagcountry|ЗХУ}} | 120&nbsp;мм-ийн калибрийн мортар | | |- | [[:ru:М-160|M-160]] | {{flagcountry|ЗХУ}} | 160&nbsp;мм-ийн дивизийн мортар | | |- ! colspan="7" style="align: center; background: lavender;" | '''[[Танк эсэргүүцэх буу]]''' |- | [[СПГ-9]] | {{flagcountry|ЗХУ}} | 73&nbsp;мм-ийн Танк эсэргүүцэх буу | unknown number | |- | [[85 мм-ийн Танк эсэргүүцэх буу Д-48]] | {{flagcountry|ЗХУ}} | 85&nbsp;мм-ийн Танк эсэргүүцэх буу | | |- | [[100 мм-ийн хээрийн их буу M1944 (БС-3)]] | {{flagcountry|ЗХУ}} | 100&nbsp;мм-ийн хээрийн их буу | 25<ref name="sipri1" /> | |- | [[T-12 Танк эсэргүүцэх буу]] | {{flagcountry|ЗХУ}} | 100&nbsp;мм-ийн Танк эсэргүүцэх буу | 25<ref name="sipri1" /> | |} === Монголын Ардын Армийн Агаарын цэргийн хүч (1950-1990) === {| class="wikitable" ! style="text-align: left; background: #aabccc;"|Нэр ! style="text-align: left; background: #aabccc;"|Гарал ! style="text-align: left; background: #aabccc;"|Төрөл ! style="text-align: left; background: #aabccc;"|Хувилбарууд ! style="text-align: left; background: #aabccc;"|Ашиглалтанд байгаа ! style="text-align: left; background: #aabccc;"|Тайлбар |- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="7" | '''[[Сөнөөгч онгоц]]''' |- | [[Поликарпов И-15]] || [[ЗХУ]] || Сөнөөгч || И-15 || 1+<ref name="worldairforces"/> || |- | [[Поликарпов И-16]] || [[ЗХУ]] || Сөнөөгч || И-16 || 1+<ref name="worldairforces"/> || |- | [[Поликарпов По-2]] || [[ЗХУ]] || Сөнөөгч || У-2а || 20<ref name="worldairforces"/> || |- | [[Микоян-Гуревич МиГ-15|МиГ-15]] || [[ЗХУ]] || Сөнөөгч || МиГ-15бис || 48<ref name="worldairforces"/> || |- | [[Микоян-Гуревич МиГ-17|МиГ-17]] || [[ЗХУ]] || Сөнөөгч || МиГ-17Ф || 36<ref name="worldairforces"/> || |- | [[Микоян-Гуревич МиГ-21|МиГ-21]] || [[ЗХУ]] || Сөнөөгч || МиГ-21ПФМ/МФ || 30+12<ref name="sipri1"/><ref name="worldairforces"/> || |- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="7" | '''[[Бөмбөгдөгч]]''' |- | [[Поликарпов Р-З]] || [[ЗХУ]] || хөнгөн бөмбөгдөгч || Р-З || тоо тодорхойгүй<ref name="worldairforces"/> || |- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="7" | '''[[Цэргийн тээврийн онгоц|Тээврийн онгоц]]''' |- | [[Боин 727]] || [[АНУ]] || Narrow-body jet airliner || Boeing 727-200 || тодорхойгүй<ref name="worldairforces" />|| |- | [[Туполев Ту 104]] || [[ЗХУ]] || Тээврийн нисэх онгоц || Ту-104 || 2<ref name="sipri1"/> || |- | [[Туполев Ту 154]] || [[ЗХУ]] || Тээврийн нисэх онгоц || Ту-154B-2 || || |- | [[Илюшин Ил-2]] || [[ЗХУ]] || Тээврийн нисэх онгоц || Ил-2 || Тоо тодорхойгүй<ref name="worldairforces"/> || |- | [[Илюшин Ил-12]] || [[ЗХУ]] || Тээврийн нисэх онгоц || Ил-12 || тодорхойгүй<ref name="worldairforces" />|| |- | [[Илюшин Ил-14]] || [[ЗХУ]] || Тээврийн нисэх онгоц || Ил-14 || 6<ref name="sipri1"/> || |- | [[Антонов Ан-2]] || [[ЗХУ]] || Тээврийн нисэх онгоц || АН-2 || 30<ref name="worldairforces">{{Webarchiv|url=http://www.worldairforces.com/countries/mongolia/mon.html |wayback=20120905025517 |text=World Air Forces - Historical Listings Mongolia (MON) |archiv-bot=2025-12-29 21:34:21 InternetArchiveBot }}. worldairforces.com. Retrieved on 2013-08-27.</ref> || |- | [[Антонов Ан-12]] || [[ЗХУ]] || Тээврийн нисэх онгоц || An-12 || 15<ref name="worldairforces"/> || |- | [[Антонов Ан-14]] || [[ЗХУ]] || Тээврийн нисэх онгоц || An-14 || 2<ref name="worldairforces"/> || |- | [[Антонов Ан-24]] || [[ЗХУ]] || Тээврийн нисэх онгоц || An-24 || 22<ref name="worldairforces"/> || |- | [[Антонов Ан-26]] || [[ЗХУ]] || Тээврийн нисэх онгоц || An-26 || 4<ref name="worldairforces"/> || |- | [[Антонов Ан-32]] || [[ЗХУ]] || Тээврийн нисэх онгоц || An-32 || 1<ref name="worldairforces"/> || |- | [[Харбин Ү-12]] || [[БНХАУ]] || Нисэх онгоц || Y-12 || 5<ref name="worldairforces"/> || |- | [[П2Л-104 Вилга]] || [[ЗХУ]] || Нисэх онгоц || Wilga-2 || 3<ref name="worldairforces"/> || |- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="7" | '''Нисэх онгоц''' |- | [[МиГ-15]] || [[ЗХУ]]|| Сөнөөгч онгоц || МиГ-15УТФ || 1<ref name="sipri1"/> || |- | [[МиГ-17]] || [[ЗХУ]] || Сөнөөгч онгоц || МиГ-17ПФ || 8<ref name="sipri1"/> || |- | [[МиГ-21]] || [[ЗХУ]] || Сөнөөгч онгоц || МиГ-21 УФМ || тодорхойгүй<ref name="sipri1"/> || |- | [[Яковлев УТ-2]] || [[ЗХУ]] || Сургалтын онгоц || || 1+<ref name="worldairforces"/> || |- | [[Яковлев Як-6]] || [[ЗХУ]] || Сургалтын онгоц || || тодорхойгүй<ref name="worldairforces"/> || |- | [[Яковлев Як-9]] || [[ЗХУ]] || Сургалтын онгоц || Як-9У || тодорхойгүй<ref name="worldairforces" />|| |- | [[Яковлев Як-11]] || [[ЗХУ]] || Сургалтын онгоц || || 10<ref name="sipri1"/> || |- | [[Яковлев Як-12]] || [[ЗХУ]] || Сургалтын онгоц || || тодорхойгүй<ref name="worldairforces" />|| |- | [[Яковлев Як-18]] || [[ЗХУ]] || Сургалтын онгоц || || 10<ref name="sipri1"/> || |- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="7" | Дайрагч нисдэг тэрэг |- | [[Ми-24]] || [[ЗХУ]] || Дайрагч вортёлот || || 10<ref name="sipri1"/> || |- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="7" | Тээврийн нисдэг тэрэг |- | [[Ми-1]] || [[ЗХУ]] || Хөнгөн нисдэг тэрэг || || 5<ref name="sipri1"/> || Тээврийн |- | [[Ми-2]] || [[ЗХУ]] || Хөнгөн нисдэг тэрэг || || 1<ref name="sipri1"/> || Тээврийн |- | [[Ми-4]] || [[ЗХУ]] || Тээврийн вортёлот || МИ-4A || 5<ref name="sipri1"/> || Тээврийн |- | [[Ми-8]] || [[ЗХУ]] || Тээврийн вортёлот || МИ-8T/MT || 10<ref name="sipri1"/> || Тээврийн |- | [[Камов Ка-26]] || [[ЗХУ]] || Хөнгөн нисдэг тэрэг || || тодорхойгүй<ref name="sipri1"/> || Тээврийн |- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="7" | '''Агаараас хамгаалах зэвсэглэл''' |- | [[С-75]] || [[ЗХУ]] || Стратегийн АДХ зэвсэг || С-75 Двина || 2<ref name="sipri1"/> || 24 пуужин<ref name="sipri1"/> |- | [[С-200]] || [[ЗХУ]] || Стратегийн АДХ зэвсэг || С-200 || тодорхойгүй<ref>[http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1985/1985%20-%200354.html World Missile Directory], FLIGHT international, 1985</ref> || |- | [[9К31 Стрела-1]] || [[ЗХУ]] || || 9К31 Стрела-1 || тодорхойгүй || |- | [[Стрела-2]] || [[ЗХУ]] || || Стрела-2 || 1250<ref name="sipri1"/> || |- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="7" | '''Агаарын довтолгооноос хамгаалах зэвсэглэл''' |- | [[ЗПУ-4]] || [[ЗХУ]] || АДХ зэвсэг || || тоо тодорхойгүй || |- | [[ЗУ-23-2]] || [[ЗХУ]] || АДХ зэвсэг || || тоо тодорхойгүй || |- | [[ЗСУ-23-4]] || [[ЗХУ]] || АДХ зэвсэг || || тоо тодорхойгүй || |- | [[С-60]] || [[ЗХУ]] || АДХ зэвсэг || 57 мм S-60 || тоо тодорхойгүй || |- | [[61-K]] || [[ЗХУ]] || АДХ зэвсэг || 37 мм M1939 || тоо тодорхойгүй || |} ==Мөн үзэх== ===Монгол дах Зөвлөлтийн цэргийн бүлэглэл=== {{Гол|Зөвлөлтийн зэвсэгт хүчний цэргийн ангиуд монголд}} [[17 дугаар арми (ЗХУ)]] [[39 дүгээр арми (ЗХУ)]] ==Цахим холбоос== {{Commons|Military of Mongolia|Монголын Ардын арми}} ==Эшлэл== {{Reflist}} *{{cite journal|last=Walg|first=A.J|title=Wings Over the Steppes: Aerial warfare in Mongolia 1930–1945: Part One|journal=[[Air Enthusiast]]|issue= 66, November/December 1996|issn=0143-5450|pages=pp. 18–23}} *{{cite journal|last=Walg|first=A.J|title=Wings Over the Steppes: Aerial warfare in Mongolia 1930–1945: Part Two|journal=[[Air Enthusiast]]|issue= 67, January–February 1997|issn=0143-5450|pages=pp. 25–23}} *{{cite journal|last=Walg|first=A.J|title=Wings Over the Steppes: Aerial warfare in Mongolia 1930–1945: Part Three|journal=[[Air Enthusiast]]|issue= 68, March–April 1997|issn=0143-5450|pages=pp. 70–73}} [[Ангилал:Монголын Ардын Арми| ]] [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Түүхэн зэвсэгт хүчний холбоо]] [[Ангилал:БНМАУ-Зөвлөлтийн харилцаа]] [[Ангилал:1921 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1992 онд татан буугдсан]] 1r1mphefppxmhf4sr8j67uhk6tqc6r5 863902 863896 2026-07-29T02:38:08Z Bayarkhangai 1129 863902 wikitext text/x-wiki {{Short description|1921–1992 оны Монголын зэвсэгт хүчин}} {{about|[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын зэвсэгт хүчний 1920-д, 1930-д он ба Дэлхийн 2-р дайны үеийн түүхийн|[[Монгол]]ын одоогийн зэвсэгт хүчний тухай|Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин}} {{Инфобокс зэвсэгт хүчин |country = Монгол |name = Монголын Ардын Арми |native_name = |motto = |image=Emblem of Mongolian People's Army.svg |image_size=200px |caption=Монголын Ардын Армийн сүлд |founded = 1921 оны 3 сар |disbanded = 1992 оны 2 сар |allegiance= |headquarters=[[Улаанбаатар]] |branches=[[БНМАУ-ын хуурай газрын зэвсэгт хүчин|Морин цэрэг]], [[БНМАУ-ын хуурай газрын зэвсэгт хүчин|хуурай газрын зэвсэгт хүчин]], [[БНМАУ-ын агаарын газрын зэвсэгт хүчин|агаарын зэвсэгт хүчин]], [[БНМАУ-ын хуурай газрын зэвсэгт хүчин|хуягт танкийн цэрэг]], [[инженерийн анги]], нэгтгэл <!-- Industrial --> |domestic_suppliers = |foreign_suppliers = {{USSR}}<br>{{flagcountry|PPR}}<br>{{GDR}}<br>{{VIE}}<br>{{DPRK}}<br>{{CUB}}<br>{{flagcountry|PRB}}<br>{{CHN}} |imports = |exports = <!-- Manpower --> |age = 18 |conscription = Тийм |manpower_data = 1988 |manpower_age = |available = |available_f = |fit = |fit_f = |reaching = |reaching_f = |active = |ranked = |reserve = 15,000 |deployed = |equipment= |equipment_label= |anniversaries= |decorations= |battle_honours= |battle_honours_label= |flying_hours= |website= <!-- Commanders --> |commander-in-chief= {{flagdeco|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|1924b|name=Монгол}} {{nowrap|[[Дамдины Сүхбаатар]] (1921–1923)<br>{{flagdeco|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|1990b|name=Монгол}} [[Жамбын Батмөнх]] (1984–1990)}} |commander-in-chief_title = [[Монгол Ардын Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга|Ерөнхий командлагч]] |minister = {{flagdeco|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|1924b|name=Монгол}} {{nowrap|[[Дамдины Сүхбаатар]] (1921–1923)<br>{{flagdeco|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|1990b|name=Монгол}} [[Шагалын Жадамбаа]] (1990)}} |minister_title = [[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан ​​​​хамгаалахын сайд]] |commander = {{flagdeco|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|1990b|name=Монгол}} Генерал [[Шагалын Жадамбаа]] (1990) |commander_title = [[Зэвсэгт хүчний жанжин штабын дарга (Монгол)|Жанжин штабын дарга]] <!-- Related articles --> |history = [[Зөвлөлт-Японы хилийн мөргөлдөөнүүд]] * [[Халхын голын дайн]] [[Дэлхийн 2-р дайн]] * [[Манжуурт хийсэн Зөвлөлтийн цэргийн ажиллагаа|Манжуурын стратегийн давшилтын ажиллагаа]] Дайны дараа * [[Байтаг Богдын тулалдаан]] |ranks = [[БНМАУ-ын үеийн цэргийн цол]] }} '''Монголын Ардын Арми''' буюу '''Монгол Ардын Хувьсгалт Цэрэг''' нь 1921 оны 3 сарын 18 -наас 1992 он хүртэл БНМАУ-ын Зэвсэгт хүчний албан ёсны нэр юм. [[File:Sukhe-bator.jpg|thumb|200px|Сүхбаатар 1920-1922 он]] ==Үүсэн байгуулсан нь== МАН-ын үүсгэн байгуулагдаж байх үедээ авсан анхны арга хэмжээнүүдийн нэг нь морин цэргийн дарга [[Дамдины Сүхбаатар]]ын удирдлагаар үндэсний армийг [[1920 он]]д зохион байгуулах явдал байсан байна. Энэхүү шинэ арми нь Сүхбаатарын шууд удирдлага доор цагаантны хөдөлгөөний орос цэрэг болон энэ үед Монголыг эзэлсэн байсан хятадын цэргүүдийн эсрэг амжилттай тулалдсан. МАН-д ЗХУ-ын [[Улаан Арми]] тусалсан бөгөөд БНМАУ-ын нутаг дэвсгэрт 1925 он хүртэл цэргээ байрлуулсан байна. ==1930-аад оны үйл ажиллагаа== Монголын Ардын арми нь 1930-д оны эхээр монголд гарсан [[бослого]], хөдөлгөөнүүдийг дарах болон 1930-д оны дундуур [[Японы эзэнт гүрэн|Япон]]той эхэлсэн [[Адаг дулааны мөргөлдөөн|хилийн мөргөлдөөн]]үүдэд оролцсон бөгөөд Зөвлөлтийн ажилчин тариачны [[Улаан Арми|Улаан арми]]йн [[сургагч]] нар түүнийг бэлтгэхэд оролцож байжээ. МАА нь 1939 онд [[Халхын голын байлдаан]]д [[Хорлоогийн Чойбалсан]]ы удирдлагаар [[Георгий Жуков]]ын захирсан [[Улаан Арми]]йн хүч хавсран [[Комацүбара Мичитаро|Мичитаро Комацубара]]гийн командалсан [[Японы эзэн хааны арми]]йн хүчийг бут цохин ялсан түүхтэй. Монголын Ардын Хувьсгалт Цэрэг [[1939 он]] гэхэд 4 [[морьт дивиз]], [[хуягт бригад]] болон тээврийн, саперын, нисэх хүчний ангиудаас бүрдэж байсан байна. Бие бүрэлдэхүүний хувьд морьт дивиз нь 2 [[хороо]] (2 [[морьт суман]], 1 [[пулемётын суман]]тай), [[их бууны дивизион]], [[хуягт дивизион]] (хөнгөн болон дунд ангиллын [[хуягт суман]]тай), [[холбооны суман]] болон [[дивизийн сургууль]], нийт 1531 хүн болон хээрийн 76 мм-ийн 4 их буу, танк эсэргүүцэх 45 мм-ийн 6 [[их буу]], [[хүнд пулемёт]] 24, [[хөнгөн пулемёт]] 44, [[винтов]] 1279, [[гар буу]] 180, [[сэлэм]] 1060, [[БА-6]], [[БА-10]] [[хуягт машин]] 6, [[ФАИ]] [[хөнгөн хуягт]] 9, [[ЗИС-5]] маркийн [[ачааны автомашин]] 18, [[ГАЗ-АА|ГАЗ- АА]] маркийн ачааны автомашин 4, [[“Максим” пулемёт]]тай [[зенит]]ийн төхөөрөмж бүхий ГАЗ-АА маркийн ачааны автомашин 6, ЗИС-5 маркийн ус-тос [[цэнэглэгч автомашин]] 1, [[ЗИС-6]] маркийн [[цистерн]] 1, [[эмнэлгийн автобус]] 2, II [[АК маркийн радиостанц]] 1, [[5АК радиостанц]] 1, [[тачанк]] 24, сум тээвэрлэх [[хөсөг]] 42, [[хээрийн гал тогоо]] 17, түүнчлэн 1723 [[морь]], 198 [[Тэмээ|тэмээт]]эй. 1931 онд ЗХУ-ын Засгийн газар манайд [[Р-5 онгоц|Р-5]] маркийн 3 [[нисэх онгоц]] бэлэглэснээр манай [[цэргийн нисэх хүчин]] байгуулагдсан гэж үздэг. Зүүн хязгаарт үе үе зэвсэгт мөргөлдөөн гарах болсонтой холбогдуулж Р-5 болон [[У-2]] онгоц бүхий [[Монголын Ардын Армийн нисэх эскадрил]]ийг [[1936 он]]ы 1 дүгээр сард [[Улаанбаатар]]аас [[Тамсагбулаг]]ийн [[хээрийн аэродром]] руу шилжүүлэн нүүлгэсэн байна. Тус [[аэродром]] руу Монголд байрлаж байсан Зөвлөлтийн зарим нисэх ангиуд ч бас шилжин байрлажээ. Мөн оны [[хавар]] [[улсын хил]]ийг зөрчсөн [[Японы эзэн хааны арми|японы цэрг]]үүдийг устгахад [[Монголын нисэх хүчин|Монголын нисэгч]]ид идэвхтэй оролцсон байдаг. Тухайлбал 3 дугаар сарын 31-нд [[дэслэгч]] [[Чоймболын Шагдарсүрэн|Шагдарсүрэн]]гийн даргалсан [[нисэх отряд]]ын нисэгч [[Дамчаагийн Дэмбэрэл|Дэмбэрэл]], [[буудагч]] [[Дорж]] [[экипаж]]тай “5” гэсэн дугаартай Р-5 онгоц японы 28 хүнтэй ачааны машиныг устгаж, 1 онгоц сөнөөж, 1 онгоц гэмтээсэн боловч харамсалтай нь нисэх отряд 2 онгоцоо алджээ. [[1938 он]]ы сүүл гэхэд Монголын нисэх хүчин Р-5 болон Р-5Ш маркийн 39 онгоцтой, 27 монгол нисэгчтэй байсан байна. Халхын голын байлдаан эхлэхэд Японы талаас орчин үеийн сөнөөгч онгоцуудыг олноор хэрэглэх болсноор Монголын нисэх хүчний зэвсэглэлд байсан онгоцуудыг зөвхөн шөнийн бөмбөгдөлтөд ашиглах болсон байна. ==1930-аад оны хилийн мөргөлдөөнүүд== ==Халхголын дайнд== ==Монгол дахь Зөвлөлтийн цэрэг== Зөвлөлтийн цэрэг. 1936 оны 3 дугаар сарын 12-нд Улаанбаатар хотноо гарын үсэг зурсан [[Монгол-Зөвлөлтийн харилцан туслалцах протокол]]ын дагуу мөн оны [[зун]]аас Монголд [[Улаан Арми|зөвлөлтийн цэрэг]] орж иржээ. [[1937 он]]ы 9 дүгээр сараас Монголд байрлах [[Улаан Арми|зөвлөлтийн цэргийн анги]], нэгтгэлүүдийг нэгдсэн удирдлагаар хангахын тулд [[57 дугаар онцгой корпус]] болгож зохион байгуулсан байна. Ингээд [[1939 он]]ы эхээр, өөрөөр хэлбэл [[Халхын голын дайн|Халхын голын байлдаан]] эхлэхийн өмнө тус [[корпус]] нь дараах анги нэгтгэлүүдээс бүрдэж байв: [[7 дугаар мотохуягт бригад]]; [[8 дугаар мотохуягт бригад]]; [[9 дүгээр мотохуягт бригад]]; [[11 дүгээр танкийн бригад]]; [[36 дугаар мото буудлагын дивиз]]; [[6 дугаар тусгай морьт бригад]]. Эдгээр анги, нэгтгэл нь 30 орчим мянган хүн, 200 орчим их буу, 284 [[танк]] ([[БТ-5]] танк 219, [[Т-26]] танк 33, [[БХМ (ХТ-26)]] танк 18, Т-26 [[танк чирэгч]] 6, [[Т-37]] танк чирэгч 8), 5208 ачааны, 193 суудлын, 679 [[тусгай зориулалтын автомашин]], түүнчлэн 631 [[автоцистерн]], 245 [[засварын зориулалттай машин]], 91 [[трактор]], 265 [[мотоцикл]]той байжээ. Мотохуягт бригад хэмээх нэгтгэлүүд Улаан Армийн зөвхөн энэхүү 57 дугаар онцгой корпуст л байсан байна. Бүтэц, бүрэлдэхүүний хувьд бригад бүр автохуягт, буудлага-пулеметын болон тагнуулын [[батальон]]ууд, холбооны болон байлдааны хангалтын суман, их бууны дивизионоос бүрдэж байсан бөгөөд нийтдээ 1888 хүн, 57 дунд, 25 хөнгөн хуягт, 76 мм-ийн их буу 10, хүнд пулемёт 24, хөнгөн пулемет 92, “Максим” маркийн пулемет бүхий зенитийн төхөөрөмжтэй автомашин 3, 286 автомашин, 8 трактор, 26 мотоциклтой байжээ. Тал хээрийн голдуу асар уудам нутагтай Монгол орны хувьд бүрэн механикжсан эдгээр бригад нь хурдан маневрлахад нэн тохиромжтой байсан юм. Халхын голын байлдааны явцад уг корпусын үндсэн дээр [[Армийн 1 дүгээр групп]] байгуулагдсан бөгөөд түүнд [[6 дугаар танкийн бригад]] (254 танк, 15 хуягт бүхий), [[Буудлагын 57 дугаар дивиз|буудлагын 57]], [[82 дугаар дивиз|82]], [[152 дугаар дивиз]], [[агаарын десантын 212 дугаар брига]]д зэрэг олон анги, нэгтгэлүүд нэмэгдэн 8 дугаар сарын 20 буюу [[1939 оны 8 дугаар сарын 20-ны өдрийн давшилт|шийдвэрлэх тулалдаан]] эхлэхийн өмнө Армийн 1 дүгээр групп нь 52 мянга гаруй хүнтэй, 438 танк, 385 их буутай байжээ. Нисэх хүчний хувьд гэвэл 57 дугаар корпус нь байлдааны идэвхтэй үйл ажиллагаа эхлэхээс өмнө буюу 1939 оны 5 дугаар сарын байдлаар [[И-16]] [[сөнөөгч онгоц]] 24, [[И-15]] сөнөөгч онгоц 14, [[СБ]] [[бөмбөгдөгч онгоц]] 29, Р-5 бөмбөгдөгч онгоц 15-тай байжээ. Янз бүрийн учир шалтгааны улмаас нисэх бүрэлдэхүүний бэлтгэл нэн тааруу байсан тул эхний үедээ [[зөвлөлтийн нисэгч]]ид ихээхэн хохирол амсчээ. Гэвч байлдааны төгсгөл рүү техник ч шинэчлэгдэж, сайтар бэлтгэгдсэн нисэгчид ч олноор ирэх болсон тул байдал эрс өөрчлөгдсөн байдаг. 8 дугаар сарын 20-ны байдлаар Армийн 1 дүгээр групп И-16 сөнөөгч онгоц 223, И-15 сөнөөгч онгоц 21, [[И-153]] сөнөөгч онгоц 67, түүнчлэн СБ бөмбөгдөгч онгоц 181-тэй байсан байна. Үүн дээр Р-5, У-2 онгоцуудыг нэмээд нийт онгоцны тоо 585 байжээ. Халх голын байлдааны явцад зөвлөлтийн тал 249 онгоцоо алдсан гэсэн тоо байдаг. Японы талд [[Манж-Го-гийн арми]]йн зарим анги, нэгтгэлүүд байлдсан гэдгийг дурьдах хэрэгтэй юм. [[Гоминдааны цэрэг|Хятадын цэрг]]үүдээс олзолсон болон японы хоцрогдсон хэмээн зэвсэглэлээс хасагдсан зэр зэвсэг бүхий Манж-Го-гийн армийн [[Морин цэргийн 4 дүгээр хороо|морин цэргийн 4]], [[Морин цэргийн 5 дугаар хороо|5]], [[Морин цэргийн 8 дугаар хороо|8]], [[12 дугаар морин хороо]]д (манайхан заримдаа “[[баргын морин цэрэг]]” гэж бичих юм билээ) оролцжээ. Хороо тус бүр 400-500 хүнтэй, 4 их буу бүхий [[Их бууны батарей|батарей]]тай байжээ. Гэхдээ тэдний байлдах чадвар туйлын хангалтгүй байсан хэмээн аль аль байлдагч талууд тэмдэглэсэн байдаг. == [[1945 оны чөлөөлөх дайн|1945 оны Чөлөөлөх дайн]] == 1945 оны 5 сарын 9 нд [[ЗХУ]], [[АНУ]] тэргүүтэй холбоотнууд [[Нацист Герман|нацист Германыг]] дайнд ялсны дараа, Зөвлөлт Холбоот Улс дорно зүгийн [[Япон|Японыг]] буулгаж авах дайнд бэлдэж эхлэсэн. ЗХУ 1945 оны 4 сарын 9 нд Японтой байгуулсан харилцан үл довтлох гэрээгээ цуцлан, тус оны 8 сарын 9 нд Японд дайн зарлажээ. Зөвлөлтийг дагаж 1945 оны 8 сарын 10 нд [[БНМАУ]] Японд дайн зарласан. Тус дайнд БНМАУ нь МАХЦ нь ЗХУ-ын [[Өвөр Байгалийн фронт|Өвөр Байгалийн фронтын]] өмнөд бүлэгт багтаж, [[Замын-Үүд сум|Замын Үүд]], [[Байшинт]] (Сүхбаатар аймгийн нутаг) гэсэн хоёр чиглэлээр Японы мэдлийн Өвөр Монгол руу довтлон орсон. Энэхүү дайнд 5, 6, 7, 8 дугаар морьт дивиз, Хошууч Л.Сосороор удирдуулсан 7 дугаар механикжуулсан хуягт бригад, танк, их буу, авто тээвэр, холбооны тусгай хороод, нисэхийн холимог дивиз, хими инженерийн тусгай салбар, Ардын өөрийгөө хамгаалах сайн дурын морьт отряд зэрэг нийт 42223 цэрэг, офицер, 28,000 морь, 403 танк-хуягт машин, пулемёт 1707, 629 их буутайгаар оролцжээ."<ref>{{Cite book |title=Монгол Улсын Түүх. 5-р боть |year=2003 |location=Улаанбаатар |pages=219}}</ref><ref name=":0">{{Cite book |title=Монгол цэргийн түүхийн товчоон (1911-1990 ээд он) |year=1996 |location=Улаанбаатар |pages=365-368}}</ref> Цэргийн хүчийг "МАХЦ-ийг БНМАУ-ын [[маршал]] [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]]<nowiki/>ыг орлож Зөвлөлтийн [[дэслэгч генерал]] [[Исса Плиев|И.А. Плиев]], дэслэгч генерал [[Жамъянгийн Лхагвасүрэн|Ж.Лхагвасүрэн]] нар, [[5 дугаар морьт дивиз]]ийг [[хошууч генерал]] [[Ч.Доржпалам]], [[6 дугаар морьт дивиз]]ийг [[хурандаа]] [[М.Цэдэндаш]], [[7 дугаар морьт дивиз]]ийг хурандаа [[Батын Дорж|Г.Дорж]], [[8 дугаар морьт дивиз]]ийг [[дэд хурандаа]] [[Одсүрэн|М.Одсүрэн]], [[танкийн 3 дугаар хороо]]г [[хошууч]] [[З.Дагвадорж]], [[9 дүгээр морьт тусгай хороо]]г хурандаа [[Сүхбаатарын Галсан|С.Галсан]], [[холбооны тусгай хороо]]г хошууч [[Дагва]] нар командалжээ."<ref name=":0" /> '''Байшинтын чиглэлээр''' 5, 6, 7, 8 дугаар морьт дивиз, Зөвлөлтийн хуягт танкын хүчин 8 сарын 9-ний өглөө 04:00 цагт хил давж, [[Малин гол]], [[Хар нуур]], [[Сэнсрэг хийд]] [[Шеншин ово]]о, 8 сарын 10 - 13 ний хооронд [[Хашаат]], [[Ар Худаг]], [[Ар цагаан нуур]], [[Яндуу сүм]], [[Тайпуу усны худаг]] зэрэг газрыг эзлэн, 8 сарын 16 нд [[Долоннуур]], 17 нд [[Фыннин]] хот, 19 нд [[Чэндэ|Жэхэ]] хот, 20 нд [[Санчакоу район]], 21 нд [[Лүньхуа]], [[Аньзятун хот]], 22 нд [[Миюнь]] хотыг тус тус чөлөөлөв. '''[[Замын-Үүд сум|Замын Үүд]]ийн чиглэлээр''' [[мотомеханикжуулсан анги]]уд [[Чуулалт хаалга]] чиглэлээр 8 сарын 9 нд хил давж, [[Менжяны цэрэг|өвөрмонголын цэрг]]ийг устган [[Цагаан овоо сум]], 10 нд [[Нянзан хот]], 11 нд [[Баруун Сөнөд хошуу|Баруун Сөнөд хошууны]] [[Вангийн хүрээ]], 13 нд [[Завсар хот]], 18 нд [[Жанбэй]] хот, [[Хаалган|Жанчхүүгийн давааг]] тус тус чөлөөлжээ. 9 сарын 2 нд [[Японы эзэнт гүрэн|Япон улс]] [[дайн]]д [[бууж өгөх гэрээ]]нд [[гарын үсэг]] зурснаар [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн Хоёрдугаар дайн]] дуусч, МАХЦ-ийн талд 78 хүн алагдах эсвэл сураггүй алга болж, 12318 япон цэргийг олзолж, дайн [[гавьяа]] байгуулсан 2000 гаруй хүн [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын [[одон]] [[Медаль|медал]]иар, ЗХУ-ын [[Японыг ялав медаль|Японыг ялав медал]]иар 800 гаруй хүнийг шагнаж урамшуулсан. Дайн дууссаны дараа 1946 оноос МАХЦ-ийг тайван цагийн байдалд шилжүүлж, орон тоог цомхотгожээ. [[File:Khalkhin Gol George Zhukov and Khorloogiin Choibalsan 1939.jpg|thumb|right|200px|[[Георгий Жуков]] ба [[Хорлоогийн Чойбалсан]] нар [[Халхын голын байлдаан]]ы үед]] ==Баруун хилийн мөргөлдөөнүүд== ==[[Хүйтэн дайн]]ы үед== {{Гол|Зөвлөлт-Хятадын хилийн дайнууд}} Дайн дууссны дараа армийг тайван цагийн байдалд шилжүүлэхдээ Цэргийн яамыг НАХЯаманд нэгтгэж, цэргийн тоог цөөлж, зарим ангийг өөрчлөн байршуулж, хилийн цэргийг татан буулгах зэргийн арга хэмжээ авчээ. 1945 оны сүүлээр "МАХЦ-т 42680 цэрэг, Хязгаарын цэрэгт 10570 цэрэг, нийт зэвсэгт хүчний хэмжээнд 53250 хүн бэлнээр алба хааж байсан. 1946-1956 оны хооронд хийсэн 8 удаагийн цомхотголын явцад МАХЦ-ийг 90 хувиар хорогдуулж, 4256 хүн, хилийн цэрэгт 213 хүнтэй үлджээ."<ref name=":4">{{Cite book |title=Монгол цэргийн түүхийн товчоон (1911-1990 эд он) |year=1996 |location=Улаанбаатар |pages=387}}</ref> Мөн 1945 онд улс даяар "3692 офицер алба хааж байсан бол 1956 оны 10 сарын 16-ний байдлаар 482 офицертой болсон байлаа."<ref name=":4" /> 1954 оны 5 сарын 31 нд МАХЦэргийн 5 дугаар тусгай морьт хороог татан буулгаснаар морьт цэргийг ашиглахаа больсон.<ref name=":1">{{Cite book |title=Монгол цэргийн түүхийн товчоон (1911-1990 ээд он) |year=1996 |location=Улаанбаатар |pages=523-525}}</ref> 1955 оны 7 сарын 6 нд '''Монгол Ардын Хувьсгалт Цэрэг (МАХЦ)''' гэх нэрийг '''БНМАУ-ын Ардын Цэрэг''' '''(МАЦ)''' гэж өөрчлөн нэрлэв.<ref name=":1" /> 1959 оны 6 сарын 23 нд НАХХЭЯамнаас Ардын Цэргийн Хэргийг Эрхлэх Яамыг салган байгуулж, яамны сайдаар дэслэгч Генерал Ж.Лхагвасүрэнг томилсон. <ref>{{Cite book |title=Монгол цэргийн түүхийн товчоон (1911-1990 ээд он) |year=1996 |location=Улаанбаатар |pages=422}}</ref> 1960 оноос эхлэн Ардын армийг дахин зохион байгуулахдаа тусгай чиг үүрэгтэй бие даасан салбарыг байгуулжээ. 1971 оны 3 сарын 6 нд '''"Монгол Ардын Цэрэг"''' гэх нэрийг '''"Монголын Ардын Арми"''' гэж нэрлэхээр болов.<ref name=":1" /> * '''Барилгын цэрэг''' * '''Цэргийг агаарын довтолгооноос хамгаалах цэрэг''': 1945 - 1967 он хүртэл их бууны дивизионд зенитийн ганц батарейн орон тоотой байсныг 1967 оноос Зенит артиллерийн дивизион болгон, 57 мм-ийн С-60 буутай 4 батарей болтлоо өргөжсөн. 1970-1980 аад онд ЗСУ-23-4 Шилка, Игла-1, Стрела-1, төрөл бүрийн радиолокацийн станц, зэрэг зэвсэгийг хүлээн авч ашиглаж байсан.<ref>{{Cite book |title=Монгол цэргийн түүхийн товчоон (1911-1990 ээд он) |year=1996 |location=Улаанбаатар |pages=450-453}}</ref> * '''Холбооны цэрэг:''' Дайны дараа 1951 онд холбооны тусгай батальон, 1953 онд холбооны тусгай рот болгосон ч, 1965 онд тусгай батальон, 1980 онд тусгай хороо болгон өргөтгөжээ. * '''Хими, Инженер сапёрын анги:''' 1965 онд инженер-сапёрын тусгай батальоныг байгуулж, мотобуудлагын анги бүрт инженерийн салаа ротыг байгуулах болсон. 1981 оны 5 сарын 20 нд гүүр, ус гатлалтын тусгай батальоныг байгуулсан. 1980 аад оны дунд үе гэхэд инженер-сапёрын тусгай хороо 1, тусгай батальон 4, хэд хэдэн тусгай рот салаа бүхий болсон.<ref name=":2">{{Cite book |title=Монгол цэргийн түүхийн товчоон (1911-1990 ээд он) |year=1996 |location=Улаанбаатар |pages=454-458}}</ref> 1950-иад онд химийн тусгай ротыг байгуулж, 1967 оноос тусгай батальон болгон, химийн цэргийн 3 роттой болсон.<ref name=":2" /> * '''Улсыг агаарын довтолгооноос хамгаалах цэрэг''': 1964 оноос байгуулж эхлэн, 1969 онд зенит пуужингийн дивизионыг байгуулж, радиолокатроын рот болон зенит пуужингийн 2 дивизоноос бүрдсэн '''Агаарын Довтолгооноос Хамгаалах''' цэргийг байгуулжээ. Мөн 1970 оны 9 сарын 23 нд Зөвлөлт, Монголын хамтарсан тийрэлтэт хөдөлгүүртэй сөнөөгч онгоцны эскадрилийг байгуулах шийдвэр гарч, [[МиГ-17]] онгоц 6, [[МиГ-15|МиГ-15 УТИ]] онгоц 2 нэгжийг хүлээн авч нисэх эскадрилийг байгуулсан. 1970 оны 11 сарын 15 нд эдгээр онгоцнууд анхны нислэгээ үйлдсэн.<ref name=":3">{{Cite book |title=Монгол цэргийн түүхийн товчоон (1911-1990 ээд он) |year=1996 |location=Улаанбаатар |pages=458-464}}</ref> 1976 онд Зөвлөлтийн нисэх эскадрилиэс биеэ даасан анги болгож, 1977 оны 5 сарын 1 нд МиГ-21 УТИ онгоц 2, 9-р сарын 7 нд МиГ-21 ПФМ онгоц 12 нэгжийг хүлээн авсан. 1984 онд нисдэг тэрэгний тусгай эскадрилийг байгуулж, Ми-24В загварын 12 нэгжийг хүлээн авчээ.<ref name=":3" /> ==Хүчин чадал== === 1930-1950 он === Морьт дивиз нь 3 морьт хорооноос бүрдэх бөгөөд, хороо бүр нь ойролцоогоор 650 хүнтэй бөгөөд 5 суман, пулемётын суман, инженерийн суман, артиллер, хангамж, тагнуул, эмнэлэгийн салбараас бүрддэг байжээ. Энэхүү цэргийн хүч нь маш түргэн хөдөлгөөнт чанар нь Монгол шиг өргөн уудам нутгийн хэмжээнд зохицож, жижиг анги салбарууд нь 24 цагт 160 км зайг туулах чадвартай байсан.{{Citation needed}} Дэлхийн хоёрдугаар дайн дууссаны дараа Ардын армийг тайван цагийн хуваарьт шилжүүлэхдээ, зарим морьт дивизийг татан буулгах, нэгтгэх, орон тоог цомхотгох ажил өрнөжээ. [[File:Battle of Khalkhin Gol-Mongolian cavalry.jpg|right|thumb|200px|Монголын морин цэрэг халхын голд (1939 он)]] Монголын Ардын армийн дивизүүд ба бусад нэгжүүд: * [[1 дүгээр морьт дивиз]] * [[2 дугаар морьт дивиз]] * [[3 дугаар морьт дивиз]] * [[4 дүгээр морьт дивиз]] * [[5 дугаар морьт дивиз]] * [[6 дугаар морьт дивиз]] * [[7 дугаар морьт дивиз]] (1932-1945) * [[8 дугаар морьт дивиз]] * [[9 дүгээр морьт дивиз]] * [[10 дугаар морьт дивиз]] * [[7 дугаар моторжуулсан хуягт бригад]] * [[3 дугаар танкийн тусгай хороо]] * [[3 дугаар артиллерийн хороо]] * [[Нисэхийн холимог дивиз (МАА)|Нисэхийн холимог дивиз]] * [[Химийн хамгаалалтын инженерийн хороо (МАА)|Химийн хамгаалалтын инженерийн хороо]] [[File:Mongolian People’s Revolutionary Army.jpg|thumb|БНМАУ-н цэргийн цол 1936-1940 он|left]] ==Армийн зэрэг цол== ===Дүрэмт хувцас=== [[File:MNRA soldiers 1939.jpg|right|thumb|200px|монголын цэргүүд Японы цэргийн эсрэг Халхын голын байлдаанд, 1939 он]] ==Ардын армийн зэвсэглэл (1940-1990)== ==== Хөнгөн зэвсэг ==== [[Мосин-Наган винтов]] , [[ППШ-41]], [[ППШ-43]],[[ M1910 Максим]], [[СГ-43 Горюнов]], [[ДШK]], [[Дегтяровын пулемёт]] ==== Артиллери ба мортар ==== [[37 мм-ийн танк эсэргүүцэх их буу M1930 (1-K)]] [[76 мм-ийн хорооны их буу M1927]] [[45 мм-ийн танк эсэргүүцэх их буу M1937 (53-K)]] [[76 мм-ийн хорооны их буу M1943]] ==== Пуужинт төхөөрөмж ==== [[БМ-13]] - 150 ==== Автомашин ==== *[[Газ-61]] *[[Газ-64]] *[[Газ-67]] *[[ЗиС-5]] *[[Газ–MM]] *[[ЗиС-42]] *[[Стадбакер ЮС6]] *[[Додж ВЦ-51]] ==== Хуягт машин ==== *ЗХУ [[Остин Путилов]] (2 ш) *ЗХУ [[ФАИ хуягт машин]] *ЗХУ [[БА-6]] *ЗХУ [[БА-10]] *ЗХУ [[БА-64]] ==== Хөнгөн танк ==== *ЗХУ [[T-27]]- 10 *ЗХУ [[БТ-5]] - ? *ЗХУ [[БТ-7]] - 27 ==== Дунд танк ==== *ЗХУ [[Т-34]]- ? *ЗХУ [[Т-34/85]]- 33 ==== Өөрөө явагч их буу ==== *ЗХУ [[СУ-100]] === Монголын Ардын Армийн Агаарын цэргийн хүч 1925–1945 он === {{Гол|Монгол ард (нисэх онгоцны эскадриль)}} ==== Сургалтын ==== * [[Avro 504|По-1]] * [[По-2]] * [[Яковлев УТ-2]] * [[Як-11]] ==== Бөмбөгдөгч ба дайрагч онгоц ==== * [[Поликарпов Р-1]]- * [[Поликарпов Р-5]]-40 * [[Ильюшин Ил-2]]-70 ==== Сөнөөгч онгоц ==== * [[Поликарпов И-15]]- 50 * [[Поликарпов И-15]]bis- * [[Поликарпов И-16]]- 1 * [[Як-7]]- * [[Як-9]]- 34 ==== Тээврийн онгоц ==== * [[Ильюшин Ил-2]] * [[Стал-3]] * [[Калинин K-5]] * [[Як-6]] * [[Ф-13]] * [[Юнкер В 33]] * [[Накажима Ки-34]]-12 * [[АИР-6]] === Монголын Ардын Армийн чадавх (1950-1990) === {| class="wikitable" ! style="text-align: left;" |Техник ! style="text-align: left;" |Гарал ! style="text-align: left;" |Хувилбар ! style="text-align: left;" |Тоо ! style="text-align: left;" |Тайлбар |- ! colspan="7" style="align: center; background: lavender;" | '''[[Үндсэн танк]]/[[Дунд танк]]''' |- | [[СУ-100]] | {{flagcountry|ЗХУ}} | Өөрөө явагч их буу | 10<ref name="sipri1" /> | |- | [[Т-34|Т-34/85]] | {{flagcountry|ЗХУ}} | Дунд танк | 40<ref name="sipri1" /> | |- | [[T-54]] | {{flagcountry|ЗХУ}} | Дунд танк | 250<ref name="sipri1" /> | |- | [[Т-54/55|T-55]] | {{flagcountry|ЗХУ}} | Дунд танк | 250<ref name="sipri1">[http://www.armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.phpThe SIPRI]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | |- | [[Т-62|T-62]] | {{flagcountry|ЗХУ}} | Үндсэн танк | 100<ref name="sipri1" /> | |- ! colspan="7" style="align: center; background: lavender;" | '''[[Явган цэргийн байлдааны машин]]/Хуягласан тусгай машин''' |- | [[БМП-1]] | {{flagcountry|ЗХУ}} | Явган цэргийн байлдааны машин | 400<ref name="sipri1" /> | |- | [[БТР-40]] | {{flagcountry|ЗХУ}} | Дугуйтай хуягласан машин | 200<ref name="sipri1" /> | |- | [[БТР-60]] | {{flagcountry|ЗХУ}} | Дугуйтай хуягласан машин | 50<ref name="sipri1" /> | |- | [[БТР-152]] | {{flagcountry|ЗХУ}} | Дугуйтай хуягласан машин | 50<ref name="sipri1" /> | |- | [[БРДМ-1]] | {{flagcountry|ЗХУ}} | Хуягласан тусгай машин | 150<ref name="sipri1" /> | |- | [[БРДМ-2]] | {{flagcountry|ЗХУ}} | Хуягласан тусгай машин | 120<ref name="sipri1" /> | |- ! colspan="7" style="align: center; background: lavender;" | '''[[Пуужинт төхөөрөмж]]''' |- | [[БМ-21]] Град | {{flagcountry|ЗХУ}} | 122&nbsp;мм-ийн Пуужинт төхөөрөмж | 130<ref name="sipri1" /> | |- ! colspan="7" style="align: center; background: lavender;" | '''[[Артиллери]]''' |- | [[85 мм-ийн дивизийн их буу Д-44]] | {{flagcountry|ЗХУ}} | 85&nbsp;мм-ийн дивизийн их буу | | |- | [[122 мм-ийн их буу M1931/37 (А-19)]] | {{flagcountry|ЗХУ}} | 122&nbsp;мм-ийн их буу | 20<ref name="sipri1" /> | |- | [[122 мм-ийн зенитийн их буу 2A18 (Д-30)]] | {{flagcountry|ЗХУ}} | 122&nbsp;мм-ийн зенитийн их буу | 50<ref name="sipri1" /> | |- | [[130 мм-ийн хээрийн их буу M1954 (M-46)]] | {{flagcountry|ЗХУ}} | 130&nbsp;мм-ийн хээрийн их буу | | |- | [[152 мм-ийн зенитийн их буу M1937 (МЛ-20)|152 мм-ийн зенитийн их буу M1937 МЛ-20)]] | {{flagcountry|ЗХУ}} | 152&nbsp;мм-ийн зенитийн их буу | | |- | [[122 мм-ийн зенитийн их буу M1938 (M-30)]] | {{flagcountry|ЗХУ}} | 122&nbsp;мм-ийн зенитийн их буу | 100<ref name="sipri1" /> | |- | [[152 мм-ийн зенитийн их буу M1943 (D-1)]] | {{flagcountry|ЗХУ}} | 152&nbsp;мм-ийн хээрийн их буу | 50<ref name="sipri1" /> | |- ! colspan="7" style="align: center; background: lavender;" | '''[[Мортар]]''' |- | [[82-БМ-37|БМ-37]] | {{flagcountry|ЗХУ}} | 82&nbsp;мм-ийн калибрийн мортар | | |- | [[120-ПМ-43 мортар|ПМ-43]] | {{flagcountry|ЗХУ}} | 120&nbsp;мм-ийн калибрийн мортар | | |- | [[:ru:М-160|M-160]] | {{flagcountry|ЗХУ}} | 160&nbsp;мм-ийн дивизийн мортар | | |- ! colspan="7" style="align: center; background: lavender;" | '''[[Танк эсэргүүцэх буу]]''' |- | [[СПГ-9]] | {{flagcountry|ЗХУ}} | 73&nbsp;мм-ийн Танк эсэргүүцэх буу | unknown number | |- | [[85 мм-ийн Танк эсэргүүцэх буу Д-48]] | {{flagcountry|ЗХУ}} | 85&nbsp;мм-ийн Танк эсэргүүцэх буу | | |- | [[100 мм-ийн хээрийн их буу M1944 (БС-3)]] | {{flagcountry|ЗХУ}} | 100&nbsp;мм-ийн хээрийн их буу | 25<ref name="sipri1" /> | |- | [[T-12 Танк эсэргүүцэх буу]] | {{flagcountry|ЗХУ}} | 100&nbsp;мм-ийн Танк эсэргүүцэх буу | 25<ref name="sipri1" /> | |} === Монголын Ардын Армийн Агаарын цэргийн хүч (1950-1990) === {| class="wikitable" ! style="text-align: left; background: #aabccc;"|Нэр ! style="text-align: left; background: #aabccc;"|Гарал ! style="text-align: left; background: #aabccc;"|Төрөл ! style="text-align: left; background: #aabccc;"|Хувилбарууд ! style="text-align: left; background: #aabccc;"|Ашиглалтанд байгаа ! style="text-align: left; background: #aabccc;"|Тайлбар |- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="7" | '''[[Сөнөөгч онгоц]]''' |- | [[Поликарпов И-15]] || [[ЗХУ]] || Сөнөөгч || И-15 || 1+<ref name="worldairforces"/> || |- | [[Поликарпов И-16]] || [[ЗХУ]] || Сөнөөгч || И-16 || 1+<ref name="worldairforces"/> || |- | [[Поликарпов По-2]] || [[ЗХУ]] || Сөнөөгч || У-2а || 20<ref name="worldairforces"/> || |- | [[Микоян-Гуревич МиГ-15|МиГ-15]] || [[ЗХУ]] || Сөнөөгч || МиГ-15бис || 48<ref name="worldairforces"/> || |- | [[Микоян-Гуревич МиГ-17|МиГ-17]] || [[ЗХУ]] || Сөнөөгч || МиГ-17Ф || 36<ref name="worldairforces"/> || |- | [[Микоян-Гуревич МиГ-21|МиГ-21]] || [[ЗХУ]] || Сөнөөгч || МиГ-21ПФМ/МФ || 30+12<ref name="sipri1"/><ref name="worldairforces"/> || |- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="7" | '''[[Бөмбөгдөгч]]''' |- | [[Поликарпов Р-З]] || [[ЗХУ]] || хөнгөн бөмбөгдөгч || Р-З || тоо тодорхойгүй<ref name="worldairforces"/> || |- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="7" | '''[[Цэргийн тээврийн онгоц|Тээврийн онгоц]]''' |- | [[Боин 727]] || [[АНУ]] || Narrow-body jet airliner || Boeing 727-200 || тодорхойгүй<ref name="worldairforces" />|| |- | [[Туполев Ту 104]] || [[ЗХУ]] || Тээврийн нисэх онгоц || Ту-104 || 2<ref name="sipri1"/> || |- | [[Туполев Ту 154]] || [[ЗХУ]] || Тээврийн нисэх онгоц || Ту-154B-2 || || |- | [[Илюшин Ил-2]] || [[ЗХУ]] || Тээврийн нисэх онгоц || Ил-2 || Тоо тодорхойгүй<ref name="worldairforces"/> || |- | [[Илюшин Ил-12]] || [[ЗХУ]] || Тээврийн нисэх онгоц || Ил-12 || тодорхойгүй<ref name="worldairforces" />|| |- | [[Илюшин Ил-14]] || [[ЗХУ]] || Тээврийн нисэх онгоц || Ил-14 || 6<ref name="sipri1"/> || |- | [[Антонов Ан-2]] || [[ЗХУ]] || Тээврийн нисэх онгоц || АН-2 || 30<ref name="worldairforces">{{Webarchiv|url=http://www.worldairforces.com/countries/mongolia/mon.html |wayback=20120905025517 |text=World Air Forces - Historical Listings Mongolia (MON) |archiv-bot=2025-12-29 21:34:21 InternetArchiveBot }}. worldairforces.com. Retrieved on 2013-08-27.</ref> || |- | [[Антонов Ан-12]] || [[ЗХУ]] || Тээврийн нисэх онгоц || An-12 || 15<ref name="worldairforces"/> || |- | [[Антонов Ан-14]] || [[ЗХУ]] || Тээврийн нисэх онгоц || An-14 || 2<ref name="worldairforces"/> || |- | [[Антонов Ан-24]] || [[ЗХУ]] || Тээврийн нисэх онгоц || An-24 || 22<ref name="worldairforces"/> || |- | [[Антонов Ан-26]] || [[ЗХУ]] || Тээврийн нисэх онгоц || An-26 || 4<ref name="worldairforces"/> || |- | [[Антонов Ан-32]] || [[ЗХУ]] || Тээврийн нисэх онгоц || An-32 || 1<ref name="worldairforces"/> || |- | [[Харбин Ү-12]] || [[БНХАУ]] || Нисэх онгоц || Y-12 || 5<ref name="worldairforces"/> || |- | [[П2Л-104 Вилга]] || [[ЗХУ]] || Нисэх онгоц || Wilga-2 || 3<ref name="worldairforces"/> || |- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="7" | '''Нисэх онгоц''' |- | [[МиГ-15]] || [[ЗХУ]]|| Сөнөөгч онгоц || МиГ-15УТФ || 1<ref name="sipri1"/> || |- | [[МиГ-17]] || [[ЗХУ]] || Сөнөөгч онгоц || МиГ-17ПФ || 8<ref name="sipri1"/> || |- | [[МиГ-21]] || [[ЗХУ]] || Сөнөөгч онгоц || МиГ-21 УФМ || тодорхойгүй<ref name="sipri1"/> || |- | [[Яковлев УТ-2]] || [[ЗХУ]] || Сургалтын онгоц || || 1+<ref name="worldairforces"/> || |- | [[Яковлев Як-6]] || [[ЗХУ]] || Сургалтын онгоц || || тодорхойгүй<ref name="worldairforces"/> || |- | [[Яковлев Як-9]] || [[ЗХУ]] || Сургалтын онгоц || Як-9У || тодорхойгүй<ref name="worldairforces" />|| |- | [[Яковлев Як-11]] || [[ЗХУ]] || Сургалтын онгоц || || 10<ref name="sipri1"/> || |- | [[Яковлев Як-12]] || [[ЗХУ]] || Сургалтын онгоц || || тодорхойгүй<ref name="worldairforces" />|| |- | [[Яковлев Як-18]] || [[ЗХУ]] || Сургалтын онгоц || || 10<ref name="sipri1"/> || |- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="7" | Дайрагч нисдэг тэрэг |- | [[Ми-24]] || [[ЗХУ]] || Дайрагч вортёлот || || 10<ref name="sipri1"/> || |- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="7" | Тээврийн нисдэг тэрэг |- | [[Ми-1]] || [[ЗХУ]] || Хөнгөн нисдэг тэрэг || || 5<ref name="sipri1"/> || Тээврийн |- | [[Ми-2]] || [[ЗХУ]] || Хөнгөн нисдэг тэрэг || || 1<ref name="sipri1"/> || Тээврийн |- | [[Ми-4]] || [[ЗХУ]] || Тээврийн вортёлот || МИ-4A || 5<ref name="sipri1"/> || Тээврийн |- | [[Ми-8]] || [[ЗХУ]] || Тээврийн вортёлот || МИ-8T/MT || 10<ref name="sipri1"/> || Тээврийн |- | [[Камов Ка-26]] || [[ЗХУ]] || Хөнгөн нисдэг тэрэг || || тодорхойгүй<ref name="sipri1"/> || Тээврийн |- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="7" | '''Агаараас хамгаалах зэвсэглэл''' |- | [[С-75]] || [[ЗХУ]] || Стратегийн АДХ зэвсэг || С-75 Двина || 2<ref name="sipri1"/> || 24 пуужин<ref name="sipri1"/> |- | [[С-200]] || [[ЗХУ]] || Стратегийн АДХ зэвсэг || С-200 || тодорхойгүй<ref>[http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1985/1985%20-%200354.html World Missile Directory], FLIGHT international, 1985</ref> || |- | [[9К31 Стрела-1]] || [[ЗХУ]] || || 9К31 Стрела-1 || тодорхойгүй || |- | [[Стрела-2]] || [[ЗХУ]] || || Стрела-2 || 1250<ref name="sipri1"/> || |- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="7" | '''Агаарын довтолгооноос хамгаалах зэвсэглэл''' |- | [[ЗПУ-4]] || [[ЗХУ]] || АДХ зэвсэг || || тоо тодорхойгүй || |- | [[ЗУ-23-2]] || [[ЗХУ]] || АДХ зэвсэг || || тоо тодорхойгүй || |- | [[ЗСУ-23-4]] || [[ЗХУ]] || АДХ зэвсэг || || тоо тодорхойгүй || |- | [[С-60]] || [[ЗХУ]] || АДХ зэвсэг || 57 мм S-60 || тоо тодорхойгүй || |- | [[61-K]] || [[ЗХУ]] || АДХ зэвсэг || 37 мм M1939 || тоо тодорхойгүй || |} ==Мөн үзэх== ===Монгол дах Зөвлөлтийн цэргийн бүлэглэл=== {{Гол|Зөвлөлтийн зэвсэгт хүчний цэргийн ангиуд монголд}} [[17 дугаар арми (ЗХУ)]] [[39 дүгээр арми (ЗХУ)]] ==Цахим холбоос== {{Commons|Military of Mongolia|Монголын Ардын арми}} ==Эшлэл== {{Reflist}} *{{cite journal|last=Walg|first=A.J|title=Wings Over the Steppes: Aerial warfare in Mongolia 1930–1945: Part One|journal=[[Air Enthusiast]]|issue= 66, November/December 1996|issn=0143-5450|pages=pp. 18–23}} *{{cite journal|last=Walg|first=A.J|title=Wings Over the Steppes: Aerial warfare in Mongolia 1930–1945: Part Two|journal=[[Air Enthusiast]]|issue= 67, January–February 1997|issn=0143-5450|pages=pp. 25–23}} *{{cite journal|last=Walg|first=A.J|title=Wings Over the Steppes: Aerial warfare in Mongolia 1930–1945: Part Three|journal=[[Air Enthusiast]]|issue= 68, March–April 1997|issn=0143-5450|pages=pp. 70–73}} [[Ангилал:Монголын Ардын Арми| ]] [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Түүхэн зэвсэгт хүчний холбоо]] [[Ангилал:БНМАУ-Зөвлөлтийн харилцаа]] [[Ангилал:1921 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1992 онд татан буугдсан]] 4ep07x296tpns0stjtlznee1a83qbma 0 47842 863884 798464 2026-07-28T22:08:22Z ChagataiBorjigin 93332 Ташаа мэдээлэл бсан 863884 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Soyombo yellow.svg|thumb|Алтан соёмбо тэмдэг]] Нар, сар, МөнхГал / монгол/ нь өнгөрсөн, одоо, ирээдүй буюу 3 цагийн бэлэгдэл юм. '''Соёмбо тэмдэг''' нь 17-р зууны сүүлд [[Занабазар]] монголчуудын нар, сар, галтай сүлдэд үндэслэн зохиосон сүлд юм. Анх [[хүннү]]чүүд нар, сартай сүлд хэрэглэж байсан ба хожим нь гал нэмэгдсэнээр монголчуудын гол сүлд болсон нар, сар, галтай сүлд бий болжээ. Буддын шашин Монголд нэвтэрсэн үеэс төвөд номын эхэнд бирга тэмдэг тавьдаг заншлыг авч, номын эхэнд бирга гэдэг тусгай дүрс тавих болж<ref>{{Cite web |url=http://www.unipad.org/unimap/index.php?page=detail&param_char=0F04 |title=Төвөд бирга тэмдэг |access-date=2015-12-02 |archive-date=2020-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200808001032/http://www.unipad.org/unimap/index.php?page=detail&param_char=0F04 |url-status=dead }}</ref> улмаар нар, сар, гал гэх мэт өөрсдийн бэлгэ тэмдгийг нэмж баяжуулан хэрэглэх болжээ.<ref>[https://lh3.googleusercontent.com/-SQk_X7K8J-E/U0N0EFmhaNI/AAAAAAAACME/-PPQrhqK4NY/w426-h639/duutiin%2Bhad.JPG Цогт хунтайжийн дуутын хадны бичээс]</ref> [[Хүннү]] монголчууд нар, сар, галын дүрстэй сүлдтэй байсан нь Их Монгол Улсын далбаан дээр ч дүрслэгдсэн байдаг. Хожим энэ сүлд соёмбод хэрэглэгдэх болжээ. Нар, сар, гал бүхий бэлгэдэл тэмдэг нь Монгол угсааны туг сүлд далбаанд хэрэглэгддэг. а. Муу зуршлаас ангижрахын тулд эхлээд өөрийн дутагдлыг таньж, түүнийгээ засах алхмуудыг тодорхойлох хэрэгтэй. Тогтмол хичээл зүтгэл гаргаж, эерэг үйлдлүүдийг хэвшүүлэх нь чухал.<ref>{{Cite journal |last=Shimomura |first=M. |date=1966 |title=OKK ON-200 Combing Machine |url=http://dx.doi.org/10.4188/transjtmsj1965a.19.p263 |journal=Journal of the Textile Machinery of Japan - Proceedings - |volume=19 |issue=4 |pages=P263–P269 |doi=10.4188/transjtmsj1965a.19.p263 |issn=1883-8731}}</ref> 6. Зорилгодоо хүрэхийн тулд тодорхой төлөвлөгөө гаргаж, түүнийгээ тууштай хэрэгжүүл. Саад бэрхшээлийг даван туулах ухаан, шийдэлд төвлөрөх шаардлагатай. в. Аргаа мэдэхгүй бол судалгаа хийх, туршлагаасаа суралцах, эсвэл бусдын зөвлөгөөг сонсож, хэрэгжүүлэхийг хичээгээрэй. ==Бэлгэдэл== "Соёмбо" хэмээх санскрит үг нь "Өөрөө гарсан гэгээн" гэдэг утгыг агуулдаг бөгөөд улс төр, гүн ухаан, шашны олон бэлгэдлийг агуулсан. Соёмбо нь [[ертөнц|ертөнцийн]] үүсэх эх сурвалж хэмээн дорно дахины гүн ухаанд үздэг [[хий]], [[гал]], [[шороо]], [[ус]] гэсэн язгуур махбодуудыг дор нь байрлуулж, сав ертөнцийн оршлыг бэлгэдсэн шороо, ус, гал, хий огторгуйг дээр нь дүрслэн, дунд нь шим ертөнц буюу хүний арга билгийг дүрсэлжээ. ===Улс төрийн бэлгэдэл=== Улс төрийн бэлгэдэл нь: *Соёмбын дээд талын гал нь айл өрх, улс хотлоороо өнгөрсөн-одоо-ирээдүйд үүрд мандан бадрахыг *Нар Сар нь монголын ард түмэн цэцэглэн хөгжих *Гурвалжин нь сум мэт хурц эрэмгий, шулуун шударга байхыг *Дундах загас нь өнөр өтгөн, эв эе, уяалдаа, сонор соргогийг *Хажуугийн босоо шугам нь хэрэм мэт бат бөх байхыг төсөөлдөг *Соёмбын бам үсэг нь арга билиг хослохыг, доорх бадам нь язгуурын төр шашнаа мандуулан хөгжүүлэхийг бэлгэджээ. Ийнхүү Соёмбо сүлд нь дорно дахины төр, улс үндэстний болон гүн ухааны бүх бэлгэдлийг өөртөө багтаасан тэмдэг юм. Соёмбо дахь загасны бэлгэдэл нь Энэтхэгийн санскрит соёлоос Монголын буддын шашинд арга билэг гэсэн нэрээр орсон бололтой. <ref>[http://forum.asuult.net/viewtopic.php?f=102&t=194015]</ref> ==Хэрэглээ== [[File:Soyombonii hushuu.JPG|thumb|[[Замын-Үүд]]эд буй соёмбын хөшөө]] Өнөө үед соёмбо тэмдгийг бэлгэдлийн чанартайгаар Монгол улсын төдийгүй бусад монгол өөртөө засах орнуудын туг далбаан дээр тусгаар тогтнол болон бүгд нийтээрээ монгол гэсэн бэлгэ тэмдэг болгон байршуулдаг. Засгийн газрын олон байгууллагын тамга тэмдэг, сүлд нь мөн соёмбыг агуулсан байдаг. Мөн Соёмбо хэмээх хүний нэр болон соёмбоор нэрлэгдсэн бараа бүтээгдэхүүн олон бий. Монгол улсын урд зүгийн үүд хаалга болсон [[Замын-Үүд]] боомтод соёмбын хөшөө бий. ===Туг далбаан дээрх хэрэглээ=== <gallery> File:Flag of Mongolia.svg|[[Монгол улсын төрийн далбаа]] File:Flag of Buryatia.svg|[[Буриад орон|Буриад орны]] далбаа File:Flag of Agin-Buryatia.svg|[[Агийн Буриадын Өөртөө Засах Тойрог|Агийн Буриадын Өөртөө Засах Тойргийн]] далбаа File:Flag_of_the_Inner_Mongolian_People's_Party.svg|[[Өвөр Монголын ардын нам]]ын туг File:Flag of the Mongol Empire.svg|[[Их Монгол Улс]]ын далбаа File:Flag of the Mongol Empire 3.png|Далбааны өөр хувилбар (Зориулалтын далбаа) </gallery> == Эшлэл == <references/> [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Монголын соёл]] [[Ангилал:Монголын үндэсний бэлгэ тэмдэг]] gqt6y5d5krelasbyyezqxilssgc5lmd 0 51308 863975 854410 2026-07-29T11:13:31Z Avirmed Batsaikhan 53733 863975 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын улс төрч (1900–1941)}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Доржжавын Лувсаншарав | image = Dorjjavyn Luvsansharav.jpg | order = [[Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хорооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга]] | term_start = 1933 оны 6 сарын 30 | term_end = 1934 оны 10 сарын 5 | predecessor = [[Жамбын Лхүмбэ]] | successor = [[Хас-Очирын Лувсандорж]] | birth_date = {{birth year|1900}} | birth_place = [[Их-Уул сум (Хөвсгөл)|Их-Уул]], Ар Монгол, Чин | death_date = {{death date and age|1941|07|30|1900|df=yes}} | death_place = [[Москва]], ЗСБНХ Орос Улс, ЗХУ | party = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (1925–1939) }} '''Доржжавын Лувсаншарав<ref>В советских следственных документах '''Доринжаб Лубсан Шарап''' {{Webarchiv|url=http://www.memo.ru/memory/communarka/ |wayback=20131101230842 |text=Захоронение в Коммунарке, список по годам. 1941, июль |archiv-bot=2026-04-22 03:36:08 InternetArchiveBot }}</ref>''' (1900 онд өнөөгийн [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл аймгийн]] [[Их-Уул сум (Хөвсгөл)|Их-Уул суманд]] төрсөн — 1941 оны 7-р сарын 27-нд<ref name=autogenerated6>{{Cite web |url=http://www.memo.ru/memory/communarka/ |title=Захоронение в Коммунарке, список по годам. 1941, июль |access-date=2015-04-22 |archive-date=2013-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131101230842/http://www.memo.ru/memory/communarka/ |url-status=dead }}</ref>) — 1932.VI. 30-1937 онд МАХН-ын адил эрхтэй 3 нарийн бичгийн даргын нэг байсан. Тэрээр Монголд харгис хэрцгий улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийн гол зохион байгуулагчдын нэг байв. 1937-1939 онд Лувсаншарав 25,000 гаруй "хувьсгалын дайснуудыг" баривчлах, тамлах, цаазлах ажлыг удирдаж, хянаж байжээ. Тэрээр Ерөнхий сайд [[Пэлжидийн Гэндэн|П.Гэндэн]], А.Амар нарын эсрэг улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийг зохион байгуулахад гол үүрэг гүйцэтгэсэн. Эцэст нь тэрээр өөрөө улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийн золиос болсон. Түүнийг 1939 онд хувьсгалын эсрэгүү гэх хэргээр баривчилж, 1941 онд Москвад цаазаар авчээ. == Намтар == Д.Лувсаншарав 10 настайдаа Данзандаржаа хийдэд шавилан суусан боловч 1921 онд зугтжээ. 1925 онд тэрээр Монголын Ардын Хувьсгалт Нам (МАХН)-д элсэж, анх орон нутгийн намын хороог удирдаж байжээ. 1927 онд Улаанбаатар хотын намын сургуульд элсэж, оюутнуудын дунд "баруун жигүүрийн" эсрэг тэмцэлд өөрийгөө онцгойлон харуулсан. 1928-1929 онд Москва дахь И.В.Сталины нэрэмжит [[Дорно дахины хөдөлмөрчдийн Коммунист Их Сургууль|Дорно дахины хөдөлмөрчдийн коммунист их сургуульд]] суралцсаны дараа тэрээр Монголдоо буцаж ирээд Хан-Тайшир-Уул (одоогийн Завхан аймаг) аймгийн намын хороог удирдсан байна. Д.Лувсаншарав нь Ерөнхий сайд П.Гэндэнийн өрсөлдөгч байсан бөгөөд түүний олон шийдвэрийг ил тод шүүмжилж, түүний нөлөөг сулруулах боломжийг байнга эрэлхийлж байв. Гэндэн Москвад болсон уулзалтын үеэр Иосиф Сталиныг эсэргүүцэж, Монголын Буддын шашны сүмийг хавчихаас татгалзжээ. Тэрээр Сталиныг "Оросын хаан" гэж олон нийтэд зарлаж, тэр ч байтугай Монголын Элчин сайдын яаманд болсон хүлээн авалтын үеэр Сталины гаансыг амнаас нь унагаж орхисон юм. Д.Лувсаншарав энэ боломжийг ашиглан Ерөнхий сайдын Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хорооны доторх үйл ажиллагааг эрс шүүмжилжээ. Дөрвөн сарын дотор Гэндэнийг засгийн газрын бүх албан тушаалаас нь чөлөөлж, ЗХУ руу "эмчилгээнд" илгээжээ. Түүнийг хувьсгалын эсрэг үйл ажиллагаа, Японы тагнуул хийсэн хэргээр баривчилж, жилийн дараа цаазаар авсан юм. [[Файл:Dorjjavyn Luvsansharav (1900).jpg|thumb|Шоронд авахуулсан зураг. 1939 он.]] 1937 онд Лувсаншарав Москвад 5 сарын турш улс төр, зохион байгуулалтын сургалтад хамрагдсан. Энэхүү сургалтын зорилго нь Сталины Монголд эхлүүлэхээр төлөвлөж байсан "цэвэрлэгээ"-г удирдахад Лувсаншаравыг бэлтгэж байжээ. 1937 оны 10-р сарын 2-нд тэрээр "лам, тагнуул, хувьсгалын эсрэг" холбоотой баривчилгаа, мөрдөн байцаалт, үзүүлбэрийн шүүх хурлыг удирдан чиглүүлж, хянадаг Онцгой Цэвэрлэгээний Комиссын буюу "Гурвал"- ын гурван гишүүний нэгээр (Дотоод хэргийн сайд Х.Чойбалсан, Хууль зүйн сайд Г.Цэрэндорж нарын хамт) томилогдсон. 1939 оны 10-р сарын 18-нд Төв театрт болсон анхны үзүүлбэрийн шүүх хурал дээр "Гурвал" 14 шүүгдэгчийн 13-т нь цаазаар авах ял оноожээ. 1937 оны 10-р сараас 1939 оны 4-р сар хүртэл Лувсаншаравын нарын "гурвал" 25,785 хэргийг шалгаж, 20,099 хүнийг ялласан бөгөөд үүнд 16,000 гаруй лам багтжээ. Намын дээд удирдлагын 25 гишүүнийг, цэргийн удирдлагын 187 гишүүнийг, МАХН-ын Төв Хорооны 51 гишүүний 36 гишүүнийг цаазаар авчээ. Лувсаншаравыг "анхаарал татах нь ховор, үл мэдэгдэх хүн, далд садист хандлагатай хулчгар" гэж тодорхойлсон ч тэрээр туршлагатай "гэм бурууг хүлээлгүүлэгч" гэдгээрээ алдартай болсон юм. Дотоодын эсэргүүцэл ихээхэн дарагдаж, Монголын зүүн хил дээр Японы цэргийн тэлэлтийн аюул заналхийлж байсан тул Иосиф Сталин Чойбалсанд цэвэрлэгээг зогсоохыг тушаав. 1939 оны 4-р сарын 20-нд Дотоод хэргийн яаманд болсон тусгай бага хурлын үеэр Чойбалсан, Лувсаншарав нар хоёул Дотоод хэргийн яамны хэт их зүтгэлтэй албан тушаалтнууд болон Зөвлөлтийн урвасан зөвлөхүүдийг цэвэрлэгээ хийхэд ашигласанд харамсаж, хуурамч нулимс унагасан гэдэг. Албан ёсоор бурууг Дотоод хэргийн яамны дэд сайд Насантогтох, Зөвлөлтийн зөвлөх Кичиков нарт тохжээ. 1939 оны зун Лувсаншаравын цэвэрлэгээ хийхэд оролцсон "туслагчдын" ихэнх нь, түүний дотор Насантогтох, Баясгалан, Дашцэвэг, Лувсандорж нарыг хэлмэгдүүлэлтийн гэрчүүдийг устгах ажиллагааны хүрээнд баривчилж, Москва руу илгээжээ. 1939 оны 7-р сарын 9-нд Лувсаншаравыг Дотоод хэргийн яамны ажилтнууд баривчилжээ. Хувьсгалын эсрэг хэрэгт буруутгагдаж, Лувсаншаравыг Москва руу аваачиж, Ерөнхий сайд асан А.Амартай нэг шоронд хорьжээ. 1941 оны 7-р сарын 5-нд ЗХУ-ын Дээд шүүхийн Цэргийн зөвлөл түүнийг хувьсгалын эсрэг үндсэрхэг үзэлт байгууллагад оролцсон хэргээр гэм буруутай гэж үзэн, 1941 оны 7-р сарын 27-нд Москвагийн ойролцоох Коммунарка буудлагын талбайд А.Амар, Д.Догсом, З.Шижээ нартай нэг өдөр цаазаар авчээ. ==Эшлэл == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монгол Ардын Намын дарга}} {{DEFAULTSORT:Лувсаншарав, Доржжавын }} [[Ангилал:Монгол Ардын Намын дарга]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын их хядлагын хэлмэгдэгч]] [[Ангилал:Засагт хан аймгийн хүн]] [[Ангилал:Хөвсгөлийнхөн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1900 онд төрсөн]] [[Ангилал:1941 онд өнгөрсөн]] {{bio-stub}} {{Mongolia-stub}} r56mn899e00v5n1yj8al65zbluw0k82 0 66500 863917 766310 2026-07-29T03:52:50Z Bayarkhangai 1129 863917 wikitext text/x-wiki '''Далан Балжудын арван гурван хүрээний байлдаан''' бол 1192/1194<ref>{{Cite book |last=П. |first=Дэлгэржаргал |title=Их Монгол Улс-Монголын Эзэнт Гүрний Түүх |publisher=МУИС |year=2019 |location=Улаанбаатар |pages=190}}</ref> онд [[Тэмүжин]], [[Жамуха]] нарын дунд болсон томоохон байлдаан, мөн [[Чингис хаан|Чингис хааны]] ялагдсан анхны байлдаан юм. == Өрнөл == 1189 онд [[Сэнгүр горхи|Сэнгүр горхины]] [[Хар зүрхний Хөх нуур|Хар зүрхний Хөх нуурт]] [[Хутула хан|Хотула ханы]] хөвүүн [[Алтан|Алтан отчигин]], [[Нэгүн тайш|Нэгүн тайшийн]] хөвүүн [[Хучар|Хучар бэхи]], [[жүрхин]] аймгийн [[Сача бэхи]], [[Бартан баатар|Бартан баатрын]] хөвүүн [[Даридай отчигин]] нар 28 настай Тэмүжиний өмнө тангараглан [[Хамаг Монгол|Хамаг Монголын]] ханд өргөмжлөв. Энэ хуралдайд зөвхөн [[Хабул хан|Хабул ханы]] удам [[хиад]] аймгаар төвлөрсөн 13 аймаг хүрээнийхэн оролцож, Тэмүүжинийг ханд өргөмжилсөн. Харин [[Бодончар|Бодончорын]] удмын бусад салаа, [[Тайчууд|Тайчиудын]] [[Амбагай хан|Амбагай ханы]] удмын язгууртнууд, [[Жадаран|Жадараны]] Жамуха болон [[Добу мэргэн]], [[Дува сохор|Дува сохорын]] үр удмын [[Хатагин]], [[Салжиуд]], [[Дөрвөн]] овгийн ихэс дээдэс дургүйцэж, Жамухаар төвлөрч, нэгэн бүлэглэлийг үүсгэжээ. Алтан, Хучар нар Тэмүүжинийг хан өргөмжилсөн ноёдод дургүйцэж, үг хаяжээ. [[Судрын чуулган|Судрын чуулганы]] мэдээгээр Жамуха бол [[Тумбинай сэцэн|Тумбинай сэцний]] 7-р хүү Удур баяны удам, [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын Нууц Товчооны]] мэдээгээр Бодончарын хөвүүн [[Жажирдай|Жажирдайн]] удам бөгөөд Жадаран овгийн эзэн. == Үйл явдал == Энэ явдлаас хойш Жамухын дүү Тайчар тэргүүтэй хэсэг хүмүүс Тэмүжиний адууг хулгайлж байгаад, адуучин [[Жалайр|жалайрын]] [[Жочи Дармала|Жочи Дармалад]] нуруугаа хугалуулж алуулснаар, Жамуха дүүгээ алагдсанд өс санаж дараах 13 хүрээг цэгцлэн 3 түмэн цэргээр Алагугууд, Турхагуудаар давж Тэмүжинг довтолжээ. {| class="wikitable" |+Арван гурван хүрээ !№ !Жамухын 13 хүрээ !Тэмүүжиний 13 хүрээ |- |1 |Жамуха тэргүүтэй [[Жадаран]] |[[Өэлүн|Өүлэн эхийн]] хүрээ |- |2 |[[Таргудай Хирилтуг]] тэргүүтэй [[Тайчууд]] |Чингис хааны хүрээ |- |3 |[[Ихирэс]] |Бүлтэчү баатар, Мухар Хуран, Чахуран нарын хэрэйд, хадархин, горлосоос бүрдсэн хүрээ<ref name=":0">{{Cite book |title=Их Монгол Улс-Монголын Эзэнт Гүрний Түүх |publisher=МУИС |year=2019 |location=Улаанбаатар |pages=191}}</ref> |- |4 |[[Ноёхон]] |Сорхадагийн үр Дэрэн ба Хоридай нар захирсан нирун, хиад, будаад нарын хүрээ<ref name=":0" /> |- |5 |[[Барулас]] |Жалайрын хүрээ<ref name=":0" /> |- |6 |Баарин |[[Сача бэхи]] тэргүүтэй хиад жүрхиний хүрээ |- |7 |[[Дөрвөн]] |[[Хутагт Мүнгүр|Хутагт Мүнгүрийн]] хөвгүүн Мөнх хучар, Хулан баатрын хөвүүн Их Чэрэн нарын захирсан хиадын хүрээ<ref name=":0" /> |- |8 |[[Хонгирад]] |[[Мэнгэтү Хиан]]<nowiki/>ы хөвүүн Чаншиутын хиад, [[Үнгүр]] тэргүүтэй [[баяуд]] |- |9 |[[Хатагин]] |[[Даридай отчигин|Даридай отчигон]], [[Хучар]] нарын захирсан доголад, нэгүс-хүргэн, сахайт, үнжин нараас бүрдсэн хүрээ<ref name=":0" /> |- |10 |Салжиуд |[[Хотула хан|Хотула ханы]] ахмад хүү Зүчи ханы хүрээ |- |11 |[[Горлос]] |Хотула ханы отгон хүү Алтан |- |12 |[[Уруд]]<nowiki/>ын [[Жүрчидэй]] |[[Гэнигэс|Гэнигэсийн]] Тахи баатрын сүгэн, гэнигэс нарын хүрээ<ref name=":0" /> |- |13 |[[Мангуд]]<nowiki/>ын [[Хуйлдар]] |Гэндү чоно, Өлөгчин чоно нарын удам [[Чонос|Чоносын]] Цагаан гуа |} Жамухын цэргийн дотор явсан Ихирэсийн [[Буту хүргэн|Буту хүргэний]] өөрийн Мүлхэ Тутаг, Боролдай гэсэн хоёр хүнээр Тэмүжинийг Хүрэлхүд нутаглаж байхад хэл дуулгав. Ингээд Тэмүжин өөрийн мэдлийн 13 хүрээнээс цэрэг татан, 3 түмт болгож мордоод Далан Балжуд гэх газар ирсэн. [[Онон гол|Онон]] [[Балж гол|Балжийн]] Далан Балжудад Жамухын цэрэг Тэмүжиний 13 хүрээний цэрэгтэй тулалдахад Тэмүүжиний цэрэг Жамухад ялагдан ухарч, Жэрэнэ хавцалд шурган оржээ. Жамуха тэргүүтэй их цэрэг Чоносын хүрээний ноён Цагаан гоогийн толгойг цавчин, морины сүүлд уяж, далан цэргийг нь тогоонд чанаж харгислал үйлдээд, нутгийн зүг буцсан. == Үр дүн == Тэмүүжиний тал Далан Балжудад ялагдаж [[Дэгэн Жигэний хавцал|Зээргэнэ хавцал]]д хоргодосны дараа Жамухын талд байлдаж явсан Уруд, Мангуд хоёр хүрээ дагаар ирснээр байлдаанд ялагдсан ч, эцсийн дүндээ ялалт байгуулж чадсан. Учир нь энэ хоёр аймаг бол Чингис хааныг 1206 онд [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсаа]] байгуулах хүртлэх бүх дайнд манлайд байлдан, дайны ялалтыг авч ирэх хүч болсон юмаа. == Эшлэл == [[Ангилал:Их Монгол Улсын оролцсон дайн тулаан]] [[Ангилал:Дундад зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын түүхэн дэх тулалдаан]] bynajqk4zf6o1d5z8l1m5j60a05amyt 0 66614 863891 863554 2026-07-29T01:30:33Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 863891 wikitext text/x-wiki Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно. ==А== === {{AUS}} === Эртний Ромын "Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг" номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр "Өмнөдийн газар нутаг" гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан <ref>[[Purchas, Samuel]]. "[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]", in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.</ref> бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.<ref name="Flind">Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.</ref> Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ "Австрали" гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.<ref>Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.</ref> Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад "Австрали" хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.<ref>{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}</ref> === {{AUT}} === Герман хэлний "Өстеррайх" гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан "Австри" гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь "Дорнын газар нутаг" гэсэн утга бүхий Герман үг юм.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]".</ref> Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд "Дорны эзэнт гүрэн" гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. === {{AZE}} === Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн "Азербайжан" буюу "Атропатуудын газар нутаг" гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр "Галнаас аврагдагсад" гэсэн утгыг илэрхийлдэг.<ref>{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}</ref><ref>"Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border." from Kroll, S.E. "Media Atropatene". 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.</ref> Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. "Галнаас аврагдагсад" гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж "Атропат" буюу "Галнаас чөлөөлөгсөд" гэх нэр үүссэн домогтой.<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.</ref><ref>[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.</ref> ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.</ref> <ref>Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. & F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.</ref> ::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор "Закавказе" гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. === {{ALB}} === "Албани" гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь "Альба" буюу Латин хэлний "цагаан" гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний "альб" буюу "толгод" гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай "Албаничуудын газар нутаг" гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.<ref name="OEtDalb">Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&searchmode=none Albania]".</ref> Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.<ref name="MAhist">[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.</ref> Анна Комненагын "Алексиад" зохиолд "Албанон" эсвэл "Арбанон" гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.<ref>Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.</ref> Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед "Альбани" гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий. ::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа "Шкипери" хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр "шкип" гэдэг нь "Бүгдийг ойлгож ухаарах" гэсэн утга агуулдаг.<ref>Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.</ref><ref>{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}</ref> Сүүлийн үед "Шкипонье" буюу "Бүргэд" гэсэн утгатай буюу "Бүргэдүүдийн газар нутаг" гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ. === {{ALG}} === Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр "Чезайр" буюу "арлууд" гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд "Альжер", Каталон хэлэнд "Алджер" гэж нэвтрэн орсон байдаг.<ref name="leschi">[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in "[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]". {{fr icon}}</ref> Анх "Алжир" гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар "Жазаир Бани Мазганна" буюу Мазганнагын үр садын арлууд" гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Сарны туяа" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Yver., G. "[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&pg=PA257 Alger]". ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.</ref> 2011}} === {{USA}} === Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах "Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт" анхлан дурдсанаар "Америкийн нэгдсэн улс" гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд "Америкийн нэгдсэн улс", олон нийт, ард нийтийн дунд "Нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. "Америк" гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг "Америка" гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг. === {{ANG}} === Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.<ref>Heywood, Linda M. & Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.</ref> Угтаа "Ндонгочуудын газар нутаг" гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр "Нгола а килуанже" буюу "төмрийн дархадын ахлагч" гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.<ref>Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.</ref><ref>Collins, Robert O. & Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.</ref> === {{AND}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын "Марка Хиспаника" номонд дурдсанаар "Ад-Дарра" буюу "Ой мод" гэх Араб үгнээс <ref>{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast & Co|location=New York, USA}}</ref> эсвэл Наварро-Арагон хэлний "Андурриал" буюу "Бэлчирийн нутаг" гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra]." Accessed 16 September 2011.</ref> === {{ATG}} === Антигуа: Испани хэлний "Антежо" <ref name="HistAnti">Oliver, Vere Langford.<!--sic--> [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.</ref> буюу "Эртний" гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб "Санта Мариа ла Антигуа" хэмээн ашигласан байдаг.<ref>Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. "{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}." Accessed 23 September 2011</ref> :'''Барбуда''' Испаний хэлний "Барбодо" буюу "Сахалтай" гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг. === {{UAE}} === Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. === {{ARG}} === Испани хэлний "Аргенто" буюу "Мөнгөлөг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата "Мөнгөн гол" гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо "Ла Аргентина" буюу "Мөнгөн уст нутаг" хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.<ref name="BritRdlP">{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}</ref> === {{ARM}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Арменой" гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. "Арменой" эсвэл "Армина" гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "Ар" буюу "Байгуулсан, үүссэн" гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод "ар" гэх үгнээс үүссэн "Арарат, Арян, Арта" зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.<ref>[[Gamkrelidze, Tamaz]] & [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. "The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages".{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.</ref><ref>Mallory, James P. "Kuro-Araxes Culture". ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.</ref> === {{AFG}} === 16-р зуунд бүтээгдсэн "Бабурнама" сударт Афгени буюу "Афганичуудын газар нутаг" гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.<ref>{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}</ref> Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд "Афгани" гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд "Афгани" нь "байрлах, байрших" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд "Афгани" гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.<ref>{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&lpg=PP1&pg=PA18#v=onepage&q&f=false|accessdate=2010-08-22}}</ref><ref name="khyber">Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in "{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}" ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.</ref> 1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх "Афганистан" гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ. ==Б== === {{BHS}} === Испани хэлээр "бүү де лас Бахамас" буюу "Гүехэн тэнгис" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="DicCarib">Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&pg=PA70&lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.</ref> Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Anonymous. "{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}." c. 1523. Retrieved 24 September 2011.</ref> Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед "Гранд Бахама" номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Ба Ха Ма" буюу "Дундадын дээр орших газар нутаг" гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ. === {{NEP}} === Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар "нипалаяа" буюу "Уулын бэлд орших нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна "Непа" буюу "Сүм дуганы нутаг" гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний "Нямбал" буюу "Ариун нутаг" гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ. === {{BAN}} === Бенгал хэлний "Бенгал улс" гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр "Бангла" гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд "Деш" гэдэг нь "улс, орон" гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.<ref>M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.</ref> === {{BRB}} === Португаль хэлний "Барбадас" буюу "Сахалтнууд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="OxJurn">Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. "[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]". Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.</ref> Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.<ref>Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&l=en&ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}</ref> === {{BHR}} === Араб хэлний "Аль Бахрайн" буюу "Хоёр тэнгис" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр "Бахри" гэдэг нь "Холбоо тэнгис" гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. === {{BLR}} === Орос хэлний "Бела" буюу "цагаан", "рус" буюу Орос гэх утгатай үгсээс "Цагаан орос" буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан "Беларус" улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм. === {{BEL}} === Бельги гэх үг нь "Белгик Гаул" үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, "Бельгийн газар нутаг" гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход "Бельгийн нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний "белг", Прото-Индо-Европ хэлний "бхелгх" буюу "догшин" гэсэн утгатай илэрхийлдэг.<ref>Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.</ref><ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}</ref><ref>Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.</ref><ref>Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell & Brewer, 1997.</ref> Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр "гэрэлтсэн" гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.<ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}</ref> === {{BLZ}} === Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид "Белизе" нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний "Вализе", "Бализе" гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.<ref name="brit1893">{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}</ref> Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. "Белиз" гэдэг нь Маяа хэлээр "шавартай ус" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.<ref>Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&pg=PA24&lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний "Бализ" буюу "Гэрэл цацарсан" гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна. === {{BEN}} === Тус улсын нэр Нигер хэлээр "Бениний бэлчир дэх газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний "Убину", Ёруба омгийнхний "Ибину" буюу "Хавчиг гэр" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний "бини" буюу "үр сад" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. === {{BUL}} === Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний "булгха" буюу "холилдсон, "булгак" буюу "хувьсгал" гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.<ref>Bowersock, Glen W. & al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.</ref> Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний "булгарах" буюу "салж, хагацах" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм. === {{BOL}} === Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг "Боливарын газар нутаг" хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.<ref>''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}</ref><ref name="cob">Maria Luise Wagner. "Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz". In Hudson & Hanratty.</ref> Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн "Болибар" тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.<ref>{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&Itemid=478&lang=eu&testua=ziortza&view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}</ref> === {{BIH}} === :Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. "Босна" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "бос", "богх" буюу "урсаж буй их усан" гэсэн утгатай.<ref name="Imamovic">Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1</ref> :Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр "герцог" буюу "гүн, ван" гэсэн утгатай бол "овина" гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр "улс" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. === {{BOT}} === Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр "Цваначуудын эх орон" гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр "адилхан, ижил" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.<ref>Ripley, George & Dana, Charles A., Eds. "[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]". ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.</ref> === {{BRA}} === Португаль хэлний "пау-бразил" буюу "Улаан мод" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="Bueno36">Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}</ref> Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм. === {{BRU}} === Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний "Баруна" гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр "Баруна" буюу "Хаана байна" гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.<ref>{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}</ref> Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд "Бони" нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема "Борней арал" гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. "Варунай" буюу эртний Санскрит хэлээр "далайчдын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. === {{BFA}} === Тус улсын Море омгийнхний хэлээр "буркина" гэдэг нь "шударга, итгэж болох" гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр "фасо" гэдэг нь "газар нутаг, эцгийн гэр" гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. === {{BDI}} === Тус улсын голлох үндэстэн болох "Рунди" хэлээр "Рундичуудын эх орон" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. === {{BHU}} === Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан "Зургаан аялал" номондоо "Боутан" гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний "Бота-анта" буюу "Төвдийн хязгаар нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name="Names&Histories" /><ref name="chakravarti7">{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Балба хэлээр "Бодо Хатан" буюу "Төвдийн нутаг" гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний "Бу-Уттан" буюу "Өндөрлөг газар" гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг. ::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний "Аянгын лууны газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна. ==В== === {{VAN}} === Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь "Бидний эх орон" гэх үгнээс гаралтай ажээ. === {{VAT}} === Итали хэлний "Ватикан толгодын хот" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг "Ватикан" гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн "Ватиканиари" буюу "Ариун номын нутаг" гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. === {{VEN}} === Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар "Венесуола" буюу "Бяцхан Венец" гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. === {{VIE}} === Тус улсын нэршил нь "Вьет" буюу "Өмнөд", "Нам" буюу "газар" гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}", p. 3.</ref> Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх "Вьетнам" гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг. ==Г== === {{GAB}} === Португаль хэлний "Габао" буюу "Халхлагдсан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. === {{GUY}} === Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Их нууруудын нутаг" гэсэн утгатай. === Гайти {{HAI}} === Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр "Уулын нутаг" гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой. === {{GMB}} === Мандинкан омгийн "Гамбура" буюу "Каабу голын хаан" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн "Гамби" гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний "Гамбио" буюу "худалдаа, арилжаа" гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой. === {{GHA}} === Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход "Гана" гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан "Дайчдын хаан" гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. === {{GUA}} === Нахуати омгийнхний хэлээр "Куаутемаллан" буюу "Ой модны нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. === {{GIN}} === Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний "Гвин" буюу "эрэг, ирмэг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний "гинавен, агинау, агинаоу" буюу "хар", "шатсан" гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{GNB}} === Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. === {{GER}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний "гайр" буюу "хөрш" <ref name="OEDgerm">''Oxford English Dictionary''. "Germany".</ref>, "гайрм" буюу "цуст тулаан", "гар" буюу "хашхираан/жад" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм. ::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь "Ард түмний нутаг" гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. === {{GRE}} === Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд "Греа" гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны "Греа" гэх үг нь "хөгшин эмэгтэй" гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол "Керас" буюу "хүндэтгэл хайрлах" гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. ::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ. === {{GRD}} === Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. ==Д== === {{DEN}} === Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний "дхен" буюу "доор, тэгш тал", "мерек" буюу "хил, ой мод" гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч "Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх" номонд дурдсан нь бий.<ref>Thorpe, B. ''<u>The Life of Alfred The Great</u> Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. === {{DMA}} === Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар "Ням гаригийн газар нутаг" гэх утгатай "Доминик" гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. === {{DOM}} === Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр <ref>Partido Revolucionario Dominicano. "{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}</ref> тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар "Гэгээн Доминикийн газар нутаг" гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм. === {{TLS}} === Португаль хэлний "Дорнын дорно орших арал" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд "Тимур" гэдэг нь "дорно", "зүүн" гэсэн утгыг агуулдаг байна. ==Е== === {{EGY}} === [[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]] фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр "Ка болон Птагын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд "Айжиптос" гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд "Птах" гэдэг нь "нээгч, илрүүлэгч" гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох "Страбо"-д "Аханоу гиптиос" буюу "Аахены доох нь орших нутаг" гэсэн утгатай грек үг ажээ. ::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр "хот" гэсэн утгатай юм. ==Ж== === {{DJI}} === Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед "Техути/Тот бурханы нутаг" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм. ==З== === {{ZAM}} === "Замбези голын нутаг" гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. === {{ZIM}} === Шона омгийнхний хэлээр "Жимба-же-мабве" буюу "Чулуун гэр" гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ. ==И== === {{ISR}} === Израйль гэдэг нь "Бурхантай хамт тулалдах" гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. === {{IDN}} === "Энэтхэгийн арлууд" гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн "Дорнод Энэтхэг" гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм. === {{JOR}} === "Йордан голынхон" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний "ирд" буюу "Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм. === {{IRQ}} === "Эрак" буюу "Доод орших газар" гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших "Эрэк/Урук" гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. === {{IRN}} === "Арянчуудын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. "Аря" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "угсаатан", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{IRL}} === Ирландчууд өөрсдийгөө "Эйре" гэж нэрлэдэг бөгөөд "Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. "Эйре" гэх үг нь Сельтик хэлний "ивериу" буюу "үржил шим" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд "Үржил шимт нутаг" гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн "Төмрийн нутаг" гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий. === {{ESP}} === Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь "И-сепаним" буюу "туулай" гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл "Туулайнуудын нутаг" гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. === {{ISL}} === Хуучин Норс хэлний "исс" буюу "мөс" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай "Мөсөн нутаг" гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар "Сельтикийн өв уламжлал" номондоо "ис-ланд" буюу "Исүс" болон "Айсис" охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.<ref>{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}</ref> === {{ITA}} === Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний "италос" буюу "бух" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний "витулус" буюу "тугал" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд "тугал" гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ. === {{UK}} === Дундад зууны Латин хэлний "Британниа Майор" буюу "Их Британи" гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. "Британи" гэдэг нь Уэльс хэлний "Претани" буюу "будагдсан хүмүүс" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. ::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. ::'''''Албион''''' Грек хэлний "Албиво" буюу Латин хэлээр "Альба" буюу "цагаан" гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай. ==Й== === {{YEM}} === Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний "Имн" буюу "өмнөд" "Йамин" буюу "баруун тал" гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.<ref>Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the "right" and north on the "left"</ref> Зарим судлаачид "Юмн" буюу "аз жаргал" гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг. ==К== === {{CPV}} === Португаль хэлний Кабо Верде буюу "Ногоон хошуу" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. === Казахстан {{KAZ}} === Амальгам хэлээр "Казахуудын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. "казак" гэдэг нь "нүүдэлчин", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд "стан" гэдэг нь персээр "нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{CAM}} === Санскрит хэлний "камания бхожа" буюу "Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref>Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975</ref> Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..<ref>Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.</ref><ref>George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 & 155. {{fr icon}}</ref> Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' ("weak") or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' ("the least")<ref>Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.</ref> Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний "Камбаужия" буюу "үлбэгэр", Авестан хэлний "Камбишта" буюу "өчүүхэн" гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. === {{CMR}} === Герман хэлний "Камерун", Франц хэлний "Камероун" буюу "сам хорхой" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу "сам хорхой" ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.<ref name="MLW">{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |url-status=dead }}</ref> === {{CAN}} === Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний "Канада" буюу "Тосгон" гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.<ref>{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}</ref> Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд "ака", Португальчууд "ка-нада" гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь "юу ч алга" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. === {{QAT}} === Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт "Катари" гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд "Каттер" буюу "зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин" гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. === {{KEN}} === Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр "Кере Ниага" буюу "Цагаан хайрхан" гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний "Кирима Нгай" буюу "Бурхадын орших хайрхан" гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. === {{CYP}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний "зэс" гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.<ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge & Sons (London), 1878.</ref> Шумерийн "Кубар" буюу "хүрэл" гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн "кипариссос" буюу "агар задан мод" <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> эсвэл "кипрос" буюу "улаан хүрэн" гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна. === Киргизстан {{KGZ}} === Турк хэлний "кирк" буюу "40" гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн "40 овгийнхний нутаг" гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна. === {{KIR}} === Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг "Кирибат" гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна. === {{COL}} === Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн "Колумбийн газар нутаг" гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.<ref>{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre "Colombia", El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}</ref> === {{COM}} === Араб хэлний "Камар" буюу "Сар" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CGO}} === Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. "Конго" гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр "анчид" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}</ref> Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. === {{COD}} === Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. === {{KOS}} === Серби хэлний "Кос" буюу "хар шувуу", "ово" буюу "нутаг" гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CRC}} === Испани хэлний "Баян эрэг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд "Коста дель Оро" буюу "Алтан эрэг" гэж уулга алдаж байсан удаатай. === {{CIV}} === Франц хэлний "Зааны ясан эрэг" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг "Алтан эрэг", "Боолын эрэг" гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. === {{CUB}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний "кубао" буюу "үржил шимт нутаг" <ref>Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', "{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}".{{Unreliable source?|date=September 2009}}</ref> "коабана" буюу "сайхан нутаг" <ref>[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}".{{Unreliable source?|date=June 2009}}</ref> гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн "Куба" гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. <ref>Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.</ref><ref>Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.</ref> === {{KUW}} === Араб хэлний "кут", "коут" буюу "усны ойролцоо барьсан цайз" гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. ==Л== === {{LAO}} === Энэтхэг хэлний "лава" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний "Лан Шанг" буюу "сая, сая зааны өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. === {{LVA}} === Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр "Лиет" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. === {{LSO}} === Сесото омгийнхний хэлээр "Басоточуудын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. <ref>{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=314|isbn=0-7432-7095-9}}</ref> Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд "восото" буюу "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. <ref>Merriam-Webster Online. "[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]". Retrieved 11 May 2012.</ref> === {{LBR}} === Латин хэлний "Либер" буюу "эрх чөлөө" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна. === {{LIB}} === Араб хэлний "лебнан" буюу "цагаан", "лебнен" буюу "сүү" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр "ливан" гэдэг нь "Бурханы зүрх" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон "Гигламешийн судар" бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. === {{LBY}} === Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан "Ливийн цөл"-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр "Либианс" буюу "цөлийн баруун тал" гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. === {{LTU}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн "лиети" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний "а-лей-сон" буюу "Аяга", Тохари хэлний "лиям" буюу "нуур" эртний слав хэлний "лияти" буюу "аадар бороо" гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний "лиетус" буюу "хур элбэгтэй нутаг" гэсэн утгатай юм байна. === {{LIE}} === Герман хэлний "гялтганасан чулуу" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. === {{LUX}} === Герман хэлний "люцл" буюу "жижиг", "бург" буюу "шилтгээн" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд "Жижиг шилтгээн" гэх утгыг илэрхийлнэ. ==М== === {{MRI}} === Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг. === {{MRT}} === Латин хэлний "Моорчуудын нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм. === {{MAD}} === Малагаси омгийнхний хэлээр "Малагасичуудын эх орон" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж "Мадагаскар" гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. === {{MKD}} === Грек хэлний "Македовиа" буюу "хязгаар нутаг, дараагийн" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref><ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary</ref> Түүнээс гадна Грек хэлний "Македнос" буюу "өндөр, нарийхан" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. <ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref> === {{MWI}} === Уугуул Малавичуудын хэлээр "оргилсон их усан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм. === {{MAS}} === Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний "мала" буюу "уулс" гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний "мелаю", "млаю" буюу "шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. === {{MDV}} === Санскрит хэлний "маладвипа" буюу "арлуудын цэцгэн титэм" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний "мала" буюу "уулс", санскрит хэлний "дива" буюу "арал" гэсэн үгнээс үүдсэн "Уулсын арал" гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. === {{MLI}} === Эртний Баруун Африк хэлний "мали" буюу "усны үхэр" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. === {{MLT}} === Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. <ref name="ndmh">{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}</ref> Грек хэлний "мелита" буюу "зөгийн бал" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.<ref name="ndmh"/><ref>{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}</ref> Финикчүүдийн "малет" буюу "диваажин" гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.<ref>{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11&lpg=PA11&dq=Maleth+Malta+haven&source=web&ots=PGO2OF9Y9I&sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === {{MAR}} === Эртний Бербер хэлний "Мур Акуш" буюу "Бурхадын нутаг" гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{MHL}} === Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. === {{MEX}} === Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр "нар" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан "Мексихтили" хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Нахуати омгийн "метцтий" буюу "сар", "зиктий" буюу "гол" гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл "Мекихко" гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. === {{FSM}} === Грек хэлний "микро" буюу "жижиг", "несос" буюу "арал" гэх үгнээс үүдсэн "жижиг арлууд" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{MDA}} === Эртний Готик хэлний "мулда" буюу "шороо", "шавар" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох "Молдав" нэр үүссэн ажээ. === {{MON}} === Грек хэлний "Ганцаар амьдрах" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. === {{MGL}} === "Монголчуудын нутаг" гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах "Мон" нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн "Мөнх" гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ. <ref>{{cite book |author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History | title = Монгол улсын түүх | trans_title = History of Mongolia | year = 1999 | publisher = Admon | location = | language = Mongolian | isbn = | pages = 67–69 | chapter = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал | trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols }}</ref> Мөн монгол гэдэг нь "Ба" гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд "Ба" гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү "Ба" Гэдэг үгэн дээр олон тооны "-ууд" нөхцлийг залгаснаар "Багууд" буюу "Бангууд" гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг. •Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий. Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий. Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. === {{MNE}} === Итали хэлний Венец аялагаар "Хар уул" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. ::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л "Хар уул" гэх утгыг илэрхийлнэ. === {{MOZ}} === Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. === {{MYA}} === Эртний Бирм хэлний "мьян" буюу "хурдан", "мар" буюу "хүчтэй" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг "Мьянмачууд" гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.<ref name="thantmyintu2001">{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}</ref> ==Н== === {{NAM}} === Нама хэлний "Намиб" буюу "Юу ч үгүй газар орон" гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. === {{NRU}} === Науру омгийнхний хэлээр "Анаоэро" буюу "Би далайн эрэг явлаа" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг "Наводо" эсвэл "Онаверо" гэж тэмдэглэж байсан гэдэг. === {{NIG}} === Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний "негхиррэн" буюу "урсаж буй ус" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний "Ни Гир" буюу "Гир мөрөн" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.<ref>{{cite book | title =Atlas A-Z | publisher =Dorling Kindersley | year =2004 | location =New York City | page =289 }}</ref> Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний "нигер" буюу "хар арьст" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. === {{NGR}} === Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай ижилхэн юм. === {{NED}} === Голланд хэлээр "Доод нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. <ref>see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used "by the Austrians" in contradistinction to their own mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.</ref> Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. <ref name=Duke>{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}</ref>{{rp|37}} ::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний "холт" буюу "модот нутаг" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=holland&searchmode=none Holland]".</ref> === {{NCA}} === Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр "никари" буюу "нуур" гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд "Никари" гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа "акуа" буюу "ус" гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх "Никарагуа" гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм. === {{NOR}} === Хуучин Норс хэлний "норорвегр" буюу "Умардын зам" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. ::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь "Умард" гэсэн утгатай үг юм. ==О== === {{OMA}} === Араб хэлний "аамен", "амун" буюу "гэрээслэгдсэн, суурьшсан" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг "Омана" гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.</ref> === {{RUS}} === Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний "родс" буюу "завьчин" гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд "Росиа", Варангичууд "Рус гэж тэмдэглэж байжээ. ==Ө== === {{RSA}} === Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир "Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. ::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр "Өмнөд Африк" гэсэн үг юм. ::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний "Азайнейн" буюу "хуурай" гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. === {{KOR}} === "Горео" болон "Гогурео" улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний "Гуру" буюу "хана хэрэмт хот", "Гаури" буюу "төвийн" гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. ::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний "Гао Ли" буюу "сүрлэг" гэсэн үгнээс гаралтай юм. === {{SSD}} === Судан гэдэг нь Араб хэлний "судан" буюу "хар арьстан" гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа "өмнөд" гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. ==П== === {{PAK}} === Пакистан гэдэг нь Урду хэлний "Паки" буюу "ариун", Перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл "Ариун улс" гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч "Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй" зохиолдоо "Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН" болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}</ref> === {{PLW}} === Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр "Айбелау" буюу "Шууд бус хариултууд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.<ref>Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. "[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]". Retrieved 22 September 2011.</ref> ::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная. === {{PLE}} === Хебрю хэлний "Филистинчүүдийн газар орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]</ref> Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ "Палестина" гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. === {{PAN}} === Уугуул Куева индианчуудын хэлээр "Арвин их загасны орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ. === {{PNG}} === Папуа гэдэг нь Малай хэлний "папуах" буюу "үсэрхэг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир "Шинэ Гвиней" гэх нэр өгсөн байна. === {{PAR}} === Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний "пара" буюу "гол", "гуай" буюу "титэм" гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн "Их уст гол" гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон "Паяагуачуудын нутаг" гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. === {{PER}} === Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь "Биру" буюу "Гол" гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд "Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ" гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон "Беру" гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{POL}} === "Польшчуудын нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний "Поле" буюу "Нээлттэй талбай" гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. === {{POR}} === Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний "порт" буюу "боомт", Грек хэлний "каллис" буюу "үзэсгэлэнтэй", Латин хэлний "Калере" буюу "халуун" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. ==Р== === {{RWA}} === Кинярванда хэлний "кванда" буюу "Газар нутгаа тэлсэн" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.<ref>Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.</ref> Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{ROU}} === Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг. ==С== === {{SAM}} === Уугуул Самоачуудын хэлний "са" буюу "ивээгдсэн", "моа" буюу "төв" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол "Моа шувуунуудын орон" гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. === {{SMR}} === Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч "Гэгээн Маринус"-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. === {{STP}} === :'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний "Гүн, ван, хунтайж" гэсэн үг юм. === {{KSA}} === Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. "Сауд" гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм. === {{SWZ}} === Сваци омгийнхний хэлээр "Свацичуудын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг "Сваци" гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. === Сейнт Винсент ба Гренадинес === :'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ. === Сейнт Киттс ба Невис === :'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. :'''Невис''': Испани хэлний "Цасан хатан" гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ. === {{LCA}} === Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ. === {{SYC}} === Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна. === {{SEN}} === Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Зенага" буюу "газар нутаг" гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. === {{SRB}} === Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний "сиро" буюу "давтах", хуучин Индик хэлний "сарбх" буюу "тулалдах", латин хэлний "серо" буюу "бүтээн байгуулах" Орос хэлний "Пасерб" буюу "дагавар хүүхэд", Украин хэлний "присербится" буюу "нэгдэн орох" гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний "уух" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ. === {{SIN}} === Санскрит хэлний "Симхапура" буюу "Арслант хот" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{SYR}} === Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний "сириак" буюу "хүмүүс" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. === {{SVK}} === Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь "слово" буюу "үг" гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн "слава" буюу "суу алдар, "слух" буюу "сонсох" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий. === {{SVN}} === Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{SOL}} === Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. === {{SOM}} === Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь "сак мааль" буюу "үхэрчид" гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. === {{SDN}} === Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. === {{SUR}} === Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. === {{SLE}} === Испани хэлний "Сьерра Леона" буюу "Арслант уул" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий. ==Т== === {{THA}} === Тай хэлээр "Тай үндэстний өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. "Тай" үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар "хүн ард", "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. ::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь "Тайландын язгуур угсаа" гэсэн утгатай тайланд үг юм. === {{TJK}} === "Тажикуудын эх нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. "Тажик" гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр "Тази" буюу "Араб" гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний "Таг Жиг" буюу "бар, ирвэс" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх "Тажикистан" гэх нэр бий болжээ. === {{TAN}} === "Танганияка болон Занзибарын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо "Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс " гэх нэрийг авсан байна. ::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг "ту танганияка" буюу "нэгдэн орох", "ус тааралдах" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн "тонга" буюу "арал", "хика" буюу "хавтгай" гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. ::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний "Занжибар" буюу "Хар эрэг" гэсэн утгатай үг юм. === {{TOG}} === Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр "то" буюу "ус", "го" буюу "эрэг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref>{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}</ref> <ref name="Togo1920s"/> Мөн Германчуудын нээсэн "Тоговилль" гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. === {{TGA}} === Уугуул Самоачуудын хэлээр "Өмнөд", "Өмнөдийн" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{CAF}} === Франц хэлний "République centrafricaine" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{TRI}} === Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. ::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ "Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал" гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс "Тринидад" гэх нэршил үүссэн гэдэг. ::'''''Тобаго''''' "Тамхи" буюу "Тамхины орон" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ. === {{TUV}} === "Найман арал", "Өөр хоорондоо адилгүй найман арал" гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{TUN}} === Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. "Таниф" буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь "Тинес" хотын нэр болсон байна. <ref>{{cite book | last = Taylor | first = Isaac | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature | publisher = BiblioBazaar, LLC | year = 2008 | page = 281 | isbn = 0-559-29668-1 }}</ref> <ref name="ej-brill">{{cite book | last = Houtsma | first = Martijn Theodoor | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 | publisher = Brill | year = 1987 | page = 838 | isbn = 90-04-08265-4 }}</ref> Мөн түүнчлэн Бербер хэлний "доор орших", "цогцолсон" гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. <ref name="peter-ross">{{cite book | first1 = Peter M. | last1 = Rossi | first2 = Wayne Edward | last2 = White | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal | publisher = Pierian Press, [[University of Michigan]] | year = 1980 | page = 132 }}</ref> === {{TUR}} === Араб хэлний "Тюрк" буюу "цогцлоон бүтээсэн" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{TKM}} === "Туркменчүүдийн эх орон" гэсэн утгатай үг юм. "Туркмен" гэдэг нь Согдиан хэлний "Турк шиг харагддаг", "Турктэй ижилхэн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. <ref>[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''"Early Türks: Essays on history and ideology"'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}</ref> Туркменчууд заримдаа "Цэвэр Турк" гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. <ref>''US Library of Congress Country Studies.'' "[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan]."</ref> Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар "итгэл үнэмшил, ариун шүтээн" гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг. ==У== === {{UGA}} === Свахили хэлний "Буганда" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. "Баганда" гэдэг нь "Ах дүүс", "эвтэй хүмүүс" гэсэн утгыг илтгэдэг байна. === {{UZB}} === Турк хэлний "уз" буюу "өөрийн", "бек" буюу "эрхэм", перс хэлний стан буюу "улс" гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид" Эрх чөлөөтэй нутаг" гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. === {{UKR}} === Украин гэдэг нь Слав хэлний "Крайна" буюу "улс", "хязгаар нутаг" гэх утгатай юм. === {{URY}} === "Уругвай голын хажууд орших улс" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. "Уругвай" гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь "уругуа" буюу "дун", "и" буюу "ус" гэж тайлбарласан бол зарим нь "уру" буюу "шувууд", "гуаи" буюу "нүүдэллэж ирдэг" гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. ==Ф== === {{FJI}} === Уугуул Фижичүүдийн хэлээр "фиси" буюу "хараач" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref>Thompson, Basil. "{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}". ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892</ref> Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь "Вити Левү" буюу "Аугаа Вити" гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. <ref>{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': "Europeans in Fiji".</ref> === {{FIN}} === Хуучин Норс хэлээр "Финчүүдийн өлгий нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref name="Names&Histories"/> Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Фенни", "Финной", хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед "Фани" гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний "финне" буюу "хэсүүлч", "анчид" гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг. :'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний "Суомаа" буюу "баянбүрд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. <ref name="Names&Histories"/> === {{FRA}} === Эртний Франк хэлээр "Франкуудын эх орон" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр "франкон" буюу "жад" гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний "Франкиш" буюу "эрх чөлөөт" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. <ref name="Names&Histories"/> ==Х== === {{HON}} === Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр "далайн гүн ёроол" гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий. === {{HRV}} === Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний "Круаити" буюу "ус нэрэгчид" гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол "Хровати" буюу "жадны үзүүр бүтээгчид", "храват" буюу "уулчид" гэх үгнээс үүссэн гэжээ. === {{CHN}} === Эртний Санскрит хэлний "хина", Дундад зууны Перс хэлний "хини" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref name="AmHerChin">''The American Heritage Dictionary of the English Language''. "[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]". Houghton-Mifflin (Boston), 2000.</ref> "Хина" гэдэг нь тусгайлсан утгагүй "Чин" болон "Жин" гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. ::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь "Дундад улс" гэсэн утгатай. ==Ч== === {{TCD}} === Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь "нуур" гэсэн үг юм байна. === {{CHL}} === Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро "Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс" гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний "Чили" гэх үг тус улсын нэр болсон байна. <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.<ref>{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}</ref><ref>{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}</ref> Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн "чири" буюу "алт" <ref name="1911britannica">"CHILE." Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. ("derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow")</ref>, Аймара омгийн "тчили" буюу "газрын төгсөгл", "цас" <ref name="1911britannica"/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning "snow." |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }} {{Webarchiv|url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |wayback=20080510215421 |text=Chile (república) |archiv-bot=2026-07-29 01:30:28 InternetArchiveBot }} 31 October 2009.</ref>, Мапүче омгийн "чийли-чийли" буюу "шар далавчит хар шувуу" гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. <ref name="hudson"/><ref>{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}</ref> === {{CZE}} === 1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. "Чета" буюу "цэргийн нэг хороо" гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. <ref>Online Etymology Dictionary. "[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]". Retrieved 11 February 2011.</ref> ==Ш== === {{SWE}} === Хуучин Норс хэлний "свипиод" буюу "айлын ганц хүүхэд" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн "Эх орны иргэн" гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. ::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. "Шведийн хаант нутаг" гэсэн утгатай Швед үг юм. === {{CHE}} === Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд "Швиц" гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. ::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. === {{NZL}} === Голланд хэлний "Нова Зийландиа" буюу "Шинэ тэнгисийн нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. === {{LKA}} === Санскрит хэлний "Шри" буюу "ариун", "Ланка" буюу "арал" гэсэн үгнээс бүтсэн "Ариун Арал" гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг. ==Э== === {{GNQ}} === Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин "Гвиней" гэдэг нь Бербер хэлний "гинавен", "агинау", "агинаоу" буюу "түлэгдсэн", "хар арьстан" гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{ECU}} === Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар "Экуадор" гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. === {{SLV}} === Испани хэлний "Сальвадор" буюу "Авран нигүүлсэгч" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад "Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх" гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}</ref><ref>San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}</ref> === {{IND}} === Хуучин Перс хэлний "Хинду" үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний "Индус голынхон" гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч "Индус" гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр "Синду" гэж нэрлэдэг юм. ::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. === {{ERI}} === Эртний Грек хэлний "Эритра Талассиа" буюу "Улаан тэнгис" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн "Эритрум" гэх болсоноор орчин үеийн "Эритри" гэх нэршил бий болсон байна. === {{EST}} === Латин хэлний "Аестигийн газар нутаг" гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний "аустам, Прото-Индо-Европ хэлний "аус" буюу "зүүн", "өрнө" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. === {{ETH}} === Латин хэлний "Аетопиа" буюу "Харуудын өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд "Алтиопс" буюу "Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг" гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү "Итиоппс"-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.<ref name="Names&Histories"/> ==Я== === {{JPN}} === Шанхай хятад хэлний "Жеппун" буюу "Наран мандах нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. ::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний "Онёоми" гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь "ажиллах", "хийх" гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. === {{JAM}} === Тайно/Аравак хэлний "Замайка", "Хамайка" буюу "Ус болон моддын нутаг" гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд "Рашаан булагын эх орон" ч гэж тайлбарлах нь бий. == Мөн үзэх == {{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}} * [[Дэлхийн улс орны нэрс]] ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Хороним|!Улсууд]] [[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]] qpls2uz5uf7k8o636w9ariswhxdtm1v 0 79134 863968 726824 2026-07-29T10:59:01Z Chongkian 21163 863968 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Озон задалдаг бодис (ОЗБ)''' гэдэг нь [[давхраат мандал]] дахь озон (O₃)-той химийн урвалд орж, задалдаг химийн бодисуудыг хэлнэ. Эдгээр бодисын тоонд хлор, бром гэх мэт галоген агуулсан химийн нэгдлүүд буюу Хлортфторт нүүрстөрөгч '''(en. chlorofluorocarbon CFC)''', гидрохлортфторт нүүрстөрөгч '''(en. hydrochlorofluoro carbon)''' төрлийн бодисууд мөн зарим хлорт, бромт нэгдлүүд хамаардаг. Эдгээр химийн бодисууд [[хөргөгч]], [[агааржуулагч]] төхөөрөмжийн [[хөргөх бодис]], [[аэрозол шүргишч]]ийн пропеллант, [[гал унтраагуур]]ын бодис, тусгаарлагч [[хөөсөнцөр]]ийн үйлдвэрлэлд ашиглагддаг үлээгч бодис гэх мэт зориулалтаар ашиглагддаг. == Гадны холбоос == {{commonscat|Ozone depletion|Озоны цоорхой}} [[Ангилал:Хүн төрөлхтөн]] [[Ангилал:Байгаль орчны бохирдол]] [[Ангилал:Агаарын бохирдол]] k3agexnw1s3prx0wqkx4zenr3aj1rcm 863969 863968 2026-07-29T10:59:15Z Chongkian 21163 863969 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Озон задалдаг бодис (ОЗБ)''' гэдэг нь [[давхраат мандал]] дахь озон (O₃)-той химийн урвалд орж, задалдаг химийн бодисуудыг хэлнэ. Эдгээр бодисын тоонд хлор, бром гэх мэт галоген агуулсан химийн нэгдлүүд буюу Хлортфторт нүүрстөрөгч '''(en. chlorofluorocarbon CFC)''', гидрохлортфторт нүүрстөрөгч '''(en. hydrochlorofluoro carbon)''' төрлийн бодисууд мөн зарим хлорт, бромт нэгдлүүд хамаардаг. Эдгээр химийн бодисууд [[хөргөгч]], [[агааржуулагч]] төхөөрөмжийн [[хөргөх бодис]], [[аэрозол шүргишч]]ийн пропеллант, [[гал унтраагуур]]ын бодис, тусгаарлагч [[хөөсөнцөр]]ийн үйлдвэрлэлд ашиглагддаг үлээгч бодис гэх мэт зориулалтаар ашиглагддаг. == Гадны холбоос == {{commonscat|Ozone depletion|Озоны цоорхой}} [[Ангилал:Хүн төрөлхтөн]] [[Ангилал:Байгаль орчны бохирдол]] [[Ангилал:Агаарын бохирдол]] {{Түүхий}} tutq6pt06enuyh4efxdby23wg57w5yd 0 105908 863906 863558 2026-07-29T02:56:44Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 863906 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Израилын хот}} {{Инфобокс суурин | name = Хайфа | native_name = {{native name|he|חיפה|italics=off}}<br />{{native name|ar|حيفا|italics=off}} | settlement_type = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/3/2/2 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = The Hanging Gardens of Haifa, Israel (50099173503) (cropped).jpg | caption1 = [[Бахайн ертөнцийн төв]]өөс харагдах Хайфа хот | image2 = SailTower.jpg | caption2 = [[Дарвуул (Хайфа)|Дарвуул]] | image3 = Haifa_Theatre_0401.jpg | caption3 = [[Хайфагийн театр]] | image4 = Israel_Electric_Company_Building_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa.jpg | caption4 = [[IEC Tower]] | image5 = 98082 polytechnic PikiWiki Israel.jpg | caption5 = [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Мадатек]] | image6 = Bat Galim neighborhood and Haifa Bay.jpg | caption6 = [[Бат-Галим]] | image7 = Hadar_and_Carmel.jpg | caption7 = [[Адар]] | image8 = 97600_stella_maris_monastery_PikiWiki_Israel.jpg | caption8 = [[Стелла Марис хийд]] }} | image_flag = Flag of Haifa.svg | image_blank_emblem = [[File:Haifa coa.svg|60px]] | blank_emblem_type = Сүлд | image_map = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg | mapsize = 250px | map_caption = Хайфагийн газрын зураг | pushpin_map_alt = | pushpin_map = Израил умард хайфа#Израил | pushpin_mapsize = | pushpin_label_position = left | pushpin_map_caption = Израил дахь байршил | coordinates = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}} |subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] |subdivision_name = {{ISR}} |subdivision_type1 = [[Израилын тойргууд|Тойрог]] |subdivision_name1 = [[Хайфа тойрог|Хайфа]] |subdivision_type2 = Дэд тойрог |subdivision_name2 = [[Хайфа дэд тойрог|Хайфа]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 1-р зуун |government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] |governing_body = Хайфа хотын захиргаа | leader_title = [[Хайфа хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Йона Яхав]] | unit_pref = metric | area_total_dunam = {{formatnum:63666|R}} | population_footnotes = {{Israel populations|reference}} | population_total = {{Israel populations|Haifa}} | population_urban = 600,000 | population_metro = 1,050,000 | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = Хайфачууд | demographics_type1 = Угсаатан | demographics1_footnotes = {{Israel populations|reference}} | demographics1_title1 = [[Израилын Еврейчүүд|Еврейчүүд]] | demographics1_info1 = 73.1% | demographics1_title2 = [[Израилын араб иргэд|Арабууд]] | demographics1_info2 = 12.1% | demographics1_title3 = Бусад | demographics1_info3 = 14.8% | timezone1 = [[Израилын Стандарт Цаг|IST]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Израилын Зуны Цаг|IDT]] | utc_offset1_DST = +3 | website = {{URL|www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}} }} '''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].<ref name="CBS">{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}</ref><ref name="pop">{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}</ref> Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог. Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.<ref name="Judaica">[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139</ref> МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.<ref name="UNESCO">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == Нэрний гарал үүсэл == Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.<ref>{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}</ref> == Түүх == === Османчуудын ноёрхол === [[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг. [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон. [[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв. [[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.<ref>{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}</ref> Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв. [[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов. [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}</ref><ref name="modern">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}</ref> [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.<ref>Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)</ref> Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв. [[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.<ref>{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}</ref> [[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]] [[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]] Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ. [[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан. [[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]] === Британийн мандат === [[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.<ref>{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}</ref> [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв. [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.<ref>Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''</ref><ref name="Census1922">Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]</ref> [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.<ref>{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}</ref> Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.<ref>Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press</ref> [[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.<ref>{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}</ref> [[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]] === 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн === [[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.<ref>[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137</ref> [[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.<ref>{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}</ref> Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.<ref>Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.</ref> Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв. Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.<ref>Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: "Nor is there any evidence that a "massacre" took place in the town."</ref> [[Файл:הריסות העיר התחתית בחיפה לאחר מלחמת השחרור.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]] === Израил улс === [[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}</ref> [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. [[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.<ref name="Johal">{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}</ref> [[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}</ref> 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.<ref>{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009|archive-date=24 Долдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724135023/http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|url-status=dead}}</ref> == Хүн ам == {{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}} Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.<ref name="Stats2003">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}</ref> Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.<ref>Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}</ref> 1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.<ref name="demo">{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}</ref> [[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.<ref name="globes">{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}</ref> == Газар зүй == Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.<ref>{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}</ref> [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.<ref name="tiers">{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}</ref> Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.<ref>{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}</ref>{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}} == Уур амьсгал == Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html |wayback=20091028171259 |text=Israel |archiv-bot=2026-07-29 02:56:38 InternetArchiveBot }}</ref> Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм. {{Уур амьсгалын хүснэгт |location=[[Хайфа нисэх буудал]] (5 м / 16 фут) (Хэм: 1995–2010, Туйлшрал 1898–2011, Хур тунадас: 1980–2010) |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C=27.0 |Feb record high C=30.4 |Mar record high C=38.0 |Apr record high C=42.5 |May record high C=44.6 |Jun record high C=43.5 |Jul record high C=37.8 |Aug record high C=37.8 |Sep record high C=41.8 |Oct record high C=41.4 |Nov record high C=36.0 |Dec record high C=31.5 |Jan avg record high C=22.6 |Feb avg record high C=25.0 |Mar avg record high C=29.9 |Apr avg record high C=35.5 |May avg record high C=36.2 |Jun avg record high C=34.6 |Jul avg record high C=35.2 |Aug avg record high C=34.1 |Sep avg record high C=34.7 |Oct avg record high C=35.4 |Nov avg record high C=30.3 |Dec avg record high C=24.7 |year avg record high C= |Jan high C=17.8 |Feb high C=18.6 |Mar high C=20.9 |Apr high C=23.8 |May high C=26.5 |Jun high C=29.5 |Jul high C=31.6 |Aug high C=31.6 |Sep high C=30.2 |Oct high C=27.9 |Nov high C=24.4 |Dec high C=19.8 |year high C= |Jan mean C=13.9 |Feb mean C=14.4 |Mar mean C=16.5 |Apr mean C=19.4 |May mean C=22.4 |Jun mean C=25.7 |Jul mean C=28.0 |Aug mean C=28.4 |Sep mean C=26.7 |Oct mean C=23.7 |Nov mean C=19.8 |Dec mean C=15.8 |year mean C= |Jan low C=10.0 |Feb low C=10.2 |Mar low C=12.1 |Apr low C=14.8 |May low C=18.2 |Jun low C=21.9 |Jul low C=24.4 |Aug low C=25.1 |Sep low C=23.2 |Oct low C=19.5 |Nov low C=15.1 |Dec low C=11.8 |year low C=15.9 |Jan avg record low C=5.4 |Feb avg record low C=6.1 |Mar avg record low C=7.6 |Apr avg record low C=9.5 |May avg record low C=13.7 |Jun avg record low C=18.4 |Jul avg record low C=21.7 |Aug avg record low C=22.7 |Sep avg record low C=19.5 |Oct avg record low C=14.8 |Nov avg record low C=9.9 |Dec avg record low C=7.3 |year avg record low C= |Jan record low C=-1.6 |Feb record low C=-3.5 |Mar record low C=2.0 |Apr record low C=4.3 |May record low C=9.6 |Jun record low C=13.0 |Jul record low C=17.0 |Aug record low C=17.9 |Sep record low C=14.2 |Oct record low C=8.5 |Nov record low C=5.0 |Dec record low C=0.2 |year record low C= |rain colour=green |Jan rain mm=124.9 |Feb rain mm=95.2 |Mar rain mm=52.8 |Apr rain mm=23.6 |May rain mm=2.7 |Jun rain mm=0.1 |Jul rain mm=0.0 |Aug rain mm=0.0 |Sep rain mm=1.2 |Oct rain mm=28.0 |Nov rain mm=77.8 |Dec rain mm=135.5 |unit rain days=0.1 мм |Jan rain days=13.9 |Feb rain days=11.7 |Mar rain days=8.6 |Apr rain days=3.6 |May rain days=1.4 |Jun rain days=0.1 |Jul rain days=0.1 |Aug rain days=0 |Sep rain days=0.8 |Oct rain days=3.9 |Nov rain days=8.0 |Dec rain days=11.8 |source 1=''Израилын Цаг Уурын Алба''<ref name=IMS>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |title=Temperature average |publisher=Израилын Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130618145923/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |archive-date=2013-06-18}}{{in lang|he}}</ref><ref name=Rain>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |title=Precipitation average |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925080227/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |archive-date=2011-09-25}}{{in lang|he}}</ref> }} == Эдийн засаг == [[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]] [[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]] Израилын "Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг" гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.<ref>{{Cite news|title=Tel Aviv: "Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays"|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.<ref name="foundation">{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com}}</ref> Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.<ref>{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.<ref name="Monocle">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}</ref> [[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}</ref> Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.<ref name="hotels">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref> 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}</ref> === Аялал жуулчлал === [[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.<ref name="tourism">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.<ref name="leisure">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}</ref> Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.<ref>{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}</ref> [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415044437/http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|url-status=dead}}</ref> == Урлаг ба соёл == [[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]] [[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]] Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.<ref name="culture">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture & Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}</ref> Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}</ref> [[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}</ref> Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн "Едиот Хайфа" сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок & блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ. === Музей === [[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]] Хайфа нь арав гаруй музейтэй.<ref name="museums">{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}</ref> Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}</ref> Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг. == Засгийн газар == [[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.<ref name="govt">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&q=haifa+municipality&pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}</ref> Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.<ref name="council">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.<ref name="councillors">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> === Хотын дарга нар === [[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]] {{Div col}} * [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77) * [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81) * [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84) * [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903) * [[Джамиль Садик]] (1904–10) * [[Рифат аль-Салах]] (1910–11) * [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13) * [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27) * [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40) * [[Шабтай Леви]] (1940–51) * [[Абба Хуши]] (1951–1969) * [[Моше Флиманн]] (1969–1973) * [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975) * [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978) * [[Ари Гурель]] (1978–1993) * [[Амрам Мицна]] (1993–2003) * [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003) * [[Йона Яхав]] (2003–2018) * [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024) * [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе) {{Div col end}} == Эмнэлгийн байгууламж == [[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]] [[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]] Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.<ref>{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}</ref> Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}</ref> Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.<ref>{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}</ref> == Боловсрол == Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг. [[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.<ref>{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz|archive-date=3 Арван хоёрдугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071203085715/http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|url-status=dead}}</ref> 2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.<ref name="edu">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.<ref>{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013|archive-date=3 Есдүгээр сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903212521/http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|url-status=dead}}</ref> == Тээвэр == === Нийтийн тээвэр === [[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]] Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг. Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг: * Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд * Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг. [[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]] Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно. Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм. [[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]] Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}</ref> Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ. === Агаар болон далайн тээвэр === [[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг. === Зам === Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.<ref>{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}</ref> == Спорт == [[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]] Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн. Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан. == Ах дүү хотууд == Одоогийн байдлаар:<ref>{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}</ref> * {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он * {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он *{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он * {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны * {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он * {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он * {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он * {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] * {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он * {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он == Зургийн цомог == <gallery widths="180" heights="180" perrow="6"> Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, "Каньон Азриели Хайфа" худалдааны төв, Конгрессийн төв. Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв Файл:Метронит..jpg|Метронит Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв Файл:Karmelit.jpg|Кармелит Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац» </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Haifa|Хайфа}} {{Wikinews|Haifa|Хайфа}} {{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}} == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Израилын хот}} {{Хайфа тойрог}} [[Ангилал:Хайфа| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]] [[Ангилал:Хайфа тойрог]] [[Ангилал:Израилын хот]] s3l6rohe4e8lw77b16ipof1mq5rt3n9 0 106872 863921 738840 2026-07-29T04:00:04Z Avirmed Batsaikhan 53733 863921 wikitext text/x-wiki [[Жалайр]] овогт '''Буянтын Дашцэрэн ('''[[Дорнод аймаг|Дорнод]] аймгийн [[Халхгол сум]]анд 1925 онд төрсөн- 2000 онд нас барсан) -Монгол Улсын дипломатч бөгөөд БНМАУ-ын тусгаар тогтнолыг олон улсаар баталгаажуулахад гар бие оролцсон төрийн зүтгэлтэн. == Намтар == Эцэг Буянт нь хэдийгээр малчин хүн байсан ч бичиг үсэгтэй нэгэн байжээ. Б.Дашцэрэн 1947 онд Москвагийн олон улсын харилцааны дээд сургуульд суралцахаар явжээ. 1961 онд БНМАУ [[НҮБ]]-ын гишүүнээр элсэхэд Монголын төлөлөөгчдийн бүрэлдэхүүнд орж явсан. НҮБ-ын Ерөнхий Ассемблейн 16 дугаар чуулганы 1043 дахь Бүгд хурлаар гаргасан 1630 дахь тогтоолд: 1961 оны 10 дугаар сарын 25-нд БНМАУ-ыг НҮБ-ын гишүүнээр элсүүлэхийг шийдсэн “Аюулгүйн зөвлөл”-ийн зөвлөмжийг хүлээн авч, мөн БНМАУ-ын гишүүнээр элсэхийг хүссэн өргөдлийг харгалзан үзсэний үндсэн дээр БНМАУ-ыг НҮБ-ын гишүүн болохыг зөвшөөрөв гэжээ. Ийнхүү Монгол Улсын болон дээр дурдсан улстөрч, дипломатуудын уйгагүй хичээл зүтгэл үр дүнд хүрч өнөөгийн туурга тусгаар бүрэн эрхт улсыг тунхагласан түүхтэй. Монгол Улс НҮБ-д гишүүнээр элссэн ач холбогдлыг ГХЯ-ны сайд асан [[Цэрэнпилийн Гомбосүрэн|Ц.Гомбосүрэн]]: “Монгол Улс тусгаар тогтнолоо зарласнаас хойш гол тэмцсэн асуудал бол тусгаар тогтнолоо хүлээн зөвшөөрүүлэх байлаа. Хятадаар хүлээн зөвшөөрүүлэх гэж 25 жил болсон. Харин ЗХУ-аас 1921 онд Ардын Засгийн газрыг хүлээн зөвшөөрсөн. 1924 оны 11 дүгээр сарын 26-нд дэлхий дахинд Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсыг тунхагласан юм. Харин 1924 оны 5 дугаар сард байгуулсан Орос, Хятадын харилцааны зарчмын тухай гэрээнд Монгол бол Хятадын салшгүй хэсэг гэж бичсэн байдаг. Уг гэрээ 1946 он хүртэл хүчин төгөлдөр байлаа. Тэгэхээр ЗХУ, Монголын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрсөн нь олон улсын эрх зүйн үүднээс үзэхэд албан ёсны гэдэг нь тодорхой биш байлаа. Харин Дэлхийн II дайны дараа 1945 онд дэлхий дахины байдал өөр болсон. Монгол Улс НҮБ-д элсэж тусгаар тогтнолоо дэлхийн хэмжээнд баталгаажуулна гэдэг үнэхээр чухал үйл явдал байсан” хэмээн дүгнэж хэлсэн юм. Б.Дашцэрэн 1982-1986 онд ГЯЯ-нд Тусгай үүрэг гүйцэтгэгч Элчин сайдаар ажилласан бөгөөд 1984-1986 онд [[ЮНЕСКО]]-гийн Гүйцэтгэх зөвлөлийн гишүүнээр Монгол улсаас анх удаа сонгогдон ажилласан. Тэрбээр ГЯЯ-нд хэлтсийн туслах ажилтнаас хэлтсийн дарга, тусгай үүрэгт Элчин сайд хүртэлх бүх шатны албыг хашиж, Бээжин дахь ЭСЯ-нд атташе, Унгар дахь ЭСЯ-нд нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга, Москвад 2 удаа томилогдохдоо нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга, зөвлөх , Нью-Йорк дахь БТГ-т 3 удаа томилогдохдоо зөвлөх, Байнгын төлөөлөгчийн орлогч, Байнгын төлөөлөгч Элчин сайд, Энэтхэгт болон Японд Элчин сайдаар тус тус томилогдон ажиллаж байсан. {{DEFAULTSORT:Дашцэрэн, Буянтын}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монголын дипломатч]] [[Ангилал:Япон дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Энэтхэг дэх Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:НҮБ дахь Монголын байнгын төлөөлөгч]] [[Ангилал:1925 онд төрсөн]] [[Ангилал:Халхголын хүн]] hx98edckp2u49wjvur24rzcdszex7is 0 108625 863893 831517 2026-07-29T01:38:00Z Avirmed Batsaikhan 53733 863893 wikitext text/x-wiki '''Сорхууд''' овогт '''Содовжамцын Хүрэлбаатар''' ([[1951 он]]ы [[10 сарын 17]]-нд төрсөн -2023 оны 9-р сарын 19-нд нас барсан) нь [[Монгол|Монгол Улс]]ын [[дипломат]]ч. Япон улсад 2 удаа болон [[БНАСАУ]]-д Онц бөгөөд бүрэн эрхт Элчин сайдаар ажиллаж байв. Монгол, Японы харилцааг дэмжих “Түншийн холбоо” нийгэмлэгийн ерөнхийлөгч байсан. == Намтар == Түүний эцэг Ц.Содовжамц Ховд аймгийн уугуул хүн байсан бөгөөд нутгаасаа гарч Багшийн сургуулийг дүүргээд Завхан аймагт багшилж байсан. Удалгүй цэргийн хүн болж Баянхонгор аймагт ажиллаж амьдрах болсон байна. Харин С.Хүрэлбаатарын эх нь Х.Сангидулам гэдэг хүн байсан ажээ. Х.Сангидулам нь хүүгээ сургууль соёлд суралцуулах гэж Ц.Содовжамцтай гэр бүл болж овоглон сургууль төгсгөсөн. === Боловсрол === Хүрэлбаатар 1969 онд [[Баянхонгор аймаг]]т дунд сургууль дүүргээд Улсын Багшийн Дээд Сургуулийн орос хэлний ангид элсэн орж 1971 он хүртэл суралцсан. Улмаар 1971-1976 онд [[Москвагийн олон улсын харилцааны дээд сургууль]]д суралцаж дипломатч мэргэжил эзэмшжээ. Сүүлд 1989-1991 онуудад ЗХУ-ын ГХЯ-ны дэргэдэх Дипломатын академид сурч дүүргэсэн байна. === Ажилласан байдал === * 1976-1981 [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яамны]] Азийн газрын ажилтан. Энэ үедээ Япон улсаас БНМАУ-д суугаа ЭСЯ-нд томилогдон орчуулагчаар 2 жил ажилласан. * 1981-1987 онд БНМАУ-ын Япон улсад суугаа ЭСЯ-ны 3-р нарийн бичгийн дарга * 1987-1989 онд БНМАУ-ын ГЯЯ-ны Азийн газрын 2-р нарийн бичгийн дарга * 1991-1996 онд ГХЯ-ны Ази-Африкийн газрын дарга * 1997-2001 онд Монгол улсаас Япон улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд * 2002-2005 онд Монгол улсын ГХЯ-ны бодлого төлөвлөлт, мэдээлэл, үнэлгээний газрын зөвлөх * 2005-2008 онд Монгол улсын ГХЯ-ны Азийн газрын дарга * 2008-2011 онд Монгол улсаас БНАСАУ-д суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд * 2012-2017 онд Монгол улсаас Япон улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд == Шагнал == * Японы "Мандах нар" одонгийн алт мөнгөн од, зэрэглэлийн одон (2017) * Монгол Улсын Гавьяат Эдийн засагч (2021) * Алтангадас одон == Гадаад холбоосууд == * [https://web.archive.org/web/20210616190118/https://dnn.mn/%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB-%D1%8F%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D1%8B-%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BB%D1%86%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%B3%D1%8B%D0%BD-%D1%87%D1%83%D0%BB%D1%83%D1%83%D0%B3-%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D1%86%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D1%8D%D1%80%D1%85%D1%8D%D0%BC/ Монгол Японы харилцааны тулгын чулууг тавилцсан эрхэм] - 2017.12.18 {{s-start}} {{Залгамжлал | албан_тушаал = Монгол Улсаас Япон улсад суугаа онц бөгөөд бүрэн эрхт элчин сайд | он = 2012-2017 | өмнө = [[Рэнцэндоогийн Жигжид]] | дараа = [[Дамбадаржаагийн Батжаргал]] }} {{Залгамжлал | албан_тушаал= Монгол Улсаас БНАСАУ-д суугаа онц бөгөөд бүрэн эрхт элчин сайд | он = 2008-2011 | өмнө = [[Жанчивдоржийн Ломбо]] | дараа = [[Маньбадрахын Ганболд]] }} {{Залгамжлал | албан_тушаал= Монгол Улсаас Япон улсад суугаа онц бөгөөд бүрэн эрхт элчин сайд | он = 1997-2001 | өмнө = [[Бадам-Очирын Должинцэрэн]] | дараа = [[Замбын Батжаргал]] }} {{s-end}} {{DEFAULTSORT:Хүрэлбаатар, Содовжамцын}} [[Ангилал:Монголын дипломатч]] [[Ангилал:Япон дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Умард Солонгос дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Москвагийн Олон Улсын Харилцааны Улсын Хүрээлэнгийн төгсөгч]] [[Ангилал:Мандах Нар одон шагналтан]] [[Ангилал:Баянхонгорынхон]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1951 онд төрсөн]] [[Ангилал:2023 онд өнгөрсөн]] 1e7qidub1xhr7ddf0ijpo6ep7i9puet 0 116671 863901 799536 2026-07-29T02:32:52Z Avirmed Batsaikhan 53733 863901 wikitext text/x-wiki '''[[Монгол Улс|Монгол]]-[[Япон]]ы харилцаа''' - хоёр улсын харилцаа, хамтын ажиллагааг бүхэлдээ хэлж байгаа болно. [[Файл:Japan Mongolia Locator.png|thumb|338x338px| '''Монгол, Японы харилцаа''']] БНМАУ, Япон улсын хооронд 1971 оноос дипломат харилцаа тогтоох урьдчилсан хэлэлцээр хийж эхэлсэн байдаг. 1972 оны 2 дугаар сард Монгол Улс Япон улсын хооронд дипломат харилцаа тогтоох түүхэн үйл явдал болж, 1972 оны 2-р сарын 24-ний өдрийн 11 цагт [[Москва|Москва хот]] дахь [[Япон]] улсын Элчин сайдын яамнаа БНМАУ-ын Онц бөгөөд бүрэн Эрхт Элчин сайд [[Нямын Лувсанчүлтэм]], Япон улсын Онц бөгөөд бүрэн Эрхт Элчин сайд К.Нийзэки нар БНМАУ, Япон улсын хооронд дипломат харилцаа тогтоосныг нотолж, нот бичиг солилцжээ. [[Файл:Монгол-Японы Дип харилцаа ноот бичиг.png|thumb|Монгол-Японы Дип харилцаа тогтоох тухай ноот бичиг]] Энэ ёслолд Монголын талаас Москвад суугаа ЭСЯ-ны зөвлөх Б.Дашцэрэн, нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга Ч.Хунжав, атташе Б.Нацагдорж, МОНЦАМЭ агентлагийн сурвалжлагч Э.Түмэнжаргал нар, Японы талаас Элчин зөвлөх Т.Хасэгава, зөвлөх К.Чиба, нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга К.Нишида, атташе Х.Үэда нар байлцжээ. Энэ өдрийг хоёр орны хооронд дипломат харилцаа тогтоосон өдөр гэж хоёр тал албан ёсоор тооцож байхаар тогтсон түүхтэй. 1977 оны 3-р сарын 17-нд гарын үсэг зурсан “БНМАУ, Япон Улсын хооронд эдийн засгийн талаар хамтран ажиллах тухай хэлэлцээр”-ийн дагуу Япон Улсын  Засгийн газар 5 тэрбум иенийн (тэр үеийн ханшаар 17 сая ам.доллар) буцалтгүй тусламжаар Улаанбаатарт ноос, ноолуурын “Говь” үйлдвэрийг барьж, 1981 онд ашиглалтад өгснөөр дайны төлбөрийн асуудал хаагдсан болно. 1980-аад оны дунд үеэс ЗХУ-д [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|өөрчлөн байгуулалт]] эхэлж, гадаад харилцаанд нь улс төрийн шинэ үзэл санаа хэрэгжин Зөвлөлт, Америкийн харилцаа сайжирч, манай оронд ч өөрчлөлт шинэчлэлтийн бодлого явагдан дэлхийн улс орнуудтай харилцаа, хамтын ажиллагаагаа өргөтгөн тэлэхэд анхаарч эхэлсэн юм. Энэ чиг хандлага Япон улстай харилцах харилцаанд тусгалаа олж, 1987 онд Монгол Улсын Гадаад явдлын яамны сайд [[Мангалын Дүгэрсүрэн]] Япон улсад анх удаа, 1989 онд Япон улсын Гадаад хэргийн сайд '''Сосукэ Үно''' (1987-1989) өндөр хөгжилтэй орны Гадаад хэргийн сайд нараас анх түрүүн манай улсад албан ёсны айлчлал хийсэн байна. Хэдэн арван жилийн турш үзэл суртлын өөр системд хамааран, бие биеэс нь тусгаарлах хөшиг хаалттай байсан ч нэгэн тивд оршдог, эдийн засгаа гайхалтай хурдацтай сэргээн босгож, дэлхийн өндөр хөгжилтэй орон болж чадсан бодит байдал нь Япон улстай харилцаа, хамтын ажиллагааг өргөтгөх явдлыг Монгол Улсын тухайд чухал шаардлага, зүй тогтол болгосон юм. Эцэст нь, Зөвлөлтийн өөрчлөн байгуулалтын нөлөөгөөр манай улсад дэлхийн улс орнуудтай харилцан ашигтай хамтын ажиллагаа бэхжүүлэх үндсэн дээр улс орноо, эдийн засгаа үндэсний язгуур эрх ашигт тулгуурлан хөгжүүлэх чиг шугамыг чухалчлах болсон үйл явц нь Япон улстай харилцаа, хамтын ажиллагааг өргөтгөн хөгжүүлэх таатай боломжийг бий болгож, үүгээр хоёр орны харилцаанд цоо шинэ үе шат нээгдсэн байна. 1974 онд байгуулсан Соёлын харилцааны тухай хэлэлцээрийн  дагуу оюутан, багш, мэргэжил дээшлүүлэгчид, урлаг, спортынхныг солилцож, найрамдлын нийгэмлэгүүд 1970-аад оны эхнээс харилцаж байв. Монгол, Японы нийгмийн байгуулалт, үзэл суртлын ялгаа мөн Монгол Улсын Зөвлөлт Холбоот Улсаас улс төрийн хараат байсан байдал зэргээс үүдэн 1990-ээд оныг хүртэл хоёр орны харилцаа дорвитой хөгжих боломж хязгаарлагдмал байсан юм. == 1990 оноос хойшх харилцаа == Монгол Улс ардчиллын гараанд тулж ирсэн 1990 оны 2 дугаар сард БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга [[Думаагийн Содном]] Засгийн газрын тэргүүний хувиар өрнөдийн орнуудаас анх түрүүн Япон улсад албан ёсоор айлчилсан. Энэ айлчлалаар Сайд нарын Зөвлөлийн дарга Д.Содном, Япон улсын Засгийн газрын Ерөнхий сайд [[Кайфү Тошики|Кайфу Тошикитай]] хэлэлцээ хийж, хоёр улсын Засгийн газрын хооронд Худалдааны хэлэлцээр байгуулагдсан. Мөн 1991 оны 8 дугаар сард дэлхийн өндөр хөгжилтэй орнуудын Засгийн газрын тэргүүн нараас хамгийн түрүүнд Япон улсын Засгийн газрын Ерөнхий сайд Тошики Кайфу Монгол Улсад албан ёсны айлчлал хийсэн нь Монгол, Японы харилцааны түүхэнд эргэлт гаргах онцгой үйл явдал болж, хоёр орны харилцааг цоо шинэ түвшинд хөгжүүлэх үндсийг тавихад түүхэн үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Япон Улс “'''Их 7'''”-гийн дээд хэмжээний 1991, 1992, 1993 оны уулзалтуудын төгсгөлийн баримт бичгүүдэд Монголын ардчиллыг улс төр, эдийн засгийн талаар дэмжих тухай заалтуудыг оруулж улмаар "Монголын донор орнуудын" групп байгуулагдаж байсан. Уг ажлыг манай талаас Монгол Улсын Шадар сайд [[Чойжилсүрэнгийн Пүрэвдорж]] /1992-1996/ удирдан зохион байгуулж байсан. Тухайн үед Монгол Улс сонгон авсан ардчилсан хөгжлийн шинэ чиг шугамыг тууштай үргэлжлүүлэх, эдийн засгийн уналт, хямралыг даван туулж, ирээдүйн бие даасан хөгжлийн суурийг бий болгох, олон улсын тавцанд байр сууриа бататгах, бүс нутгийн интеграцид оролцох боломжийг бүрдүүлэх, цаашилбал Монгол Улсын аюулгүй байдал, бие даасан байдлыг бэхжүүлэх гэх зэрэг нэн эгзэгтэй асуудалтай тулгарч байв. Япон улсын хувьд манай улсын ардчилал, эдийн засгийн шинэ тогтолцоонд шилжих үйл явцыг анхнаас нь тууштай дэмжиж, эдийн засаг, нийгмийн амьдралд олон талт тусламж дэмжлэгийг үзүүлэн Монгол Улсыг дэмжих олон улсын механизмыг манлайлсан нь манай улсад шилжилтийн үеийн бэрхшээлийг даван туулах, улмаар орчин үеийн хөгжлийн суурийг бүрдүүлэхэд томоохон үүргийг гүйцэтгэсэн билээ. Тухайн үеэс Япон улсын Засгийн газрын хөгжлийн албан ёсны тусламжийн хөтөлбөрүүд, "Өвсний үндэс" хөтөлбөрийн төслүүд эхэлж, төслийн тоо, цар хүрээ жилээс жилд нэмэгдэж, агуулга, ач холбогдлын хувьд гүнзгийрч ирсэн юм. Тухайлбал, IV цахилгаан станцын хэвийн ажиллагааг хангах, харилцаа холбооны Интелсат станц суурилуулах, Замын-Үүдийн ачаа шилжүүлэх байгууламжийг сайжруулах, эмнэлэг, сургуулиудыг өргөтгөн шинэчлэх, алслагдсан сумдад дизель станц суурилуулах, Улаанбаатар хотын авто зам, нийтийн тээвэр, төмөр замыг шинэчлэхээс эхэлсэн олон тооны төслийг Япон улсын дэмжлэг туслалцаатайгаар хэрэгжүүлж байлаа. Манай улсад авч ашигласан Япон улсын Засгийн газрын хөгжлийн албан ёсны тусламж 2016 оны байдлаар 115 тэрбум 158 сая иэний буцалтгүй тусламж, 125 тэрбум 944 сая иэний хөнгөлөлттэй зээл, 44 тэрбум 770 сая иэний техникийн хамтын ажиллагааны тусламж, нийт 286 тэрбум 282 сая иэнд хүрчээ. Энэ үеэс хоёр орны хооронд төр засгийн өндөр дээд хэмжээний айлчлал (Монгол Улсаас Ерөнхий сайд [[Пунцагийн Жасрай|П.Жасрай]] 1993 онд, Ерөнхий сайд [[Мэндсайханы Энхсайхан|М.Энхсайхан]] 1997 онд, УИХ-ын дарга [[Нацагийн Багабанди|Н.Багабанди]] 1994 онд, УИХ-ын дарга [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж|Р.Гончигдорж]] 1999 онд, Ерөнхийлөгч Н.Багабанди 1998 онд, Гадаад харилцааны сайд нар 1992, 1995, 1997, 1998, 1999 онд Япон улсад, Япон улсын Парламентын Зөвлөхүүдийн танхимын дарга Ю.Осада 1992 онд, Парламентын Зөвлөхүүдийн танхимын дарга Ж.Сайто 1997 онд, Япон улсын Засгийн газрын Ерөнхий сайд [[Обүчи Кэйзо]] 1999 онд) тогтмол хэрэгжиж, харилцаа, хамтын ажиллагааны үндэс суурь, чиглэл зарчмыг тодорхойлсон Хамтарсан мэдэгдлүүд нийтлэгдэж, хоёр орны хамтын ажиллагааг харилцан ашигтай, нэг нь нөгөөгөө нөхөх түвшинд хүртэл хөгжүүлэх чиг бодлогыг тусгаж ирсэн. Монгол Улс, Япон улсын Засгийн газрын хооронд Худалдааны хэлэлцээр /1990/, Японы далайн чанад дахь залуучуудын сайн дурын байгууллагыг Монгол Улсад ажиллуулах хэлэлцээр /1991/, Агаарын хамтын ажиллагааны хэлэлцээр /1993/-үүд байгуулагдан хамтын ажиллагааны эрх зүйн үндэс улам өргөжиж, хоёр орны харилцаа урьдын тогтуун байдал, хязгаарлагдмал хүрээнээс халин гарч, улс төр, худалдаа, эдийн засаг, соёл, боловсрол, хүмүүнлэгийн зэрэг өргөн чиглэлээр эрс идэвхжиж эхэлсэн юм. Анх Япон улсын Гадаад хэргийн яамны Азийн газрын дарга Р.Като манай улсад 1996 оны 8 дугаар сард айлчилж, хоёр орны харилцааг урт хугацаанд тогтвортой хөгжүүлэхийн төлөө “Иж бүрэн түншлэлийн харилцаа” болгон хөгжүүлэх зарчмыг санал болгож байжээ. Ерөнхий сайд М.Энхсайханы 1997 оны 2 дугаар сард Япон улсад хийсэн албан ёсны айлчлалын үед хоёр тал харилцааг 21-р зуунд чиглүүлж, Иж бүрэн түншлэлийн харилцаа болгон хөгжүүлэх зорилтыг дэвшүүлсэн Хамтарсан Мэдэгдэл нийтэлсэн. Хоёр орны Иж бүрэн түншлэлийн харилцааны зарчмыг “нэгдүгээрт, харилцан ойлголцсон, бие биеэ хүндэтгэсэн, улс төрийн урт хугацааны харилцаа, хоёрдугаарт, олон улсын харилцааны хэм хэмжээнд нийцсэн худалдаа, эдийн засгийн харилцан ашигтай түншлэл, гуравдугаарт, соёл, боловсрол, шинжлэх ухаан-технологи, хүмүүнлэгийн салбарыг хамарсан харилцаа, дөрөвдүгээрт, дэлхий дахины глобал бүс нутгийн харилцааны асуудлыг шийдвэрлэхэд хамтран ажиллах явдал” байхаар хоёр тал харилцан тохиролцож, [[1998 он|1998 оны]] 5-р сард Ерөнхийлөгч Н.Багабандийн Япон улсад хийсэн айлчлалын үеэр “Иж бүрэн түншлэлийн харилцаа”-г бэхжүүлэн хөгжүүлэх зорилтоо хоёр тал дахин нотолсон юм. 2007 оны 2 дугаар сард “Монгол, Японы хамтын ажиллагааны цаашдын 10 жилийн үндсэн хөтөлбөр”-ийг байгуулсан. Монгол, Японы хооронд Иж бүрэн түншлэлийн зарчимд тулгуурлан хөгжүүлж ирсэн харилцааг шинэ түвшинд дэвшүүлэн Стратегийн түншлэл байгуулах хамтын шийдвэрт 2010 оны 11 дүгээр сард Ерөнхийлөгч [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдоржийн]] Япон улсад хийсэн айлчлалын үеэр талууд санал нэгдсэн юм. Энэ айлчлалын үеэр Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж Япон улсын Ерөнхий сайд [[Наото Кан]] нарын хооронд хэлэлцээ явагдаж, “2007 онд байгуулагдсан Монгол, Японы хамтын ажиллагааны 10 жилийн үндсэн хөтөлбөрийн дагуу Иж бүрэн түншлэлийн харилцааг хөгжүүлж ирсэн хамтын хүчин чармайлт тодорхой үр дүнд хүрч, улмаар хоёр орны харилцааг дараагийн дээд шатанд дэвшүүлэн, харилцан ашигтай, бие биеэ нөхсөн харилцааг өргөн хүрээнд батжуулан хөгжүүлэх нөхцөлийг бүрдүүлж өгсөн”-ийг тэмдэглэсэн. == Дипломат харилцаа-50 жил == 50 жилийн ойн хүрээнд Монгол Улсад 100 гаруй арга хэмжээ зохион байгуулагджээ. 2022 оны 11-р сарын 29-30-нд Монгол, Японы хооронд дипломат харилцаа тогтоосны 50 жилийн ойг тохиолдуулан Монгол улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх Япон улсад Төрийн айлчлал хийсэн. Айлчлалын үеэр Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]] Япон Улсын Цог Жавхлант Эзэн Хаан Нарүхито-д бараалхаж, Япон Улсын Ерөнхий сайд Ф.Кишида-тай албан ёсны хэлэлцээ хийсэн. Энэ айлчлалаар хоёр улсын '''''"Стратегийн харилцаа"-г "Энх тайван, хөгжил цэцэглэлтийн төлөөх стратегийн тусгай түншлэл"''''' болгож өргөжүүлэхээр тохирсон. == Өндөр дээд хэмжээний айлчлалууд == Монгол Улсын Ерөнхий сайд [[Сүхбаатарын Батболд|Сү. Батболд]] /2012.05/, Ерөнхий сайд [[Норовын Алтанхуяг|Н.Алтанхуяг]] /2012.10/ нар 2012 онд Япон улсад албан ёсны айлчлал хийсэн. 2013 онд Япон улсын Ерөнхий сайд [[Абэ Шинзоо]] /2013.03/ Монгол Улсад, Монгол Улсын Ерөнхий сайд Н.Алтанхуяг /2013.09/ Япон улсад харилцан айлчилсан нь хоёр улсын харилцааг эрчимжүүлэх, эдийн засгийн хамтын ажиллагааг шинэ шатанд гаргах, хамтын ажиллагааны бодлого чиглэлийг тодорхойлоход шинэ түлхэц өгсөн юм. Японы Ерөнхий сайд Ш.Абэ 2016 оны 7 дугаар сарын 14-16-ны өдрүүдэд Монгол Улсад 3 дахь удаагаа айлчилж, АСЕМ-ын Дээд түвшний 11 дүгээр уулзалтад оролцов. Айлчлалын хүрээнд Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдож, Ерөнхий сайд Ш.Абэ нар 9 дэхь удаагаа дээд хэмжээнд уулзаж, УИХ-ын дарга М.Энхболдод бараалхаж, Ерөнхий сайд Ж.Эрдэнэбаттай хэлэлцээ хийв. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулгын тангараг өргөх ёслолд Япон Улсын Ерөнхий сайдын Тусгай элч, парламентын Төлөөлөгчдийн танхим дахь Япон, Монголын найрамдлын бүлгийн дарга М.Хаяши хүрэлцэн ирж оролцов. УИХ-ын дарга [[Миеэгомбын Энхболд|М.Энхболдын]] 2017 оны 3 дугаар сард Япон улсад хийсэн албан ёсны айлчлалын үеэр хоёр улсын гадаад хэргийн сайд нар “Монгол Японы стратегийн түншлэлийн дунд хугацааны хөтөлбөр (2017-2021)”-т гарын үсэг зурж баталсан юм. Энэ хөтөлбөр 2014-2017 онд хэрэгжсэн хоёр орны Стратегийн түншлэлийн анхны дунд хугацааны хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн үр дүнд олсон амжилтыг дүгнэж, 2021 он хүртэлх зорилтыг тодорхойлсон бодлогын чухал баримт бичиг болсон. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга, Япон Улсын Ерөнхий сайд Ш.Абэ нар ОХУ-ын Владивосток хотноо Дорнын эдийн засгийн чуулга уулзалтын үеэр 2017 оны 9 дүгээр сар болон 2018 оны 9 дүгээр сард тус тус уулзав. Монгол Улсын Ерөнхий сайд [[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]] 2018 оны 12 дугаар сарын 12-15-нд Япон Улсад албан ёсны айлчлал хийв. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулгын тангараг өргөх ёслолд 2017 оны 7 дугаар сард Ерөнхий сайд Ш.Абэ Тусгай элч илгээж оролцуулав. Монгол Улсын Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүх 2019 оны 10 дугаар сард гэргий Л.Болорцэцэгийн хамт Япон Улсын Цог Жавхлант [[Нарүхито|Эзэн хаан Нарүхито]]-г Эзэн Хааны сэнтийд заларсныг тунхаглах төрийн ёслолд оролцов. === Гадаад хэргийн сайд нарын айлчлал === Монгол Улсын Гадаад харилцааны сайд Ц.Мөнх-Оргил 2017 оны 3 дугаар сард, Гадаад харилцааны сайд Д.Цогтбаатар 2018 оны 2 дугаар сард Япон Улсад айлчилж, Япон Улсын Гадаад хэргийн сайд [[Кишида Фүмио]], Гадаад хэргийн сайд Т.Коно нартай тус тус уулзав. Монгол Улсын Гадаад харилцааны сайд Д.Цогтбаатар, Япон Улсын Гадаад хэргийн сайд Т.Коно нар 2018 оны 12 дугаар сард Токио хотноо дахин уулзав. Японы Гадаад хэргийн сайд Ё.Хаяши Монгол, Японы хооронд дипломат харилцаа тогтоосны 50 жилийн ойг тохиолдуулан Монгол улсад 2022 оны 4-р сарын 30-наас 5-р сарын 2-нд айлчлав. Өмнө Япон Улсын Гадаад хэргийн сайд С.Уно 1989 онд, Ё.Кавагүчи 2004 онд, К.Окада 2010 онд, Т.Коно 2019 онд, Т.Мотэги 2020 онд тус тус Монгол Улсад айлчилсан юм. == Парламент хоорондын харилцаа == 1974 онд парламентын түвшинд харилцаа тогтоосноос хойш тогтмол харилцаж, төлөөлөгчид жил бүр шахам харилцан айлчилж байна. Японы парламентын  Зөвлөхүүдийн танхимын дарга Ю.Осада 1992 онд,Төлөөлөгчдийн танхимын дэд дарга К.Ватанабэ 1997 онд, Төлөөлөгчдийн танхимын дарга Т.Оошима 2017 онд тус тус манай улсад айлчилсан. Монгол Улсын Их хурлын дарга Н.Багабанди 1994 онд, Р.Гончигдорж 1999 онд, С.Төмөр-Очир 2002, Д.Лүндээжанцан 2008 онд, Д.Дэмбэрэл 2011 онд, З.Энхболд 2015, 2016 онуудад, М.Энхболд 2017 онд тус тус Япон Улсад айлчлав. Дипломат харилцаа тогтоосны 45 жилийн ойн хүрээнд хоёр улсын хууль тогтоох байгууллагын удирдлага харилцан айлчилж,  Монгол Улсын УИХ-ын дарга М.Энхболд 2017 оны 3 дугаар сард Япон Улсад, Япон Улсын Парламентын Төлөөлөгчдийн танхимын дарга Т.Оошима 2017 оны 7 дугаар сард Монгол Улсад тус тус албан ёсны айлчлал хийв. Монгол Улсын Их Хурлын дэд дарга Л.Энх-Амгалан тэргүүтэй төлөөлөгчид 2018 оны 6 дугаар сард Япон Улсад айлчлав. Япон Улсын Парламентын Зөвлөхүүдийн танхимын дэд дарга А.Гүнжи тэргүүтэй төлөөлөгчид 2018 оны 10 дугаар сард Монгол Улсад айлчлав. Монгол Улсын Их хурлын дарга Г.Занданшатар 2019 оны 5 дугаар сард “Никкэй” сонины газраас зохион байгуулсан “Азийн ирээдүй 2019” форумд оролцож, илтгэл тавив. Энэ үеэр Япон Улсын Парламентын Төлөөлөгчдийн танхимын дарга Т.Оошима-тай уулзав. == Боловсрол, шинжлэх ухааны салбарын хамтын ажиллагаа == [[File:Mongolia-Japan Center.jpg|thumb|Монгол-Японы төв]] 2019 оны 11 дүгээр сарын байдлаар Япон Улсад '''3,124''' монгол оюутан суралцаж буйгаас тус улсын Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны яамны тэтгэлэгт хөтөлбөрт '''160''' гаруй оюутан хамрагдан суралцаж байна. Аж үйлдвэрийн салбарын инженер, технологийн өндөр мэдлэг, практик дадлага туршлагатай хүний нөөцийг бэлтгэхэд чиглэсэн “Инженер, технологийн дээд боловсрол төсөл” амжилттай хэрэгжиж, Монгол дахь “Косэн” загварын сургууль бүс нутагт тэргүүлж байна. Одоогийн байдлаар Монгол Улсад гурван “Косэн” загварын сургууль үйл ажиллагаа явуулж байна. 1. “Монгол Коосэн” Технологийн коллеж  - нийт оюутны тоо 280 2. “Шинэ Монгол” Технологийн коллеж – нийт оюутны тоо 370 3. “ШУТИС-Коосэн” Технологийн коллеж – нийт оюутны тоо 166 Тус косэн сургуулиудад барилга, цахилгаан, механик, био-химийн инженерийн мэргэжлээр оюутнуудыг сургаж байна. “Косэн” загварын сургуулийг 2019 оны 6 дугаар сарын байдлаар нийт 141 оюутан төгссөн байна. Төгсөгчдийн 25 хувь нь японы компанид, 50 хувь нь монголын компаниудад ажилд орж,  үлдсэн 25 хувь нь их дээд сургуульд дэвшин суралцаж байна. “Сасакава энх тайвны сан”-гаас тус хөтөлбөрт 2013 оны 10 дугаар сараас 2019 оны 3 дугаар сарын хооронд нийт 5,5 жилийн хугацаанд сургалтын хөтөлбөр, сурах бичиг орчуулах, япон багш илгээх, монгол багш нарыг Япон УЛсад дадлагажуулах ажлыг дэмжиж ирсэн байна. БСШУСЯ-ны ТНБД Б.Баярсайхан Япон Улсад ажиллах үеэр “ЖАЙКА”-гийн Зүүн болон Төв Азийн газрын захирал К.Фүжиятай “Инженер, технологийн дээд боловсрол төслийн хөрөнгийн ашиглалтыг сайжруулах, төслийн хугацааг нэг жилээр сунгах” тухай Санамж бичигт гарын үсэг зурав. Ингэснээр тус төсөл нь 2023 он хүртэл үргэлжлэхээр болов. Уг хөтөлбөрийн хүрээнд нийт  207 оюутан Японд суралцаж буйгаас  үндсэн сургалтын хөтөлбөрт 81 хүн,  хос хөтөлбөр / бакалаврын сургалт/ 55, магистр 17, докторын сургалтын  хөтөлбөрт 36, судлаач оюутан 3, зэргийн бус сургалтын хөтөлбөрт 17 хүн тус тус суралцаж байна. '''“Хүний нөөцийг хөгжүүлэх тэтгэлэгт хөтөлбөр”''' /'''JDS/-ийн хүрээнд''' өнөөг хүртэл нийт 350 төрийн албан хаагч хамрагдаад буйгаас 2019 оны байдлаар магистрийн сургалтад 38, докторантурт 4 хүн тус тус суралцаж байна. Өнөөгийн байдлаар Япон Улсад судалгаа хийж докторын зэрэг хамгаалсан, мөн докторын зэрэг горилон судалгаа хийж буй 200 гаруй оюутан байна. Мөн сүүлийн үед "японы гоо" даам, “соробан” сампин, роботын чиглэлээр сонирхон суралцаж буй монголын хүүхэд залуусын тоо ихсэх хандлагатай байна. Япон Улсын төрийн дээд шагнал, Цог жавхлант Эзэн хааны "Мандах нар" одонгийн тэргүүн зэрэг "Сүр жавхлант тууз" одон хvртсэн монголчууд: Анх дипломатч Д.Алмааз 1989 онд “Мандах нар” одонгоор шагнуулж байсан бол Японд Монгол Улсаас томилогдсон анхны Элчин сайд С.Дамбадаржаа, иргэн Цэвэгмаа, Элчин сайд байсан Д.Ёндон, Ерөнхий сайд асан Д.Содном, 2004 онд Монгол Улсын Морин хуурын чуулгын тэргvvн, ардын жvжигчин Ц.Батчулуун, 2021 онд УИХ-ын дарга асан Д.Лүндээжанцан нар юм. Уг одонгоор олон улсын харилцааг хөгжүүлэх, хүрээлэн буй орчныг хамгаалах, түүнчлэн ард иргэд, олон нийтийн тусын тулд салбар тус бүрээр онцгой амжилт гаргасан иргэдийг хавар, намар буюу жилд 2 удаа шагнадаг. "Мандах наран" одонг 1981 оноос хойш гадаад улсын иргэдэд олгож эхэлсэн бөгөөд тус одон нь 6 зэрэглэлтэй ажээ. == Тусламж == 1991-2013 он хүртэлх хугацаанд Япон Улсын Засгийн газар Монгол Улсад нийтдээ 102.3 тэрбум иенийн буцалтгүй тусламж, 77.3 тэрбум иенийн хөнгөлөлттэй зээл, 36.5 тэрбум иенийн Техникийн хамтын ажиллагааны тусламж үзүүлжээ. Өөрөөр хэлбэл гадаадын улс орон, олон улсын байгууллагаас Монгол Улсад үзүүлсэн нийт тусламжийн 50-иас илүү хувийг Япон Улс дангаараа олгож, уг тусламж нь санхүү, эдийн засгийн хүндрэлийг даван туулах, зах зээлийн эдийн засагт шилжих, Монгол Улсын шинэ хөгжлийн суурийг тавихад үлэмж хувь нэмэр болсон юм. == Элчин сайд нар == '''Монгол Улсаас Япон Улсад ажилласан Элчин сайд нар:''' {| class="wikitable" |Овог, нэр |Тайлбар |Ажилласан онууд |- |[[Нямын Лувсанчүлтэм|Н.Лувсанчүлтэм]] |1972 оны 2 дугаар сарын 24-ний өдөр Монгол Улс, Япон Улсын хооронд дипломат харилцаа тогтоосон. |1972-1974 |- |[[Содномдоржийн Дамбадаржаа|С.Дамбадаржаа]] |БНМАУ-аас Япон Улсад суусан анхны суурин Элчин сайд |1974-1978 |- |Д.Цэрэндондов |БНМАУ-аас Япон Улсад суусан Элчин сайд |1978-1985 |- |Б.Дашцэрэн |БНМАУ-аас Япон Улсад суусан Элчин сайд |1985-1990 |- |[[Дарамын Ёндон|Д.Ёндон]] |Элчин сайд |1990-1992 |- |[[Бадам-Очирын Должинцэрэн|Б.Должинцэрэн]] |Элчин сайд |1992-1996 |- |[[Содовжамцын Хүрэлбаатар|С.Хүрэлбаатар]] |Элчин сайд /япон хэлтэй/ |1997-2002 |- |З.Батжаргал |Элчин сайд |2002-2007 |- |[[Рэнцэнгийн Жигжид|Р.Жигжид]] |Элчин сайд /япон хэлтэй/ |2008 -2011 |- |[[Содовжамцын Хүрэлбаатар|С.Хүрэлбаатар]] |Элчин сайд /япон хэлтэй/ |2012-2017 |- |Д.Батжаргал |Элчин сайд /япон хэлтэй/ |2018 оноос хойш |} '''Япон Улсаас Монгол Улсад ажилласан Элчин сайд нар:''' {| class="wikitable" |Кинъя Нийзэки |БНМАУ-д Москвагаас хавсран суусан анхны Элчин сайд. |1972-1973 |- |Итару Цугэ |Анхны суурин суусан Элчин сайд |1973-1977 |- |Тэружи Акияма |Элчин сайд |1987-1980 |- |Мицутака Акихо |Элчин сайд |1980-1982 |- |Масанари Озаки |Элчин сайд |1982-1984 |- |Хидэказу Такасэ   |Элчин сайд |1987-1991 |- |Шоожи Суэзава |Элчин сайд |1991-1993 |- |Ёшихиро Хасуми |Элчин сайд |1993-1996 |- |Кубота Шинжи |Элчин сайд. Монголын төмөр зам дагуух "Шилэн кабель" тавих ажлыг Японы тусламжаар хийхэд оролцсон хүн. |1996-1999 |- |Марохито Ханада /монгол хэлтэй/ |Элчин сайд. Монгол, Японы гүүр болсон "Ханада" сан байгуулсан хүн. |1999-2002 |- |Тацуо Тода |Элчин сайд |2002-2005 |- |Ичихаши Ясуёоши |Элчин сайд |2005-2009 |- |Кидокоро Такуо |Элчин сайд. ОХУ-ын С-Петербург хотод Ерөнхий Консулаар ажиллаж байсан. |2009-2011 |- |[[Шимизү Такэнори]] /монгол хэлтэй/ |Элчин сайд. 1976 онд Лийдсийн их сургуульд, 1977 оноос [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол Улсын Их Сургуульд]] монгол хэлний мэдлэгээ гүнзгийрүүлсэн. 1985-89 онд Канад дахь Японы ЭСЯ-нд сурталчилгаа, соёл хариуцсан ажилтан, 1989 оноос Монгол улсад 2 дахь удаагаа томилогдсон. 1997-99 онд Японы “Гадаад хэвлэлийн төв” санд сурвалжлагад дэмжлэг үзүүлэх тасгийн дарга, 1999-2002 онд АНУ дахь ЭСЯ-ны консулын хэлтсийн дарга, 2002-2005 онд 3 дахь удаа Монголд томилогдон аташшегаар ажиллаж байв. 2005 оноос Гадаад хэргийн яамны Гадаад бодлогын газрын НҮБ-ын асуудал эрхэлсэн төлөвлөгч, Сайдын хэрэг эрхлэх газрын сурталчилгаа, соёлын харилцааны хэлтсийн төлөвлөгөөний тасагт төлөвлөгч, ГХЯ-ны нийгмийн халамжийн албаны дарга, 2010 оны 7 сараас сурталчилгаа, соёлын харилцааны хэлтсийн олон улсын соёлын харилцааны албаны даргаар ажиллаж байгаад 2011 онд Монголд элчин сайдаар томилогдсон. |2011-2016 |- |Такаока Масато |Элчин сайд * 2012-2013 онд Ирак Улсад суугаа Японы онц бөгөөд бүрэн эрхт Элчин сайд * 2013-2016 онд Сиднейд суугаа Японы Ерөнхий консул * [[2016]]-2019 онд Монгол Улсад суугаа Японы онц бөгөөд бүрэн эрхт Элчин сайд * 2019 оны 10 сарын 15-нд Кувейт Улсад суугаа Элчин сайд |2016-2019 |- |[[Кобаяши Хироюүки]] /монгол хэлтэй/ |Элчин сайд 1987-1989 онд Монгол улсад сууга Японы ЭСЯ-ны 3 нбд, 2005-2008 онд ЭСЯ-ны дэд тэргүүн байсан. |2019.12 сар |} == Хоёр талын эрх зүйн баримт бичгүүд == # БНМАУ, Япон Улсын хооронд дипломат харилцаа тогтоох тухай Ноот бичиг 1972.02.24. Москва хот # БНМАУ, Япон Улсын хооронд Соёлын харилцаа тогтоох тухай Тохиролцоо 1974.09.23. Улаанбаатар хот # БНМАУ, Япон Улсын хооронд Эдийн засгийн талаар хамтран ажиллах тухай Хэлэлцээр, 1977.03.17. Улаанбаатар хот # БНМАУ, Япон Улсын Засгийн газар хоорондын худалдааны Хэлэлцээр, 1990.03.20, Токио хот # Японы далайн чанад дахь Сайн дурынхныг хүлээн авах тухай БНМАУ, Япон Улсын Засгийн газар хоорондын Хэлэлцээр, 1991.03.19, Токио хот # Агаарын харилцааны Монгол Улс, Япон Улсын Засгийн газар хоорондын Хэлэлцээр, 1993.11.25. Токио хот # Япон Улсын ахмад сайн дурынхныг хүлээн авах тухай Монгол Улс, Япон Улсын Засгийн газар хоорондын Протокол, 1999. Улаанбаатар хот # Хөрөнгө оруулалтыг харилцан хамгаалах, хөхиүлэн дэмжих тухай Монгол Улс, Япон Улсын Засгийн газар хоорондын Хэлэлцээр, 2001.02.15. Токио хот # Техникийн хамтын ажиллагааны тухай Монгол Улс, Япон Улсын Засгийн газар хоорондын Хэлэлцээр, 2003.12.05. Токио хот # “Монгол Улсын Батлан хамгаалах яам, Япон Улсын Батлан хамгаалах яам хоорондын батлан хамгаалах салбарт хамтран ажиллах санамж бичиг”, 2012 он # “Монгол, Японы Стратегийн түншлэлийн Дунд хугацааны хөтөлбөр (2013– 2017) ”, 2013 он # “Монгол, Японы Стратегийн түншлэлийн Дунд хугацааны хөтөлбөр (2017– 2021), 2017 он # “Хүмүүнлэгийн тусламж үзүүлэх, гамшгийн үр дагаврыг арилгах болон НҮБ-ын энхийг сахиулах ажиллагааны чиглэлээр сургалт хэрэгжүүлэхэд хамтран ажиллах тухай Засгийн газар хоорондын хэлэлцээр” байгуулав. 2015 он. [[Ангилал:Монгол-Японы харилцаа| ]] fdxhvgni2hie5aptu7wqcdyl1upe9rs 863908 863901 2026-07-29T03:06:49Z Avirmed Batsaikhan 53733 863908 wikitext text/x-wiki '''[[Монгол Улс|Монгол]]-[[Япон]]ы харилцаа''' - хоёр улсын харилцаа, хамтын ажиллагааг бүхэлдээ хэлж байгаа болно. [[Файл:Japan Mongolia Locator.png|thumb|338x338px| '''Монгол, Японы харилцаа''']] БНМАУ, Япон улсын хооронд 1971 оноос дипломат харилцаа тогтоох урьдчилсан хэлэлцээр хийж эхэлсэн байдаг. 1972 оны 2 дугаар сард Монгол Улс Япон улсын хооронд дипломат харилцаа тогтоох түүхэн үйл явдал болж, 1972 оны 2-р сарын 24-ний өдрийн 11 цагт [[Москва|Москва хот]] дахь [[Япон]] улсын Элчин сайдын яамнаа БНМАУ-ын Онц бөгөөд бүрэн Эрхт Элчин сайд [[Нямын Лувсанчүлтэм]], Япон улсын Онц бөгөөд бүрэн Эрхт Элчин сайд К.Нийзэки нар БНМАУ, Япон улсын хооронд дипломат харилцаа тогтоосныг нотолж, нот бичиг солилцжээ. [[Файл:Монгол-Японы Дип харилцаа ноот бичиг.png|thumb|Монгол-Японы Дип харилцаа тогтоох тухай ноот бичиг]] Энэ ёслолд Монголын талаас Москвад суугаа ЭСЯ-ны зөвлөх Б.Дашцэрэн, нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга Ч.Хунжав, атташе Б.Нацагдорж, МОНЦАМЭ агентлагийн сурвалжлагч Э.Түмэнжаргал нар, Японы талаас Элчин зөвлөх Т.Хасэгава, зөвлөх К.Чиба, нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга К.Нишида, атташе Х.Үэда нар байлцжээ. Энэ өдрийг хоёр орны хооронд дипломат харилцаа тогтоосон өдөр гэж хоёр тал албан ёсоор тооцож байхаар тогтсон түүхтэй. 1977 оны 3-р сарын 17-нд гарын үсэг зурсан “БНМАУ, Япон Улсын хооронд эдийн засгийн талаар хамтран ажиллах тухай хэлэлцээр”-ийн дагуу Япон Улсын  Засгийн газар 5 тэрбум иенийн (тэр үеийн ханшаар 17 сая ам.доллар) буцалтгүй тусламжаар Улаанбаатарт ноос, ноолуурын “Говь” үйлдвэрийг барьж, 1981 онд ашиглалтад өгснөөр дайны төлбөрийн асуудал хаагдсан болно. 1980-аад оны дунд үеэс ЗХУ-д [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|өөрчлөн байгуулалт]] эхэлж, гадаад харилцаанд нь улс төрийн шинэ үзэл санаа хэрэгжин Зөвлөлт, Америкийн харилцаа сайжирч, манай оронд ч өөрчлөлт шинэчлэлтийн бодлого явагдан дэлхийн улс орнуудтай харилцаа, хамтын ажиллагаагаа өргөтгөн тэлэхэд анхаарч эхэлсэн юм. Энэ чиг хандлага Япон улстай харилцах харилцаанд тусгалаа олж, 1987 онд Монгол Улсын Гадаад явдлын яамны сайд [[Мангалын Дүгэрсүрэн]] Япон улсад анх удаа, 1989 онд Япон улсын Гадаад хэргийн сайд '''Сосукэ Үно''' (1987-1989) өндөр хөгжилтэй орны Гадаад хэргийн сайд нараас анх түрүүн манай улсад албан ёсны айлчлал хийсэн байна. Хэдэн арван жилийн турш үзэл суртлын өөр системд хамааран, бие биеэс нь тусгаарлах хөшиг хаалттай байсан ч нэгэн тивд оршдог, эдийн засгаа гайхалтай хурдацтай сэргээн босгож, дэлхийн өндөр хөгжилтэй орон болж чадсан бодит байдал нь Япон улстай харилцаа, хамтын ажиллагааг өргөтгөх явдлыг Монгол Улсын тухайд чухал шаардлага, зүй тогтол болгосон юм. Эцэст нь, Зөвлөлтийн өөрчлөн байгуулалтын нөлөөгөөр манай улсад дэлхийн улс орнуудтай харилцан ашигтай хамтын ажиллагаа бэхжүүлэх үндсэн дээр улс орноо, эдийн засгаа үндэсний язгуур эрх ашигт тулгуурлан хөгжүүлэх чиг шугамыг чухалчлах болсон үйл явц нь Япон улстай харилцаа, хамтын ажиллагааг өргөтгөн хөгжүүлэх таатай боломжийг бий болгож, үүгээр хоёр орны харилцаанд цоо шинэ үе шат нээгдсэн байна. 1974 онд байгуулсан Соёлын харилцааны тухай хэлэлцээрийн  дагуу оюутан, багш, мэргэжил дээшлүүлэгчид, урлаг, спортынхныг солилцож, найрамдлын нийгэмлэгүүд 1970-аад оны эхнээс харилцаж байв. Монгол, Японы нийгмийн байгуулалт, үзэл суртлын ялгаа мөн Монгол Улсын Зөвлөлт Холбоот Улсаас улс төрийн хараат байсан байдал зэргээс үүдэн 1990-ээд оныг хүртэл хоёр орны харилцаа дорвитой хөгжих боломж хязгаарлагдмал байсан юм. == 1990 оноос хойшх харилцаа == Монгол Улс ардчиллын гараанд тулж ирсэн 1990 оны 2 дугаар сард БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга [[Думаагийн Содном]] Засгийн газрын тэргүүний хувиар өрнөдийн орнуудаас анх түрүүн Япон улсад албан ёсоор айлчилсан. Энэ айлчлалаар Сайд нарын Зөвлөлийн дарга Д.Содном, Япон улсын Засгийн газрын Ерөнхий сайд [[Кайфү Тошики|Кайфу Тошикитай]] хэлэлцээ хийж, хоёр улсын Засгийн газрын хооронд Худалдааны хэлэлцээр байгуулагдсан. Мөн 1991 оны 8 дугаар сард дэлхийн өндөр хөгжилтэй орнуудын Засгийн газрын тэргүүн нараас хамгийн түрүүнд Япон улсын Засгийн газрын Ерөнхий сайд Тошики Кайфу Монгол Улсад албан ёсны айлчлал хийсэн нь Монгол, Японы харилцааны түүхэнд эргэлт гаргах онцгой үйл явдал болж, хоёр орны харилцааг цоо шинэ түвшинд хөгжүүлэх үндсийг тавихад түүхэн үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Япон Улс “'''Их 7'''”-гийн дээд хэмжээний 1991, 1992, 1993 оны уулзалтуудын төгсгөлийн баримт бичгүүдэд Монголын ардчиллыг улс төр, эдийн засгийн талаар дэмжих тухай заалтуудыг оруулж улмаар "Монголын донор орнуудын" групп байгуулагдаж байсан. Уг ажлыг манай талаас Монгол Улсын Шадар сайд [[Чойжилсүрэнгийн Пүрэвдорж]] /1992-1996/ удирдан зохион байгуулж байсан. Тухайн үед Монгол Улс сонгон авсан ардчилсан хөгжлийн шинэ чиг шугамыг тууштай үргэлжлүүлэх, эдийн засгийн уналт, хямралыг даван туулж, ирээдүйн бие даасан хөгжлийн суурийг бий болгох, олон улсын тавцанд байр сууриа бататгах, бүс нутгийн интеграцид оролцох боломжийг бүрдүүлэх, цаашилбал Монгол Улсын аюулгүй байдал, бие даасан байдлыг бэхжүүлэх гэх зэрэг нэн эгзэгтэй асуудалтай тулгарч байв. Япон улсын хувьд манай улсын ардчилал, эдийн засгийн шинэ тогтолцоонд шилжих үйл явцыг анхнаас нь тууштай дэмжиж, эдийн засаг, нийгмийн амьдралд олон талт тусламж дэмжлэгийг үзүүлэн Монгол Улсыг дэмжих олон улсын механизмыг манлайлсан нь манай улсад шилжилтийн үеийн бэрхшээлийг даван туулах, улмаар орчин үеийн хөгжлийн суурийг бүрдүүлэхэд томоохон үүргийг гүйцэтгэсэн билээ. Тухайн үеэс Япон улсын Засгийн газрын хөгжлийн албан ёсны тусламжийн хөтөлбөрүүд, "Өвсний үндэс" хөтөлбөрийн төслүүд эхэлж, төслийн тоо, цар хүрээ жилээс жилд нэмэгдэж, агуулга, ач холбогдлын хувьд гүнзгийрч ирсэн юм. Тухайлбал, IV цахилгаан станцын хэвийн ажиллагааг хангах, харилцаа холбооны Интелсат станц суурилуулах, Замын-Үүдийн ачаа шилжүүлэх байгууламжийг сайжруулах, эмнэлэг, сургуулиудыг өргөтгөн шинэчлэх, алслагдсан сумдад дизель станц суурилуулах, Улаанбаатар хотын авто зам, нийтийн тээвэр, төмөр замыг шинэчлэхээс эхэлсэн олон тооны төслийг Япон улсын дэмжлэг туслалцаатайгаар хэрэгжүүлж байлаа. Манай улсад авч ашигласан Япон улсын Засгийн газрын хөгжлийн албан ёсны тусламж 2016 оны байдлаар 115 тэрбум 158 сая иэний буцалтгүй тусламж, 125 тэрбум 944 сая иэний хөнгөлөлттэй зээл, 44 тэрбум 770 сая иэний техникийн хамтын ажиллагааны тусламж, нийт 286 тэрбум 282 сая иэнд хүрчээ. Энэ үеэс хоёр орны хооронд төр засгийн өндөр дээд хэмжээний айлчлал (Монгол Улсаас Ерөнхий сайд [[Пунцагийн Жасрай|П.Жасрай]] 1993 онд, Ерөнхий сайд [[Мэндсайханы Энхсайхан|М.Энхсайхан]] 1997 онд, УИХ-ын дарга [[Нацагийн Багабанди|Н.Багабанди]] 1994 онд, УИХ-ын дарга [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж|Р.Гончигдорж]] 1999 онд, Ерөнхийлөгч Н.Багабанди 1998 онд, Гадаад харилцааны сайд нар 1992, 1995, 1997, 1998, 1999 онд Япон улсад, Япон улсын Парламентын Зөвлөхүүдийн танхимын дарга Ю.Осада 1992 онд, Парламентын Зөвлөхүүдийн танхимын дарга Ж.Сайто 1997 онд, Япон улсын Засгийн газрын Ерөнхий сайд [[Обүчи Кэйзо]] 1999 онд) тогтмол хэрэгжиж, харилцаа, хамтын ажиллагааны үндэс суурь, чиглэл зарчмыг тодорхойлсон Хамтарсан мэдэгдлүүд нийтлэгдэж, хоёр орны хамтын ажиллагааг харилцан ашигтай, нэг нь нөгөөгөө нөхөх түвшинд хүртэл хөгжүүлэх чиг бодлогыг тусгаж ирсэн. Монгол Улс, Япон улсын Засгийн газрын хооронд Худалдааны хэлэлцээр /1990/, Японы далайн чанад дахь залуучуудын сайн дурын байгууллагыг Монгол Улсад ажиллуулах хэлэлцээр /1991/, Агаарын хамтын ажиллагааны хэлэлцээр /1993/-үүд байгуулагдан хамтын ажиллагааны эрх зүйн үндэс улам өргөжиж, хоёр орны харилцаа урьдын тогтуун байдал, хязгаарлагдмал хүрээнээс халин гарч, улс төр, худалдаа, эдийн засаг, соёл, боловсрол, хүмүүнлэгийн зэрэг өргөн чиглэлээр эрс идэвхжиж эхэлсэн юм. Анх Япон улсын Гадаад хэргийн яамны Азийн газрын дарга Р.Като манай улсад 1996 оны 8 дугаар сард айлчилж, хоёр орны харилцааг урт хугацаанд тогтвортой хөгжүүлэхийн төлөө “Иж бүрэн түншлэлийн харилцаа” болгон хөгжүүлэх зарчмыг санал болгож байжээ. Ерөнхий сайд М.Энхсайханы 1997 оны 2 дугаар сард Япон улсад хийсэн албан ёсны айлчлалын үед хоёр тал харилцааг 21-р зуунд чиглүүлж, Иж бүрэн түншлэлийн харилцаа болгон хөгжүүлэх зорилтыг дэвшүүлсэн Хамтарсан Мэдэгдэл нийтэлсэн. Хоёр орны Иж бүрэн түншлэлийн харилцааны зарчмыг “нэгдүгээрт, харилцан ойлголцсон, бие биеэ хүндэтгэсэн, улс төрийн урт хугацааны харилцаа, хоёрдугаарт, олон улсын харилцааны хэм хэмжээнд нийцсэн худалдаа, эдийн засгийн харилцан ашигтай түншлэл, гуравдугаарт, соёл, боловсрол, шинжлэх ухаан-технологи, хүмүүнлэгийн салбарыг хамарсан харилцаа, дөрөвдүгээрт, дэлхий дахины глобал бүс нутгийн харилцааны асуудлыг шийдвэрлэхэд хамтран ажиллах явдал” байхаар хоёр тал харилцан тохиролцож, [[1998 он|1998 оны]] 5-р сард Ерөнхийлөгч Н.Багабандийн Япон улсад хийсэн айлчлалын үеэр “Иж бүрэн түншлэлийн харилцаа”-г бэхжүүлэн хөгжүүлэх зорилтоо хоёр тал дахин нотолсон юм. 2007 оны 2 дугаар сард “Монгол, Японы хамтын ажиллагааны цаашдын 10 жилийн үндсэн хөтөлбөр”-ийг байгуулсан. Монгол, Японы хооронд Иж бүрэн түншлэлийн зарчимд тулгуурлан хөгжүүлж ирсэн харилцааг шинэ түвшинд дэвшүүлэн Стратегийн түншлэл байгуулах хамтын шийдвэрт 2010 оны 11 дүгээр сард Ерөнхийлөгч [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдоржийн]] Япон улсад хийсэн айлчлалын үеэр талууд санал нэгдсэн юм. Энэ айлчлалын үеэр Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж Япон улсын Ерөнхий сайд [[Наото Кан]] нарын хооронд хэлэлцээ явагдаж, “2007 онд байгуулагдсан Монгол, Японы хамтын ажиллагааны 10 жилийн үндсэн хөтөлбөрийн дагуу Иж бүрэн түншлэлийн харилцааг хөгжүүлж ирсэн хамтын хүчин чармайлт тодорхой үр дүнд хүрч, улмаар хоёр орны харилцааг дараагийн дээд шатанд дэвшүүлэн, харилцан ашигтай, бие биеэ нөхсөн харилцааг өргөн хүрээнд батжуулан хөгжүүлэх нөхцөлийг бүрдүүлж өгсөн”-ийг тэмдэглэсэн. == Дипломат харилцаа-50 жил == 50 жилийн ойн хүрээнд Монгол Улсад 100 гаруй арга хэмжээ зохион байгуулагджээ. 2022 оны 11-р сарын 29-30-нд Монгол, Японы хооронд дипломат харилцаа тогтоосны 50 жилийн ойг тохиолдуулан Монгол улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх Япон улсад Төрийн айлчлал хийсэн. Айлчлалын үеэр Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]] Япон Улсын Цог Жавхлант Эзэн Хаан Нарүхито-д бараалхаж, Япон Улсын Ерөнхий сайд Ф.Кишида-тай албан ёсны хэлэлцээ хийсэн. Энэ айлчлалаар хоёр улсын '''''"Стратегийн харилцаа"-г "Энх тайван, хөгжил цэцэглэлтийн төлөөх стратегийн тусгай түншлэл"''''' болгож өргөжүүлэхээр тохирсон. == Өндөр дээд хэмжээний айлчлалууд == Монгол Улсын Ерөнхий сайд [[Сүхбаатарын Батболд|Сү. Батболд]] /2012.05/, Ерөнхий сайд [[Норовын Алтанхуяг|Н.Алтанхуяг]] /2012.10/ нар 2012 онд Япон улсад албан ёсны айлчлал хийсэн. 2013 онд Япон улсын Ерөнхий сайд [[Абэ Шинзоо]] /2013.03/ Монгол Улсад, Монгол Улсын Ерөнхий сайд Н.Алтанхуяг /2013.09/ Япон улсад харилцан айлчилсан нь хоёр улсын харилцааг эрчимжүүлэх, эдийн засгийн хамтын ажиллагааг шинэ шатанд гаргах, хамтын ажиллагааны бодлого чиглэлийг тодорхойлоход шинэ түлхэц өгсөн юм. Японы Ерөнхий сайд Ш.Абэ 2016 оны 7 дугаар сарын 14-16-ны өдрүүдэд Монгол Улсад 3 дахь удаагаа айлчилж, АСЕМ-ын Дээд түвшний 11 дүгээр уулзалтад оролцов. Айлчлалын хүрээнд Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдож, Ерөнхий сайд Ш.Абэ нар 9 дэхь удаагаа дээд хэмжээнд уулзаж, УИХ-ын дарга М.Энхболдод бараалхаж, Ерөнхий сайд Ж.Эрдэнэбаттай хэлэлцээ хийв. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулгын тангараг өргөх ёслолд Япон Улсын Ерөнхий сайдын Тусгай элч, парламентын Төлөөлөгчдийн танхим дахь Япон, Монголын найрамдлын бүлгийн дарга М.Хаяши хүрэлцэн ирж оролцов. УИХ-ын дарга [[Миеэгомбын Энхболд|М.Энхболдын]] 2017 оны 3 дугаар сард Япон улсад хийсэн албан ёсны айлчлалын үеэр хоёр улсын гадаад хэргийн сайд нар “Монгол Японы стратегийн түншлэлийн дунд хугацааны хөтөлбөр (2017-2021)”-т гарын үсэг зурж баталсан юм. Энэ хөтөлбөр 2014-2017 онд хэрэгжсэн хоёр орны Стратегийн түншлэлийн анхны дунд хугацааны хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн үр дүнд олсон амжилтыг дүгнэж, 2021 он хүртэлх зорилтыг тодорхойлсон бодлогын чухал баримт бичиг болсон. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга, Япон Улсын Ерөнхий сайд Ш.Абэ нар ОХУ-ын Владивосток хотноо Дорнын эдийн засгийн чуулга уулзалтын үеэр 2017 оны 9 дүгээр сар болон 2018 оны 9 дүгээр сард тус тус уулзав. Монгол Улсын Ерөнхий сайд [[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]] 2018 оны 12 дугаар сарын 12-15-нд Япон Улсад албан ёсны айлчлал хийв. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулгын тангараг өргөх ёслолд 2017 оны 7 дугаар сард Ерөнхий сайд Ш.Абэ Тусгай элч илгээж оролцуулав. Монгол Улсын Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүх 2019 оны 10 дугаар сард гэргий Л.Болорцэцэгийн хамт Япон Улсын Цог Жавхлант [[Нарүхито|Эзэн хаан Нарүхито]]-г Эзэн Хааны сэнтийд заларсныг тунхаглах төрийн ёслолд оролцов. === Гадаад хэргийн сайд нарын айлчлал === Монгол Улсын Гадаад харилцааны сайд Ц.Мөнх-Оргил 2017 оны 3 дугаар сард, Гадаад харилцааны сайд Д.Цогтбаатар 2018 оны 2 дугаар сард Япон Улсад айлчилж, Япон Улсын Гадаад хэргийн сайд [[Кишида Фүмио]], Гадаад хэргийн сайд Т.Коно нартай тус тус уулзав. Монгол Улсын Гадаад харилцааны сайд Д.Цогтбаатар, Япон Улсын Гадаад хэргийн сайд Т.Коно нар 2018 оны 12 дугаар сард Токио хотноо дахин уулзав. Японы Гадаад хэргийн сайд Ё.Хаяши Монгол, Японы хооронд дипломат харилцаа тогтоосны 50 жилийн ойг тохиолдуулан Монгол улсад 2022 оны 4-р сарын 30-наас 5-р сарын 2-нд айлчлав. Өмнө Япон Улсын Гадаад хэргийн сайд С.Уно 1989 онд, Ё.Кавагүчи 2004 онд, К.Окада 2010 онд, Т.Коно 2019 онд, Т.Мотэги 2020 онд тус тус Монгол Улсад айлчилсан юм. == Парламент хоорондын харилцаа == 1974 онд парламентын түвшинд харилцаа тогтоосноос хойш тогтмол харилцаж, төлөөлөгчид жил бүр шахам харилцан айлчилж байна. Японы парламентын  Зөвлөхүүдийн танхимын дарга Ю.Осада 1992 онд,Төлөөлөгчдийн танхимын дэд дарга К.Ватанабэ 1997 онд, Төлөөлөгчдийн танхимын дарга Т.Оошима 2017 онд тус тус манай улсад айлчилсан. Монгол Улсын Их хурлын дарга Н.Багабанди 1994 онд, Р.Гончигдорж 1999 онд, С.Төмөр-Очир 2002, Д.Лүндээжанцан 2008 онд, Д.Дэмбэрэл 2011 онд, З.Энхболд 2015, 2016 онуудад, М.Энхболд 2017 онд тус тус Япон Улсад айлчлав. Дипломат харилцаа тогтоосны 45 жилийн ойн хүрээнд хоёр улсын хууль тогтоох байгууллагын удирдлага харилцан айлчилж,  Монгол Улсын УИХ-ын дарга М.Энхболд 2017 оны 3 дугаар сард Япон Улсад, Япон Улсын Парламентын Төлөөлөгчдийн танхимын дарга Т.Оошима 2017 оны 7 дугаар сард Монгол Улсад тус тус албан ёсны айлчлал хийв. Монгол Улсын Их Хурлын дэд дарга Л.Энх-Амгалан тэргүүтэй төлөөлөгчид 2018 оны 6 дугаар сард Япон Улсад айлчлав. Япон Улсын Парламентын Зөвлөхүүдийн танхимын дэд дарга А.Гүнжи тэргүүтэй төлөөлөгчид 2018 оны 10 дугаар сард Монгол Улсад айлчлав. Монгол Улсын Их хурлын дарга Г.Занданшатар 2019 оны 5 дугаар сард “Никкэй” сонины газраас зохион байгуулсан “Азийн ирээдүй 2019” форумд оролцож, илтгэл тавив. Энэ үеэр Япон Улсын Парламентын Төлөөлөгчдийн танхимын дарга Т.Оошима-тай уулзав. == Боловсрол, шинжлэх ухааны салбарын хамтын ажиллагаа == [[File:Mongolia-Japan Center.jpg|thumb|Монгол-Японы төв]] 2019 оны 11 дүгээр сарын байдлаар Япон Улсад '''3,124''' монгол оюутан суралцаж буйгаас тус улсын Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны яамны тэтгэлэгт хөтөлбөрт '''160''' гаруй оюутан хамрагдан суралцаж байна. Аж үйлдвэрийн салбарын инженер, технологийн өндөр мэдлэг, практик дадлага туршлагатай хүний нөөцийг бэлтгэхэд чиглэсэн “Инженер, технологийн дээд боловсрол төсөл” амжилттай хэрэгжиж, Монгол дахь “Косэн” загварын сургууль бүс нутагт тэргүүлж байна. Одоогийн байдлаар Монгол Улсад гурван “Косэн” загварын сургууль үйл ажиллагаа явуулж байна. 1. “Монгол Коосэн” Технологийн коллеж  - нийт оюутны тоо 280 2. “Шинэ Монгол” Технологийн коллеж – нийт оюутны тоо 370 3. “ШУТИС-Коосэн” Технологийн коллеж – нийт оюутны тоо 166 Тус косэн сургуулиудад барилга, цахилгаан, механик, био-химийн инженерийн мэргэжлээр оюутнуудыг сургаж байна. “Косэн” загварын сургуулийг 2019 оны 6 дугаар сарын байдлаар нийт 141 оюутан төгссөн байна. Төгсөгчдийн 25 хувь нь японы компанид, 50 хувь нь монголын компаниудад ажилд орж,  үлдсэн 25 хувь нь их дээд сургуульд дэвшин суралцаж байна. “Сасакава энх тайвны сан”-гаас тус хөтөлбөрт 2013 оны 10 дугаар сараас 2019 оны 3 дугаар сарын хооронд нийт 5,5 жилийн хугацаанд сургалтын хөтөлбөр, сурах бичиг орчуулах, япон багш илгээх, монгол багш нарыг Япон УЛсад дадлагажуулах ажлыг дэмжиж ирсэн байна. БСШУСЯ-ны ТНБД Б.Баярсайхан Япон Улсад ажиллах үеэр “ЖАЙКА”-гийн Зүүн болон Төв Азийн газрын захирал К.Фүжиятай “Инженер, технологийн дээд боловсрол төслийн хөрөнгийн ашиглалтыг сайжруулах, төслийн хугацааг нэг жилээр сунгах” тухай Санамж бичигт гарын үсэг зурав. Ингэснээр тус төсөл нь 2023 он хүртэл үргэлжлэхээр болов. Уг хөтөлбөрийн хүрээнд нийт  207 оюутан Японд суралцаж буйгаас  үндсэн сургалтын хөтөлбөрт 81 хүн,  хос хөтөлбөр / бакалаврын сургалт/ 55, магистр 17, докторын сургалтын  хөтөлбөрт 36, судлаач оюутан 3, зэргийн бус сургалтын хөтөлбөрт 17 хүн тус тус суралцаж байна. '''“Хүний нөөцийг хөгжүүлэх тэтгэлэгт хөтөлбөр”''' /'''JDS/-ийн хүрээнд''' өнөөг хүртэл нийт 350 төрийн албан хаагч хамрагдаад буйгаас 2019 оны байдлаар магистрийн сургалтад 38, докторантурт 4 хүн тус тус суралцаж байна. Өнөөгийн байдлаар Япон Улсад судалгаа хийж докторын зэрэг хамгаалсан, мөн докторын зэрэг горилон судалгаа хийж буй 200 гаруй оюутан байна. Мөн сүүлийн үед "японы гоо" даам, “соробан” сампин, роботын чиглэлээр сонирхон суралцаж буй монголын хүүхэд залуусын тоо ихсэх хандлагатай байна. Япон Улсын төрийн дээд шагнал, Цог жавхлант Эзэн хааны "Мандах нар" одонгийн тэргүүн зэрэг "Сүр жавхлант тууз" одон хvртсэн монголчууд: Анх дипломатч Д.Алмааз 1989 онд “Мандах нар” одонгоор шагнуулж байсан бол Японд Монгол Улсаас томилогдсон анхны Элчин сайд С.Дамбадаржаа, иргэн Цэвэгмаа, Элчин сайд байсан Д.Ёндон, Ерөнхий сайд асан Д.Содном, 2004 онд Монгол Улсын Морин хуурын чуулгын тэргvvн, ардын жvжигчин Ц.Батчулуун, 2021 онд УИХ-ын дарга асан Д.Лүндээжанцан нар юм. Уг одонгоор олон улсын харилцааг хөгжүүлэх, хүрээлэн буй орчныг хамгаалах, түүнчлэн ард иргэд, олон нийтийн тусын тулд салбар тус бүрээр онцгой амжилт гаргасан иргэдийг хавар, намар буюу жилд 2 удаа шагнадаг. "Мандах наран" одонг 1981 оноос хойш гадаад улсын иргэдэд олгож эхэлсэн бөгөөд тус одон нь 6 зэрэглэлтэй ажээ. == Тусламж == 1991-2013 он хүртэлх хугацаанд Япон Улсын Засгийн газар Монгол Улсад нийтдээ 102.3 тэрбум иенийн буцалтгүй тусламж, 77.3 тэрбум иенийн хөнгөлөлттэй зээл, 36.5 тэрбум иенийн Техникийн хамтын ажиллагааны тусламж үзүүлжээ. Өөрөөр хэлбэл гадаадын улс орон, олон улсын байгууллагаас Монгол Улсад үзүүлсэн нийт тусламжийн 50-иас илүү хувийг Япон Улс дангаараа олгож, уг тусламж нь санхүү, эдийн засгийн хүндрэлийг даван туулах, зах зээлийн эдийн засагт шилжих, Монгол Улсын шинэ хөгжлийн суурийг тавихад үлэмж хувь нэмэр болсон юм. == Элчин сайд нар == '''Монгол Улсаас Япон Улсад ажилласан Элчин сайд нар:''' {| class="wikitable" |Овог, нэр |Тайлбар |Ажилласан онууд |- |[[Нямын Лувсанчүлтэм|Н.Лувсанчүлтэм]] |1972 оны 2 дугаар сарын 24-ний өдөр Монгол Улс, Япон Улсын хооронд дипломат харилцаа тогтоосон. |1972-1974 |- |[[Содномдоржийн Дамбадаржаа|С.Дамбадаржаа]] |БНМАУ-аас Япон Улсад суусан анхны суурин Элчин сайд |1974-1978 |- |Д.Цэрэндондов |БНМАУ-аас Япон Улсад суусан Элчин сайд |1978-1985 |- |[[Буянтын Дашцэрэн|Б.Дашцэрэн]] |БНМАУ-аас Япон Улсад суусан Элчин сайд |1985-1990 |- |[[Дарамын Ёндон|Д.Ёндон]] |Элчин сайд |1990-1992 |- |[[Бадам-Очирын Должинцэрэн|Б.Должинцэрэн]] |Элчин сайд |1992-1996 |- |[[Содовжамцын Хүрэлбаатар|С.Хүрэлбаатар]] |Элчин сайд /япон хэлтэй/ |1997-2002 |- |З.Батжаргал |Элчин сайд |2002-2007 |- |[[Рэнцэндоогийн Жигжид|Р.Жигжид]] |Элчин сайд /япон хэлтэй/ |2008 -2011 |- |[[Содовжамцын Хүрэлбаатар|С.Хүрэлбаатар]] |Элчин сайд /япон хэлтэй/ |2012-2017 |- |Д.Батжаргал |Элчин сайд /япон хэлтэй/ |2018- 2023 |- |[[Бадамдоржийн Баярсайхан|Б.Баярсайхан]] |Элчин сайд /япон хэлтэй/ |2023 оны 4 дүгээр сараас |} '''Япон Улсаас Монгол Улсад ажилласан Элчин сайд нар:''' {| class="wikitable" |Кинъя Нийзэки |БНМАУ-д Москвагаас хавсран суусан анхны Элчин сайд. |1972-1973 |- |Итару Цугэ |Анхны суурин суусан Элчин сайд |1973-1977 |- |Тэружи Акияма |Элчин сайд |1987-1980 |- |Мицутака Акихо |Элчин сайд |1980-1982 |- |Масанари Озаки |Элчин сайд |1982-1984 |- |Хидэказу Такасэ   |Элчин сайд |1987-1991 |- |Шоожи Суэзава |Элчин сайд |1991-1993 |- |Ёшихиро Хасуми |Элчин сайд |1993-1996 |- |Кубота Шинжи |Элчин сайд. Монголын төмөр зам дагуух "Шилэн кабель" тавих ажлыг Японы тусламжаар хийхэд оролцсон хүн. |1996-1999 |- |Марохито Ханада /монгол хэлтэй/ |Элчин сайд. Монгол, Японы гүүр болсон "Ханада" сан байгуулсан хүн. |1999-2002 |- |Тацуо Тода |Элчин сайд |2002-2005 |- |Ичихаши Ясуёоши |Элчин сайд |2005-2009 |- |Кидокоро Такуо |Элчин сайд. ОХУ-ын С-Петербург хотод Ерөнхий Консулаар ажиллаж байсан. |2009-2011 |- |[[Шимизү Такэнори]] /монгол хэлтэй/ |Элчин сайд. 1976 онд Лийдсийн их сургуульд, 1977 оноос [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол Улсын Их Сургуульд]] монгол хэлний мэдлэгээ гүнзгийрүүлсэн. 1985-89 онд Канад дахь Японы ЭСЯ-нд сурталчилгаа, соёл хариуцсан ажилтан, 1989 оноос Монгол улсад 2 дахь удаагаа томилогдсон. 1997-99 онд Японы “Гадаад хэвлэлийн төв” санд сурвалжлагад дэмжлэг үзүүлэх тасгийн дарга, 1999-2002 онд АНУ дахь ЭСЯ-ны консулын хэлтсийн дарга, 2002-2005 онд 3 дахь удаа Монголд томилогдон аташшегаар ажиллаж байв. 2005 оноос Гадаад хэргийн яамны Гадаад бодлогын газрын НҮБ-ын асуудал эрхэлсэн төлөвлөгч, Сайдын хэрэг эрхлэх газрын сурталчилгаа, соёлын харилцааны хэлтсийн төлөвлөгөөний тасагт төлөвлөгч, ГХЯ-ны нийгмийн халамжийн албаны дарга, 2010 оны 7 сараас сурталчилгаа, соёлын харилцааны хэлтсийн олон улсын соёлын харилцааны албаны даргаар ажиллаж байгаад 2011 онд Монголд элчин сайдаар томилогдсон. |2011-2016 |- |Такаока Масато |Элчин сайд * 2012-2013 онд Ирак Улсад суугаа Японы онц бөгөөд бүрэн эрхт Элчин сайд * 2013-2016 онд Сиднейд суугаа Японы Ерөнхий консул * [[2016]]-2019 онд Монгол Улсад суугаа Японы онц бөгөөд бүрэн эрхт Элчин сайд * 2019 оны 10 сарын 15-нд Кувейт Улсад суугаа Элчин сайд |2016-2019 |- |[[Кобаяши Хироюүки]] /монгол хэлтэй/ |Элчин сайд 1987-1989 онд Монгол улсад сууга Японы ЭСЯ-ны 3 нбд, 2005-2008 онд ЭСЯ-ны дэд тэргүүн байсан. |2019.12 сар |} == Хоёр талын эрх зүйн баримт бичгүүд == # БНМАУ, Япон Улсын хооронд дипломат харилцаа тогтоох тухай Ноот бичиг 1972.02.24. Москва хот # БНМАУ, Япон Улсын хооронд Соёлын харилцаа тогтоох тухай Тохиролцоо 1974.09.23. Улаанбаатар хот # БНМАУ, Япон Улсын хооронд Эдийн засгийн талаар хамтран ажиллах тухай Хэлэлцээр, 1977.03.17. Улаанбаатар хот # БНМАУ, Япон Улсын Засгийн газар хоорондын худалдааны Хэлэлцээр, 1990.03.20, Токио хот # Японы далайн чанад дахь Сайн дурынхныг хүлээн авах тухай БНМАУ, Япон Улсын Засгийн газар хоорондын Хэлэлцээр, 1991.03.19, Токио хот # Агаарын харилцааны Монгол Улс, Япон Улсын Засгийн газар хоорондын Хэлэлцээр, 1993.11.25. Токио хот # Япон Улсын ахмад сайн дурынхныг хүлээн авах тухай Монгол Улс, Япон Улсын Засгийн газар хоорондын Протокол, 1999. Улаанбаатар хот # Хөрөнгө оруулалтыг харилцан хамгаалах, хөхиүлэн дэмжих тухай Монгол Улс, Япон Улсын Засгийн газар хоорондын Хэлэлцээр, 2001.02.15. Токио хот # Техникийн хамтын ажиллагааны тухай Монгол Улс, Япон Улсын Засгийн газар хоорондын Хэлэлцээр, 2003.12.05. Токио хот # “Монгол Улсын Батлан хамгаалах яам, Япон Улсын Батлан хамгаалах яам хоорондын батлан хамгаалах салбарт хамтран ажиллах санамж бичиг”, 2012 он # “Монгол, Японы Стратегийн түншлэлийн Дунд хугацааны хөтөлбөр (2013– 2017) ”, 2013 он # “Монгол, Японы Стратегийн түншлэлийн Дунд хугацааны хөтөлбөр (2017– 2021), 2017 он # “Хүмүүнлэгийн тусламж үзүүлэх, гамшгийн үр дагаврыг арилгах болон НҮБ-ын энхийг сахиулах ажиллагааны чиглэлээр сургалт хэрэгжүүлэхэд хамтран ажиллах тухай Засгийн газар хоорондын хэлэлцээр” байгуулав. 2015 он. [[Ангилал:Монгол-Японы харилцаа| ]] kiznofdeabzsreheev3kad7b4wsdmgx 0 122618 863910 859694 2026-07-29T03:30:34Z ~2026-42223-45 106369 863910 wikitext text/x-wiki '''Цэдэнбалын Зориг''' ({{lang-ru|Зориг Цэдэнбалович Цэдэнбал}}, 1957 оны 3-р сарын 11-нд ЗХУ-ын [[Москва]] хотод төрсөн)- БНМАУ-ын удирдагч асан [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]], [[Анастасия Филатова|Филатова]] нарын отгон хүү. == Намтар == 1973 онд 16 нас хүрээд БНМАУ-ын паспорт авсан. Тэрээр 1963-1973 онуудад Улаанбаатарын Зөвлөлтийн 3-р дунд сургууль сурч төгсөөд Москвагийн улсын Их сургуульд элсэн байна. Оюутан байхдаа 60 рублийн тэтгэлэгээ Монголын төрөөс авдаг байсан тухай өөрөө ярьдаг. 1978 онд Биофизикч мэргэжлээр төгсөөд 1982 он хүртэл Москвагийн их сургуулийн Биологийн факультетад ажилласан. 1982-1983 онуудад Москва дахь Монголын ЭСЯ-д атташе байсан ч ЭСЯ-нд бараг очдоггүй байсан. 1984 онд Москва дахь Монголын ЭСЯ тэдний гэр бүлийн бүх гишүүний паспортыг хураан авсан ч Ц.Зориг эх А.Филатова, ах Ц.Владислав нар угаасаа Зөвлөлтийн паспорттой байжээ. 1983-1986 онд ЗХУ-ын Гадаад худалдааны академид суралцаж төгссөн. 1990-ээд онд биофизикч мэргэжлээрээ Оросын шинжлэх ухааны академийн их сургуулиудад ажиллаж байсан. Сүүлд Оросын шинжлэх ухааны академийн Дорно дахины судлалын институтэд ажиллаж байгаад тэтгэвэртээ гарсан. 1999 онд тэрээр Монголын шүүхэд хандаад Монгол иргэншилээ сэргээлгэсэн. 2016 оны намар эцэг Ю.Цэдэнбалын 100 жилийн ойгоор Монголд ирж байсан бөгөөд төрөөс 2 өрөө байр авчээ. Анастасия гэх охинтой. {{DEFAULTSORT:Зориг, Цэдэнбалын}} [[Ангилал:Москвагийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:Москвагийн Улсын Их Сургуулийн төгсөгч‎]] [[Ангилал:Москвагийн Улсын Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:1957 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] 23wunanfl56djc9chpunkm8ur1052oq 863934 863910 2026-07-29T08:26:38Z Avirmed Batsaikhan 53733 863934 wikitext text/x-wiki '''Цэдэнбалын Зориг''' ({{lang-ru|Зориг Цэдэнбалович Цэдэнбал}}, 1957 оны 3-р сарын 11-нд ЗХУ-ын [[Москва]] хотод төрсөн)- БНМАУ-ын удирдагч асан [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]], түүний орос гэргий [[Анастасия Филатова]] нарын отгон хүү. == Намтар == 1973 онд 16 нас хүрээд БНМАУ-ын паспорт авсан. Тэрээр 1963-1973 онуудад Улаанбаатарын Зөвлөлтийн 3-р дунд сургууль сурч төгсөөд [[Москвагийн Улсын Их Сургууль|Москвагийн улсын Их сургуульд]] элсэн орсон байна. Оюутан байхдаа 60 рублийн тэтгэлэгээ Монголын төрөөс авдаг байсан тухай өөрөө ярьдаг. 1978 онд Биофизикч мэргэжлээр төгсөөд 1982 он хүртэл Москвагийн их сургуулийн Биологийн факультетад ажилласан. 1982-1983 онуудад Москва дахь Монголын ЭСЯ-д атташе гэсэн бүртгэлтэй байсан ч ЭСЯ-нд бараг очдоггүй байсан. 1984 онд Москва дахь Монголын ЭСЯ тэдний гэр бүлийн бүх гишүүний паспортыг хураан авсан ч Ц.Зориг эх А.Филатова, ах Ц.Владислав нар угаасаа Зөвлөлтийн паспорттой байжээ. 1983-1986 онд ЗХУ-ын Гадаад худалдааны академид суралцаж төгссөн. 1990-ээд онд биофизикч мэргэжлээрээ Оросын шинжлэх ухааны академийн их сургуулиудад ажиллаж байсан. Сүүлд Оросын шинжлэх ухааны академийн Дорно дахины судлалын институтэд ажиллаж байгаад тэтгэвэртээ гарсан. 1999 онд тэрээр Монголын шүүхэд хандаад Монгол иргэншилээ сэргээлгэсэн. 2016 оны намар эцэг Ю.Цэдэнбалын 100 жилийн ойгоор Монголд ирж байсан бөгөөд төрөөс 2 өрөө байр авчээ. Тэрээр 2022 онд буриад эхнэр Р.Дааримаагийн хамт Монголд ирж Наадам үзсэн байна. Анастасия гэх нэг охинтой. == Эд хөрөнгийн тухай == * Ю.Цэдэнбалыг нас барахад түүний дансанд байсан тэр үеийн 1.4 сая төгрөгийг эхнэр лүү нь шилжүүлсэн. Орон сууц байрыг нь ч гэр бүл нь шилжүүлэн авсан. * 2000 оны үес тухайн үеийн Хотын дарга М.Энхболд дөрвөн өрөө байр өгсөн. * 2016 онд Ю.Цэдэнбалын мэндэлсний 100 жилийн ойгоор монголын төр ар гэрт нь 15 сая төгрөг олгосон. * Ц.Элбэгдорж Ерөнхийлөгч байхдаа ач охинд нь 3 өрөө байр өгсөн. * Мөн Ц.Зоригтод Монгол Улсын иргэний баримт бичиг гардуулсан ажээ. {{DEFAULTSORT:Зориг, Цэдэнбалын}} [[Ангилал:Москвагийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:Москвагийн Улсын Их Сургуулийн төгсөгч‎]] [[Ангилал:Москвагийн Улсын Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:1957 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] 3eqexcf096yr7ifd3trvpeucy7fgnn5 0 123476 863959 854471 2026-07-29T10:16:08Z Avirmed Batsaikhan 53733 863959 wikitext text/x-wiki '''ЗХУ''' ба '''ОХУ'''-аас Монгол улсад сууж байсан Элчин сайд нарын жагсаалт. {| class="wikitable" !Бүрэн эрхт хугацаа !Бүрэн эрхт төлөөлөгч, Элчин сайд !нас !Тайлбар |- | colspan="4" |'''ЗСБНХОУ''' |- |1922 оны 7-р сарын 7-ноос 1923 оны 7-р сар |[[Николай Любарский|Николай Маркович Любарский]] |1887—1938 |Бүрэн эрхт төлөөлөгч |- | colspan="4" |'''[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗСБНХУ]]''' |- |1923.08.01-1925.08.29 |[[Алексей Васильев|Алексей Николаевич Васильев]] |1880—1941 |Бүрэн эрхт төлөөлөгч |- |1925.08.29-1927.09.14 |[[Пётр Никифоров|Пётр Михайлович Никифоров]] |1882—1974 |Бүрэн эрхт төлөөлөгч |- |1927.09.14- 1933.09.02 |[[Андрей Охтин|Андрей Яковлевич Охтин]] |1891—1938 |Бүрэн эрхт төлөөлөгч |- |1933.09.02-1935.02.09 |[[Сергей Чуцкаев|Сергей Егорович Чуцкаев]] |1876—1944 |Бүрэн эрхт төлөөлөгч |- |1935.02.09- 1937.08.19 |[[Владимир Таиров|Владимир Христофорович Таиров]] |1894—1938 |Бүрэн эрхт төлөөлөгч |- |1937.08.19-1938.05.03 |[[Сергей Миронов|Сергей Наумович Миронов]] |1894—1940 |Бүрэн эрхт төлөөлөгч, Монгол дахь Их хэлмэгдүүлэлт зохион байгуулагч |- |1938.05.03-1939.09.19 |[[Михаил Голубчик|Михаил Иосифович Голубчик]] |1906—1940 |Бүрэн эрхт төлөөлөгч, Монгол дахь Их хэлмэгдүүлэлт зохион байгуулагч |- |1939.09.19-1947.10.09 |[[Иван Иванов|Иван Алексеевич Иванов]] |1906—1948 |Бүрэн эрхт төлөөлөгч (1941.05.09 хүртэл), Хэргийг хамаарагч (1941.05.09-нөөс) |- |1947.10.09-1948.09.27 |[[Николай Важнов|Николай Петрович Важнов]] |1909—1993 |Хэргийг хамаарагч |- |1948 .09.27-1951.11.14 |[[Юрий Приходов|Юрий Кондратьевич Приходов]] |1906—1989 |Төлөөлөгчийн газрын зөвлөх (1940-1946 хүртэл), Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд (1950 оны 3-р сарын 28-наас) |- |1951.11.14-1953.11.06 |Георгий Иванович Иванников |1908—1959 |Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд |- |1953.11.06-1957.08.31 |Василий Ильич Писарев |1900—1977 |Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд |- |1957.08.31-1960.07.03 |[[Вячеслав Молотов|Вячеслав Михайлович Молотов]] |1890—1986 | |- |1960.07.03- 1962.02.14 |Алексей Иванович Хворостухин |1900—1985 | |- |1962.02.14-1963.11.21 |Константин Викторович Русаков |1909—1993 | |- |1963.11.21-1968.02.15 |[[Леонид Соловьёв|Леонид Николаевич Соловьёв]] |1906—1993 | |- |1968.02.15-1973.07.10 |[[Семён Щетинин|Семён Николаевич Щетинин]] |1910—1975 | |- |1973.07.10-1983.02.18 |[[Александр Смирнов|Александр Иванович Смирнов]] |1912—1997 |Хамгийн удаан хугацаанд ажилласан Элчин сайд |- |1983.02.18-1985.04.04 |[[Сергей Павлов|Сергей Павлович Павлов]] |1929—1995 | |- |1985.04.04-1988.03.25 |[[Константин Фомиченко|Константин Ефимович Фомиченко]] |1927—2015 | |- |1988.03.25-1991.12.25 |[[Василий Ситников|Василий Иванович Ситников]] |1927—2016 | |- | colspan="4" |'''[[Оросын Холбооны Улс]]''' |- |1991.12.25-1992.01.24 |[[Василий Ситников|Василий Иванович Ситников]] |1927—2016 |Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд |- |1992.01.24-1996.05.31 |[[Сергей Сергеевич Разов]] |1953— |Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд |- |1996.05.31-1999.10.18 |[[Николай Викторович Павлов]] |1948— |Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд |- |1999.10.18-2006.03.24 |[[Олег Дерковский|Олег Михайлович Дерковский]] |1939—2010 |Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд |- |2006.03.24-2009.09.21 |[[Борис Говорин|Борис Александрович Говорин]] |1947— |Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд |- |2009.09.21-2013.09.23 |[[Виктор Самойленко|Виктор Васильевич Самойленко]] |1947—2018 |Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд |- |2013.09.23-2023.01.18 |[[Искандер Азизов|Искандер Кубарович Азизов]] |1956— |Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд |- |2023 оны 1-р сараас |[[Алексей Евсиков|Алексей Николаевич Евсиков]] |1961- |Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд |} [[Ангилал:Монгол дахь Оросын элчин сайд| ]] [[Ангилал:Монгол дахь ЗХУ-ын элчин сайд| ]] [[Ангилал:Монгол-Оросын харилцаа]] kzgzelpn3wz53sl8qcc1okamxfp3ou3 0 131659 863903 825861 2026-07-29T02:42:19Z Bayarkhangai 1129 863903 wikitext text/x-wiki '''6 дугаар морьт дивиз''' нь [[БНМАУ]]-ын [[Дорнод аймаг|Дорнод аймгийн]] Тамсагбулагд төвлөрсөн [[Монголын Ардын Арми|МАХЦ]]-ийн салбар нэгж юм. Энэ дивиз 1939 оны [[Халх голын дайн]], 1945 оны [[1945 оны чөлөөлөх дайн|Чөлөөлөх дайнд]] оролцож үүрэг гүйцэтгэж байсан.Тангудын Юүнгэрэнжав удирдуулан байлдаж оролцсон байдаг. == Түүх == [[БНМАУ]]-ын "[[Хувьсгалт Цэргийн Зөвлөл|Хувьсгалт Цэргийн Зөвлөлийн]] 1932 оны 3 сарын 12-ны өдрийн 41 тоот тушаалаар [[Тамсагбулаг|Тамсагийн]] 15-р морьт хороо, [[Егүзэрийн хийд|Егүзэрийн]] 10-р морьт хороо, 6-р их бууны хороо"<ref>{{Cite book |title=Монгол цэргийн түүхийн товчоон (1911-1990) |year=1996 |location=Улаанбаатар |pages=222}}</ref> зэрэг ангийг нэгтгэж байгуулагдсан. "ХЦЗөвлөлийн 1933 оны 1 сарын 14 ний өдрийн 2 дугаар тоот тушаалаар тус дивизийн 15-р морьт хороог 5 дугаар морьт дивизэд шилжүүлж оронд нь 17-р морьт хороог шинээр байгуулжээ."<ref>{{Cite book |title=Монгол цэргийн товч түүх (1911-1990) |year=1996 |location=Улаанбаатар |pages=259}}</ref> Мөн 10-р морьт хороог 18-р тусгай морьт хороо хэмээн Бяруутад байрлуулж, 16-р морьт хороог 1935 онд тус дивизэд шинээр байгуулсан. == Бүтэц == Морьт дивиз нь 15-р морьт хороо, 10-р морьт [[хороо]] (2 морьт суман, 1 пулемётын сумантай), их бууны [[дивизион]], хуягт дивизион (хөнгөн болон дунд ангиллын хуягт сумантай), холбооны суман болон дивизийн сургуулиас бүрдсэн нийт 1531 [[офицер]], цэргээс бүрдэж байсан.{{Citation needed}} == Зэвсэглэл == Хөнгөн зэвсэг: [[76 мм-ийн их буу|76 мм-ийн 4 их буу]], [[Танк эсэргүүцэх 45 мм-ийн их буу|танк эсэргүүцэх 45 мм-ийн 6 их буу]], хүнд пулемёт 24, хөнгөн пулемёт 44, [[винтов]] 1279, гар буу 180, сэлэм 1060, Хуягт машин: [[БА-6]], [[БА-10]] хуягт машин 6, [[ФАИ хөнгөн хуягт]] 9, [[ЗИС-5]] маркийн ачааны автомашин 18, [[ГАЗ-АА]] маркийн ачааны автомашин 4, “Максим” пулемёттай зенитийн төхөөрөмж бүхий ГАЗ-АА маркийн ачааны автомашин 6, ЗИС-5 маркийн ус-тос цэнэглэгч автомашин 1, ЗИС-6 маркийн цистерн 1, эмнэлгийн автобус 2, II АК маркийн радиостанц 1, 5АК радиостанц 1, тачанк 24, сум тээвэрлэх хөсөг 42, хээрийн гал тогоо 17, түүнчлэн 1723 морь, 198 тэмээний орон тоотой байсан боловч бэлтгэгдсэн боловсон хүчин, буудлагын зэвсэг, их буу, хуягтын хүрэлцээ муугаас бүх дивиз ийм хэмжээний хангалттай байж чадаагүй байна.{{Citation needed}} == Халхголын дайнд == БНМАУ-н баатар, хурандаа Л.Дандарын командалсан Тамсагийн 6 р дивиз 1939 оны 8 сарын 20-ны ерөнхий давшилтад Умард бүлэглэлийн жигүүрийг халхлан тулалдаж өмнөх Элсэн өндөрлөг дахь дайсны эсэргүүцлийг дарж улсын хилийн шугамд хүрч эзэлсэн байрлалдаа бэхжих тушаалыг дивизийн дарга Л.Дандар 8 сарын 19-нд дээд командлалаас авсан байдаг.Тамсгийн 6р дивизийг БНМАУ-н баатар Ш.Гонгорын командалсан хуягт бригадаас хуягтын нэг сумангаар хүч нэмэгдүүлэн давшилтад оруулж давшилт эхэлмэгц Элсэн өндөрлөг дахь дайсныг байрлалаас нь ховх цохиж 2 цагийн дараа БНМАУ-н хилийн шугамаас дайсныг хөөн гаргаж эзэлсэн байрлалдаа бэхжсэн байна.Тус дивиз 8сарын 20-23-ны хооронд дайсны сөрөх дайралтыг удаа дараа няцаан зөвлөлтийн цэргийн ангиудтай харилцан ажиллаж дайсныг бүрэн бүслэж дуустал жигүүрийг байлдаантайгаар хамгаалан тулалдсан түүхтэй. == Холбоотой хуудас == * [[Монголын Ардын Арми|МАХЦ]] * [[Морьт дивиз]] * [[Халх голын дайн]] == Эшлэл == [[Ангилал:Халхын голын дайн]] [[Ангилал:Монголын Ардын арми]] [[Ангилал:Монголын Ардын армиын анги нэгтгэл]] [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчин]] [[Ангилал:1945 оны чөлөөлөх дайн]] [[Ангилал:Цэргийн анги нэгтгэл]] [[Ангилал:Цэргийн анги]] 1frkcls7f2gzt19agi7al1l77lvskma 0 132307 863940 863699 2026-07-29T09:14:43Z Guyasu 106180 863940 wikitext text/x-wiki [[Файл:Peng Liyuan.jpg|thumb|Пэн Лиюань]] '''Пэн Лиюань''' (хятад. уламж. 彭麗媛, хялбар. 彭丽媛, пиньинь ''Péng Lìyuán''; 1962 оны 11-р сарын 20-нд БНХАУ-ын Юньчэн хотод төрсөн) — [[БНХАУ]]-ын удирдагч дарга [[Ши Жиньпин|Ши Жиньпины]] эхнэр, дуучин, жүжигчин бөгөөд Хятадын Ардын Чөлөөлөх Армийн /ХАЧА/ хошууч генерал. ХАЧА-ийн Урлагийн Академийн удирдагч. 1980-аад онд Хятадын их дээд сургуулиудад магистрын зэрэг олгох тогтолцоо нэвтэрсний дараа үндэсний хөгжмийн чиглэлээр магистрын зэрэг хамгаалсан анхны дуучдын нэг. Нэр хүндээс гадна түүнийг тод, сүр жавхлангаараа "Цээнэ" дагина гэж нэрлэдэг байв. Цээнэ цэцгийг Хятадад онцгой хүндэтгэдэг цэцэг нь эзэн хааны бэлгэдэл, гоо үзэсгэлэн, мэдрэмжийг илэрхийлдэг тул Пэн Лиюаны онцлог шинж чанартай холбоотой байдаг гэж үздэг. 24 настай дуучин, жүжигчин Пэн 1986 онд Ши Жиньпинтэй танилцсан бөгөөд тэр үед Хятадад аль хэдийнээ алдартай дуучин байжээ. Нэр хүндийн хувьд Пэн Лиюань тэр үед 2000-аад оны дундуур л олон нийтэд танигдах болсон нөхрөөсөө илүү байжээ. Шинжээчдийн үзэж байгаагаар өндөр статустай гоо үзэсгэлэн Пэн нь түүнийг Хятадад бэлгэдлийн чухал хүн болгодог хувийн шинж чанаруудтай гэдэг. Пэн Лиюаний өөрийгөө таниулах чадварыг мөн онцлон тэмдэглэв: Хятадын тэргүүн хатагтай загварын чиг хандлагыг тодорхойлж, нэг бол хар давхар дээлтэй френч цув, нэхсэн шагай гутал, эсвэл босоо захтай, матартай нүд гялбам цагаан костюмтай гарч ирдэг. Савхин гутал, эсвэл дээр нь торгон даашинз өмссөн саарал бүрээстэй даашинз, алтаар хатгасан урт өмд зэрэг юм. Пэн Лиюань тансаг сонголт, харьцааны мэдрэмжтэй хувцас өмсөж, Хятадын дэгийг онцолж өгдөг. Францын "Paris Match" сэтгүүл түүнийг англиар чөлөөтэй ярьдаг гэж тэмдэглэжээ. 1987 онд тэрээр Ши Жиньпинтэй гэрлэжээ. Охин Ши Минзэ (1992 онд төрсөн) нь нууц нэрээр Харвардын их сургуулийн оюутан байжээ. Пэн Лиюань хатагтай нь Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагын сүрьеэ болон ХДХВ/ДОХ-оос урьдчилан сэргийлэх, хяналт тавих чиглэлээрх сайн дурын элч юм.Тэр бас охид, эмэгтэйчүүдийн боловсролыг дэмжих Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын тусгай илгээлтийн төлөөлөгч юм. [[Ангилал:1962 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] [[Ангилал:Төрийн эсвэл засгийн газрын тэргүүний гэр бүлийн хүн]] [[Ангилал:Хятадууд]] [[Ангилал:Хятадын дуучин]] [[Ангилал:Хятадын коммунист намын гишүүн]] [[Ангилал:Эмэгтэй хүн]] q8xp9622b3m383x9r7hgbafi1x9mpo7 0 136188 863887 789983 2026-07-29T00:41:27Z Dostojewskij 30144 + Файл + Ангилал:1777 онд төрсөн + Ангилал:1861 онд өнгөрсөн 863887 wikitext text/x-wiki [[Файл:Alexei-jermolov.jpg|thumb|Алексей Петрович Ермолов]] '''Алексей Петрович Ермолов''' (1777 оны 5-р сарын 24 [2][3], 1861 оны 4-р сарын 11 [23], [[Москва]]) - Оросын цэргийн удирдагч, төрийн зүтгэлтэн, дипломатч, Оросын эзэнт гүрэн 1790 оноос хойш явуулсан олон томоохон дайнд оролцогч. - 1820-иод оны явган цэргийн жанжин. Гүрж, Астрахань, Кавказын мужуудын иргэний хэлтэс, хилийн асуудал эрхэлсэн ерөнхий захирагч. Кавказын корпусын командлагч[6] (04/09/1816—1827 оны 03 сарын 28). {{DEFAULTSORT:Ермолов, Алексей Петрович}} [[Ангилал:1777 онд төрсөн]] [[Ангилал:1861 онд өнгөрсөн]] 78py1ybddye4bil2wyohq1lcy7s23s5 0 136261 863956 814669 2026-07-29T09:59:08Z Avirmed Batsaikhan 53733 863956 wikitext text/x-wiki [[Файл:Сергей Наумович Миронов.jpg|thumb|Сергей Миронов]] '''Сергей Миронов''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Серге́й Нау́мович Миро́нов,'' жинхэнэ нэр нь — Мирон (Меер) Иосифович Король, 1894 оны 12-р сарын <abbr>11-нд</abbr> [[Киев]] хотод төрж, 1940 оны 2-р сарын 22-нд [[Москва|Москвад]] нас барсан) — Зөвлөлтийн аюулаас хамгаалах байгууллагын зүтгэлтэн, дипломат, 1937-1938 онд ЗХУ-аас БНМАУ-д суусан бүрэн эрхт төлөөлөгч. 1937 онд '''[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-д болсон их алан хядах ажиллагааг зохион байгуулагч'''. Түүнийг 1940 онд [[Николай Ежов]], [[Михаил Фриновский]], [[Ефим Евдокимов]] нарын хамсаатны хувьд буудан хороосон. Түүнийг зохиомол хэрэг үйлдсэн, хууль зөрчигч гэж шүүхээс тогтоосон юм. == Намтар == Сергей Миронов 1894 онд [[Киев]] хотод төрсөн, еврей гаралтай. Эх нь Бруха Мееровна Король (төрөхдөө Овруцкая, 1869-1918). Эцэг Иосиф (Нухим-Иось) Бенционович Король (1869-1919), сүүн бүтээгдэхүүний лангуу эзэмшигч байсан. 1900-аад оны эхээр гэр бүл Киев орчмын Мотыжин тосгонд амьдарч байсан. Тэрээр 1913 онд Киевийн худалдааны сургуулийг төгсөөд Киевийн худалдааны дээд сургуульд суралцжээ. Үүний зэрэгцээ тэрээр хувиараа хичээл заадаг байжээ. С.Миронов [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн нэгдүгээр дайнд]] оролцсон. * 1915—1918 онд Оросын эзэн хааны Армид дэд ахлагч, ахлагч. * 1918—1920 онд [[Улаан Арми|Улаан Армид]] орж байлдаж явсан. * 1920—1921 онд 1-р Морин армийн Тусгай хэлтсийн тасгийн дарга (1921 онос Умард Кавказын цэргийн тойрог). * 1921 онд Оросын Зүүн Өмнөд нутгийн Онцгой комиссын хэлтсийн дарга. * 1921—1922 онд Хар далай мужийн Онцгой комиссын орлогч дарга. * 1922 —1925 онд Улс төрийн Ерөнхий газрын ([[Орос хэл|орос]]. ''Главное Политическое Управление'', товч. ''ГПУ'') Умард Кавказ дахь төлөөлөгчийн газрын орлогч дарга. * 1925 онд Оросын Коммунист (большевик) намд элссэн. * 1925—1928 онд Владикавказ тойргийн Улс төрийн ерөнхий газрын дарга. * 1928—1931 онд Кубань тойргийн Улс төрийн ерөнхий газрын дарга. * 1931—1933 онд Зөвлөлт Казахстан дахь Улс төрийн ерөнхий газрын орлогч дарга. * 1934-1936 онд Днепропетров мужийн Дотоод хэргийн Ардын комиссар газрын дарга. * 1937 оны 3-р сарын 14-нөөс 3-р зэргийн Улсын аюулгүй байдлын комиссар. Тэрээр ЗХУ-ын Дотоод яамны "онцгой гурвал"-ын нэг байв. * 1937 оны 8-р сарын 19-нөөс 1938 оны 5-р сарын 3-ны хооронд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]] дахь ЗХУ-ын бүрэн эрхт төлөөлөгч. * 1938—1939 онд ЗХУ-ын Гадаад хэргийн Ардын комиссарын газрын II-р Дорнод хэлтсийн дарга. 1939 оны 1-р сарын 6-нд албан үүргээ гүйцэтгэж байхдаа баривчлагджээ. ЗХУ-ын Дотоод, Гадаад яаманд Зөвлөлтийн эсрэг хуйвалдаанд оролцсон, тагнуул хийсэн хэрэгт буруутгагдсан. 1940 оны 1-р сарын 16-ны өдрийн [[Иосиф Сталин|Иосиф Сталины]] цаазаар авах ялын жагсаалтад Сергей Мироновын нэрийг оруулсан ([[Лаврентий Берия|Лаврентий Бериягийн]] гарын үсэг бүхий 346 хүний ​​нэрсийн жагсаалтын №189). 1940 оны 2-р сарын 21-нд ЗХУ-ын Дээд шүүхийн Цэргийн зөвлөлөөс уг шийдвэрийг албан ёсоор баталж 1940 оны 2-р сарын 22-нд цаазлагджээ. Нөхөн цагаатгаагүй байна. {{DEFAULTSORT:Миронов, Сергей}} [[Ангилал:ЗХУ-ын цэргийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын дипломатч]] [[Ангилал:1894 онд төрсөн]] [[Ангилал:1940 онд өнгөрсөн]] qrb2whj5dtsu3bcx77hqgtezldy0xql 0 138791 863963 849111 2026-07-29T10:47:39Z Chongkian 21163 863963 wikitext text/x-wiki {{SHORTDESC|Коран судрын бүлэг}} [[File:Chapter 36, Ya-Sin (Murattal) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|thumb|Уншлага]] '''Ясин''' ({{lang-ar|يٰسٓ}}) бол [[Куран]] судрын 36 дахь бүлэг юм.<ref>{{cite web|url=https://quran.com/36|title=Ya-Sin|access-date=2025-02-02|language=en|trans-title=Йа-Син}}</ref> {| class="wikitable" !scope=''col'' | ! scope="col" | Cудар ! scope="col" | Утга |- ! scope="row" | 1 | يسٓ || Ясин |- ! scope=''row'' | 2 | وَٱلْقُرْءَانِ ٱلْحَكِيمِ || Цэц вилэг төгөлдөр [[Куран]]ыг барьж андгайлъя |- ! scope=''row'' | 3 | إِنَّكَ لَمِنَ ٱلْمُرْسَلِينَ || Чинхүү ([[Мухаммед]]) хэмээвээс, чи элч нарын нэгэн бөлгөө |- ! scope=''row'' | 4 | عَلَىٰ صِرَٰطٍۢ مُّسْتَقِيمٍۢ || Мулуун зам мөр дээр |- ! scope=''row'' | 5 | تَنزِيلَ ٱلْعَزِيزِ ٱلرَّحِيمِ || Энэ бол аливааг чадагч, өгмөөл дүүрэн Түүний хайрласан нандин нууц бөлгөө |- ! scope=''row'' | 6 | لِتُنذِرَ قَوْمًۭا مَّآ أُنذِرَ ءَابَآؤُهُمْ فَهُمْ غَـٰفِلُونَ || Манай сэрэмжлүүлэг хүрээгүй, өөрсдөө бас тоомсоргүй асан эцэг өвгөдийн үр удмыг чамаар сэнхрүүлэхийн учир |- ! scope=''row'' | 7 | لَقَدْ حَقَّ ٱلْقَوْلُ عَلَىٰٓ أَكْثَرِهِمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ || Сүсгийг үгүйсгэж асных нь төлөө тэдний олонхыт цээрлүүлснээр Эзэнтний айлдвар мударгуу болж таарсан бөлгөө |-гэж ! scope=''row'' | 8 | إِنَّا جَعَلْنَا فِىٓ أَعْنَـٰقِهِمْ أَغْلَـٰلًۭا فَهِىَ إِلَى ٱلْأَذْقَانِ فَهُم مُّقْمَحُونَ || Бид тэдний хүзүүг мөглөнгөөр эрүүнд тулган дөнгөлсөн учир толгой нь арга буюу гэдийн тэд дээш харж ваймуй |- ! scope=''row'' | 9 | وَجَعَلْنَا مِنۢ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ سَدًّۭا وَمِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّۭا فَأَغْشَيْنَـٰهُمْ فَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ || Бид тэдэнд юм харуулахгүйн учир өмнө нь хийгээд ард нь хашлага босгосон буй за |- ! scope=''row'' | 10 | وَسَوَآءٌ عَلَيْهِمْ ءَأَنذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ || Тэднийг сэнхрүүлсэн ч, эс сэнхрүүлсэн ч ялгаагүй тэд үл сүсэглэмүй |- ! scope=''row'' | 11 | إِنَّمَا تُنذِرُ مَنِ ٱتَّبَعَ ٱلذِّكْرَ وَخَشِىَ ٱلرَّحْمَـٰنَ بِٱلْغَيْبِ ۖ فَبَشِّرْهُ بِمَغْفِرَةٍۢ وَأَجْرٍۢ كَرِيمٍ || Гагцхүү дээдийн бичгийг сахиж, чин сэтгэлийн угаас Машид Нигүүлсэгчийг сүслэн бишрэгчийг л чи сэнхрүүлж чадмуй. Тэднийг өршөөлөөр хийгээд эрхэм буянт шагналаар баярлуулагтун |- ! scope=''row'' | 12 | إِنَّا نَحْنُ نُحْىِ ٱلْمَوْتَىٰ وَنَكْتُبُ مَا قَدَّمُوا۟ وَءَاثَـٰرَهُمْ ۚ وَكُلَّ شَىْءٍ أَحْصَيْنَـٰهُ فِىٓ إِمَامٍۢ مُّبِينٍۢ || Бид үхэгсдийг амилуулж, эдгээр хүмүүн энэ яваа насандаа юу үйлдэж, ардаа юу орхисныг нь дансалсан бөгөөд тэр бүхэн Бидний яруу тод сударт буй болой |- ! scope=''row'' | 13 | وَٱضْرِبْ لَهُم مَّثَلًا أَصْحَـٰبَ ٱلْقَرْيَةِ إِذْ جَآءَهَا ٱلْمُرْسَلُونَ || Чи тэдэнд нэгэн тосгоны оршин суугчдын тухай шад үлгэрийг хэлж өгөгтүн: Тэдэн дээр элч нар ирэв гэнэ ээ |- ! scope=''row'' | 14 | إِذْ أَرْسَلْنَآ إِلَيْهِمُ ٱثْنَيْنِ فَكَذَّبُوهُمَا فَعَزَّزْنَا بِثَالِثٍۢ فَقَالُوٓا۟ إِنَّآ إِلَيْكُم مُّرْسَلُونَ || Бид тэдэн рүү хоёрыг илгээсэн боловч тэднийг үгүйсгэсэн болой. Тэгэхүйд Бид гурав дахийг илгээж тэд бээр хүмүүст ийн хэлрүүн: "Биднийг та нар луу үнэхээр Аллах илгээсэн болой." |- ! scope=''row'' | 15 | قَالُوا۟ مَآ أَنتُمْ إِلَّا بَشَرٌۭ مِّثْلُنَا وَمَآ أَنزَلَ ٱلرَّحْمَـٰنُ مِن شَىْءٍ إِنْ أَنتُمْ إِلَّا تَكْذِبُونَ || Гэтэл цаадуул нь ийн хариулжухуй: "Та нар бол ердөө бид нар шиг л хүмүүс ажгуу. Машид Нигүүлсэгч та нарт ямар ч нандин нууцыт хайрлаагүй, та нар зөвхөн худлаа юм ярьж баймуй." |- ! scope=''row'' | 16 | قَالُوا۟ رَبُّنَا يَعْلَمُ إِنَّآ إِلَيْكُمْ لَمُرْسَلُونَ || Ийн хэлрүүн: "Биднийг та нар дуу илгээснээ ямар ч атугай манай Эзэнтэн мэдмүй, |- ! scope=''row'' | 17 | وَمَا عَلَيْنَآ إِلَّا ٱلْبَلَـٰغُ ٱلْمُبِينُ || Бид та нарт яруу тод билэгдлийг уламжлах үүрэгтэй бөлгөө." |- ! scope=''row'' | 18 | قَالُوٓا۟ إِنَّا تَطَيَّرْنَا بِكُمْ ۖ لَئِن لَّمْ تَنتَهُوا۟ لَنَرْجُمَنَّكُمْ وَلَيَمَسَّنَّكُم مِّنَّا عَذَابٌ أَلِيمٌۭ || Цаадуул нь хариулруун: "Бид та нараас муу ёрын совин олж харсан болой. Та нар үүнийгээ эс болих аваас бид та нарыг чулуугаар нүдэж та нар биднээс гашуун зовлон амсах болмуй." |- ! scope=''row'' | 19 | قَالُوا۟ طَـٰٓئِرُكُم مَّعَكُمْ ۚ أَئِن ذُكِّرْتُم ۚ بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌۭ مُّسْرِفُونَ || (Элч нар) хэлрүүн: "Та нарыг ятган сэнхрүүлсэн ч эс сэнхрүүлсэн ч та нар муу ёрын совинтойгоо үлдмүй. Чинхүү хэмээвээс, та нар алив хориг цээрийг зөрчсөн бөлгөө". |- ! scope=''row'' | 20 | وَجَآءَ مِنْ أَقْصَا ٱلْمَدِينَةِ رَجُلٌۭ يَسْعَىٰ قَالَ يَـٰقَوْمِ ٱتَّبِعُوا۟ ٱلْمُرْسَلِينَ || A |- ! scope=''row'' | 21 | ٱتَّبِعُوا۟ مَن لَّا يَسْـَٔلُكُمْ أَجْرًۭا وَهُم مُّهْتَدُونَ || A |- ! scope=''row'' | 22 | وَمَا لِىَ لَآ أَعْبُدُ ٱلَّذِى فَطَرَنِى وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ || A |- ! scope=''row'' | 23 | ءَأَتَّخِذُ مِن دُونِهِۦٓ ءَالِهَةً إِن يُرِدْنِ ٱلرَّحْمَـٰنُ بِضُرٍّۢ لَّا تُغْنِ عَنِّى شَفَـٰعَتُهُمْ شَيْـًۭٔا وَلَا يُنقِذُونِ || A |- ! scope=''row'' | 24 | إِنِّىٓ إِذًۭا لَّفِى ضَلَـٰلٍۢ مُّبِينٍ || A |- ! scope=''row'' | 25 | إِنِّىٓ ءَامَنتُ بِرَبِّكُمْ فَٱسْمَعُونِ || A |- ! scope=''row'' | 26 | قِيلَ ٱدْخُلِ ٱلْجَنَّةَ ۖ قَالَ يَـٰلَيْتَ قَوْمِى يَعْلَمُونَ || A |- ! scope=''row'' | 27 | بِمَا غَفَرَ لِى رَبِّى وَجَعَلَنِى مِنَ ٱلْمُكْرَمِينَ || A |- ! scope=''row'' | 28 | وَمَآ أَنزَلْنَا عَلَىٰ قَوْمِهِۦ مِنۢ بَعْدِهِۦ مِن جُندٍۢ مِّنَ ٱلسَّمَآءِ وَمَا كُنَّا مُنزِلِينَ || A |- ! scope=''row'' | 29 | إِن كَانَتْ إِلَّا صَيْحَةًۭ وَٰحِدَةًۭ فَإِذَا هُمْ خَـٰمِدُونَ || A |- ! scope=''row'' | 30 | يَـٰحَسْرَةً عَلَى ٱلْعِبَادِ ۚ مَا يَأْتِيهِم مِّن رَّسُولٍ إِلَّا كَانُوا۟ بِهِۦ يَسْتَهْزِءُونَ || A |- ! scope=''row'' | 31 | أَلَمْ يَرَوْا۟ كَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُم مِّنَ ٱلْقُرُونِ أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لَا يَرْجِعُونَ || A |- ! scope=''row'' | 32 | وَإِن كُلٌّۭ لَّمَّا جَمِيعٌۭ لَّدَيْنَا مُحْضَرُونَ || A |- ! scope=''row'' | 33 | وَءَايَةٌۭ لَّهُمُ ٱلْأَرْضُ ٱلْمَيْتَةُ أَحْيَيْنَـٰهَا وَأَخْرَجْنَا مِنْهَا حَبًّۭا فَمِنْهُ يَأْكُلُونَ || A |- ! scope=''row'' | 34 | وَجَعَلْنَا فِيهَا جَنَّـٰتٍۢ مِّن نَّخِيلٍۢ وَأَعْنَـٰبٍۢ وَفَجَّرْنَا فِيهَا مِنَ ٱلْعُيُونِ || A |- ! scope=''row'' | 35 | لِيَأْكُلُوا۟ مِن ثَمَرِهِۦ وَمَا عَمِلَتْهُ أَيْدِيهِمْ ۖ أَفَلَا يَشْكُرُونَ || A |- ! scope=''row'' | 36 | سُبْحَـٰنَ ٱلَّذِى خَلَقَ ٱلْأَزْوَٰجَ كُلَّهَا مِمَّا تُنۢبِتُ ٱلْأَرْضُ وَمِنْ أَنفُسِهِمْ وَمِمَّا لَا يَعْلَمُونَ || A |- ! scope=''row'' | 37 | وَءَايَةٌۭ لَّهُمُ ٱلَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ ٱلنَّهَارَ فَإِذَا هُم مُّظْلِمُونَ || A |- ! scope=''row'' | 38 | وَٱلشَّمْسُ تَجْرِى لِمُسْتَقَرٍّۢ لَّهَا ۚ ذَٰلِكَ تَقْدِيرُ ٱلْعَزِيزِ ٱلْعَلِيمِ || A |- ! scope=''row'' | 39 | وَٱلْقَمَرَ قَدَّرْنَـٰهُ مَنَازِلَ حَتَّىٰ عَادَ كَٱلْعُرْجُونِ ٱلْقَدِيمِ || A |- ! scope=''row'' | 40 | لَا ٱلشَّمْسُ يَنۢبَغِى لَهَآ أَن تُدْرِكَ ٱلْقَمَرَ وَلَا ٱلَّيْلُ سَابِقُ ٱلنَّهَارِ ۚ وَكُلٌّۭ فِى فَلَكٍۢ يَسْبَحُونَ || A |- ! scope=''row'' | 41 | وَءَايَةٌۭ لَّهُمْ أَنَّا حَمَلْنَا ذُرِّيَّتَهُمْ فِى ٱلْفُلْكِ ٱلْمَشْحُونِ || A |- ! scope=''row'' | 42 | وَخَلَقْنَا لَهُم مِّن مِّثْلِهِۦ مَا يَرْكَبُونَ || A |- ! scope=''row'' | 43 | وَإِن نَّشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلَا صَرِيخَ لَهُمْ وَلَا هُمْ يُنقَذُونَ || A |- ! scope=''row'' | 44 | إِلَّا رَحْمَةًۭ مِّنَّا وَمَتَـٰعًا إِلَىٰ حِينٍۢ || A |- ! scope=''row'' | 45 | وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ ٱتَّقُوا۟ مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ وَمَا خَلْفَكُمْ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ || A |- ! scope=''row'' | 46 | وَمَا تَأْتِيهِم مِّنْ ءَايَةٍۢ مِّنْ ءَايَـٰتِ رَبِّهِمْ إِلَّا كَانُوا۟ عَنْهَا مُعْرِضِينَ || A |- ! scope=''row'' | 47 | وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ أَنفِقُوا۟ مِمَّا رَزَقَكُمُ ٱللَّهُ قَالَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ لِلَّذِينَ ءَامَنُوٓا۟ أَنُطْعِمُ مَن لَّوْ يَشَآءُ ٱللَّهُ أَطْعَمَهُۥٓ إِنْ أَنتُمْ إِلَّا فِى ضَلَـٰلٍۢ مُّبِينٍۢ || A |- ! scope=''row'' | 48 | وَيَقُولُونَ مَتَىٰ هَـٰذَا ٱلْوَعْدُ إِن كُنتُمْ صَـٰدِقِينَ || A |- ! scope=''row'' | 49 | مَا يَنظُرُونَ إِلَّا صَيْحَةًۭ وَٰحِدَةًۭ تَأْخُذُهُمْ وَهُمْ يَخِصِّمُونَ || A |- ! scope=''row'' | 50 | فَلَا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةًۭ وَلَآ إِلَىٰٓ أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ || A |- ! scope=''row'' | 51 | وَنُفِخَ فِى ٱلصُّورِ فَإِذَا هُم مِّنَ ٱلْأَجْدَاثِ إِلَىٰ رَبِّهِمْ يَنسِلُونَ || A |- ! scope=''row'' | 52 | قَالُوا۟ يَـٰوَيْلَنَا مَنۢ بَعَثَنَا مِن مَّرْقَدِنَا ۜ ۗ هَـٰذَا مَا وَعَدَ ٱلرَّحْمَـٰنُ وَصَدَقَ ٱلْمُرْسَلُونَ || A |- ! scope=''row'' | 53 | إِن كَانَتْ إِلَّا صَيْحَةًۭ وَٰحِدَةًۭ فَإِذَا هُمْ جَمِيعٌۭ لَّدَيْنَا مُحْضَرُونَ || A |- ! scope=''row'' | 54 | فَٱلْيَوْمَ لَا تُظْلَمُ نَفْسٌۭ شَيْـًۭٔا وَلَا تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ || A |- ! scope=''row'' | 55 | إِنَّ أَصْحَـٰبَ ٱلْجَنَّةِ ٱلْيَوْمَ فِى شُغُلٍۢ فَـٰكِهُونَ || A |- ! scope=''row'' | 56 | هُمْ وَأَزْوَٰجُهُمْ فِى ظِلَـٰلٍ عَلَى ٱلْأَرَآئِكِ مُتَّكِـُٔونَ || A |- ! scope=''row'' | 57 | لَهُمْ فِيهَا فَـٰكِهَةٌۭ وَلَهُم مَّا يَدَّعُونَ || A |- ! scope=''row'' | 58 | سَلَـٰمٌۭ قَوْلًۭا مِّن رَّبٍّۢ رَّحِيمٍۢ || A |- ! scope=''row'' | 59 | وَٱمْتَـٰزُوا۟ ٱلْيَوْمَ أَيُّهَا ٱلْمُجْرِمُونَ || A |- ! scope=''row'' | 60 | أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَـٰبَنِىٓ ءَادَمَ أَن لَّا تَعْبُدُوا۟ ٱلشَّيْطَـٰنَ ۖ إِنَّهُۥ لَكُمْ عَدُوٌّۭ مُّبِينٌۭ || A |- ! scope=''row'' | 61 | وَأَنِ ٱعْبُدُونِى ۚ هَـٰذَا صِرَٰطٌۭ مُّسْتَقِيمٌۭ || A |- ! scope=''row'' | 62 | وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنكُمْ جِبِلًّۭا كَثِيرًا ۖ أَفَلَمْ تَكُونُوا۟ تَعْقِلُونَ || A |- ! scope=''row'' | 63 | هَـٰذِهِۦ جَهَنَّمُ ٱلَّتِى كُنتُمْ تُوعَدُونَ || A |- ! scope=''row'' | 64 | ٱصْلَوْهَا ٱلْيَوْمَ بِمَا كُنتُمْ تَكْفُرُونَ || A |- ! scope=''row'' | 65 | ٱلْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلَىٰٓ أَفْوَٰهِهِمْ وَتُكَلِّمُنَآ أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُم بِمَا كَانُوا۟ يَكْسِبُونَ || A |- ! scope=''row'' | 66 | وَلَوْ نَشَآءُ لَطَمَسْنَا عَلَىٰٓ أَعْيُنِهِمْ فَٱسْتَبَقُوا۟ ٱلصِّرَٰطَ فَأَنَّىٰ يُبْصِرُونَ || A |- ! scope=''row'' | 67 | وَلَوْ نَشَآءُ لَمَسَخْنَـٰهُمْ عَلَىٰ مَكَانَتِهِمْ فَمَا ٱسْتَطَـٰعُوا۟ مُضِيًّۭا وَلَا يَرْجِعُونَ || A |- ! scope=''row'' | 68 | وَمَن نُّعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ فِى ٱلْخَلْقِ ۖ أَفَلَا يَعْقِلُونَ || A |- ! scope=''row'' | 69 | وَمَا عَلَّمْنَـٰهُ ٱلشِّعْرَ وَمَا يَنۢبَغِى لَهُۥٓ ۚ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌۭ وَقُرْءَانٌۭ مُّبِينٌۭ || A |- ! scope=''row'' | 70 | لِّيُنذِرَ مَن كَانَ حَيًّۭا وَيَحِقَّ ٱلْقَوْلُ عَلَى ٱلْكَـٰفِرِينَ || A |- ! scope=''row'' | 71 | أَوَلَمْ يَرَوْا۟ أَنَّا خَلَقْنَا لَهُم مِّمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينَآ أَنْعَـٰمًۭا فَهُمْ لَهَا مَـٰلِكُونَ || A |- ! scope=''row'' | 72 | وَذَلَّلْنَـٰهَا لَهُمْ فَمِنْهَا رَكُوبُهُمْ وَمِنْهَا يَأْكُلُونَ || A |- ! scope=''row'' | 73 | وَلَهُمْ فِيهَا مَنَـٰفِعُ وَمَشَارِبُ ۖ أَفَلَا يَشْكُرُونَ || A |- ! scope=''row'' | 74 | وَٱتَّخَذُوا۟ مِن دُونِ ٱللَّهِ ءَالِهَةًۭ لَّعَلَّهُمْ يُنصَرُونَ || A |- ! scope=''row'' | 75 | لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ وَهُمْ لَهُمْ جُندٌۭ مُّحْضَرُونَ || A |- ! scope=''row'' | 76 | فَلَا يَحْزُنكَ قَوْلُهُمْ ۘ إِنَّا نَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ || A |- ! scope=''row'' | 77 | أَوَلَمْ يَرَ ٱلْإِنسَـٰنُ أَنَّا خَلَقْنَـٰهُ مِن نُّطْفَةٍۢ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌۭ مُّبِينٌۭ || A |- ! scope=''row'' | 78 | وَضَرَبَ لَنَا مَثَلًۭا وَنَسِىَ خَلْقَهُۥ ۖ قَالَ مَن يُحْىِ ٱلْعِظَـٰمَ وَهِىَ رَمِيمٌۭ || A |- ! scope=''row'' | 79 | قُلْ يُحْيِيهَا ٱلَّذِىٓ أَنشَأَهَآ أَوَّلَ مَرَّةٍۢ ۖ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ || A |- ! scope=''row'' | 80 | ٱلَّذِى جَعَلَ لَكُم مِّنَ ٱلشَّجَرِ ٱلْأَخْضَرِ نَارًۭا فَإِذَآ أَنتُم مِّنْهُ تُوقِدُونَ || A |- ! scope=''row'' | 81 | أَوَلَيْسَ ٱلَّذِى خَلَقَ ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضَ بِقَـٰدِرٍ عَلَىٰٓ أَن يَخْلُقَ مِثْلَهُم ۚ بَلَىٰ وَهُوَ ٱلْخَلَّـٰقُ ٱلْعَلِيمُ || A |- ! scope=''row'' | 82 | إِنَّمَآ أَمْرُهُۥٓ إِذَآ أَرَادَ شَيْـًٔا أَن يَقُولَ لَهُۥ كُن فَيَكُونُ || A |- ! scope=''row'' | 83 | فَسُبْحَـٰنَ ٱلَّذِى بِيَدِهِۦ مَلَكُوتُ كُلِّ شَىْءٍۢ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ || A |} ==Мөн үзэх== * [[Ислам]] ==Эх сурвалжууд== {{reflist}} {{commonscat}} {{Кораны бүлгүүд}} [[Ангилал:Кораны бүлгүүд| 36]] {{Islam-stub}} 1wzb54hc648x4dmq5gfbjxco888zza0 863965 863963 2026-07-29T10:54:28Z Chongkian 21163 863965 wikitext text/x-wiki {{SHORTDESC|Коран судрын бүлэг}} [[File:Chapter 36, Ya-Sin (Murattal) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|thumb|Уншлага]] '''Ясин''' ({{lang-ar|يٰسٓ}}) бол [[Куран]] судрын 36 дахь бүлэг юм.<ref>{{cite web|url=https://quran.com/36|title=Ya-Sin|access-date=2025-02-02|language=en|trans-title=Йа-Син}}</ref> {| class="wikitable" !scope=''col'' | ! scope="col" | Cудар ! scope="col" | Утга |- ! scope="row" | 1 | يسٓ || Ясин |- ! scope=''row'' | 2 | وَٱلْقُرْءَانِ ٱلْحَكِيمِ || Цэц вилэг төгөлдөр [[Куран]]ыг барьж андгайлъя |- ! scope=''row'' | 3 | إِنَّكَ لَمِنَ ٱلْمُرْسَلِينَ || Чинхүү ([[Мухаммед]]) хэмээвээс, чи элч нарын нэгэн бөлгөө |- ! scope=''row'' | 4 | عَلَىٰ صِرَٰطٍۢ مُّسْتَقِيمٍۢ || Мулуун зам мөр дээр |- ! scope=''row'' | 5 | تَنزِيلَ ٱلْعَزِيزِ ٱلرَّحِيمِ || Энэ бол аливааг чадагч, өгмөөл дүүрэн Түүний хайрласан нандин нууц бөлгөө |- ! scope=''row'' | 6 | لِتُنذِرَ قَوْمًۭا مَّآ أُنذِرَ ءَابَآؤُهُمْ فَهُمْ غَـٰفِلُونَ || Манай сэрэмжлүүлэг хүрээгүй, өөрсдөө бас тоомсоргүй асан эцэг өвгөдийн үр удмыг чамаар сэнхрүүлэхийн учир |- ! scope=''row'' | 7 | لَقَدْ حَقَّ ٱلْقَوْلُ عَلَىٰٓ أَكْثَرِهِمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ || Сүсгийг үгүйсгэж асных нь төлөө тэдний олонхыт цээрлүүлснээр Эзэнтний айлдвар мударгуу болж таарсан бөлгөө |-гэж ! scope=''row'' | 8 | إِنَّا جَعَلْنَا فِىٓ أَعْنَـٰقِهِمْ أَغْلَـٰلًۭا فَهِىَ إِلَى ٱلْأَذْقَانِ فَهُم مُّقْمَحُونَ || Бид тэдний хүзүүг мөглөнгөөр эрүүнд тулган дөнгөлсөн учир толгой нь арга буюу гэдийн тэд дээш харж ваймуй |- ! scope=''row'' | 9 | وَجَعَلْنَا مِنۢ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ سَدًّۭا وَمِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّۭا فَأَغْشَيْنَـٰهُمْ فَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ || Бид тэдэнд юм харуулахгүйн учир өмнө нь хийгээд ард нь хашлага босгосон буй за |- ! scope=''row'' | 10 | وَسَوَآءٌ عَلَيْهِمْ ءَأَنذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ || Тэднийг сэнхрүүлсэн ч, эс сэнхрүүлсэн ч ялгаагүй тэд үл сүсэглэмүй |- ! scope=''row'' | 11 | إِنَّمَا تُنذِرُ مَنِ ٱتَّبَعَ ٱلذِّكْرَ وَخَشِىَ ٱلرَّحْمَـٰنَ بِٱلْغَيْبِ ۖ فَبَشِّرْهُ بِمَغْفِرَةٍۢ وَأَجْرٍۢ كَرِيمٍ || Гагцхүү дээдийн бичгийг сахиж, чин сэтгэлийн угаас Машид Нигүүлсэгчийг сүслэн бишрэгчийг л чи сэнхрүүлж чадмуй. Тэднийг өршөөлөөр хийгээд эрхэм буянт шагналаар баярлуулагтун |- ! scope=''row'' | 12 | إِنَّا نَحْنُ نُحْىِ ٱلْمَوْتَىٰ وَنَكْتُبُ مَا قَدَّمُوا۟ وَءَاثَـٰرَهُمْ ۚ وَكُلَّ شَىْءٍ أَحْصَيْنَـٰهُ فِىٓ إِمَامٍۢ مُّبِينٍۢ || Бид үхэгсдийг амилуулж, эдгээр хүмүүн энэ яваа насандаа юу үйлдэж, ардаа юу орхисныг нь дансалсан бөгөөд тэр бүхэн Бидний яруу тод сударт буй болой |- ! scope=''row'' | 13 | وَٱضْرِبْ لَهُم مَّثَلًا أَصْحَـٰبَ ٱلْقَرْيَةِ إِذْ جَآءَهَا ٱلْمُرْسَلُونَ || Чи тэдэнд нэгэн тосгоны оршин суугчдын тухай шад үлгэрийг хэлж өгөгтүн: Тэдэн дээр элч нар ирэв гэнэ ээ |- ! scope=''row'' | 14 | إِذْ أَرْسَلْنَآ إِلَيْهِمُ ٱثْنَيْنِ فَكَذَّبُوهُمَا فَعَزَّزْنَا بِثَالِثٍۢ فَقَالُوٓا۟ إِنَّآ إِلَيْكُم مُّرْسَلُونَ || Бид тэдэн рүү хоёрыг илгээсэн боловч тэднийг үгүйсгэсэн болой. Тэгэхүйд Бид гурав дахийг илгээж тэд бээр хүмүүст ийн хэлрүүн: "Биднийг та нар луу үнэхээр Аллах илгээсэн болой." |- ! scope=''row'' | 15 | قَالُوا۟ مَآ أَنتُمْ إِلَّا بَشَرٌۭ مِّثْلُنَا وَمَآ أَنزَلَ ٱلرَّحْمَـٰنُ مِن شَىْءٍ إِنْ أَنتُمْ إِلَّا تَكْذِبُونَ || Гэтэл цаадуул нь ийн хариулжухуй: "Та нар бол ердөө бид нар шиг л хүмүүс ажгуу. Машид Нигүүлсэгч та нарт ямар ч нандин нууцыт хайрлаагүй, та нар зөвхөн худлаа юм ярьж баймуй." |- ! scope=''row'' | 16 | قَالُوا۟ رَبُّنَا يَعْلَمُ إِنَّآ إِلَيْكُمْ لَمُرْسَلُونَ || Ийн хэлрүүн: "Биднийг та нар дуу илгээснээ ямар ч атугай манай Эзэнтэн мэдмүй, |- ! scope=''row'' | 17 | وَمَا عَلَيْنَآ إِلَّا ٱلْبَلَـٰغُ ٱلْمُبِينُ || Бид та нарт яруу тод билэгдлийг уламжлах үүрэгтэй бөлгөө." |- ! scope=''row'' | 18 | قَالُوٓا۟ إِنَّا تَطَيَّرْنَا بِكُمْ ۖ لَئِن لَّمْ تَنتَهُوا۟ لَنَرْجُمَنَّكُمْ وَلَيَمَسَّنَّكُم مِّنَّا عَذَابٌ أَلِيمٌۭ || Цаадуул нь хариулруун: "Бид та нараас муу ёрын совин олж харсан болой. Та нар үүнийгээ эс болих аваас бид та нарыг чулуугаар нүдэж та нар биднээс гашуун зовлон амсах болмуй." |- ! scope=''row'' | 19 | قَالُوا۟ طَـٰٓئِرُكُم مَّعَكُمْ ۚ أَئِن ذُكِّرْتُم ۚ بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌۭ مُّسْرِفُونَ || (Элч нар) хэлрүүн: "Та нарыг ятган сэнхрүүлсэн ч эс сэнхрүүлсэн ч та нар муу ёрын совинтойгоо үлдмүй. Чинхүү хэмээвээс, та нар алив хориг цээрийг зөрчсөн бөлгөө." |- ! scope=''row'' | 20 | وَجَآءَ مِنْ أَقْصَا ٱلْمَدِينَةِ رَجُلٌۭ يَسْعَىٰ قَالَ يَـٰقَوْمِ ٱتَّبِعُوا۟ ٱلْمُرْسَلِينَ || Тэгтэл хотын алс эахаас нэгэн хүмүүн гүйн ирж ийн хэлжүхүй: "Аяа, хүмүүс минь ээ! Элч нарын үгэнд орцгоогтүн! |- ! scope=''row'' | 21 | ٱتَّبِعُوا۟ مَن لَّا يَسْـَٔلُكُمْ أَجْرًۭا وَهُم مُّهْتَدُونَ || A |- ! scope=''row'' | 22 | وَمَا لِىَ لَآ أَعْبُدُ ٱلَّذِى فَطَرَنِى وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ || A |- ! scope=''row'' | 23 | ءَأَتَّخِذُ مِن دُونِهِۦٓ ءَالِهَةً إِن يُرِدْنِ ٱلرَّحْمَـٰنُ بِضُرٍّۢ لَّا تُغْنِ عَنِّى شَفَـٰعَتُهُمْ شَيْـًۭٔا وَلَا يُنقِذُونِ || A |- ! scope=''row'' | 24 | إِنِّىٓ إِذًۭا لَّفِى ضَلَـٰلٍۢ مُّبِينٍ || A |- ! scope=''row'' | 25 | إِنِّىٓ ءَامَنتُ بِرَبِّكُمْ فَٱسْمَعُونِ || A |- ! scope=''row'' | 26 | قِيلَ ٱدْخُلِ ٱلْجَنَّةَ ۖ قَالَ يَـٰلَيْتَ قَوْمِى يَعْلَمُونَ || A |- ! scope=''row'' | 27 | بِمَا غَفَرَ لِى رَبِّى وَجَعَلَنِى مِنَ ٱلْمُكْرَمِينَ || A |- ! scope=''row'' | 28 | وَمَآ أَنزَلْنَا عَلَىٰ قَوْمِهِۦ مِنۢ بَعْدِهِۦ مِن جُندٍۢ مِّنَ ٱلسَّمَآءِ وَمَا كُنَّا مُنزِلِينَ || A |- ! scope=''row'' | 29 | إِن كَانَتْ إِلَّا صَيْحَةًۭ وَٰحِدَةًۭ فَإِذَا هُمْ خَـٰمِدُونَ || A |- ! scope=''row'' | 30 | يَـٰحَسْرَةً عَلَى ٱلْعِبَادِ ۚ مَا يَأْتِيهِم مِّن رَّسُولٍ إِلَّا كَانُوا۟ بِهِۦ يَسْتَهْزِءُونَ || A |- ! scope=''row'' | 31 | أَلَمْ يَرَوْا۟ كَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُم مِّنَ ٱلْقُرُونِ أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لَا يَرْجِعُونَ || A |- ! scope=''row'' | 32 | وَإِن كُلٌّۭ لَّمَّا جَمِيعٌۭ لَّدَيْنَا مُحْضَرُونَ || A |- ! scope=''row'' | 33 | وَءَايَةٌۭ لَّهُمُ ٱلْأَرْضُ ٱلْمَيْتَةُ أَحْيَيْنَـٰهَا وَأَخْرَجْنَا مِنْهَا حَبًّۭا فَمِنْهُ يَأْكُلُونَ || A |- ! scope=''row'' | 34 | وَجَعَلْنَا فِيهَا جَنَّـٰتٍۢ مِّن نَّخِيلٍۢ وَأَعْنَـٰبٍۢ وَفَجَّرْنَا فِيهَا مِنَ ٱلْعُيُونِ || A |- ! scope=''row'' | 35 | لِيَأْكُلُوا۟ مِن ثَمَرِهِۦ وَمَا عَمِلَتْهُ أَيْدِيهِمْ ۖ أَفَلَا يَشْكُرُونَ || A |- ! scope=''row'' | 36 | سُبْحَـٰنَ ٱلَّذِى خَلَقَ ٱلْأَزْوَٰجَ كُلَّهَا مِمَّا تُنۢبِتُ ٱلْأَرْضُ وَمِنْ أَنفُسِهِمْ وَمِمَّا لَا يَعْلَمُونَ || A |- ! scope=''row'' | 37 | وَءَايَةٌۭ لَّهُمُ ٱلَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ ٱلنَّهَارَ فَإِذَا هُم مُّظْلِمُونَ || A |- ! scope=''row'' | 38 | وَٱلشَّمْسُ تَجْرِى لِمُسْتَقَرٍّۢ لَّهَا ۚ ذَٰلِكَ تَقْدِيرُ ٱلْعَزِيزِ ٱلْعَلِيمِ || A |- ! scope=''row'' | 39 | وَٱلْقَمَرَ قَدَّرْنَـٰهُ مَنَازِلَ حَتَّىٰ عَادَ كَٱلْعُرْجُونِ ٱلْقَدِيمِ || A |- ! scope=''row'' | 40 | لَا ٱلشَّمْسُ يَنۢبَغِى لَهَآ أَن تُدْرِكَ ٱلْقَمَرَ وَلَا ٱلَّيْلُ سَابِقُ ٱلنَّهَارِ ۚ وَكُلٌّۭ فِى فَلَكٍۢ يَسْبَحُونَ || A |- ! scope=''row'' | 41 | وَءَايَةٌۭ لَّهُمْ أَنَّا حَمَلْنَا ذُرِّيَّتَهُمْ فِى ٱلْفُلْكِ ٱلْمَشْحُونِ || A |- ! scope=''row'' | 42 | وَخَلَقْنَا لَهُم مِّن مِّثْلِهِۦ مَا يَرْكَبُونَ || A |- ! scope=''row'' | 43 | وَإِن نَّشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلَا صَرِيخَ لَهُمْ وَلَا هُمْ يُنقَذُونَ || A |- ! scope=''row'' | 44 | إِلَّا رَحْمَةًۭ مِّنَّا وَمَتَـٰعًا إِلَىٰ حِينٍۢ || A |- ! scope=''row'' | 45 | وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ ٱتَّقُوا۟ مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ وَمَا خَلْفَكُمْ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ || A |- ! scope=''row'' | 46 | وَمَا تَأْتِيهِم مِّنْ ءَايَةٍۢ مِّنْ ءَايَـٰتِ رَبِّهِمْ إِلَّا كَانُوا۟ عَنْهَا مُعْرِضِينَ || A |- ! scope=''row'' | 47 | وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ أَنفِقُوا۟ مِمَّا رَزَقَكُمُ ٱللَّهُ قَالَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ لِلَّذِينَ ءَامَنُوٓا۟ أَنُطْعِمُ مَن لَّوْ يَشَآءُ ٱللَّهُ أَطْعَمَهُۥٓ إِنْ أَنتُمْ إِلَّا فِى ضَلَـٰلٍۢ مُّبِينٍۢ || A |- ! scope=''row'' | 48 | وَيَقُولُونَ مَتَىٰ هَـٰذَا ٱلْوَعْدُ إِن كُنتُمْ صَـٰدِقِينَ || A |- ! scope=''row'' | 49 | مَا يَنظُرُونَ إِلَّا صَيْحَةًۭ وَٰحِدَةًۭ تَأْخُذُهُمْ وَهُمْ يَخِصِّمُونَ || A |- ! scope=''row'' | 50 | فَلَا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةًۭ وَلَآ إِلَىٰٓ أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ || A |- ! scope=''row'' | 51 | وَنُفِخَ فِى ٱلصُّورِ فَإِذَا هُم مِّنَ ٱلْأَجْدَاثِ إِلَىٰ رَبِّهِمْ يَنسِلُونَ || A |- ! scope=''row'' | 52 | قَالُوا۟ يَـٰوَيْلَنَا مَنۢ بَعَثَنَا مِن مَّرْقَدِنَا ۜ ۗ هَـٰذَا مَا وَعَدَ ٱلرَّحْمَـٰنُ وَصَدَقَ ٱلْمُرْسَلُونَ || A |- ! scope=''row'' | 53 | إِن كَانَتْ إِلَّا صَيْحَةًۭ وَٰحِدَةًۭ فَإِذَا هُمْ جَمِيعٌۭ لَّدَيْنَا مُحْضَرُونَ || A |- ! scope=''row'' | 54 | فَٱلْيَوْمَ لَا تُظْلَمُ نَفْسٌۭ شَيْـًۭٔا وَلَا تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ || A |- ! scope=''row'' | 55 | إِنَّ أَصْحَـٰبَ ٱلْجَنَّةِ ٱلْيَوْمَ فِى شُغُلٍۢ فَـٰكِهُونَ || A |- ! scope=''row'' | 56 | هُمْ وَأَزْوَٰجُهُمْ فِى ظِلَـٰلٍ عَلَى ٱلْأَرَآئِكِ مُتَّكِـُٔونَ || A |- ! scope=''row'' | 57 | لَهُمْ فِيهَا فَـٰكِهَةٌۭ وَلَهُم مَّا يَدَّعُونَ || A |- ! scope=''row'' | 58 | سَلَـٰمٌۭ قَوْلًۭا مِّن رَّبٍّۢ رَّحِيمٍۢ || A |- ! scope=''row'' | 59 | وَٱمْتَـٰزُوا۟ ٱلْيَوْمَ أَيُّهَا ٱلْمُجْرِمُونَ || A |- ! scope=''row'' | 60 | أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَـٰبَنِىٓ ءَادَمَ أَن لَّا تَعْبُدُوا۟ ٱلشَّيْطَـٰنَ ۖ إِنَّهُۥ لَكُمْ عَدُوٌّۭ مُّبِينٌۭ || A |- ! scope=''row'' | 61 | وَأَنِ ٱعْبُدُونِى ۚ هَـٰذَا صِرَٰطٌۭ مُّسْتَقِيمٌۭ || A |- ! scope=''row'' | 62 | وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنكُمْ جِبِلًّۭا كَثِيرًا ۖ أَفَلَمْ تَكُونُوا۟ تَعْقِلُونَ || A |- ! scope=''row'' | 63 | هَـٰذِهِۦ جَهَنَّمُ ٱلَّتِى كُنتُمْ تُوعَدُونَ || A |- ! scope=''row'' | 64 | ٱصْلَوْهَا ٱلْيَوْمَ بِمَا كُنتُمْ تَكْفُرُونَ || A |- ! scope=''row'' | 65 | ٱلْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلَىٰٓ أَفْوَٰهِهِمْ وَتُكَلِّمُنَآ أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُم بِمَا كَانُوا۟ يَكْسِبُونَ || A |- ! scope=''row'' | 66 | وَلَوْ نَشَآءُ لَطَمَسْنَا عَلَىٰٓ أَعْيُنِهِمْ فَٱسْتَبَقُوا۟ ٱلصِّرَٰطَ فَأَنَّىٰ يُبْصِرُونَ || A |- ! scope=''row'' | 67 | وَلَوْ نَشَآءُ لَمَسَخْنَـٰهُمْ عَلَىٰ مَكَانَتِهِمْ فَمَا ٱسْتَطَـٰعُوا۟ مُضِيًّۭا وَلَا يَرْجِعُونَ || A |- ! scope=''row'' | 68 | وَمَن نُّعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ فِى ٱلْخَلْقِ ۖ أَفَلَا يَعْقِلُونَ || A |- ! scope=''row'' | 69 | وَمَا عَلَّمْنَـٰهُ ٱلشِّعْرَ وَمَا يَنۢبَغِى لَهُۥٓ ۚ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌۭ وَقُرْءَانٌۭ مُّبِينٌۭ || A |- ! scope=''row'' | 70 | لِّيُنذِرَ مَن كَانَ حَيًّۭا وَيَحِقَّ ٱلْقَوْلُ عَلَى ٱلْكَـٰفِرِينَ || A |- ! scope=''row'' | 71 | أَوَلَمْ يَرَوْا۟ أَنَّا خَلَقْنَا لَهُم مِّمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينَآ أَنْعَـٰمًۭا فَهُمْ لَهَا مَـٰلِكُونَ || A |- ! scope=''row'' | 72 | وَذَلَّلْنَـٰهَا لَهُمْ فَمِنْهَا رَكُوبُهُمْ وَمِنْهَا يَأْكُلُونَ || A |- ! scope=''row'' | 73 | وَلَهُمْ فِيهَا مَنَـٰفِعُ وَمَشَارِبُ ۖ أَفَلَا يَشْكُرُونَ || A |- ! scope=''row'' | 74 | وَٱتَّخَذُوا۟ مِن دُونِ ٱللَّهِ ءَالِهَةًۭ لَّعَلَّهُمْ يُنصَرُونَ || A |- ! scope=''row'' | 75 | لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ وَهُمْ لَهُمْ جُندٌۭ مُّحْضَرُونَ || A |- ! scope=''row'' | 76 | فَلَا يَحْزُنكَ قَوْلُهُمْ ۘ إِنَّا نَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ || A |- ! scope=''row'' | 77 | أَوَلَمْ يَرَ ٱلْإِنسَـٰنُ أَنَّا خَلَقْنَـٰهُ مِن نُّطْفَةٍۢ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌۭ مُّبِينٌۭ || A |- ! scope=''row'' | 78 | وَضَرَبَ لَنَا مَثَلًۭا وَنَسِىَ خَلْقَهُۥ ۖ قَالَ مَن يُحْىِ ٱلْعِظَـٰمَ وَهِىَ رَمِيمٌۭ || A |- ! scope=''row'' | 79 | قُلْ يُحْيِيهَا ٱلَّذِىٓ أَنشَأَهَآ أَوَّلَ مَرَّةٍۢ ۖ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ || A |- ! scope=''row'' | 80 | ٱلَّذِى جَعَلَ لَكُم مِّنَ ٱلشَّجَرِ ٱلْأَخْضَرِ نَارًۭا فَإِذَآ أَنتُم مِّنْهُ تُوقِدُونَ || A |- ! scope=''row'' | 81 | أَوَلَيْسَ ٱلَّذِى خَلَقَ ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضَ بِقَـٰدِرٍ عَلَىٰٓ أَن يَخْلُقَ مِثْلَهُم ۚ بَلَىٰ وَهُوَ ٱلْخَلَّـٰقُ ٱلْعَلِيمُ || A |- ! scope=''row'' | 82 | إِنَّمَآ أَمْرُهُۥٓ إِذَآ أَرَادَ شَيْـًٔا أَن يَقُولَ لَهُۥ كُن فَيَكُونُ || A |- ! scope=''row'' | 83 | فَسُبْحَـٰنَ ٱلَّذِى بِيَدِهِۦ مَلَكُوتُ كُلِّ شَىْءٍۢ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ || A |} ==Мөн үзэх== * [[Ислам]] ==Эх сурвалжууд== {{reflist}} {{commonscat}} {{Кораны бүлгүүд}} [[Ангилал:Кораны бүлгүүд| 36]] {{Islam-stub}} 1f705mifidqv93dnnxgxm9g4m0vqpx1 863966 863965 2026-07-29T10:55:27Z Chongkian 21163 863966 wikitext text/x-wiki {{SHORTDESC|Коран судрын бүлэг}} [[File:Chapter 36, Ya-Sin (Murattal) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|thumb|Уншлага]] '''Ясин''' ({{lang-ar|يٰسٓ}}) бол [[Куран]] судрын 36 дахь бүлэг юм.<ref>{{cite web|url=https://quran.com/36|title=Ya-Sin|access-date=2025-02-02|language=en|trans-title=Йа-Син}}</ref> {| class="wikitable" !scope=''col'' | ! scope="col" | Cудар ! scope="col" | Утга |- ! scope="row" | 1 | يسٓ || Ясин |- ! scope=''row'' | 2 | وَٱلْقُرْءَانِ ٱلْحَكِيمِ || Цэц вилэг төгөлдөр [[Куран]]ыг барьж андгайлъя |- ! scope=''row'' | 3 | إِنَّكَ لَمِنَ ٱلْمُرْسَلِينَ || Чинхүү ([[Мухаммед]]) хэмээвээс, чи элч нарын нэгэн бөлгөө |- ! scope=''row'' | 4 | عَلَىٰ صِرَٰطٍۢ مُّسْتَقِيمٍۢ || Мулуун зам мөр дээр |- ! scope=''row'' | 5 | تَنزِيلَ ٱلْعَزِيزِ ٱلرَّحِيمِ || Энэ бол аливааг чадагч, өгмөөл дүүрэн Түүний хайрласан нандин нууц бөлгөө |- ! scope=''row'' | 6 | لِتُنذِرَ قَوْمًۭا مَّآ أُنذِرَ ءَابَآؤُهُمْ فَهُمْ غَـٰفِلُونَ || Манай сэрэмжлүүлэг хүрээгүй, өөрсдөө бас тоомсоргүй асан эцэг өвгөдийн үр удмыг чамаар сэнхрүүлэхийн учир |- ! scope=''row'' | 7 | لَقَدْ حَقَّ ٱلْقَوْلُ عَلَىٰٓ أَكْثَرِهِمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ || Сүсгийг үгүйсгэж асных нь төлөө тэдний олонхыт цээрлүүлснээр Эзэнтний айлдвар мударгуу болж таарсан бөлгөө |-гэж ! scope=''row'' | 8 | إِنَّا جَعَلْنَا فِىٓ أَعْنَـٰقِهِمْ أَغْلَـٰلًۭا فَهِىَ إِلَى ٱلْأَذْقَانِ فَهُم مُّقْمَحُونَ || Бид тэдний хүзүүг мөглөнгөөр эрүүнд тулган дөнгөлсөн учир толгой нь арга буюу гэдийн тэд дээш харж ваймуй |- ! scope=''row'' | 9 | وَجَعَلْنَا مِنۢ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ سَدًّۭا وَمِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّۭا فَأَغْشَيْنَـٰهُمْ فَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ || Бид тэдэнд юм харуулахгүйн учир өмнө нь хийгээд ард нь хашлага босгосон буй за |- ! scope=''row'' | 10 | وَسَوَآءٌ عَلَيْهِمْ ءَأَنذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ || Тэднийг сэнхрүүлсэн ч, эс сэнхрүүлсэн ч ялгаагүй тэд үл сүсэглэмүй |- ! scope=''row'' | 11 | إِنَّمَا تُنذِرُ مَنِ ٱتَّبَعَ ٱلذِّكْرَ وَخَشِىَ ٱلرَّحْمَـٰنَ بِٱلْغَيْبِ ۖ فَبَشِّرْهُ بِمَغْفِرَةٍۢ وَأَجْرٍۢ كَرِيمٍ || Гагцхүү дээдийн бичгийг сахиж, чин сэтгэлийн угаас Машид Нигүүлсэгчийг сүслэн бишрэгчийг л чи сэнхрүүлж чадмуй. Тэднийг өршөөлөөр хийгээд эрхэм буянт шагналаар баярлуулагтун |- ! scope=''row'' | 12 | إِنَّا نَحْنُ نُحْىِ ٱلْمَوْتَىٰ وَنَكْتُبُ مَا قَدَّمُوا۟ وَءَاثَـٰرَهُمْ ۚ وَكُلَّ شَىْءٍ أَحْصَيْنَـٰهُ فِىٓ إِمَامٍۢ مُّبِينٍۢ || Бид үхэгсдийг амилуулж, эдгээр хүмүүн энэ яваа насандаа юу үйлдэж, ардаа юу орхисныг нь дансалсан бөгөөд тэр бүхэн Бидний яруу тод сударт буй болой |- ! scope=''row'' | 13 | وَٱضْرِبْ لَهُم مَّثَلًا أَصْحَـٰبَ ٱلْقَرْيَةِ إِذْ جَآءَهَا ٱلْمُرْسَلُونَ || Чи тэдэнд нэгэн тосгоны оршин суугчдын тухай шад үлгэрийг хэлж өгөгтүн: Тэдэн дээр элч нар ирэв гэнэ ээ |- ! scope=''row'' | 14 | إِذْ أَرْسَلْنَآ إِلَيْهِمُ ٱثْنَيْنِ فَكَذَّبُوهُمَا فَعَزَّزْنَا بِثَالِثٍۢ فَقَالُوٓا۟ إِنَّآ إِلَيْكُم مُّرْسَلُونَ || Бид тэдэн рүү хоёрыг илгээсэн боловч тэднийг үгүйсгэсэн болой. Тэгэхүйд Бид гурав дахийг илгээж тэд бээр хүмүүст ийн хэлрүүн: "Биднийг та нар луу үнэхээр Аллах илгээсэн болой." |- ! scope=''row'' | 15 | قَالُوا۟ مَآ أَنتُمْ إِلَّا بَشَرٌۭ مِّثْلُنَا وَمَآ أَنزَلَ ٱلرَّحْمَـٰنُ مِن شَىْءٍ إِنْ أَنتُمْ إِلَّا تَكْذِبُونَ || Гэтэл цаадуул нь ийн хариулжухуй: "Та нар бол ердөө бид нар шиг л хүмүүс ажгуу. Машид Нигүүлсэгч та нарт ямар ч нандин нууцыт хайрлаагүй, та нар зөвхөн худлаа юм ярьж баймуй." |- ! scope=''row'' | 16 | قَالُوا۟ رَبُّنَا يَعْلَمُ إِنَّآ إِلَيْكُمْ لَمُرْسَلُونَ || Ийн хэлрүүн: "Биднийг та нар дуу илгээснээ ямар ч атугай манай Эзэнтэн мэдмүй, |- ! scope=''row'' | 17 | وَمَا عَلَيْنَآ إِلَّا ٱلْبَلَـٰغُ ٱلْمُبِينُ || Бид та нарт яруу тод билэгдлийг уламжлах үүрэгтэй бөлгөө." |- ! scope=''row'' | 18 | قَالُوٓا۟ إِنَّا تَطَيَّرْنَا بِكُمْ ۖ لَئِن لَّمْ تَنتَهُوا۟ لَنَرْجُمَنَّكُمْ وَلَيَمَسَّنَّكُم مِّنَّا عَذَابٌ أَلِيمٌۭ || Цаадуул нь хариулруун: "Бид та нараас муу ёрын совин олж харсан болой. Та нар үүнийгээ эс болих аваас бид та нарыг чулуугаар нүдэж та нар биднээс гашуун зовлон амсах болмуй." |- ! scope=''row'' | 19 | قَالُوا۟ طَـٰٓئِرُكُم مَّعَكُمْ ۚ أَئِن ذُكِّرْتُم ۚ بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌۭ مُّسْرِفُونَ || (Элч нар) хэлрүүн: "Та нарыг ятган сэнхрүүлсэн ч эс сэнхрүүлсэн ч та нар муу ёрын совинтойгоо үлдмүй. Чинхүү хэмээвээс, та нар алив хориг цээрийг зөрчсөн бөлгөө." |- ! scope=''row'' | 20 | وَجَآءَ مِنْ أَقْصَا ٱلْمَدِينَةِ رَجُلٌۭ يَسْعَىٰ قَالَ يَـٰقَوْمِ ٱتَّبِعُوا۟ ٱلْمُرْسَلِينَ || Тэгтэл [[хот]]ын алс эахаас нэгэн хүмүүн гүйн ирж ийн хэлжүхүй: "Аяа, хүмүүс минь ээ! Элч нарын үгэнд орцгоогтүн! |- ! scope=''row'' | 21 | ٱتَّبِعُوا۟ مَن لَّا يَسْـَٔلُكُمْ أَجْرًۭا وَهُم مُّهْتَدُونَ || A |- ! scope=''row'' | 22 | وَمَا لِىَ لَآ أَعْبُدُ ٱلَّذِى فَطَرَنِى وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ || A |- ! scope=''row'' | 23 | ءَأَتَّخِذُ مِن دُونِهِۦٓ ءَالِهَةً إِن يُرِدْنِ ٱلرَّحْمَـٰنُ بِضُرٍّۢ لَّا تُغْنِ عَنِّى شَفَـٰعَتُهُمْ شَيْـًۭٔا وَلَا يُنقِذُونِ || A |- ! scope=''row'' | 24 | إِنِّىٓ إِذًۭا لَّفِى ضَلَـٰلٍۢ مُّبِينٍ || A |- ! scope=''row'' | 25 | إِنِّىٓ ءَامَنتُ بِرَبِّكُمْ فَٱسْمَعُونِ || A |- ! scope=''row'' | 26 | قِيلَ ٱدْخُلِ ٱلْجَنَّةَ ۖ قَالَ يَـٰلَيْتَ قَوْمِى يَعْلَمُونَ || A |- ! scope=''row'' | 27 | بِمَا غَفَرَ لِى رَبِّى وَجَعَلَنِى مِنَ ٱلْمُكْرَمِينَ || A |- ! scope=''row'' | 28 | وَمَآ أَنزَلْنَا عَلَىٰ قَوْمِهِۦ مِنۢ بَعْدِهِۦ مِن جُندٍۢ مِّنَ ٱلسَّمَآءِ وَمَا كُنَّا مُنزِلِينَ || A |- ! scope=''row'' | 29 | إِن كَانَتْ إِلَّا صَيْحَةًۭ وَٰحِدَةًۭ فَإِذَا هُمْ خَـٰمِدُونَ || A |- ! scope=''row'' | 30 | يَـٰحَسْرَةً عَلَى ٱلْعِبَادِ ۚ مَا يَأْتِيهِم مِّن رَّسُولٍ إِلَّا كَانُوا۟ بِهِۦ يَسْتَهْزِءُونَ || A |- ! scope=''row'' | 31 | أَلَمْ يَرَوْا۟ كَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُم مِّنَ ٱلْقُرُونِ أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لَا يَرْجِعُونَ || A |- ! scope=''row'' | 32 | وَإِن كُلٌّۭ لَّمَّا جَمِيعٌۭ لَّدَيْنَا مُحْضَرُونَ || A |- ! scope=''row'' | 33 | وَءَايَةٌۭ لَّهُمُ ٱلْأَرْضُ ٱلْمَيْتَةُ أَحْيَيْنَـٰهَا وَأَخْرَجْنَا مِنْهَا حَبًّۭا فَمِنْهُ يَأْكُلُونَ || A |- ! scope=''row'' | 34 | وَجَعَلْنَا فِيهَا جَنَّـٰتٍۢ مِّن نَّخِيلٍۢ وَأَعْنَـٰبٍۢ وَفَجَّرْنَا فِيهَا مِنَ ٱلْعُيُونِ || A |- ! scope=''row'' | 35 | لِيَأْكُلُوا۟ مِن ثَمَرِهِۦ وَمَا عَمِلَتْهُ أَيْدِيهِمْ ۖ أَفَلَا يَشْكُرُونَ || A |- ! scope=''row'' | 36 | سُبْحَـٰنَ ٱلَّذِى خَلَقَ ٱلْأَزْوَٰجَ كُلَّهَا مِمَّا تُنۢبِتُ ٱلْأَرْضُ وَمِنْ أَنفُسِهِمْ وَمِمَّا لَا يَعْلَمُونَ || A |- ! scope=''row'' | 37 | وَءَايَةٌۭ لَّهُمُ ٱلَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ ٱلنَّهَارَ فَإِذَا هُم مُّظْلِمُونَ || A |- ! scope=''row'' | 38 | وَٱلشَّمْسُ تَجْرِى لِمُسْتَقَرٍّۢ لَّهَا ۚ ذَٰلِكَ تَقْدِيرُ ٱلْعَزِيزِ ٱلْعَلِيمِ || A |- ! scope=''row'' | 39 | وَٱلْقَمَرَ قَدَّرْنَـٰهُ مَنَازِلَ حَتَّىٰ عَادَ كَٱلْعُرْجُونِ ٱلْقَدِيمِ || A |- ! scope=''row'' | 40 | لَا ٱلشَّمْسُ يَنۢبَغِى لَهَآ أَن تُدْرِكَ ٱلْقَمَرَ وَلَا ٱلَّيْلُ سَابِقُ ٱلنَّهَارِ ۚ وَكُلٌّۭ فِى فَلَكٍۢ يَسْبَحُونَ || A |- ! scope=''row'' | 41 | وَءَايَةٌۭ لَّهُمْ أَنَّا حَمَلْنَا ذُرِّيَّتَهُمْ فِى ٱلْفُلْكِ ٱلْمَشْحُونِ || A |- ! scope=''row'' | 42 | وَخَلَقْنَا لَهُم مِّن مِّثْلِهِۦ مَا يَرْكَبُونَ || A |- ! scope=''row'' | 43 | وَإِن نَّشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلَا صَرِيخَ لَهُمْ وَلَا هُمْ يُنقَذُونَ || A |- ! scope=''row'' | 44 | إِلَّا رَحْمَةًۭ مِّنَّا وَمَتَـٰعًا إِلَىٰ حِينٍۢ || A |- ! scope=''row'' | 45 | وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ ٱتَّقُوا۟ مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ وَمَا خَلْفَكُمْ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ || A |- ! scope=''row'' | 46 | وَمَا تَأْتِيهِم مِّنْ ءَايَةٍۢ مِّنْ ءَايَـٰتِ رَبِّهِمْ إِلَّا كَانُوا۟ عَنْهَا مُعْرِضِينَ || A |- ! scope=''row'' | 47 | وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ أَنفِقُوا۟ مِمَّا رَزَقَكُمُ ٱللَّهُ قَالَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ لِلَّذِينَ ءَامَنُوٓا۟ أَنُطْعِمُ مَن لَّوْ يَشَآءُ ٱللَّهُ أَطْعَمَهُۥٓ إِنْ أَنتُمْ إِلَّا فِى ضَلَـٰلٍۢ مُّبِينٍۢ || A |- ! scope=''row'' | 48 | وَيَقُولُونَ مَتَىٰ هَـٰذَا ٱلْوَعْدُ إِن كُنتُمْ صَـٰدِقِينَ || A |- ! scope=''row'' | 49 | مَا يَنظُرُونَ إِلَّا صَيْحَةًۭ وَٰحِدَةًۭ تَأْخُذُهُمْ وَهُمْ يَخِصِّمُونَ || A |- ! scope=''row'' | 50 | فَلَا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةًۭ وَلَآ إِلَىٰٓ أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ || A |- ! scope=''row'' | 51 | وَنُفِخَ فِى ٱلصُّورِ فَإِذَا هُم مِّنَ ٱلْأَجْدَاثِ إِلَىٰ رَبِّهِمْ يَنسِلُونَ || A |- ! scope=''row'' | 52 | قَالُوا۟ يَـٰوَيْلَنَا مَنۢ بَعَثَنَا مِن مَّرْقَدِنَا ۜ ۗ هَـٰذَا مَا وَعَدَ ٱلرَّحْمَـٰنُ وَصَدَقَ ٱلْمُرْسَلُونَ || A |- ! scope=''row'' | 53 | إِن كَانَتْ إِلَّا صَيْحَةًۭ وَٰحِدَةًۭ فَإِذَا هُمْ جَمِيعٌۭ لَّدَيْنَا مُحْضَرُونَ || A |- ! scope=''row'' | 54 | فَٱلْيَوْمَ لَا تُظْلَمُ نَفْسٌۭ شَيْـًۭٔا وَلَا تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ || A |- ! scope=''row'' | 55 | إِنَّ أَصْحَـٰبَ ٱلْجَنَّةِ ٱلْيَوْمَ فِى شُغُلٍۢ فَـٰكِهُونَ || A |- ! scope=''row'' | 56 | هُمْ وَأَزْوَٰجُهُمْ فِى ظِلَـٰلٍ عَلَى ٱلْأَرَآئِكِ مُتَّكِـُٔونَ || A |- ! scope=''row'' | 57 | لَهُمْ فِيهَا فَـٰكِهَةٌۭ وَلَهُم مَّا يَدَّعُونَ || A |- ! scope=''row'' | 58 | سَلَـٰمٌۭ قَوْلًۭا مِّن رَّبٍّۢ رَّحِيمٍۢ || A |- ! scope=''row'' | 59 | وَٱمْتَـٰزُوا۟ ٱلْيَوْمَ أَيُّهَا ٱلْمُجْرِمُونَ || A |- ! scope=''row'' | 60 | أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَـٰبَنِىٓ ءَادَمَ أَن لَّا تَعْبُدُوا۟ ٱلشَّيْطَـٰنَ ۖ إِنَّهُۥ لَكُمْ عَدُوٌّۭ مُّبِينٌۭ || A |- ! scope=''row'' | 61 | وَأَنِ ٱعْبُدُونِى ۚ هَـٰذَا صِرَٰطٌۭ مُّسْتَقِيمٌۭ || A |- ! scope=''row'' | 62 | وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنكُمْ جِبِلًّۭا كَثِيرًا ۖ أَفَلَمْ تَكُونُوا۟ تَعْقِلُونَ || A |- ! scope=''row'' | 63 | هَـٰذِهِۦ جَهَنَّمُ ٱلَّتِى كُنتُمْ تُوعَدُونَ || A |- ! scope=''row'' | 64 | ٱصْلَوْهَا ٱلْيَوْمَ بِمَا كُنتُمْ تَكْفُرُونَ || A |- ! scope=''row'' | 65 | ٱلْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلَىٰٓ أَفْوَٰهِهِمْ وَتُكَلِّمُنَآ أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُم بِمَا كَانُوا۟ يَكْسِبُونَ || A |- ! scope=''row'' | 66 | وَلَوْ نَشَآءُ لَطَمَسْنَا عَلَىٰٓ أَعْيُنِهِمْ فَٱسْتَبَقُوا۟ ٱلصِّرَٰطَ فَأَنَّىٰ يُبْصِرُونَ || A |- ! scope=''row'' | 67 | وَلَوْ نَشَآءُ لَمَسَخْنَـٰهُمْ عَلَىٰ مَكَانَتِهِمْ فَمَا ٱسْتَطَـٰعُوا۟ مُضِيًّۭا وَلَا يَرْجِعُونَ || A |- ! scope=''row'' | 68 | وَمَن نُّعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ فِى ٱلْخَلْقِ ۖ أَفَلَا يَعْقِلُونَ || A |- ! scope=''row'' | 69 | وَمَا عَلَّمْنَـٰهُ ٱلشِّعْرَ وَمَا يَنۢبَغِى لَهُۥٓ ۚ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌۭ وَقُرْءَانٌۭ مُّبِينٌۭ || A |- ! scope=''row'' | 70 | لِّيُنذِرَ مَن كَانَ حَيًّۭا وَيَحِقَّ ٱلْقَوْلُ عَلَى ٱلْكَـٰفِرِينَ || A |- ! scope=''row'' | 71 | أَوَلَمْ يَرَوْا۟ أَنَّا خَلَقْنَا لَهُم مِّمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينَآ أَنْعَـٰمًۭا فَهُمْ لَهَا مَـٰلِكُونَ || A |- ! scope=''row'' | 72 | وَذَلَّلْنَـٰهَا لَهُمْ فَمِنْهَا رَكُوبُهُمْ وَمِنْهَا يَأْكُلُونَ || A |- ! scope=''row'' | 73 | وَلَهُمْ فِيهَا مَنَـٰفِعُ وَمَشَارِبُ ۖ أَفَلَا يَشْكُرُونَ || A |- ! scope=''row'' | 74 | وَٱتَّخَذُوا۟ مِن دُونِ ٱللَّهِ ءَالِهَةًۭ لَّعَلَّهُمْ يُنصَرُونَ || A |- ! scope=''row'' | 75 | لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ وَهُمْ لَهُمْ جُندٌۭ مُّحْضَرُونَ || A |- ! scope=''row'' | 76 | فَلَا يَحْزُنكَ قَوْلُهُمْ ۘ إِنَّا نَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ || A |- ! scope=''row'' | 77 | أَوَلَمْ يَرَ ٱلْإِنسَـٰنُ أَنَّا خَلَقْنَـٰهُ مِن نُّطْفَةٍۢ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌۭ مُّبِينٌۭ || A |- ! scope=''row'' | 78 | وَضَرَبَ لَنَا مَثَلًۭا وَنَسِىَ خَلْقَهُۥ ۖ قَالَ مَن يُحْىِ ٱلْعِظَـٰمَ وَهِىَ رَمِيمٌۭ || A |- ! scope=''row'' | 79 | قُلْ يُحْيِيهَا ٱلَّذِىٓ أَنشَأَهَآ أَوَّلَ مَرَّةٍۢ ۖ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ || A |- ! scope=''row'' | 80 | ٱلَّذِى جَعَلَ لَكُم مِّنَ ٱلشَّجَرِ ٱلْأَخْضَرِ نَارًۭا فَإِذَآ أَنتُم مِّنْهُ تُوقِدُونَ || A |- ! scope=''row'' | 81 | أَوَلَيْسَ ٱلَّذِى خَلَقَ ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضَ بِقَـٰدِرٍ عَلَىٰٓ أَن يَخْلُقَ مِثْلَهُم ۚ بَلَىٰ وَهُوَ ٱلْخَلَّـٰقُ ٱلْعَلِيمُ || A |- ! scope=''row'' | 82 | إِنَّمَآ أَمْرُهُۥٓ إِذَآ أَرَادَ شَيْـًٔا أَن يَقُولَ لَهُۥ كُن فَيَكُونُ || A |- ! scope=''row'' | 83 | فَسُبْحَـٰنَ ٱلَّذِى بِيَدِهِۦ مَلَكُوتُ كُلِّ شَىْءٍۢ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ || A |} ==Мөн үзэх== * [[Ислам]] ==Эх сурвалжууд== {{reflist}} {{commonscat}} {{Кораны бүлгүүд}} [[Ангилал:Кораны бүлгүүд| 36]] {{Islam-stub}} m4aocti1a8m45czw2ukp2yfosa4ge2u 863967 863966 2026-07-29T10:56:51Z Chongkian 21163 863967 wikitext text/x-wiki {{SHORTDESC|Коран судрын бүлэг}} [[File:Chapter 36, Ya-Sin (Murattal) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|thumb|Уншлага]] '''Ясин''' ({{lang-ar|يٰسٓ}}) бол [[Куран]] судрын 36 дахь бүлэг юм.<ref>{{cite web|url=https://quran.com/36|title=Ya-Sin|access-date=2025-02-02|language=en|trans-title=Йа-Син}}</ref> {| class="wikitable" !scope=''col'' | ! scope="col" | Cудар ! scope="col" | Утга |- ! scope="row" | 1 | يسٓ || Ясин |- ! scope=''row'' | 2 | وَٱلْقُرْءَانِ ٱلْحَكِيمِ || Цэц вилэг төгөлдөр [[Куран]]ыг барьж андгайлъя |- ! scope=''row'' | 3 | إِنَّكَ لَمِنَ ٱلْمُرْسَلِينَ || Чинхүү ([[Мухаммед]]) хэмээвээс, чи элч нарын нэгэн бөлгөө |- ! scope=''row'' | 4 | عَلَىٰ صِرَٰطٍۢ مُّسْتَقِيمٍۢ || Мулуун зам мөр дээр |- ! scope=''row'' | 5 | تَنزِيلَ ٱلْعَزِيزِ ٱلرَّحِيمِ || Энэ бол аливааг чадагч, өгмөөл дүүрэн Түүний хайрласан нандин нууц бөлгөө |- ! scope=''row'' | 6 | لِتُنذِرَ قَوْمًۭا مَّآ أُنذِرَ ءَابَآؤُهُمْ فَهُمْ غَـٰفِلُونَ || Манай сэрэмжлүүлэг хүрээгүй, өөрсдөө бас тоомсоргүй асан эцэг өвгөдийн үр удмыг чамаар сэнхрүүлэхийн учир |- ! scope=''row'' | 7 | لَقَدْ حَقَّ ٱلْقَوْلُ عَلَىٰٓ أَكْثَرِهِمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ || Сүсгийг үгүйсгэж асных нь төлөө тэдний олонхыт цээрлүүлснээр Эзэнтний айлдвар мударгуу болж таарсан бөлгөө |-гэж ! scope=''row'' | 8 | إِنَّا جَعَلْنَا فِىٓ أَعْنَـٰقِهِمْ أَغْلَـٰلًۭا فَهِىَ إِلَى ٱلْأَذْقَانِ فَهُم مُّقْمَحُونَ || Бид тэдний хүзүүг мөглөнгөөр эрүүнд тулган дөнгөлсөн учир толгой нь арга буюу гэдийн тэд дээш харж ваймуй |- ! scope=''row'' | 9 | وَجَعَلْنَا مِنۢ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ سَدًّۭا وَمِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّۭا فَأَغْشَيْنَـٰهُمْ فَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ || Бид тэдэнд юм харуулахгүйн учир өмнө нь хийгээд ард нь хашлага босгосон буй за |- ! scope=''row'' | 10 | وَسَوَآءٌ عَلَيْهِمْ ءَأَنذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ || Тэднийг сэнхрүүлсэн ч, эс сэнхрүүлсэн ч ялгаагүй тэд үл сүсэглэмүй |- ! scope=''row'' | 11 | إِنَّمَا تُنذِرُ مَنِ ٱتَّبَعَ ٱلذِّكْرَ وَخَشِىَ ٱلرَّحْمَـٰنَ بِٱلْغَيْبِ ۖ فَبَشِّرْهُ بِمَغْفِرَةٍۢ وَأَجْرٍۢ كَرِيمٍ || Гагцхүү дээдийн бичгийг сахиж, чин сэтгэлийн угаас Машид Нигүүлсэгчийг сүслэн бишрэгчийг л чи сэнхрүүлж чадмуй. Тэднийг өршөөлөөр хийгээд эрхэм буянт шагналаар баярлуулагтун |- ! scope=''row'' | 12 | إِنَّا نَحْنُ نُحْىِ ٱلْمَوْتَىٰ وَنَكْتُبُ مَا قَدَّمُوا۟ وَءَاثَـٰرَهُمْ ۚ وَكُلَّ شَىْءٍ أَحْصَيْنَـٰهُ فِىٓ إِمَامٍۢ مُّبِينٍۢ || Бид үхэгсдийг амилуулж, эдгээр хүмүүн энэ яваа насандаа юу үйлдэж, ардаа юу орхисныг нь дансалсан бөгөөд тэр бүхэн Бидний яруу тод сударт буй болой |- ! scope=''row'' | 13 | وَٱضْرِبْ لَهُم مَّثَلًا أَصْحَـٰبَ ٱلْقَرْيَةِ إِذْ جَآءَهَا ٱلْمُرْسَلُونَ || Чи тэдэнд нэгэн тосгоны оршин суугчдын тухай шад үлгэрийг хэлж өгөгтүн: Тэдэн дээр элч нар ирэв гэнэ ээ |- ! scope=''row'' | 14 | إِذْ أَرْسَلْنَآ إِلَيْهِمُ ٱثْنَيْنِ فَكَذَّبُوهُمَا فَعَزَّزْنَا بِثَالِثٍۢ فَقَالُوٓا۟ إِنَّآ إِلَيْكُم مُّرْسَلُونَ || Бид тэдэн рүү хоёрыг илгээсэн боловч тэднийг үгүйсгэсэн болой. Тэгэхүйд Бид гурав дахийг илгээж тэд бээр хүмүүст ийн хэлрүүн: "Биднийг та нар луу үнэхээр Аллах илгээсэн болой." |- ! scope=''row'' | 15 | قَالُوا۟ مَآ أَنتُمْ إِلَّا بَشَرٌۭ مِّثْلُنَا وَمَآ أَنزَلَ ٱلرَّحْمَـٰنُ مِن شَىْءٍ إِنْ أَنتُمْ إِلَّا تَكْذِبُونَ || Гэтэл цаадуул нь ийн хариулжухуй: "Та нар бол ердөө бид нар шиг л хүмүүс ажгуу. Машид Нигүүлсэгч та нарт ямар ч нандин нууцыт хайрлаагүй, та нар зөвхөн худлаа юм ярьж баймуй." |- ! scope=''row'' | 16 | قَالُوا۟ رَبُّنَا يَعْلَمُ إِنَّآ إِلَيْكُمْ لَمُرْسَلُونَ || Ийн хэлрүүн: "Биднийг та нар дуу илгээснээ ямар ч атугай манай Эзэнтэн мэдмүй, |- ! scope=''row'' | 17 | وَمَا عَلَيْنَآ إِلَّا ٱلْبَلَـٰغُ ٱلْمُبِينُ || Бид та нарт яруу тод билэгдлийг уламжлах үүрэгтэй бөлгөө." |- ! scope=''row'' | 18 | قَالُوٓا۟ إِنَّا تَطَيَّرْنَا بِكُمْ ۖ لَئِن لَّمْ تَنتَهُوا۟ لَنَرْجُمَنَّكُمْ وَلَيَمَسَّنَّكُم مِّنَّا عَذَابٌ أَلِيمٌۭ || Цаадуул нь хариулруун: "Бид та нараас муу ёрын совин олж харсан болой. Та нар үүнийгээ эс болих аваас бид та нарыг чулуугаар нүдэж та нар биднээс гашуун зовлон амсах болмуй." |- ! scope=''row'' | 19 | قَالُوا۟ طَـٰٓئِرُكُم مَّعَكُمْ ۚ أَئِن ذُكِّرْتُم ۚ بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌۭ مُّسْرِفُونَ || (Элч нар) хэлрүүн: "Та нарыг ятган сэнхрүүлсэн ч эс сэнхрүүлсэн ч та нар муу ёрын совинтойгоо үлдмүй. Чинхүү хэмээвээс, та нар алив хориг цээрийг зөрчсөн бөлгөө." |- ! scope=''row'' | 20 | وَجَآءَ مِنْ أَقْصَا ٱلْمَدِينَةِ رَجُلٌۭ يَسْعَىٰ قَالَ يَـٰقَوْمِ ٱتَّبِعُوا۟ ٱلْمُرْسَلِينَ || Тэгтэл [[хот]]ын алс эахаас нэгэн хүмүүн гүйн ирж ийн хэлжүхүй: "Аяа, [[хүн|хүмүүс]] минь ээ! Элч нарын үгэнд орцгоогтүн! |- ! scope=''row'' | 21 | ٱتَّبِعُوا۟ مَن لَّا يَسْـَٔلُكُمْ أَجْرًۭا وَهُم مُّهْتَدُونَ || A |- ! scope=''row'' | 22 | وَمَا لِىَ لَآ أَعْبُدُ ٱلَّذِى فَطَرَنِى وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ || A |- ! scope=''row'' | 23 | ءَأَتَّخِذُ مِن دُونِهِۦٓ ءَالِهَةً إِن يُرِدْنِ ٱلرَّحْمَـٰنُ بِضُرٍّۢ لَّا تُغْنِ عَنِّى شَفَـٰعَتُهُمْ شَيْـًۭٔا وَلَا يُنقِذُونِ || A |- ! scope=''row'' | 24 | إِنِّىٓ إِذًۭا لَّفِى ضَلَـٰلٍۢ مُّبِينٍ || A |- ! scope=''row'' | 25 | إِنِّىٓ ءَامَنتُ بِرَبِّكُمْ فَٱسْمَعُونِ || A |- ! scope=''row'' | 26 | قِيلَ ٱدْخُلِ ٱلْجَنَّةَ ۖ قَالَ يَـٰلَيْتَ قَوْمِى يَعْلَمُونَ || A |- ! scope=''row'' | 27 | بِمَا غَفَرَ لِى رَبِّى وَجَعَلَنِى مِنَ ٱلْمُكْرَمِينَ || A |- ! scope=''row'' | 28 | وَمَآ أَنزَلْنَا عَلَىٰ قَوْمِهِۦ مِنۢ بَعْدِهِۦ مِن جُندٍۢ مِّنَ ٱلسَّمَآءِ وَمَا كُنَّا مُنزِلِينَ || A |- ! scope=''row'' | 29 | إِن كَانَتْ إِلَّا صَيْحَةًۭ وَٰحِدَةًۭ فَإِذَا هُمْ خَـٰمِدُونَ || A |- ! scope=''row'' | 30 | يَـٰحَسْرَةً عَلَى ٱلْعِبَادِ ۚ مَا يَأْتِيهِم مِّن رَّسُولٍ إِلَّا كَانُوا۟ بِهِۦ يَسْتَهْزِءُونَ || A |- ! scope=''row'' | 31 | أَلَمْ يَرَوْا۟ كَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُم مِّنَ ٱلْقُرُونِ أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لَا يَرْجِعُونَ || A |- ! scope=''row'' | 32 | وَإِن كُلٌّۭ لَّمَّا جَمِيعٌۭ لَّدَيْنَا مُحْضَرُونَ || A |- ! scope=''row'' | 33 | وَءَايَةٌۭ لَّهُمُ ٱلْأَرْضُ ٱلْمَيْتَةُ أَحْيَيْنَـٰهَا وَأَخْرَجْنَا مِنْهَا حَبًّۭا فَمِنْهُ يَأْكُلُونَ || A |- ! scope=''row'' | 34 | وَجَعَلْنَا فِيهَا جَنَّـٰتٍۢ مِّن نَّخِيلٍۢ وَأَعْنَـٰبٍۢ وَفَجَّرْنَا فِيهَا مِنَ ٱلْعُيُونِ || A |- ! scope=''row'' | 35 | لِيَأْكُلُوا۟ مِن ثَمَرِهِۦ وَمَا عَمِلَتْهُ أَيْدِيهِمْ ۖ أَفَلَا يَشْكُرُونَ || A |- ! scope=''row'' | 36 | سُبْحَـٰنَ ٱلَّذِى خَلَقَ ٱلْأَزْوَٰجَ كُلَّهَا مِمَّا تُنۢبِتُ ٱلْأَرْضُ وَمِنْ أَنفُسِهِمْ وَمِمَّا لَا يَعْلَمُونَ || A |- ! scope=''row'' | 37 | وَءَايَةٌۭ لَّهُمُ ٱلَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ ٱلنَّهَارَ فَإِذَا هُم مُّظْلِمُونَ || A |- ! scope=''row'' | 38 | وَٱلشَّمْسُ تَجْرِى لِمُسْتَقَرٍّۢ لَّهَا ۚ ذَٰلِكَ تَقْدِيرُ ٱلْعَزِيزِ ٱلْعَلِيمِ || A |- ! scope=''row'' | 39 | وَٱلْقَمَرَ قَدَّرْنَـٰهُ مَنَازِلَ حَتَّىٰ عَادَ كَٱلْعُرْجُونِ ٱلْقَدِيمِ || A |- ! scope=''row'' | 40 | لَا ٱلشَّمْسُ يَنۢبَغِى لَهَآ أَن تُدْرِكَ ٱلْقَمَرَ وَلَا ٱلَّيْلُ سَابِقُ ٱلنَّهَارِ ۚ وَكُلٌّۭ فِى فَلَكٍۢ يَسْبَحُونَ || A |- ! scope=''row'' | 41 | وَءَايَةٌۭ لَّهُمْ أَنَّا حَمَلْنَا ذُرِّيَّتَهُمْ فِى ٱلْفُلْكِ ٱلْمَشْحُونِ || A |- ! scope=''row'' | 42 | وَخَلَقْنَا لَهُم مِّن مِّثْلِهِۦ مَا يَرْكَبُونَ || A |- ! scope=''row'' | 43 | وَإِن نَّشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلَا صَرِيخَ لَهُمْ وَلَا هُمْ يُنقَذُونَ || A |- ! scope=''row'' | 44 | إِلَّا رَحْمَةًۭ مِّنَّا وَمَتَـٰعًا إِلَىٰ حِينٍۢ || A |- ! scope=''row'' | 45 | وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ ٱتَّقُوا۟ مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ وَمَا خَلْفَكُمْ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ || A |- ! scope=''row'' | 46 | وَمَا تَأْتِيهِم مِّنْ ءَايَةٍۢ مِّنْ ءَايَـٰتِ رَبِّهِمْ إِلَّا كَانُوا۟ عَنْهَا مُعْرِضِينَ || A |- ! scope=''row'' | 47 | وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ أَنفِقُوا۟ مِمَّا رَزَقَكُمُ ٱللَّهُ قَالَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ لِلَّذِينَ ءَامَنُوٓا۟ أَنُطْعِمُ مَن لَّوْ يَشَآءُ ٱللَّهُ أَطْعَمَهُۥٓ إِنْ أَنتُمْ إِلَّا فِى ضَلَـٰلٍۢ مُّبِينٍۢ || A |- ! scope=''row'' | 48 | وَيَقُولُونَ مَتَىٰ هَـٰذَا ٱلْوَعْدُ إِن كُنتُمْ صَـٰدِقِينَ || A |- ! scope=''row'' | 49 | مَا يَنظُرُونَ إِلَّا صَيْحَةًۭ وَٰحِدَةًۭ تَأْخُذُهُمْ وَهُمْ يَخِصِّمُونَ || A |- ! scope=''row'' | 50 | فَلَا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةًۭ وَلَآ إِلَىٰٓ أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ || A |- ! scope=''row'' | 51 | وَنُفِخَ فِى ٱلصُّورِ فَإِذَا هُم مِّنَ ٱلْأَجْدَاثِ إِلَىٰ رَبِّهِمْ يَنسِلُونَ || A |- ! scope=''row'' | 52 | قَالُوا۟ يَـٰوَيْلَنَا مَنۢ بَعَثَنَا مِن مَّرْقَدِنَا ۜ ۗ هَـٰذَا مَا وَعَدَ ٱلرَّحْمَـٰنُ وَصَدَقَ ٱلْمُرْسَلُونَ || A |- ! scope=''row'' | 53 | إِن كَانَتْ إِلَّا صَيْحَةًۭ وَٰحِدَةًۭ فَإِذَا هُمْ جَمِيعٌۭ لَّدَيْنَا مُحْضَرُونَ || A |- ! scope=''row'' | 54 | فَٱلْيَوْمَ لَا تُظْلَمُ نَفْسٌۭ شَيْـًۭٔا وَلَا تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ || A |- ! scope=''row'' | 55 | إِنَّ أَصْحَـٰبَ ٱلْجَنَّةِ ٱلْيَوْمَ فِى شُغُلٍۢ فَـٰكِهُونَ || A |- ! scope=''row'' | 56 | هُمْ وَأَزْوَٰجُهُمْ فِى ظِلَـٰلٍ عَلَى ٱلْأَرَآئِكِ مُتَّكِـُٔونَ || A |- ! scope=''row'' | 57 | لَهُمْ فِيهَا فَـٰكِهَةٌۭ وَلَهُم مَّا يَدَّعُونَ || A |- ! scope=''row'' | 58 | سَلَـٰمٌۭ قَوْلًۭا مِّن رَّبٍّۢ رَّحِيمٍۢ || A |- ! scope=''row'' | 59 | وَٱمْتَـٰزُوا۟ ٱلْيَوْمَ أَيُّهَا ٱلْمُجْرِمُونَ || A |- ! scope=''row'' | 60 | أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَـٰبَنِىٓ ءَادَمَ أَن لَّا تَعْبُدُوا۟ ٱلشَّيْطَـٰنَ ۖ إِنَّهُۥ لَكُمْ عَدُوٌّۭ مُّبِينٌۭ || A |- ! scope=''row'' | 61 | وَأَنِ ٱعْبُدُونِى ۚ هَـٰذَا صِرَٰطٌۭ مُّسْتَقِيمٌۭ || A |- ! scope=''row'' | 62 | وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنكُمْ جِبِلًّۭا كَثِيرًا ۖ أَفَلَمْ تَكُونُوا۟ تَعْقِلُونَ || A |- ! scope=''row'' | 63 | هَـٰذِهِۦ جَهَنَّمُ ٱلَّتِى كُنتُمْ تُوعَدُونَ || A |- ! scope=''row'' | 64 | ٱصْلَوْهَا ٱلْيَوْمَ بِمَا كُنتُمْ تَكْفُرُونَ || A |- ! scope=''row'' | 65 | ٱلْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلَىٰٓ أَفْوَٰهِهِمْ وَتُكَلِّمُنَآ أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُم بِمَا كَانُوا۟ يَكْسِبُونَ || A |- ! scope=''row'' | 66 | وَلَوْ نَشَآءُ لَطَمَسْنَا عَلَىٰٓ أَعْيُنِهِمْ فَٱسْتَبَقُوا۟ ٱلصِّرَٰطَ فَأَنَّىٰ يُبْصِرُونَ || A |- ! scope=''row'' | 67 | وَلَوْ نَشَآءُ لَمَسَخْنَـٰهُمْ عَلَىٰ مَكَانَتِهِمْ فَمَا ٱسْتَطَـٰعُوا۟ مُضِيًّۭا وَلَا يَرْجِعُونَ || A |- ! scope=''row'' | 68 | وَمَن نُّعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ فِى ٱلْخَلْقِ ۖ أَفَلَا يَعْقِلُونَ || A |- ! scope=''row'' | 69 | وَمَا عَلَّمْنَـٰهُ ٱلشِّعْرَ وَمَا يَنۢبَغِى لَهُۥٓ ۚ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌۭ وَقُرْءَانٌۭ مُّبِينٌۭ || A |- ! scope=''row'' | 70 | لِّيُنذِرَ مَن كَانَ حَيًّۭا وَيَحِقَّ ٱلْقَوْلُ عَلَى ٱلْكَـٰفِرِينَ || A |- ! scope=''row'' | 71 | أَوَلَمْ يَرَوْا۟ أَنَّا خَلَقْنَا لَهُم مِّمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينَآ أَنْعَـٰمًۭا فَهُمْ لَهَا مَـٰلِكُونَ || A |- ! scope=''row'' | 72 | وَذَلَّلْنَـٰهَا لَهُمْ فَمِنْهَا رَكُوبُهُمْ وَمِنْهَا يَأْكُلُونَ || A |- ! scope=''row'' | 73 | وَلَهُمْ فِيهَا مَنَـٰفِعُ وَمَشَارِبُ ۖ أَفَلَا يَشْكُرُونَ || A |- ! scope=''row'' | 74 | وَٱتَّخَذُوا۟ مِن دُونِ ٱللَّهِ ءَالِهَةًۭ لَّعَلَّهُمْ يُنصَرُونَ || A |- ! scope=''row'' | 75 | لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ وَهُمْ لَهُمْ جُندٌۭ مُّحْضَرُونَ || A |- ! scope=''row'' | 76 | فَلَا يَحْزُنكَ قَوْلُهُمْ ۘ إِنَّا نَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ || A |- ! scope=''row'' | 77 | أَوَلَمْ يَرَ ٱلْإِنسَـٰنُ أَنَّا خَلَقْنَـٰهُ مِن نُّطْفَةٍۢ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌۭ مُّبِينٌۭ || A |- ! scope=''row'' | 78 | وَضَرَبَ لَنَا مَثَلًۭا وَنَسِىَ خَلْقَهُۥ ۖ قَالَ مَن يُحْىِ ٱلْعِظَـٰمَ وَهِىَ رَمِيمٌۭ || A |- ! scope=''row'' | 79 | قُلْ يُحْيِيهَا ٱلَّذِىٓ أَنشَأَهَآ أَوَّلَ مَرَّةٍۢ ۖ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ || A |- ! scope=''row'' | 80 | ٱلَّذِى جَعَلَ لَكُم مِّنَ ٱلشَّجَرِ ٱلْأَخْضَرِ نَارًۭا فَإِذَآ أَنتُم مِّنْهُ تُوقِدُونَ || A |- ! scope=''row'' | 81 | أَوَلَيْسَ ٱلَّذِى خَلَقَ ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضَ بِقَـٰدِرٍ عَلَىٰٓ أَن يَخْلُقَ مِثْلَهُم ۚ بَلَىٰ وَهُوَ ٱلْخَلَّـٰقُ ٱلْعَلِيمُ || A |- ! scope=''row'' | 82 | إِنَّمَآ أَمْرُهُۥٓ إِذَآ أَرَادَ شَيْـًٔا أَن يَقُولَ لَهُۥ كُن فَيَكُونُ || A |- ! scope=''row'' | 83 | فَسُبْحَـٰنَ ٱلَّذِى بِيَدِهِۦ مَلَكُوتُ كُلِّ شَىْءٍۢ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ || A |} ==Мөн үзэх== * [[Ислам]] ==Эх сурвалжууд== {{reflist}} {{commonscat}} {{Кораны бүлгүүд}} [[Ангилал:Кораны бүлгүүд| 36]] {{Islam-stub}} 0iby291nd0q1fvywe5tfyqx78nzlszu 863971 863967 2026-07-29T11:03:38Z Chongkian 21163 863971 wikitext text/x-wiki {{SHORTDESC|Коран судрын бүлэг}} [[File:Chapter 36, Ya-Sin (Murattal) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|thumb|Уншлага]] '''Ясин''' ({{lang-ar|يٰسٓ}}) бол [[Куран]] судрын 36 дахь бүлэг юм.<ref>{{cite web|url=https://quran.com/36|title=Ya-Sin|access-date=2025-02-02|language=en|trans-title=Йа-Син}}</ref> {| class="wikitable" !scope=''col'' | ! scope="col" | Cудар ! scope="col" | Утга |- ! scope="row" | 1 | يسٓ || Ясин |- ! scope=''row'' | 2 | وَٱلْقُرْءَانِ ٱلْحَكِيمِ || Цэц вилэг төгөлдөр [[Куран]]ыг барьж андгайлъя |- ! scope=''row'' | 3 | إِنَّكَ لَمِنَ ٱلْمُرْسَلِينَ || Чинхүү ([[Мухаммед]]) хэмээвээс, чи элч нарын нэгэн бөлгөө |- ! scope=''row'' | 4 | عَلَىٰ صِرَٰطٍۢ مُّسْتَقِيمٍۢ || Мулуун зам мөр дээр |- ! scope=''row'' | 5 | تَنزِيلَ ٱلْعَزِيزِ ٱلرَّحِيمِ || Энэ бол аливааг чадагч, өгмөөл дүүрэн Түүний хайрласан нандин нууц бөлгөө |- ! scope=''row'' | 6 | لِتُنذِرَ قَوْمًۭا مَّآ أُنذِرَ ءَابَآؤُهُمْ فَهُمْ غَـٰفِلُونَ || Манай сэрэмжлүүлэг хүрээгүй, өөрсдөө бас тоомсоргүй асан эцэг өвгөдийн үр удмыг чамаар сэнхрүүлэхийн учир |- ! scope=''row'' | 7 | لَقَدْ حَقَّ ٱلْقَوْلُ عَلَىٰٓ أَكْثَرِهِمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ || Сүсгийг үгүйсгэж асных нь төлөө тэдний олонхыт цээрлүүлснээр Эзэнтний айлдвар мударгуу болж таарсан бөлгөө |-гэж ! scope=''row'' | 8 | إِنَّا جَعَلْنَا فِىٓ أَعْنَـٰقِهِمْ أَغْلَـٰلًۭا فَهِىَ إِلَى ٱلْأَذْقَانِ فَهُم مُّقْمَحُونَ || Бид тэдний хүзүүг мөглөнгөөр эрүүнд тулган дөнгөлсөн учир толгой нь арга буюу гэдийн тэд дээш харж ваймуй |- ! scope=''row'' | 9 | وَجَعَلْنَا مِنۢ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ سَدًّۭا وَمِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّۭا فَأَغْشَيْنَـٰهُمْ فَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ || Бид тэдэнд юм харуулахгүйн учир өмнө нь хийгээд ард нь хашлага босгосон буй за |- ! scope=''row'' | 10 | وَسَوَآءٌ عَلَيْهِمْ ءَأَنذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ || Тэднийг сэнхрүүлсэн ч, эс сэнхрүүлсэн ч ялгаагүй тэд үл сүсэглэмүй |- ! scope=''row'' | 11 | إِنَّمَا تُنذِرُ مَنِ ٱتَّبَعَ ٱلذِّكْرَ وَخَشِىَ ٱلرَّحْمَـٰنَ بِٱلْغَيْبِ ۖ فَبَشِّرْهُ بِمَغْفِرَةٍۢ وَأَجْرٍۢ كَرِيمٍ || Гагцхүү дээдийн бичгийг сахиж, чин сэтгэлийн угаас Машид Нигүүлсэгчийг сүслэн бишрэгчийг л чи сэнхрүүлж чадмуй. Тэднийг өршөөлөөр хийгээд эрхэм буянт шагналаар баярлуулагтун |- ! scope=''row'' | 12 | إِنَّا نَحْنُ نُحْىِ ٱلْمَوْتَىٰ وَنَكْتُبُ مَا قَدَّمُوا۟ وَءَاثَـٰرَهُمْ ۚ وَكُلَّ شَىْءٍ أَحْصَيْنَـٰهُ فِىٓ إِمَامٍۢ مُّبِينٍۢ || Бид үхэгсдийг амилуулж, эдгээр хүмүүн энэ яваа насандаа юу үйлдэж, ардаа юу орхисныг нь дансалсан бөгөөд тэр бүхэн Бидний яруу тод сударт буй болой |- ! scope=''row'' | 13 | وَٱضْرِبْ لَهُم مَّثَلًا أَصْحَـٰبَ ٱلْقَرْيَةِ إِذْ جَآءَهَا ٱلْمُرْسَلُونَ || Чи тэдэнд нэгэн тосгоны оршин суугчдын тухай шад үлгэрийг хэлж өгөгтүн: Тэдэн дээр элч нар ирэв гэнэ ээ |- ! scope=''row'' | 14 | إِذْ أَرْسَلْنَآ إِلَيْهِمُ ٱثْنَيْنِ فَكَذَّبُوهُمَا فَعَزَّزْنَا بِثَالِثٍۢ فَقَالُوٓا۟ إِنَّآ إِلَيْكُم مُّرْسَلُونَ || Бид тэдэн рүү хоёрыг илгээсэн боловч тэднийг үгүйсгэсэн болой. Тэгэхүйд Бид гурав дахийг илгээж тэд бээр хүмүүст ийн хэлрүүн: "Биднийг та нар луу үнэхээр Аллах илгээсэн болой." |- ! scope=''row'' | 15 | قَالُوا۟ مَآ أَنتُمْ إِلَّا بَشَرٌۭ مِّثْلُنَا وَمَآ أَنزَلَ ٱلرَّحْمَـٰنُ مِن شَىْءٍ إِنْ أَنتُمْ إِلَّا تَكْذِبُونَ || Гэтэл цаадуул нь ийн хариулжухуй: "Та нар бол ердөө бид нар шиг л хүмүүс ажгуу. Машид Нигүүлсэгч та нарт ямар ч нандин нууцыт хайрлаагүй, та нар зөвхөн худлаа юм ярьж баймуй." |- ! scope=''row'' | 16 | قَالُوا۟ رَبُّنَا يَعْلَمُ إِنَّآ إِلَيْكُمْ لَمُرْسَلُونَ || Ийн хэлрүүн: "Биднийг та нар дуу илгээснээ ямар ч атугай манай Эзэнтэн мэдмүй, |- ! scope=''row'' | 17 | وَمَا عَلَيْنَآ إِلَّا ٱلْبَلَـٰغُ ٱلْمُبِينُ || Бид та нарт яруу тод билэгдлийг уламжлах үүрэгтэй бөлгөө." |- ! scope=''row'' | 18 | قَالُوٓا۟ إِنَّا تَطَيَّرْنَا بِكُمْ ۖ لَئِن لَّمْ تَنتَهُوا۟ لَنَرْجُمَنَّكُمْ وَلَيَمَسَّنَّكُم مِّنَّا عَذَابٌ أَلِيمٌۭ || Цаадуул нь хариулруун: "Бид та нараас муу ёрын совин олж харсан болой. Та нар үүнийгээ эс болих аваас бид та нарыг чулуугаар нүдэж та нар биднээс гашуун зовлон амсах болмуй." |- ! scope=''row'' | 19 | قَالُوا۟ طَـٰٓئِرُكُم مَّعَكُمْ ۚ أَئِن ذُكِّرْتُم ۚ بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌۭ مُّسْرِفُونَ || (Элч нар) хэлрүүн: "Та нарыг ятган сэнхрүүлсэн ч эс сэнхрүүлсэн ч та нар муу ёрын совинтойгоо үлдмүй. Чинхүү хэмээвээс, та нар алив хориг цээрийг зөрчсөн бөлгөө." |- ! scope=''row'' | 20 | وَجَآءَ مِنْ أَقْصَا ٱلْمَدِينَةِ رَجُلٌۭ يَسْعَىٰ قَالَ يَـٰقَوْمِ ٱتَّبِعُوا۟ ٱلْمُرْسَلِينَ || Тэгтэл [[хот]]ын алс эахаас нэгэн хүмүүн гүйн ирж ийн хэлжүхүй: "Аяа, [[хүн|хүмүүс]] минь ээ! Элч нарын үгэнд орцгоогтүн! |- ! scope=''row'' | 21 | ٱتَّبِعُوا۟ مَن لَّا يَسْـَٔلُكُمْ أَجْرًۭا وَهُم مُّهْتَدُونَ || Та нараас шан харамж үл горилохын сацуу өөрсдөө шулуун эамаар замнагсдыг дагагтун. |- ! scope=''row'' | 22 | وَمَا لِىَ لَآ أَعْبُدُ ٱلَّذِى فَطَرَنِى وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ || A |- ! scope=''row'' | 23 | ءَأَتَّخِذُ مِن دُونِهِۦٓ ءَالِهَةً إِن يُرِدْنِ ٱلرَّحْمَـٰنُ بِضُرٍّۢ لَّا تُغْنِ عَنِّى شَفَـٰعَتُهُمْ شَيْـًۭٔا وَلَا يُنقِذُونِ || A |- ! scope=''row'' | 24 | إِنِّىٓ إِذًۭا لَّفِى ضَلَـٰلٍۢ مُّبِينٍ || A |- ! scope=''row'' | 25 | إِنِّىٓ ءَامَنتُ بِرَبِّكُمْ فَٱسْمَعُونِ || A |- ! scope=''row'' | 26 | قِيلَ ٱدْخُلِ ٱلْجَنَّةَ ۖ قَالَ يَـٰلَيْتَ قَوْمِى يَعْلَمُونَ || A |- ! scope=''row'' | 27 | بِمَا غَفَرَ لِى رَبِّى وَجَعَلَنِى مِنَ ٱلْمُكْرَمِينَ || A |- ! scope=''row'' | 28 | وَمَآ أَنزَلْنَا عَلَىٰ قَوْمِهِۦ مِنۢ بَعْدِهِۦ مِن جُندٍۢ مِّنَ ٱلسَّمَآءِ وَمَا كُنَّا مُنزِلِينَ || A |- ! scope=''row'' | 29 | إِن كَانَتْ إِلَّا صَيْحَةًۭ وَٰحِدَةًۭ فَإِذَا هُمْ خَـٰمِدُونَ || A |- ! scope=''row'' | 30 | يَـٰحَسْرَةً عَلَى ٱلْعِبَادِ ۚ مَا يَأْتِيهِم مِّن رَّسُولٍ إِلَّا كَانُوا۟ بِهِۦ يَسْتَهْزِءُونَ || A |- ! scope=''row'' | 31 | أَلَمْ يَرَوْا۟ كَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُم مِّنَ ٱلْقُرُونِ أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لَا يَرْجِعُونَ || A |- ! scope=''row'' | 32 | وَإِن كُلٌّۭ لَّمَّا جَمِيعٌۭ لَّدَيْنَا مُحْضَرُونَ || A |- ! scope=''row'' | 33 | وَءَايَةٌۭ لَّهُمُ ٱلْأَرْضُ ٱلْمَيْتَةُ أَحْيَيْنَـٰهَا وَأَخْرَجْنَا مِنْهَا حَبًّۭا فَمِنْهُ يَأْكُلُونَ || A |- ! scope=''row'' | 34 | وَجَعَلْنَا فِيهَا جَنَّـٰتٍۢ مِّن نَّخِيلٍۢ وَأَعْنَـٰبٍۢ وَفَجَّرْنَا فِيهَا مِنَ ٱلْعُيُونِ || A |- ! scope=''row'' | 35 | لِيَأْكُلُوا۟ مِن ثَمَرِهِۦ وَمَا عَمِلَتْهُ أَيْدِيهِمْ ۖ أَفَلَا يَشْكُرُونَ || A |- ! scope=''row'' | 36 | سُبْحَـٰنَ ٱلَّذِى خَلَقَ ٱلْأَزْوَٰجَ كُلَّهَا مِمَّا تُنۢبِتُ ٱلْأَرْضُ وَمِنْ أَنفُسِهِمْ وَمِمَّا لَا يَعْلَمُونَ || A |- ! scope=''row'' | 37 | وَءَايَةٌۭ لَّهُمُ ٱلَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ ٱلنَّهَارَ فَإِذَا هُم مُّظْلِمُونَ || A |- ! scope=''row'' | 38 | وَٱلشَّمْسُ تَجْرِى لِمُسْتَقَرٍّۢ لَّهَا ۚ ذَٰلِكَ تَقْدِيرُ ٱلْعَزِيزِ ٱلْعَلِيمِ || A |- ! scope=''row'' | 39 | وَٱلْقَمَرَ قَدَّرْنَـٰهُ مَنَازِلَ حَتَّىٰ عَادَ كَٱلْعُرْجُونِ ٱلْقَدِيمِ || A |- ! scope=''row'' | 40 | لَا ٱلشَّمْسُ يَنۢبَغِى لَهَآ أَن تُدْرِكَ ٱلْقَمَرَ وَلَا ٱلَّيْلُ سَابِقُ ٱلنَّهَارِ ۚ وَكُلٌّۭ فِى فَلَكٍۢ يَسْبَحُونَ || A |- ! scope=''row'' | 41 | وَءَايَةٌۭ لَّهُمْ أَنَّا حَمَلْنَا ذُرِّيَّتَهُمْ فِى ٱلْفُلْكِ ٱلْمَشْحُونِ || A |- ! scope=''row'' | 42 | وَخَلَقْنَا لَهُم مِّن مِّثْلِهِۦ مَا يَرْكَبُونَ || A |- ! scope=''row'' | 43 | وَإِن نَّشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلَا صَرِيخَ لَهُمْ وَلَا هُمْ يُنقَذُونَ || A |- ! scope=''row'' | 44 | إِلَّا رَحْمَةًۭ مِّنَّا وَمَتَـٰعًا إِلَىٰ حِينٍۢ || A |- ! scope=''row'' | 45 | وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ ٱتَّقُوا۟ مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ وَمَا خَلْفَكُمْ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ || A |- ! scope=''row'' | 46 | وَمَا تَأْتِيهِم مِّنْ ءَايَةٍۢ مِّنْ ءَايَـٰتِ رَبِّهِمْ إِلَّا كَانُوا۟ عَنْهَا مُعْرِضِينَ || A |- ! scope=''row'' | 47 | وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ أَنفِقُوا۟ مِمَّا رَزَقَكُمُ ٱللَّهُ قَالَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ لِلَّذِينَ ءَامَنُوٓا۟ أَنُطْعِمُ مَن لَّوْ يَشَآءُ ٱللَّهُ أَطْعَمَهُۥٓ إِنْ أَنتُمْ إِلَّا فِى ضَلَـٰلٍۢ مُّبِينٍۢ || A |- ! scope=''row'' | 48 | وَيَقُولُونَ مَتَىٰ هَـٰذَا ٱلْوَعْدُ إِن كُنتُمْ صَـٰدِقِينَ || A |- ! scope=''row'' | 49 | مَا يَنظُرُونَ إِلَّا صَيْحَةًۭ وَٰحِدَةًۭ تَأْخُذُهُمْ وَهُمْ يَخِصِّمُونَ || A |- ! scope=''row'' | 50 | فَلَا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةًۭ وَلَآ إِلَىٰٓ أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ || A |- ! scope=''row'' | 51 | وَنُفِخَ فِى ٱلصُّورِ فَإِذَا هُم مِّنَ ٱلْأَجْدَاثِ إِلَىٰ رَبِّهِمْ يَنسِلُونَ || A |- ! scope=''row'' | 52 | قَالُوا۟ يَـٰوَيْلَنَا مَنۢ بَعَثَنَا مِن مَّرْقَدِنَا ۜ ۗ هَـٰذَا مَا وَعَدَ ٱلرَّحْمَـٰنُ وَصَدَقَ ٱلْمُرْسَلُونَ || A |- ! scope=''row'' | 53 | إِن كَانَتْ إِلَّا صَيْحَةًۭ وَٰحِدَةًۭ فَإِذَا هُمْ جَمِيعٌۭ لَّدَيْنَا مُحْضَرُونَ || A |- ! scope=''row'' | 54 | فَٱلْيَوْمَ لَا تُظْلَمُ نَفْسٌۭ شَيْـًۭٔا وَلَا تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ || A |- ! scope=''row'' | 55 | إِنَّ أَصْحَـٰبَ ٱلْجَنَّةِ ٱلْيَوْمَ فِى شُغُلٍۢ فَـٰكِهُونَ || A |- ! scope=''row'' | 56 | هُمْ وَأَزْوَٰجُهُمْ فِى ظِلَـٰلٍ عَلَى ٱلْأَرَآئِكِ مُتَّكِـُٔونَ || A |- ! scope=''row'' | 57 | لَهُمْ فِيهَا فَـٰكِهَةٌۭ وَلَهُم مَّا يَدَّعُونَ || A |- ! scope=''row'' | 58 | سَلَـٰمٌۭ قَوْلًۭا مِّن رَّبٍّۢ رَّحِيمٍۢ || A |- ! scope=''row'' | 59 | وَٱمْتَـٰزُوا۟ ٱلْيَوْمَ أَيُّهَا ٱلْمُجْرِمُونَ || A |- ! scope=''row'' | 60 | أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَـٰبَنِىٓ ءَادَمَ أَن لَّا تَعْبُدُوا۟ ٱلشَّيْطَـٰنَ ۖ إِنَّهُۥ لَكُمْ عَدُوٌّۭ مُّبِينٌۭ || A |- ! scope=''row'' | 61 | وَأَنِ ٱعْبُدُونِى ۚ هَـٰذَا صِرَٰطٌۭ مُّسْتَقِيمٌۭ || A |- ! scope=''row'' | 62 | وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنكُمْ جِبِلًّۭا كَثِيرًا ۖ أَفَلَمْ تَكُونُوا۟ تَعْقِلُونَ || A |- ! scope=''row'' | 63 | هَـٰذِهِۦ جَهَنَّمُ ٱلَّتِى كُنتُمْ تُوعَدُونَ || A |- ! scope=''row'' | 64 | ٱصْلَوْهَا ٱلْيَوْمَ بِمَا كُنتُمْ تَكْفُرُونَ || A |- ! scope=''row'' | 65 | ٱلْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلَىٰٓ أَفْوَٰهِهِمْ وَتُكَلِّمُنَآ أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُم بِمَا كَانُوا۟ يَكْسِبُونَ || A |- ! scope=''row'' | 66 | وَلَوْ نَشَآءُ لَطَمَسْنَا عَلَىٰٓ أَعْيُنِهِمْ فَٱسْتَبَقُوا۟ ٱلصِّرَٰطَ فَأَنَّىٰ يُبْصِرُونَ || A |- ! scope=''row'' | 67 | وَلَوْ نَشَآءُ لَمَسَخْنَـٰهُمْ عَلَىٰ مَكَانَتِهِمْ فَمَا ٱسْتَطَـٰعُوا۟ مُضِيًّۭا وَلَا يَرْجِعُونَ || A |- ! scope=''row'' | 68 | وَمَن نُّعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ فِى ٱلْخَلْقِ ۖ أَفَلَا يَعْقِلُونَ || A |- ! scope=''row'' | 69 | وَمَا عَلَّمْنَـٰهُ ٱلشِّعْرَ وَمَا يَنۢبَغِى لَهُۥٓ ۚ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌۭ وَقُرْءَانٌۭ مُّبِينٌۭ || A |- ! scope=''row'' | 70 | لِّيُنذِرَ مَن كَانَ حَيًّۭا وَيَحِقَّ ٱلْقَوْلُ عَلَى ٱلْكَـٰفِرِينَ || A |- ! scope=''row'' | 71 | أَوَلَمْ يَرَوْا۟ أَنَّا خَلَقْنَا لَهُم مِّمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينَآ أَنْعَـٰمًۭا فَهُمْ لَهَا مَـٰلِكُونَ || A |- ! scope=''row'' | 72 | وَذَلَّلْنَـٰهَا لَهُمْ فَمِنْهَا رَكُوبُهُمْ وَمِنْهَا يَأْكُلُونَ || A |- ! scope=''row'' | 73 | وَلَهُمْ فِيهَا مَنَـٰفِعُ وَمَشَارِبُ ۖ أَفَلَا يَشْكُرُونَ || A |- ! scope=''row'' | 74 | وَٱتَّخَذُوا۟ مِن دُونِ ٱللَّهِ ءَالِهَةًۭ لَّعَلَّهُمْ يُنصَرُونَ || A |- ! scope=''row'' | 75 | لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ وَهُمْ لَهُمْ جُندٌۭ مُّحْضَرُونَ || A |- ! scope=''row'' | 76 | فَلَا يَحْزُنكَ قَوْلُهُمْ ۘ إِنَّا نَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ || A |- ! scope=''row'' | 77 | أَوَلَمْ يَرَ ٱلْإِنسَـٰنُ أَنَّا خَلَقْنَـٰهُ مِن نُّطْفَةٍۢ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌۭ مُّبِينٌۭ || A |- ! scope=''row'' | 78 | وَضَرَبَ لَنَا مَثَلًۭا وَنَسِىَ خَلْقَهُۥ ۖ قَالَ مَن يُحْىِ ٱلْعِظَـٰمَ وَهِىَ رَمِيمٌۭ || A |- ! scope=''row'' | 79 | قُلْ يُحْيِيهَا ٱلَّذِىٓ أَنشَأَهَآ أَوَّلَ مَرَّةٍۢ ۖ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ || A |- ! scope=''row'' | 80 | ٱلَّذِى جَعَلَ لَكُم مِّنَ ٱلشَّجَرِ ٱلْأَخْضَرِ نَارًۭا فَإِذَآ أَنتُم مِّنْهُ تُوقِدُونَ || A |- ! scope=''row'' | 81 | أَوَلَيْسَ ٱلَّذِى خَلَقَ ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضَ بِقَـٰدِرٍ عَلَىٰٓ أَن يَخْلُقَ مِثْلَهُم ۚ بَلَىٰ وَهُوَ ٱلْخَلَّـٰقُ ٱلْعَلِيمُ || A |- ! scope=''row'' | 82 | إِنَّمَآ أَمْرُهُۥٓ إِذَآ أَرَادَ شَيْـًٔا أَن يَقُولَ لَهُۥ كُن فَيَكُونُ || A |- ! scope=''row'' | 83 | فَسُبْحَـٰنَ ٱلَّذِى بِيَدِهِۦ مَلَكُوتُ كُلِّ شَىْءٍۢ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ || A |} ==Мөн үзэх== * [[Ислам]] ==Эх сурвалжууд== {{reflist}} {{commonscat}} {{Кораны бүлгүүд}} [[Ангилал:Кораны бүлгүүд| 36]] {{Islam-stub}} jbxx3bv2f1sl3uopq1vfb2zh11ugoiv 0 144977 863866 846763 2026-07-28T17:18:10Z Enkhsaihan2005 64429 863866 wikitext text/x-wiki {{Short description|Овернь-Рона-Альп, Франц дахь департамент}} {{Инфобокс суурин | name = Эн | native_name = {{native name|fr|Ain}} | native_name_lang = fr | settlement_type = [[Францын департаментууд|Департамент]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag of Ain variant.svg | flag_alt = | image_shield = Blason département fr Ain.svg | shield_alt = | image_map = Ain-Position.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_label_position = | coordinates = {{coord|46|5|N|5|20|E|region:FR_type:adm2nd|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Франц | subdivision_type1 = Муж | subdivision_name1 = [[Овернь-Рона-Альп]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = [[Префектур (Франц)|Префектур]] | seat = [[Бурк-ан-Брес]] | parts_type = Субпрефектурууд | parts_style = para | p1 = [[Белле]]<br/>[[Жекс]]<br/>[[Нантюа]] | government_footnotes = | government_type = | governing_body = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = | area_note = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | elevation_footnotes = | elevation_m = | ethnic_groups = | population_footnotes = <ref name=pop2019/> | population_as_of = 2019 | population_total = 652,432 | population_density_km2 = auto | population_note = | population_demonym = | timezone1 = | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | area_codes = <!-- for multiple area codes --> | iso_code = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | module = | footnotes = }} '''Эн''' нь [[Франц]]ын [[Овернь-Рона-Альп]] муж дахь [[Францын департаментууд|департамент]]. 2019 оны байдлаар хүн ам — 652,432.<ref name=pop2019>[https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/6011060/dep01.pdf Populations légales 2019: 01 Ain], INSEE</ref> ==Эшлэл== {{reflist}} {{stub}} [[Ангилал:Эн| ]] 2yv53gwdk5x8q17v47jqejb7zshmsxh 863928 863866 2026-07-29T06:05:26Z Enkhsaihan2005 64429 863928 wikitext text/x-wiki {{Short description|Овернь-Рона-Альп, Франц дахь департамент}} {{Инфобокс суурин | name = Эн | native_name = {{native name|fr|Ain}} | native_name_lang = fr | settlement_type = [[Францын департаментууд|Департамент]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag of Ain variant.svg | flag_alt = | image_shield = Blason département fr Ain.svg | shield_alt = | image_map = Ain-Position.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_label_position = | coordinates = {{coord|46|5|N|5|20|E|region:FR_type:adm2nd|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Франц | subdivision_type1 = Муж | subdivision_name1 = [[Овернь-Рона-Альп]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = [[Префектур (Франц)|Префектур]] | seat = [[Бурк-ан-Брес]] | parts_type = Дэд префектур | parts_style = para | p1 = [[Белле]]<br/>[[Жекс]]<br/>[[Нантюа]] | government_footnotes = | government_type = | governing_body = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = | area_note = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | elevation_footnotes = | elevation_m = | ethnic_groups = | population_footnotes = <ref name=pop2019/> | population_as_of = 2019 | population_total = 652,432 | population_density_km2 = auto | population_note = | population_demonym = | timezone1 = | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | area_codes = <!-- for multiple area codes --> | iso_code = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | module = | footnotes = }} '''Эн''' нь [[Франц]]ын [[Овернь-Рона-Альп]] муж дахь [[Францын департаментууд|департамент]]. 2019 оны байдлаар хүн ам — 652,432.<ref name=pop2019>[https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/6011060/dep01.pdf Populations légales 2019: 01 Ain], INSEE</ref> ==Эшлэл== {{reflist}} {{stub}} [[Ангилал:Эн| ]] cvjaz0n0vq3l77v2pm6oq6e8kiznjop 0 147178 863882 862581 2026-07-28T21:04:53Z Asaaa18 98448 Asaaa18 moved page [[Dictionary of National Biography]] to [[Үндэсний намтар зүйн толь]] 862581 wikitext text/x-wiki '''Үндэсний намтар зүйн толь бичиг''' '''Үндэсний намтар зүйн толь бичиг''' (англи: ''Dictionary of National Biography'', '''DNB''') нь Их Британийн түүхэнд нэр хүндтэй хүмүүсийн тухай мэдээллийг багтаасан стандарт лавлах бүтээл бөгөөд 1885 оноос эхлэн хэвлэгдэж байна. Шинэчлэгдсэн '''Оксфордын Үндэсний намтар зүйн толь бичиг''' (''Oxford Dictionary of National Biography'', '''ODNB''') нь 2004 оны 9 дүгээр сарын 23-нд 60 боть хэвлэгдэн, мөн цахим хэлбэрээр нийтлэгдсэн. Энэхүү хэвлэл нь 54,922 хүний амьдралыг хамарсан 50,113 намтар өгүүллийг багтаадаг. '''Эхний цуврал''' Европын бусад оронд хэвлэгдсэн үндэсний намтар зүйн эмхэтгэлүүд, тухайлбал 1875 онд хэвлэгдсэн ''Allgemeine Deutsche Biographie''-тай адил бүтээл гаргах зорилгоор '''Smith, Elder & Co.''' хэвлэлийн газрын эзэн Жорж Смит (1824–1901) 1882 онд дэлхийн түүхэн дэх хүмүүсийн намтрыг багтаасан ерөнхий толь бичиг гаргахаар төлөвлөжээ. Тэрээр өөрийн эзэмшлийн ''Cornhill Magazine'' сэтгүүлийн эрхлэгч Лесли Стивенийг уг бүтээлийн ерөнхий редактороор ажиллахыг урьсан. Харин Стивен энэхүү бүтээл нь дэлхийн бүх хүнийг хамрахын оронд зөвхөн Нэгдсэн Вант Улс болон түүний одоогийн болон өмнөх колониудад холбогдох хүмүүсийг хамруулах нь зүйтэй гэж Смитийг ятгасан байна. Төслийн анхны ажлын нэр нь XVIII зууны өмнөх лавлах бүтээлийн нэрийг өвлөсөн '''Biographia Britannica''' байжээ. qmyk6vaw0w9zuz7macrkypun584h8el 0 147196 863878 862640 2026-07-28T19:26:05Z TuguRuben 106162 863878 wikitext text/x-wiki Barrelene Barrelene нь C₈H₈ химийн томьёотой bicyclic organic compound юм. Түүний IUPAC systematic name нь bicyclo[2.2.2]octa-2,5,7-triene юм. Энэхүү нэгдлийг 1960 онд Howard Zimmerman анх synthesis хийж, шинжлэх ухааны бүтээлээр тайлбарласан. Barrelene гэсэн нэр нь молекулын хэлбэр нь barrel-тай төстэй байдгаас үүссэн бөгөөд хоёр methine group-ийг холбосон гурван ethylene unit нь торхны банзтай төстэй бүтэц үүсгэдэг. Barrelene нь benzene болон acetylene-ийн хооронд явагдах Diels–Alder reaction-ийн formal adduct гэж үздэг. Ер бусын molecular geometry-ийн улмаас энэ нэгдэл нь theoretical chemistry-ийн судалгаанд ихээхэн ач холбогдолтой. Iptycenes нь arene бүтэцтэй alkene group агуулдаг бөгөөд Barrelene-тэй холбоотой нэгдлүүд юм. Мөн Barrelene нь semibullvalene зэрэг олон төрлийн organic compound-ийн synthesis-д ашиглагддаг starting material юм. 1969 онд Howard Zimmerman өмнөх synthesis аргаа шинэчилж, coumalic acid-аас эхэлдэг арга боловсруулсан. Үүнээс хойш benzene oxide зэрэг эх бодисоос эхлэх олон alternative route боловсруулагдсан бөгөөд эдгээрийн зарим нь үндсэн Barrelene болон төрөл бүрийн substituted Barrelenes-ийг synthesis хийх боломжийг олгодог. Barrelene-ийг hydrogen gas болон Adams' catalyst-ын оролцоотой ethanol-д hydrogenation хийхэд бүрэн ханасан bicyclo[2.2.2]octane үүсдэг. Харин bromine-ийг tetrachloromethane-д уусган урвалд оруулахад coupling reaction зэрэгцэн явагддаг тул dibromo adduct үүсдэг. ipcxvvqhftfaqy1tnnv87qm5fg3ll1s 863879 863878 2026-07-28T21:01:43Z Asaaa18 98448 863879 wikitext text/x-wiki Бареллен нь C₈H₈ химийн томьёотой давхар циклийн органик бодис юм. Үүний IUPAC систем нэр нь bicyclo[2.2.2]octa-2,5,7-triene юм. Энэхүү нэгдлийг 1960 онд Howard Zimmerman анх нийлэгжүүлж , шинжлэх ухааны зүгээс тайлбарласан. Баррелен гэсэн нэр нь молекулын хэлбэр нь торхтой төстэй байдгаас үүссэн бөгөөд хоёр methine group-ийг холбосон гурван ethylene нэгж нь торхны банзтай төстэй бүтэц үүсгэдэг. Баррелен нь бензин болон acetylene-ийн хооронд явагдах Diels–Alder реакцын formal adduct гэж үздэг. Ер бусын молекул геометрийн улмаас энэ нэгдэл нь онолын химийн судалгаанд ихээхэн ач холбогдолтой. Иптисинис нь arene бүтэцтэй alkene групп агуулдаг бөгөөд Баррелентэй холбоотой нэгдлүүд юм. Мөн Баррелен нь semibullvalene зэрэг олон төрлийн органик бодисийн синтезлэлд ашиглагддаг эхлүүлэгч материал юм. 1969 онд Howard Zimmerman өмнөх синтезлэх аргаа шинэчилж, coumalic хүчлээс эхэлдэг арга боловсруулсан. Үүнээс хойш benzene oxide зэрэг эх бодисоос эхлэх олон alternative route боловсруулагдсан бөгөөд эдгээрийн зарим нь үндсэн Barrelene болон төрөл бүрийн substituted Barrelenes-ийг synthesis хийх боломжийг олгодог. Баррелен-ийг устөрөгч хий болон Adams' catalyst-ын оролцоотой ethanol-д hydrogenation хийхэд бүрэн ханасан bicyclo[2.2.2]octane үүсдэг. Харин bromine-ийг tetrachloromethane-д уусган урвалд оруулахад coupling reaction зэрэгцэн явагддаг тул dibromo adduct үүсдэг. f0x2jc07t1am75lrlx5jevzm6947273 863880 863879 2026-07-28T21:02:11Z Asaaa18 98448 Asaaa18 moved page [[Barrelene]] to [[Баррелен]] 863879 wikitext text/x-wiki Бареллен нь C₈H₈ химийн томьёотой давхар циклийн органик бодис юм. Үүний IUPAC систем нэр нь bicyclo[2.2.2]octa-2,5,7-triene юм. Энэхүү нэгдлийг 1960 онд Howard Zimmerman анх нийлэгжүүлж , шинжлэх ухааны зүгээс тайлбарласан. Баррелен гэсэн нэр нь молекулын хэлбэр нь торхтой төстэй байдгаас үүссэн бөгөөд хоёр methine group-ийг холбосон гурван ethylene нэгж нь торхны банзтай төстэй бүтэц үүсгэдэг. Баррелен нь бензин болон acetylene-ийн хооронд явагдах Diels–Alder реакцын formal adduct гэж үздэг. Ер бусын молекул геометрийн улмаас энэ нэгдэл нь онолын химийн судалгаанд ихээхэн ач холбогдолтой. Иптисинис нь arene бүтэцтэй alkene групп агуулдаг бөгөөд Баррелентэй холбоотой нэгдлүүд юм. Мөн Баррелен нь semibullvalene зэрэг олон төрлийн органик бодисийн синтезлэлд ашиглагддаг эхлүүлэгч материал юм. 1969 онд Howard Zimmerman өмнөх синтезлэх аргаа шинэчилж, coumalic хүчлээс эхэлдэг арга боловсруулсан. Үүнээс хойш benzene oxide зэрэг эх бодисоос эхлэх олон alternative route боловсруулагдсан бөгөөд эдгээрийн зарим нь үндсэн Barrelene болон төрөл бүрийн substituted Barrelenes-ийг synthesis хийх боломжийг олгодог. Баррелен-ийг устөрөгч хий болон Adams' catalyst-ын оролцоотой ethanol-д hydrogenation хийхэд бүрэн ханасан bicyclo[2.2.2]octane үүсдэг. Харин bromine-ийг tetrachloromethane-д уусган урвалд оруулахад coupling reaction зэрэгцэн явагддаг тул dibromo adduct үүсдэг. f0x2jc07t1am75lrlx5jevzm6947273 0 147411 863846 863236 2026-07-28T13:16:44Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 863846 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | official_name = Лангедок-Руссильон | native_name = {{native name|oc|Lengadòc-Rosselhon}} | native_name_lang = | settlement_type = [[Францын мужууд|Хуучин муж]] | image_skyline = | image_caption = | image_flag = Flag of Languedoc-Roussillon.svg | flag_size = 120px | image_shield = Arms of the French Region of Languedoc-Roussillon.svg | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = 75px | image_map = Languedoc-Roussillon in France.svg | map_caption = | motto = | coordinates = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flagu|Франц}} | extinct_title = Татан буугдсан | extinct_date = 2016-01-01 | seat_type = [[Францын префектур|Префектур]] | seat = [[Монпелье]] | parts_type = [[Францын департаментууд|Департамент]] | parts_style = list | parts = 5 | p1 = [[Гар (департамент)|Гар]] (30) | p2 = [[Лозер]] (48) | p3 = [[Од (департамент)|Од]] (11) | p4 = [[Дорнод Пиреней]] (66) | p5 = [[Эро (департамент)|Эро]] (34) | p6 = | p7 = | p8 = | p9 = | p10 = | p11 = | p12 = | p13 = | p14 = | leader_party = [[Бусад зүүнийхэн|DVG]] | leader_title = [[Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч (Франц)|Ерөнхийлөгч]] | leader_name = Дэмиен Алари | area_footnotes = | area_total_km2 = 27376 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | population_footnotes = | population_total = 2700266 | population_as_of = 2012-01-01 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +2 | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = €98.094 тэрбум (2024) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = €32,731 (2024) | website = [http://www.laregion.fr/ laregion.fr] | iso_code = FR-K | footnotes = }} '''Лангедок-Руссильон''' ({{langx|fr|Languedoc-Roussillon}} {{IPA|fr|lɑ̃ɡ(ə)dɔk ʁusijɔ̃|-|LL-Q150 (fra)-Benoît Prieur-Languedoc-Roussillon.wav}}; {{langx|oc|Lengadòc-Rosselhon}} {{IPA|oc|ˌleŋɡɔˈðɔk ruseˈʎu|}}; {{langx|ca|Llenguadoc-Rosselló}}) нь [[Франц]]ын хуучин [[Францын мужууд|муж]]. 2016 оны 1 сарын 1-нд [[Өмнөд Пиреней]] мужтай нэгдэн [[Окситани (муж)|Окситани муж]] болжээ.<ref name="reform law">{{cite French law|number or usual name=n° 2015-29|date in French=16 janvier 2015|full name=relative à la délimitation des régions, aux élections régionales et départementales et modifiant le calendrier électoral|language=French|lower case=|URL=http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do;jsessionid=9FECBA9D9314D1D2C093CF793C886ED5.tpdila21v_1?idSectionTA=JORFSCTA000030109623&cidTexte=JORFTEXT000030109622&dateTexte=29990101}}</ref> Таван [[Францын департаментууд|департаменттай]] байсан бөгөөд Францын [[Прованс-Альп-Номин эрэг]], [[Рона-Альп]], [[Овернь]], [[Өмнөд Пиреней]], урд талаараа [[Испани]], [[Андорра]], [[Газар дундын тэнгис]]тэй хиллэдэг байв. Эх газрын Францын хамгийн өмнөд хэсэг байв. ==Томоохон нийгэмлэгүүд== [[File:Street montpellier.jpg|thumb|Монпелье дэх гудамж]] * [[Алес]] * [[Безье]] * [[Каркасон]] * [[Монпелье]] * [[Нарбон]] * [[Ним]] * [[Перпиньян]] * [[Сет]] ==Эшлэл== {{Reflist}} * {{Cite book| last = Joseph | first = Robert | title = French Wine Revised and Updated | publisher = [[Dorling Kindersley]] | year = 2005 | pages = 190–201 | isbn = 0-7566-1520-8 }} * [https://web.archive.org/web/20080614211848/http://www.beziers-tourisme.fr/index.php3?id_gmenu=10618&code_menu=viti&langue=en&PHPSESSID=8e6c4de28354cee6aabdf3818f148629 Official Béziers Tourist Office Website] ==Гадаад холбоос== {{Commons|Languedoc-Roussillon|Лангедок-Руссильон}} * [https://web.archive.org/web/20240225043516/https://www.france.fr/en/occitanie-south-of-france/list/languedoc-a-week-in-which-you-get-to-play-the-action-hero Languedoc-Roussillon : Languedoc: a week in which you get to play the action hero] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240225043516/https://www.france.fr/en/occitanie-south-of-france/list/languedoc-a-week-in-which-you-get-to-play-the-action-hero |date=2024-02-25 }} албан ёсны Франц вэбсайт (Англи хэлээр) * [https://web.archive.org/web/20080915034847/http://www.cr-languedocroussillon.fr/ Regional Council of Languedoc-Roussillon] (Франц хэлээр) {{Францын мужийн хөтлөгч загвар}} {{Authority control}} {{Coord|43|40|N|3|10|E|region:FR_type:adm1st|display=title}} [[Ангилал:Лангедок-Руссильон| ]] [[Ангилал:Францын урьдын муж]] 6h8gnur8wjcp04nzhpo1odf9ddgixan 0 147427 863930 863347 2026-07-29T06:16:07Z Puuuujiikaaa 106106 863930 wikitext text/x-wiki Полиэфиримид (PEI) нь өндөр гүйцэтгэлтэй PEEK хуванцартай төстэй шинж чанартай, аморф, хув өнгөтэй-тунгалаг термопластик материал юм. PEI-г PEEK-тэй харьцуулахад PEI нь ерөнхийдөө үнэ өртөг багатай боловч цохилтын бат бэх чанар бага, тасралтгүй ажиллах температурын хязгаар нь илүү нарийсдаг. PEI-г арилжааны хэмжээнд “Ultem” худалдааны нэрээр үйлдвэрлэдэг. Энэ материал нь өндөр диэлектрик бат бэх, байгалийн гал тэсвэрлэх чанартай бөгөөд утаа ялгаралт багатай, мөн өндөр температурт ч тогтвортой байдаг маш сайн механик бат бэх чанартай. Полиэфиримидийн нягт нь ойролцоогоор 1.27 г/см³ бөгөөд шилжилтийн температур нь ойролцоогоор 215°C байдаг тул өндөр дулааны ачааллын нөхцөлд хэмжээсийн тогтвортой байдлаа хадгалдаг. Энэ полимер нь орчны нөлөөллийг тэсвэрлэх өндөр чадвартай бөгөөд давтан дулааны мөчлөг болон уурын нөлөөнд өртсөний дараа ч механик шинж чанараа хадгалдаг. Дулаан тэсвэрлэх чанар, химийн тогтвортой байдал, хатуулгийн ачаар PEI-г өндөр температурт ажилладаг цахилгаан, электроник эд анги, машины мотор доторх хэсгүүд, нисэх онгоцны дотоод тавилга, мөн байнга ариутгал шаарддаг эмнэлгийн тоног төхөөрөмжид өргөн ашигладаг. [[Ангилал:Нийлэг материал]] 05gw5acdjilao8yzyo09tbkbvk7nmjj 0 147440 863843 863435 2026-07-28T13:00:42Z B.Anir03 106038 863843 wikitext text/x-wiki Хайгуулын инженерчлэл нь К. Эрик Дрекслер-ийн нэр томьёолсон нэр томьёо бөгөөд одоогийн технологи, аргачлалаар хэрэгжүүлэх боломжгүй боловч тухайн таамагласан системийн үйл ажиллагааны нарийн тодорхойлогдсон хүрээнд шинжлэх ухааны хувьд боломжтой гэж үзэгдэх системүүдийн дэлгэрэнгүй таамаг загваруудыг зохион бүтээж, шинжлэх үйл явцыг тодорхойлдог. Энэ нь ихэвчлэн цаасан эсвэл видео прототип, эсвэл (өнөө үед илүү түгээмэл) туршилтын баталгаа байхгүй нөхцөлд холбогдох шинжлэх ухааныг мэддэг хүмүүст аль болох үнэмшилтэй харагдах компьютерын симуляцийн үр дүнд хүргэдэг. Протошинжлэх ухаан-тай зүйрлэвэл үүнийг протоинженерчлэлийн нэг хэлбэр гэж үзэж болно. Хэрэглээ Генетикийн өөрчлөлт, уур амьсгалын өөрчлөлт, молекулын инженерчлэл, мөн мега хэмжээст инженерчлэл зэрэг салбаруудад үр дүнг урьдчилан таамаглахын хүндрэл болон зайлшгүй шаардлагын улмаас биоёс зүй, уур амьсгалын инженерчлэл, таамаглалын молекулын нанотехнологи зэрэг зэрэгцээ салбарууд таамаглалуудыг боловсруулж, судлах, хязгааруудыг тодорхойлох, мөн хүлээгдэж буй технологийн асуудлуудын боломжит шийдлүүдийг илэрхийлэх зорилгоор бий болдог. Хайгуулын инженерчлэлийг дэмжигчид ийм төрлийн асуудлуудад энэ нь тохиромжтой анхны хандлага гэж үздэг. [[Ангилал:Нанотехнологи]] [[Ангилал:Техникийн мэргэжлийн салбар]] 4k6kukv12wtdyirsdp89lganoy8y9tv 863844 863843 2026-07-28T13:01:15Z B.Anir03 106038 863844 wikitext text/x-wiki Хайгуулын инженерчлэл нь К. Эрик Дрекслер-ийн нэр томьёолсон нэр томьёо бөгөөд одоогийн технологи, аргачлалаар хэрэгжүүлэх боломжгүй боловч тухайн таамагласан системийн үйл ажиллагааны нарийн тодорхойлогдсон хүрээнд шинжлэх ухааны хувьд боломжтой гэж үзэгдэх системүүдийн дэлгэрэнгүй таамаг загваруудыг зохион бүтээж, шинжлэх үйл явцыг тодорхойлдог. Энэ нь ихэвчлэн цаасан эсвэл видео прототип, эсвэл (өнөө үед илүү түгээмэл) туршилтын баталгаа байхгүй нөхцөлд холбогдох шинжлэх ухааныг мэддэг хүмүүст аль болох үнэмшилтэй харагдах компьютерын симуляцийн үр дүнд хүргэдэг. Протошинжлэх ухаан-тай зүйрлэвэл үүнийг протоинженерчлэлийн нэг хэлбэр гэж үзэж болно. Хэрэглээ Генетикийн өөрчлөлт, уур амьсгалын өөрчлөлт, молекулын инженерчлэл, мөн мега хэмжээст инженерчлэл зэрэг салбаруудад үр дүнг урьдчилан таамаглахын хүндрэл болон зайлшгүй шаардлагын улмаас биоёс зүй, уур амьсгалын инженерчлэл, таамаглалын молекулын нанотехнологи зэрэг зэрэгцээ салбарууд таамаглалуудыг боловсруулж, судлах, хязгааруудыг тодорхойлох, мөн хүлээгдэж буй технологийн асуудлуудын боломжит шийдлүүдийг илэрхийлэх зорилгоор бий болдог. Хайгуулын инженерчлэлийг дэмжигчид ийм төрлийн асуудлуудад энэ нь тохиромжтой анхны хандлага гэж үздэг. [[Ангилал:Нанотехнологи]] [[Ангилал:Техникийн мэргэжлийн салбар]] 0gngi6m83f4q2kk8fy37x888chuwfg7 863845 863844 2026-07-28T13:02:54Z B.Anir03 106038 863845 wikitext text/x-wiki Хайгуулын инженерчлэл нь К. Эрик Дрекслер-ийн нэр томьёолсон нэр томьёо бөгөөд одоогийн технологи, аргачлалаар хэрэгжүүлэх боломжгүй боловч тухайн таамагласан системийн үйл ажиллагааны нарийн тодорхойлогдсон хүрээнд шинжлэх ухааны хувьд боломжтой гэж үзэгдэх системүүдийн дэлгэрэнгүй таамаг загваруудыг зохион бүтээж, шинжлэх үйл явцыг тодорхойлдог. Энэ нь ихэвчлэн цаасан эсвэл видео прототип, эсвэл (өнөө үед илүү түгээмэл) туршилтын баталгаа байхгүй нөхцөлд холбогдох шинжлэх ухааныг мэддэг хүмүүст аль болох үнэмшилтэй харагдах компьютерын симуляцийн үр дүнд хүргэдэг. Протошинжлэх ухаан-тай зүйрлэвэл үүнийг протоинженерчлэлийн нэг хэлбэр гэж үзэж болно. == Хэрэглээ == Генетикийн өөрчлөлт, уур амьсгалын өөрчлөлт, молекулын инженерчлэл, мөн мега хэмжээст инженерчлэл зэрэг салбаруудад үр дүнг урьдчилан таамаглахын хүндрэл болон зайлшгүй шаардлагын улмаас биоёс зүй, уур амьсгалын инженерчлэл, таамаглалын молекулын нанотехнологи зэрэг зэрэгцээ салбарууд таамаглалуудыг боловсруулж, судлах, хязгааруудыг тодорхойлох, мөн хүлээгдэж буй технологийн асуудлуудын боломжит шийдлүүдийг илэрхийлэх зорилгоор бий болдог. Хайгуулын инженерчлэлийг дэмжигчид ийм төрлийн асуудлуудад энэ нь тохиромжтой анхны хандлага гэж үздэг. [[Ангилал:Нанотехнологи]] [[Ангилал:Техникийн мэргэжлийн салбар]] tdq7pyphg0nr2k9nvwczlzwfeahqwoe 0 147444 863842 863471 2026-07-28T13:00:23Z B.Anir03 106038 863842 wikitext text/x-wiki Технологийн тандалт нь технологийн менежментийн нэг бүрэлдэхүүн хэсэг бөгөөд үүнд: (1) шинээр гарч ирж буй технологиудыг тодорхойлох, (2) технологитой холбоотой мэдээллийг байгууллагад дамжуулах, мөн (3) технологиудыг олж авах үйл ажиллагааг дэмжих зэрэг багтана. Энэ нь стратегийн зорилгоор гаднын технологиуд болон одоо байгаа байгууллагын дотоод хэрэгцээ шаардлагын хооронд урт хугацааны, харилцан үйлчлэлтэй уялдуулах үйл явцын эхлэл болдог. Энэхүү уялдуулалтыг технологийн замын зураглалын тусламжтайгаар мөн дэмжиж болно. Технологийн тандалтыг мөн өрсөлдөөний тагнуулын нэг хэсэг гэж үздэг бөгөөд байгууллагууд үүнийг өрсөлдөөний стратегийн хэрэгсэл болгон ашигладаг. Мөн үүнийг технологийн урьдчилан таамаглалын нэг арга, эсвэл илүү өргөн хүрээнд байгууллагын ирээдүйг төлөвлөхийн нэг бүрэлдэхүүн хэсэг гэж үзэж болно. Технологийн тандалтыг мөн нээлттэй инновацын хандлагын нэг бүрэлдэхүүн хэсэг болгон хэрэгжүүлж болно. Технологийн тандалтыг орчин үеийн технологийн менежментийн тогтолцооны зайлшгүй чухал бүрэлдэхүүн хэсэг гэж үздэг. Технологийн тандалт хариуцагч нь тухайн компанийн ажилтан эсвэл шинэ мэдлэгийг олж авах, дотоодын хил хязгаарыг даван холбох зорилгоор байгууллагын хил дамнасан үйл ажиллагаанд оролцдог гаднын зөвлөх байж болно. Тэднийг технологийн тандалтын ажилд хагас цагаар эсвэл бүтэн цагаар томилж болно. Технологийн тандалт хариуцагчид тавигддаг хүсэмжит шинж чанарууд нь технологийн мэдээллийн зуучлагчтай холбогддог шинж чанаруудтай төстэй байдаг. [[Ангилал:Техникийн үр дагаврын үнэлгээ]] [[Ангилал:Технологийн хувьсал]] [[Ангилал:Стратегийн менежмент]] 0ynedm9nzcarqg1hpy4nic6a4phya0s 0 147537 863837 2026-07-28T12:12:25Z B.Anir03 106038 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1255833425|Polyesteramide]]" 863837 wikitext text/x-wiki '''Полиэстерамидууд''' нь химийн үндсэн гинжин бүтэцдээ '''эстер''' болон '''амид''' функциональ холбоосыг хоёуланг нь агуулсан '''сополимерүүдийн''' ангилал юм. Полиамидын гинжин бүтцэд эстерийн холбоо, эсвэл полиэстерийн гинжин бүтцэд амидын бүлгийг оруулснаар '''Полиэстерамидууд''' нь полиамидын өндөр механик бат бөх чанар, дулааны тогтвортой байдал, устөрөгчийн холбоо үүсгэх чадварыг алифатик полиэстерийн биологийн задралд орох чадвар, уян хатан байдал, боловсруулалтын давуу талтай хослуулдаг. Хайлмал конденсац эсвэл цагираг нээх полимержилтын аргаар нийлэгжүүлдэг бөгөөд Полиэстерамидуудийг эластомер материалаас эхлээд хатуу инженерийн термопластик хүртэлх олон төрлийн шинж чанартайгаар зохион бүтээх боломжтой. Полиэстерамидууд нь '''био-шингэдэг''' болон '''байгаль орчинд задардаг''' полимерүүдийн хувьд шинжлэх ухаан болон үйлдвэрлэлийн салбарт ихээхэн анхаарал татсан байдаг. Тэдгээрийн эстерийн холбоосууд нь '''липаза''' болон '''эстераза''' зэрэг ферментүүдийн үйлчлэлээр гидролиз болон ферментатив задралд өртөмтгий байдаг бол амидын хэсгүүд нь задрал эхлэхээс өмнө бүтцийн бүрэн бүтэн байдлыг хадгалдаг. Биоанагаах ухааны салбарт '''Полиэстерамидууд'''ийг '''хяналттай эмийн хүргэлтийн систем''', '''био-шингэдэг мэс заслын оёдлын утас''', '''эдийн инженерчлэлийн тулгуур бүтэц''', мөн '''түр хугацааны эмнэлгийн суулгац''' зэрэгт өргөнөөр судалж, ашиглаж байна. Анагаах ухаанаас гадна '''Полиэстерамидууд''' нь '''халуун хайлмал цавуу''', '''биологийн задралтай сав баглаа боодлын хальс''', '''хяналттай ялгаруулалттай хөдөө аж ахуйн бүрхүүл''', мөн '''байгаль орчинд задрах чадвар болон өндөр механик наалдац шаарддаг тусгай зориулалтын гадаргуугийн бүрхүүлүүдэд''' арилжааны зориулалтаар хэрэглэгддэг. [[Ангилал:Полимер]] 4jo2x6krsobsfdijzbr79h1neaaiqn5 863838 863837 2026-07-28T12:13:18Z B.Anir03 106038 863838 wikitext text/x-wiki Полиэстерамидууд нь химийн үндсэн гинжин бүтэцдээ эстер болон амид функциональ холбоосыг хоёуланг нь агуулсан сополимерүүдийн ангилал юм. Полиамидын гинжин бүтцэд эстерийн холбоо, эсвэл полиэстерийн гинжин бүтцэд амидын бүлгийг оруулснаар Полиэстерамидууд нь полиамидын өндөр механик бат бөх чанар, дулааны тогтвортой байдал, устөрөгчийн холбоо үүсгэх чадварыг алифатик полиэстерийн биологийн задралд орох чадвар, уян хатан байдал, боловсруулалтын давуу талтай хослуулдаг. Хайлмал конденсац эсвэл цагираг нээх полимержилтын аргаар нийлэгжүүлдэг бөгөөд Полиэстерамидуудийг эластомер материалаас эхлээд хатуу инженерийн термопластик хүртэлх олон төрлийн шинж чанартайгаар зохион бүтээх боломжтой. Полиэстерамидууд нь био-шингэдэг болон байгаль орчинд задардаг полимерүүдийн хувьд шинжлэх ухаан болон үйлдвэрлэлийн салбарт ихээхэн анхаарал татсан байдаг. Тэдгээрийн эстерийн холбоосууд нь липаза болон эстераза зэрэг ферментүүдийн үйлчлэлээр гидролиз болон ферментатив задралд өртөмтгий байдаг бол амидын хэсгүүд нь задрал эхлэхээс өмнө бүтцийн бүрэн бүтэн байдлыг хадгалдаг. Биоанагаах ухааны салбарт Полиэстерамидуудийг хяналттай эмийн хүргэлтийн систем, био-шингэдэг мэс заслын оёдлын утас, эдийн инженерчлэлийн тулгуур бүтэц, мөн түр хугацааны эмнэлгийн суулгац зэрэгт өргөнөөр судалж, ашиглаж байна. Анагаах ухаанаас гадна Полиэстерамидууд нь халуун хайлмал цавуу, биологийн задралтай сав баглаа боодлын хальс, хяналттай ялгаруулалттай хөдөө аж ахуйн бүрхүүл, мөн байгаль орчинд задрах чадвар болон өндөр механик наалдац шаарддаг тусгай зориулалтын гадаргуугийн бүрхүүлүүдэд арилжааны зориулалтаар хэрэглэгддэг. [[Ангилал:Полимер]] c5wau8mqefke1vdyubvzbwdk302bbsu 863841 863838 2026-07-28T12:51:52Z Asaaa18 98448 863841 wikitext text/x-wiki Полиэстерамидууд нь химийн үндсэн гинжин бүтэцдээ эстер болон амид функциональ холбоосыг хоёуланг нь агуулсан сополимерүүдийн ангилал юм. Полиамидын гинжин бүтцэд эстерийн холбоо, эсвэл полиэстерийн гинжин бүтцэд амидын бүлгийг оруулснаар Полиэстерамидууд нь полиамидын өндөр механик бат бөх чанар, дулааны тогтвортой байдал, устөрөгчийн холбоо үүсгэх чадварыг алифатик полиэстерийн биологийн задралд орох чадвар, уян хатан байдал, боловсруулалтын давуу талтай хослуулдаг. Хайлмал конденсац эсвэл цагираг нээх полимержилтын аргаар нийлэгжүүлдэг бөгөөд Полиэстерамидуудийг эластомер материалаас эхлээд хатуу инженерийн термопластик хүртэлх олон төрлийн шинж чанартайгаар зохион бүтээх боломжтой. Полиэстерамидууд нь био-шингэдэг болон байгаль орчинд задардаг полимерүүдийн хувьд шинжлэх ухаан болон үйлдвэрлэлийн салбарт ихээхэн анхаарал татсан байдаг. Тэдгээрийн эстерийн холбоосууд нь липаза болон эстераза зэрэг ферментүүдийн үйлчлэлээр гидролиз болон ферментатив задралд өртөмтгий байдаг бол амидын хэсгүүд нь задрал эхлэхээс өмнө бүтцийн бүрэн бүтэн байдлыг хадгалдаг. Биоанагаах ухааны салбарт Полиэстерамидуудийг хяналттай эмийн хүргэлтийн систем, био-шингэдэг мэс заслын оёдлын утас, эдийн инженерчлэлийн тулгуур бүтэц, мөн түр хугацааны эмнэлгийн суулгац зэрэгт өргөнөөр судалж, ашиглаж байна. Анагаах ухаанаас гадна Полиэстерамидууд нь халуун хайлмал цавуу, биологийн задралтай сав баглаа боодлын хальс, хяналттай ялгаруулалттай хөдөө аж ахуйн бүрхүүл, мөн байгаль орчинд задрах чадвар болон өндөр механик наалдац шаарддаг тусгай зориулалтын гадаргуугийн бүрхүүлүүдэд арилжааны зориулалтаар хэрэглэгддэг. [[Ангилал:Полимер]] [[Ангилал:Нийлэг материал]] rwegu1pcyq2gt1tyvhkz6pad9tn2d4a 0 147538 863839 2026-07-28T12:22:42Z B.Anir03 106038 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1347674041|Spin welding of polymers]]" 863839 wikitext text/x-wiki Эргэлтийн гагнуур нь термопластик эд ангиудыг хооронд нь холбох зориулалттай үрэлтийн гагнуурын нэг төрөл юм. Гагнагдах эд ангиуд нь дугуй хэлбэртэй бөгөөд хоорондоо нэг хавтгайд байрласан байх шаардлагатай. Бусад бүх гагнуурын аргуудын нэгэн адил энэхүү процесс нь дулаан, хугацаа, даралт-ыг ашиглан гагнаас үүсгэдэг. Эргэлдэж буй хоёр эд анги хоорондоо шахагдан хүрэлцэх үед үүсэх үрэлтээс дулаан бий болдог. Энэхүү үрэлтийн дулаан нь хуванцрыг хайлуулж, улмаар хоёр эд ангийг хооронд нь бат бөх холбоход хүргэдэг. Энэхүү процесс нь өндөр хурдтай, давтагдах чанар сайтай тул их хэмжээний үйлдвэрлэлийн орчинд өргөн хэрэглэгддэг. Анх энэхүү аргыг шингэн дотор хуванцар луужинг гагнахад ашиглаж байсан бөгөөд ингэснээр луужингийн дотоод хэсгийг шингэнээр дүүргэх боломжтой болсон. Өнөөдөр уг технологийг үйлдвэрлэл болон инженерчлэлийн маш өргөн хүрээний салбар, хэрэглээнд ашиглаж байна. == Эргэлтийн гагнуурын төхөөрөмж == Эргэлтийн гагнуурын машинууд нь үндсэндээ инерцийн гагнуурын машин болон тасралтгүй хөтлөгчтэй машин гэсэн хоёр төрөлтэй. Ерөнхийдөө гагнагдах эд ангийн нэгийг хөдөлгөөнгүйгээр бэхэлж, нөгөөг нь эргүүлдэг. Эргэлтийн гагнуурын машинууд нь хоёр багажны бэхэлгээ, суурин багаж болон хөдөлгөөнт буюу хөтлөгч багажаас бүрддэг. 9karea2unhhy9nrg9nywogs7cfoymr9 863840 863839 2026-07-28T12:50:49Z Asaaa18 98448 863840 wikitext text/x-wiki Эргэлтийн гагнуур нь термопластик эд ангиудыг хооронд нь холбох зориулалттай үрэлтийн гагнуурын нэг төрөл юм. Гагнагдах эд ангиуд нь дугуй хэлбэртэй бөгөөд хоорондоо нэг хавтгайд байрласан байх шаардлагатай. Бусад бүх гагнуурын аргуудын нэгэн адил энэхүү процесс нь дулаан, хугацаа, даралт-ыг ашиглан гагнаас үүсгэдэг. Эргэлдэж буй хоёр эд анги хоорондоо шахагдан хүрэлцэх үед үүсэх үрэлтээс дулаан бий болдог. Энэхүү үрэлтийн дулаан нь хуванцрыг хайлуулж, улмаар хоёр эд ангийг хооронд нь бат бөх холбоход хүргэдэг. Энэхүү процесс нь өндөр хурдтай, давтагдах чанар сайтай тул их хэмжээний үйлдвэрлэлийн орчинд өргөн хэрэглэгддэг. Анх энэхүү аргыг шингэн дотор хуванцар луужинг гагнахад ашиглаж байсан бөгөөд ингэснээр луужингийн дотоод хэсгийг шингэнээр дүүргэх боломжтой болсон. Өнөөдөр уг технологийг үйлдвэрлэл болон инженерчлэлийн маш өргөн хүрээний салбар, хэрэглээнд ашиглаж байна. == Эргэлтийн гагнуурын төхөөрөмж == Эргэлтийн гагнуурын машинууд нь үндсэндээ инерцийн гагнуурын машин болон тасралтгүй хөтлөгчтэй машин гэсэн хоёр төрөлтэй. Ерөнхийдөө гагнагдах эд ангийн нэгийг хөдөлгөөнгүйгээр бэхэлж, нөгөөг нь эргүүлдэг. Эргэлтийн гагнуурын машинууд нь хоёр багажны бэхэлгээ, суурин багаж болон хөдөлгөөнт буюу хөтлөгч багажаас бүрддэг. [[Ангилал:Нийлэг материал]] f0pis5s8zpti4dfcn15fbzaaqiibikd 0 147539 863847 2026-07-28T13:17:26Z Ariunchimeg munkhsolongo 106193 Хиндү Арабын тооллын систеи 863847 wikitext text/x-wiki Хиндү-Арабын тооллын систем '''Хиндү-Араб тооллын систем''' нь '''аравтын тооллын систем''' юм. Энэ нь өнөөдөр дэлхий дээр хамгийн их хэрэглэгддэг тооны систем юм. Энэ системийг '''Энэтхэгийн математикчид''' МЭ 1–4-р зууны хооронд бүтээсэн. Дараа нь 9-р зуунд '''Арабын математикчид''' үүнийг ашиглаж, бутархай тоог нэмж хөгжүүлсэн. Персийн математикч '''Ал-Хорезми''' болон Арабын математикч '''Ал-Кинди''' энэ системийн тухай ном бичсэн. Ингэснээр олон хүн энэ системийг мэддэг болсон. 13-р зуунд энэ систем Европт тархсан. 15-р зуунд хэвлэх машин гарсны дараа бүр илүү өргөн хэрэглэгддэг болсон. Энэ систем нь '''0-9 хүртэлх 10 тэмдэг''' ашигладаг. Эдгээр тэмдгээр ямар ч бүхэл тоог бичиж болно. gc2ahgl4ruc4a05264dw2nrw4loml50 863858 863847 2026-07-28T15:04:00Z Ariunchimeg munkhsolongo 106193 хиндү араб тооллын систем 863858 wikitext text/x-wiki Хиндү-Арабын тооллын систем Хинду-Араб тооны систем (мөн Энэтхэг-Араб тооны систем, [1] Хинду тооны систем, Араб тооны систем гэж нэрлэдэг)[2][1] нь аравтын суурьтай (аравтын) байрлалын тооны систем юм. Энэ нь одоогоор хамгийн түгээмэл аравтын систем юм.Энэ системийг 1-4-р зууны хооронд Энэтхэгийн математикчид зохион бүтээжээ. 9-р зуун гэхэд энэ системийг Арабын математикчид хүлээн авч, бутархай тоог багтаасан байна. Энэ нь Персийн математикч Аль-Хорезми [3] (Хинду тоонуудыг тооцоолох тухай, 825 оны орчим) болон Арабын математикч Аль-Кинди (Хинду тоонуудыг ашиглах тухай, 830 оны орчим) нарын араб хэл дээрх бичвэрүүдээр улам өргөн тархсан юм. Энэ систем нь Дундад зууны өндөр үед дундад зууны Европт тархсан бөгөөд ялангуяа Фибоначчийн 13-р зууны Либер Абачигийн дараа; 15-р зуунд хэвлэх үйлдвэр хөгжих хүртэл Европт уг системийг голчлон Хойд Италид ашигладаг байжээ. [4]Энэ нь тэгээс ес хүртэлх тоонуудыг илэрхийлсэн арван тэмдэгт дээр суурилсан бөгөөд аливаа натурал тоог эдгээр тэмдэгтүүдийн өвөрмөц дарааллаар илэрхийлэх боломжийг олгодог. Системийг төлөөлөхөд ашигласан тэмдэгтүүд (глифүүд) нь зарчмын хувьд системээс өөрөөс нь хамааралгүй байдаг. g3ozlpsbe10kprdf48oi66p3gf794ko 0 147540 863848 2026-07-28T13:20:51Z Ariunchimeg munkhsolongo 106193 дүн шинжилгээ 863848 wikitext text/x-wiki '''Дараар дүн шинжилгээ''' '''Posterior Analytics''' бол '''Аристотель''' гэдэг философичийн бичсэн ном юм. Энэ ном нь '''баталгаа''', '''тодорхойлолт''', мөн '''шинжлэх ухааны мэдлэг'''-ийн тухай өгүүлдэг. Энэ номонд '''силлогизм''' (логикоор зөв дүгнэлт гаргах арга)-ыг тайлбарладаг. '''Агуулга''' '''Prior Analytics''' номонд силлогизмын '''хэлбэрийг''' тайлбарладаг. '''Posterior Analytics''' номонд силлогизмын '''утга, агуулгыг''' тайлбарладаг. Хэрэв хэлбэр нь зөв байсан ч, доторх мэдээлэл нь '''үнэн эсвэл худал''', '''магадлалтай эсвэл магадлалгүй''' байж болно. 0bx5a1400gtyv619vq3kwcdex5gjnxc 863859 863848 2026-07-28T15:06:51Z Ariunchimeg munkhsolongo 106193 дүн шинжилгээ 863859 wikitext text/x-wiki Дараах дүн шинжилгээ Дараах дүн шинжилгээ нь (Эртний Грек хэл: Ἀναλυτικὰ Ὕστερα; Латин хэл: Analytica Posteriora) нь Аристотелийн Органон бүтээлээс авсан бөгөөд үзүүлэх, тодорхойлолт, шинжлэх ухааны мэдлэгийг авч үздэг. Үзүүлэнг шинжлэх ухааны мэдлэгийн үржвэр болох силлогизм гэж ялгадаг бол тодорхойлолтыг зүйлийн мөн чанарын тухай мэдэгдэл, нэрний утгын тухай мэдэгдэл, эсвэл түүнтэй дүйцэх нэр томьёоны томъёо гэж тэмдэглэдэг. Агуулга Өмнөх аналитикт силлогистик логикийг албан ёсны талаас нь авч үздэг бол дараа нь үүнийг материйн талаас нь авч үздэг. Силлогизмын "хэлбэр" нь урьдчилсан нөхцөл ба дүгнэлтийн хоорондох зайлшгүй холбоонд оршдог. Хэлбэрт алдаа байхгүй байсан ч гэсэн материйн дотор, өөрөөр хэлбэл түүнийг бүрдүүлж буй саналууд нь үнэн эсвэл худал, магадлалтай эсвэл боломжгүй байж болно. '''шинжилгээ''' 4x7xfgcwczvf15pentzh2tkda8xhk6j 0 147541 863849 2026-07-28T13:24:17Z Ariunchimeg munkhsolongo 106193 Хийсвэр дүрэм өөрчлөх систем 863849 wikitext text/x-wiki '''Хийсвэр дүрэм өөрчлөх систем''' '''Abstract rewriting system (ARS)''' нь математик болон компьютерийн шинжлэх ухаанд хэрэглэгддэг ойлголт юм.Энэ нь '''өөрчлөх дүрэм''' хэрхэн ажилладгийг тайлбарладаг систем юм.Хамгийн энгийнээр хэлбэл, ARS нь: * хэсэг зүйлсийн цуглуулга, * тэдгээрийн хоорондын холбооноос бүрддэг. * Энэ систем нь '''хэвийн хэлбэр''', '''дуусах үйл явц''', мөн '''зөв ажиллаж байгаа эсэх''' зэрэг чухал шинжийг тайлбарлахад ашиглагддаг.Өмнө нь ийм төрлийн системийг олон янзаар тайлбарлаж байсан. Учир нь зарим ойлголт хоорондоо ижил утгатай байдаг.Өнөөдөр хамгийн их хэрэглэгддэг тайлбарыг '''Жерард Уэ''' 1980 онд санал болгосон. gdvvqd33ifvqawhgoa4h82qgpa0x8zl 863860 863849 2026-07-28T15:08:41Z Ariunchimeg munkhsolongo 106193 хийсвэр дүрэм өөрчлөх систем 863860 wikitext text/x-wiki '''Хийсвэр дүрэм өөрчлөх систем''' '''Abstract rewriting system (ARS)''' нь Математикийн логик болон онолын компьютерийн шинжлэх ухаанд хийсвэр дахин бичих систем (мөн (хийсвэр) багасгах систем эсвэл хийсвэр дахин бичих систем; товчилсон ARS) нь дахин бичих системийн үндсэн ойлголт болон шинж чанарыг харуулсан формализм юм. Хамгийн энгийн хэлбэрээрээ ARS нь уламжлал ёсоор {\displaystyle \rightarrow } гэж тэмдэглэгдсэн хоёртын хамаарал бүхий ("объект") багц юм; хэрэв бид хоёртын хамаарлын дэд олонлогийг индексжүүлбэл (шошголох) энэ тодорхойлолтыг улам боловсронгуй болгож болно. Энгийн хэдий ч ARS нь хэвийн хэлбэр, төгсгөл, нийлэлтийн янз бүрийн ойлголтууд зэрэг дахин бичих системийн чухал шинж чанаруудыг тодорхойлоход хангалттай юм. Түүхийн хувьд хийсвэр орчинд дахин бичих хэд хэдэн албан ёсны хэлбэрүүд байсан бөгөөд тус бүр өөрийн гэсэн онцлогтой байв. Энэ нь зарим ойлголтууд нь ижил төстэй байдагтай холбоотой бөгөөд энэ нийтлэлийг доороос үзнэ үү. Монографи, сурах бичигт хамгийн түгээмэл тохиолддог, ерөнхийдөө энд дагаж мөрддөг албан ёсны хэлбэржилт нь Жерард Хьют (1980)-ийн ачаар юм. lt06zq9i1djo72a2g3zq90cviyvhx5q 0 147542 863850 2026-07-28T14:03:36Z Altantsetseg222 106086 Хуудас үүсгэв: "Поливинил карбазол (PVK) Поливинил карбазол (PVK) нь N-винилкарбазолын чөлөөт радикал эсвэл катион полимержилтийн аргаар нийлэгжүүлдэг үнэрт бүтэцтэй синтетик полимер юм. XX зууны эхэн үед нээгдсэн энэхүү материал нь гэрэл дамжуулах чадвартай анхны полимер..." 863850 wikitext text/x-wiki Поливинил карбазол (PVK) Поливинил карбазол (PVK) нь N-винилкарбазолын чөлөөт радикал эсвэл катион полимержилтийн аргаар нийлэгжүүлдэг үнэрт бүтэцтэй синтетик полимер юм. XX зууны эхэн үед нээгдсэн энэхүү материал нь гэрэл дамжуулах чадвартай анхны полимер гэдгээрээ онцгой ач холбогдолтой болсон бөгөөд гэрэлд өртөхөд цахилгаан дамжуулах чанар нь мэдэгдэхүйц нэмэгддэг. PVK нь хатуу, хэврэг, аморф термопластик бөгөөд ойролцоогоор 227°C шилжилтийн температуртай. Полимерийн үндсэн гинжин хэлхээнд холбогдсон том карбазолын бүлгүүд нь гинжний хөдөлгөөнийг хязгаарласнаар өндөр дулааны тогтвортой байдал болон өндөр хугарлын илтгэгчийг бий болгодог. PVK фотон шингээх үед электрон өгөгч-хүлээн авагчийн цогцолборууд үүсэж, хэрэглэсэн цахилгаан орны нөлөөгөөр электрон-нүхний хос үүсэх болон цэнэгийн зөөвөрлөлт явагддаг. Түүхийн хувьд PVK-ийг эртний хувилагч машин болон электрофотографийн төхөөрөмжүүдэд өргөн хэрэглэж байжээ. Орчин үеийн органик электроникт PVK нь органик гэрэл ялгаруулагч диод (OLED)-ын матрицад өргөн зурвасын зайтай, нүх зөөвөрлөгч, электрон хаагч материал болгон ашиглагддаг. Мөн фоторефрактив полимер нийлмэл материал, органик нарны зай, цацрагийн тун хэмжигч, тусгай зориулалтын оптик санах ойн төхөөрөмжүүдэд нүх зөөвөрлөх чадвар болон оптикийн тунгалаг чанарынхаа ачаар ашиглагддаг. [[Ангилал:Нийлэг материал]] fbev25253tva26mv86ve5yv9tez9k9q 0 147543 863851 2026-07-28T14:12:35Z Altantsetseg222 106086 Хуудас үүсгэв: " Полипиррол (PPy) нь пиррол мономеруудыг исэлдүүлэх химийн эсвэл цахилгаан химийн полимержүүлэх аргаар нийлэгжүүлдэг органик цахилгаан дамжуулагч полимер юм. 1960-аад оны сүүл үед цахилгаан дамжуулах чадвартай хэлбэрээрээ нээгдсэн бөгөөд өөрөө цахилгаан..." 863851 wikitext text/x-wiki Полипиррол (PPy) нь пиррол мономеруудыг исэлдүүлэх химийн эсвэл цахилгаан химийн полимержүүлэх аргаар нийлэгжүүлдэг органик цахилгаан дамжуулагч полимер юм. 1960-аад оны сүүл үед цахилгаан дамжуулах чадвартай хэлбэрээрээ нээгдсэн бөгөөд өөрөө цахилгаан дамжуулдаг хамгийн анхны полимерүүдийн нэг гэж тооцогддог. Допинг хийгээгүй полипиррол нь цахилгаан тусгаарлагч боловч исэлдүүлсний дараа цахилгаан дамжуулах төлөвт шилжиж, цахилгаан дамжуулах чанар нь сантиметр тутамд хэдэн зуун сименс хүрдэг. Полипирролын химийн бүтэц нь үндсэн гинжин хэлхээний дагуу хос холбоосууд ээлжлэн байрласан байдаг. Энэ нь нийлэгжилтийн явцад допант анионууд полимерийн бүтэц рүү нэвтрэхэд цахилгаан цэнэг тээгчдийн чөлөөтэй шилжилтийг боломжтой болгодог. Полипиррол нь агаарт орчны тогтвортой байдал өндөртэй, дулааны тогтвортой чанар сайтай бөгөөд усан орчинд бэлтгэхэд хялбар байдаг. Гэвч цэвэр полипиррол нь хэврэг, уламжлалт органик уусгагчид уусдаггүй, хайлж боловсруулагддаггүй тул дулааны аргаар боловсруулахад хүндрэлтэй байдаг. Полипиррол нь цахилгаан химийн исэлдэн-ангижрах урвалын үед эзлэхүүн, гэрэл шингээх чадвар болон цахилгаан дамжуулах чанараа буцаан өөрчилж чаддаг учраас ухаалаг материал болон электрон төхөөрөмжийн салбарт өргөн судлагддаг. Түүний хэрэглээнд биомэдрэгч, цахилгаан химийн хөдөлгүүр , хиймэл булчин, цахилгаан соронзон долгионы хөндлөнгийн нөлөөнөөс хамгаалах бүрхүүл, суперконденсаторын электрод, металлын зэврэлтээс хамгаалах суурь бүрхүүл, мөн цахилгаан өдөөлтийн нөлөөгөөр эмчилгээний бодисыг ялгаруулдаг эм хүргэлтийн систем зэрэг багтдаг. [[Ангилал:Нийлэг материал]] fzgq5elilv8ckqsm0kfnp9w74ss4nz2 0 147544 863852 2026-07-28T14:21:45Z Ariunchimeg munkhsolongo 106193 Полиуреа 863852 wikitext text/x-wiki '''Полипропилен карбонат (PPC)''' Полипропилен карбонат (PPC) нь '''нүүрсхүчлийн хий (CO₂)''' болон '''пропилен оксид'''-ыг тусгай бодисын тусламжтайгаар урвалд оруулж хийдэг хуванцар материал юм.PPC нь агаараас барьж авсан нүүрсхүчлийн хийг ашигладаг учраас эрдэмтэд болон үйлдвэрүүдийн сонирхлыг их татдаг. Энэ нь газрын тосоор хийдэг энгийн хуванцрыг хэсэгчлэн орлох, байгальд илүү ээлтэй материал юм.PPC нь '''хатуу биш, уян хатан, тунгалаг''' хуванцар байдаг. Түүний шинж чанар нь молекулын хэмжээ болон боловсруулах аргаас шалтгаалан өөр өөр байдаг. Шилжилтийн температур нь ойролцоогоор '''25–45°C''' байдаг.PPC нь сайн уян хатан чанартай. Мөн хүчилтөрөгч болон усны уурыг сайн нэвтрүүлдэггүй.Өндөр температурт PPC нь их хэмжээний үнс эсвэл металл үлдээхгүйгээр цэвэр задардаг. Задарсны дараа голдуу '''пропилен карбонат''' болон '''нүүрсхүчлийн хий''' болдог.Цэвэр шатаж алга болдог тул PPC-ийг керамик эдлэл хийх, нунтаг металл боловсруулах, электрон төхөөрөмж үйлдвэрлэхэд ашигладаг. Энэ үед материал нь керамик эсвэл металл нунтагыг хэлбэртэй байлгаж, дараа нь халаахад бүрэн алга болдог.Мөн PPC-ийг '''байгальд задардаг хальсан сав баглаа боодол''', '''халуун цавуу''', '''полиуретан хийх түүхий эд''', мөн '''цаас, картоны хамгаалалтын бүрхүүл''' хийхэд ашигладаг.<nowiki>[[Ангилал:нийтлэг материал]]</nowiki> 9rpneqcuynr291ne5lpse40an838gwa 863854 863852 2026-07-28T14:26:25Z Ariunchimeg munkhsolongo 106193 полиуреа 863854 wikitext text/x-wiki '''Полиуреа''' нь маш хурдан урвалаар үүсдэг, бат бөх полимер материал юм. Энэ нь '''изоцианат''' болон '''амин''' гэсэн хоёр бодис урвалд орсноор бий болдог.Полиуретанаас ялгаатай нь полиуреа хийхэд тусгай катализатор хэрэггүй. Мөн агаарын чийгэнд мэдрэмтгий биш. Изоцианат болон амин хоёрын урвал маш хурдан явагддаг бөгөөд чийг ихтэй эсвэл хүйтэн үед ч бараг өөрчлөгддөггүй.Чийгэнд тэсвэртэй байдаг тул полиуреаны бүрхүүл чийг ихтэй орчинд ч маш хурдан хатдаг.Полиуреаны бүрхүүл болон уян материал нь маш сайн физик шинж чанартай. Үүнд: * өндөр бат бөх чанар, * урагдахгүй байх чадвар, * цохилт сайн даах чадвар, * тасрахаасаа өмнө их хэмжээгээр сунах чадвар орно. * Энэ материалыг түрхсэний дараа хэдхэн секунд эсвэл хэдхэн минутын дотор хатдаг. Тиймээс шинээр бүрсэн гадаргууг бараг шууд ашиглаж болдог.Полиуреа нь завсаргүй, уян хатан, ус нэвтрүүлдэггүй хамгаалалтын давхарга үүсгэдэг. Мөн бетон, ган, мод, полиуретан хөөс зэрэг материалтай маш сайн наалддаг.Мөн элэгдэл, цаг агаарын нөлөө, химийн бодис, температурын огцом өөрчлөлтөд маш сайн тэсвэртэй байдаг.Полиуреагийн хамгийн түгээмэл хэрэглээ нь өндөр хамгаалалттай шүршдэг бүрхүүл юм. Үүнийг: * ачааны машины тэвш, * сав, контейнерийн хамгаалалт, * бохир ус цэвэрлэх сав, * дээврийн ус тусгаарлалт, * гүүрний хамгаалалтын бүрхүүл зэрэгт өргөн ашигладаг.Барилгын салбарт полиуреаг завсар дүүргэгч болон тэсрэлтийн хамгаалалтын бүрхүүл болгон ашигладаг. Учир нь энэ материал цохилтын энергийг сайн шингээдэг.Мөн маш хурдан хатдаг, завсаргүй бүрхүүл үүсгэдэг учраас '''том хэмжээний ус тусгаарлах ажилд хамгийн тохиромжтой материалын нэг''' гэж үздэг. .<nowiki>[[Ангилал:нийтлэг материал]]</nowiki> 3qymosef9v2i1y15eulp3c8wees7prd 863856 863854 2026-07-28T15:02:51Z Asaaa18 98448 863856 wikitext text/x-wiki '''Полиуреа''' нь маш хурдан урвалаар үүсдэг, бат бөх полимер материал юм. Энэ нь '''изоцианат''' болон '''амин''' гэсэн хоёр бодис урвалд орсноор бий болдог.Полиуретанаас ялгаатай нь полиуреа хийхэд тусгай катализатор хэрэггүй. Мөн агаарын чийгэнд мэдрэмтгий биш. Изоцианат болон амин хоёрын урвал маш хурдан явагддаг бөгөөд чийг ихтэй эсвэл хүйтэн үед ч бараг өөрчлөгддөггүй.Чийгэнд тэсвэртэй байдаг тул полиуреаны бүрхүүл чийг ихтэй орчинд ч маш хурдан хатдаг.Полиуреаны бүрхүүл болон уян материал нь маш сайн физик шинж чанартай. Үүнд: * өндөр бат бөх чанар, * урагдахгүй байх чадвар, * цохилт сайн даах чадвар, * тасрахаасаа өмнө их хэмжээгээр сунах чадвар орно. * Энэ материалыг түрхсэний дараа хэдхэн секунд эсвэл хэдхэн минутын дотор хатдаг. Тиймээс шинээр бүрсэн гадаргууг бараг шууд ашиглаж болдог.Полиуреа нь завсаргүй, уян хатан, ус нэвтрүүлдэггүй хамгаалалтын давхарга үүсгэдэг. Мөн бетон, ган, мод, полиуретан хөөс зэрэг материалтай маш сайн наалддаг.Мөн элэгдэл, цаг агаарын нөлөө, химийн бодис, температурын огцом өөрчлөлтөд маш сайн тэсвэртэй байдаг.Полиуреагийн хамгийн түгээмэл хэрэглээ нь өндөр хамгаалалттай шүршдэг бүрхүүл юм. Үүнийг: * ачааны машины тэвш, * сав, контейнерийн хамгаалалт, * бохир ус цэвэрлэх сав, * дээврийн ус тусгаарлалт, * гүүрний хамгаалалтын бүрхүүл зэрэгт өргөн ашигладаг.Барилгын салбарт полиуреаг завсар дүүргэгч болон тэсрэлтийн хамгаалалтын бүрхүүл болгон ашигладаг. Учир нь энэ материал цохилтын энергийг сайн шингээдэг.Мөн маш хурдан хатдаг, завсаргүй бүрхүүл үүсгэдэг учраас '''том хэмжээний ус тусгаарлах ажилд хамгийн тохиромжтой материалын нэг''' гэж үздэг. [[Ангилал:Нийлэг материал]] f1428u0102u0tpby8mr7mdcy0wb437k 0 147545 863855 2026-07-28T14:29:06Z Ariunchimeg munkhsolongo 106193 полипропилен карбонат 863855 wikitext text/x-wiki '''Полипропилен карбонат (PPC)'''Полипропилен карбонат (PPC) нь '''нүүрсхүчлийн хий (CO₂)''' болон '''пропилен оксид'''-ыг тусгай бодисын тусламжтайгаар урвалд оруулж хийдэг хуванцар материал юм.PPC нь агаараас барьж авсан нүүрсхүчлийн хийг ашигладаг учраас эрдэмтэд болон үйлдвэрүүдийн сонирхлыг их татдаг. Энэ нь газрын тосоор хийдэг энгийн хуванцрыг хэсэгчлэн орлох, байгальд илүү ээлтэй материал юм.PPC нь '''хатуу биш, уян хатан, тунгалаг''' хуванцар байдаг. Түүний шинж чанар нь молекулын хэмжээ болон боловсруулах аргаас шалтгаалан өөр өөр байдаг. Шилжилтийн температур нь ойролцоогоор '''25–45°C''' байдаг.PPC нь сайн уян хатан чанартай. Мөн хүчилтөрөгч болон усны уурыг сайн нэвтрүүлдэггүй.Өндөр температурт PPC нь их хэмжээний үнс эсвэл металл үлдээхгүйгээр цэвэр задардаг. Задарсны дараа голдуу '''пропилен карбонат''' болон '''нүүрсхүчлийн хий''' болдог.Цэвэр шатаж алга болдог тул PPC-ийг керамик эдлэл хийх, нунтаг металл боловсруулах, электрон төхөөрөмж үйлдвэрлэхэд ашигладаг. Энэ үед материал нь керамик эсвэл металл нунтагыг хэлбэртэй байлгаж, дараа нь халаахад бүрэн алга болдог.Мөн PPC-ийг '''байгальд задардаг хальсан сав баглаа боодол''', '''халуун цавуу''', '''полиуретан хийх түүхий эд''', мөн '''цаас, картоны хамгаалалтын бүрхүүл''' хийхэд ашигладаг.<nowiki>[[Ангилал:нийлэг материал]]</nowiki> 86eguw21xg41m1vnzel1f5calnozonm 863857 863855 2026-07-28T15:03:54Z Asaaa18 98448 863857 wikitext text/x-wiki '''Полипропилен карбонат (PPC)'''Полипропилен карбонат (PPC) нь '''нүүрсхүчлийн хий (CO₂)''' болон '''пропилен оксид'''-ыг тусгай бодисын тусламжтайгаар урвалд оруулж хийдэг хуванцар материал юм.PPC нь агаараас барьж авсан нүүрсхүчлийн хийг ашигладаг учраас эрдэмтэд болон үйлдвэрүүдийн сонирхлыг их татдаг. Энэ нь газрын тосоор хийдэг энгийн хуванцрыг хэсэгчлэн орлох, байгальд илүү ээлтэй материал юм.PPC нь '''хатуу биш, уян хатан, тунгалаг''' хуванцар байдаг. Түүний шинж чанар нь молекулын хэмжээ болон боловсруулах аргаас шалтгаалан өөр өөр байдаг. Шилжилтийн температур нь ойролцоогоор '''25–45°C''' байдаг.PPC нь сайн уян хатан чанартай. Мөн хүчилтөрөгч болон усны уурыг сайн нэвтрүүлдэггүй.Өндөр температурт PPC нь их хэмжээний үнс эсвэл металл үлдээхгүйгээр цэвэр задардаг. Задарсны дараа голдуу '''пропилен карбонат''' болон '''нүүрсхүчлийн хий''' болдог.Цэвэр шатаж алга болдог тул PPC-ийг керамик эдлэл хийх, нунтаг металл боловсруулах, электрон төхөөрөмж үйлдвэрлэхэд ашигладаг. Энэ үед материал нь керамик эсвэл металл нунтагыг хэлбэртэй байлгаж, дараа нь халаахад бүрэн алга болдог.Мөн PPC-ийг '''байгальд задардаг хальсан сав баглаа боодол''', '''халуун цавуу''', '''полиуретан хийх түүхий эд''', мөн '''цаас, картоны хамгаалалтын бүрхүүл''' хийхэд ашигладаг. [[Ангилал:Нийлэг материал]] ri3fbl8j120975m7e2hn1l681ahxjx7 0 147546 863861 2026-07-28T16:28:28Z Namuunjargalnymaa 102014 Хуудас үүсгэв: "Гайхалтай нарийвчлалт дүрслэл Гайхалтай нарийвчлалт дүрслэл (SRI) нь дүрслэлийн системийн нарийвчлалыг сайжруулж, улмаар супер нарийвчлал (SR)-д хүрэх боломжийг олгодог аргуудын ангилал юм. Оптик супер нарийвчлалын үед системийн дифракцийн хязгаарыг суп..." 863861 wikitext text/x-wiki Гайхалтай нарийвчлалт дүрслэл Гайхалтай нарийвчлалт дүрслэл (SRI) нь дүрслэлийн системийн нарийвчлалыг сайжруулж, улмаар супер нарийвчлал (SR)-д хүрэх боломжийг олгодог аргуудын ангилал юм. Оптик супер нарийвчлалын үед системийн дифракцийн хязгаарыг супер линзийн тусламжтайгаар даван гардаг бол геометрийн супер нарийвчлалын үед дижитал дүрс мэдрэгчийн нарийвчлалыг сайжруулдаг. Зарим радар болон сонарын дүрслэлийн хэрэглээнд (жишээлбэл, соронзон резонансын дүрслэл (MRI), өндөр нарийвчлалтай компьютер томограф (CT)) стандарт периодограммын алгоритмаас илүү өндөр нарийвчлалд хүрэхийн тулд дэд орон зайн задлалд суурилсан аргууд (жишээлбэл, MUSIC) болон шахмал мэдрэмжид (compressed sensing) суурилсан алгоритмууд (жишээлбэл, SAMV)-ыг ашигладаг. Гайхалтай нарийвчлалт дүрслэлийн аргуудыг ерөнхий дүрс боловсруулалт болон гайхалтай нарийвчлалт микроскопид ашигладаг. Зарчим Гайхалтай нарийвчлалт дүрслэлд дараах ойлголтууд үндсэн ач холбогдолтой. * Дифракцийн хязгаар – Оптик төхөөрөмж объектын нарийн ширийн бүтцийг дүрсэн дээр сэргээн дүрслэх чадвар нь физикийн хуулиудаар хязгаарлагддаг. Энэ нь гэрлийн долгионы онол дахь дифракцийн тэгшитгэлүүд эсвэл квант механик дахь фотоны тодорхойгүй байдлын зарчмаар тайлбарлагддаг. Энэхүү хязгаараас давсан мэдээлэл дамжуулах боломжгүй боловч хязгаарын гаднах мэдээллийг хязгаарын доторх мэдээлэлтэй ухаалгаар сольж эсвэл олонлог болгон нэгтгэх (multiplexing) замаар гайхалтай нарийвчлалд хүрч болно. qo4ppq5nsdtz8r2ozk3yq6cn1krj2hg 0 147547 863862 2026-07-28T16:30:36Z Saruka247 106119 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1357656707|Candy apple]]" 863862 wikitext text/x-wiki '''Чихэртэй алим''' ( [[Америкийн англи хэл|Америк англиар]] ) эсвэл '''иристэй алим''' ( Их британи болон хамтын Нөхөрлөлийн орнуудад) бүхэл алимыг хатуу чихрийн бүрхүүлээр бүрж барихад зориулсан модон савх зоосон амттан юм Энэ нь бөмбөрцгийн хойд хагас орнуудад намрын баяр наадам, тухайлбал Сүнсний баяр (Halloween) боло Гай Фоксын шөнө (Guy Fawkes Night) зэрэг баяр ёслолын үеэр түгээмэл иддэг амттан бөгөөд эдгээр баяр нь алим хураалтын дараа болдогтой холбоотой. Toffee apple болон caramel apple нь хоорондоо төстэй харагддаг ч хийх арга, бүрхүүлийн найрлага нь өөр байдаг. do3milzxljrca255pz0n6rh0riq9wnr 863863 863862 2026-07-28T16:51:22Z Saruka247 106119 /* */ 863863 wikitext text/x-wiki '''Чихэртэй алим''' ( [[Америкийн англи хэл|Америк англиар]] ) эсвэл '''иристэй алим''' ( Их британи болон хамтын Нөхөрлөлийн орнуудад) бүхэл алимыг хатуу чихрийн бүрхүүлээр бүрж, барихад зориулсан модон савх зоосон амттан юм. Энэ нь бөмбөрцгийн хойд хагас орнуудад намрын баяр наадам, тухайлбал Сүнсний баяр (Halloween) боло Гай Фоксын шөнө (Guy Fawkes Night) зэрэг баяр ёслолын үеэр түгээмэл иддэг амттан бөгөөд эдгээр баяр нь алим хураалтын дараа болдогтой холбоотой. Toffee apple болон caramel apple нь хоорондоо төстэй харагддаг ч хийх арга, бүрхүүлийн найрлага нь өөр байдаг. 21t4lp7ii17v1vtfvqs2kq79jqiybuv 863864 863863 2026-07-28T17:02:16Z ~2026-42151-75 106357 863864 wikitext text/x-wiki '''Чихэртэй алим''' ( [[Америкийн англи хэл|Америк англиар]] ) эсвэл '''иристэй алим''' ( Их британи болон хамтын Нөхөрлөлийн орнуудад) бүхэл алимыг хатуу чихрийн бүрхүүлээр бүрж, барихад зориулсан модон савх зоосон амттан юм. Энэ нь бөмбөрцгийн хойд хагас орнуудад намрын баяр наадам, тухайлбал Сүнсний баяр (Halloween) боло Гай Фоксын шөнө (Guy Fawkes Night) зэрэг баяр ёслолын үеэр түгээмэл иддэг амттан бөгөөд эдгээр баяр нь алим хураалтын дараа болдогтой холбоотой. Toffee apple болон caramel apple нь хоорондоо төстэй харагддаг ч хийх арга, бүрхүүлийн найрлага нь өөр байдаг.(ohion ert untn bga) mhov8hz5j7fiyw2vgd46rdgwi3upn7h 863926 863864 2026-07-29T04:44:05Z Saruka247 106119 /* */ 863926 wikitext text/x-wiki '''Чихэртэй алим''' ( [[Америкийн англи хэл|Америк англиар]] ) эсвэл '''иристэй алим''' ( Их британи болон хамтын Нөхөрлөлийн орнуудад) бүхэл алимыг хатуу чихрийн бүрхүүлээр бүрж, барихад зориулсан модон савх зоосон амттан юм. Энэ нь бөмбөрцгийн хойд хагас орнуудад намрын баяр наадам, тухайлбал Сүнсний баяр (Halloween) боло Гай Фоксын шөнө (Guy Fawkes Night) зэрэг баяр ёслолын үеэр түгээмэл иддэг амттан бөгөөд эдгээр баяр нь алим хураалтын дараа болдогтой холбоотой. Toffee apple болон caramel apple нь хоорондоо төстэй харагддаг ч хийх арга, бүрхүүлийн найрлага нь өөр байдаг. 21t4lp7ii17v1vtfvqs2kq79jqiybuv 0 147548 863865 2026-07-28T17:18:08Z Saruka247 106119 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1338672964|Coconut shy]]" 863865 wikitext text/x-wiki [[File:Albert_Harris_-_Coconut_shy_B.jpg|right|thumb|250x250px|Альберт Харрисын ажиллуулдаг уламжлалт "коконат шидэх тоглоом". Энэхүү тоглоомын мухлагийг түүний ээж, хатагтай Э. Харрис 1936 онд анх байгуулжээ.]] Кокос унагаах тоглоом нь (coconut shy эсвэл coconut shine) Английн уламжлалт тоглоом бөгөөд тоглоомын паркууд болон баяр наадмын үеэр гардаг лангуу гудамжны тоглоомуудын нэг юм. Тоглоом нь зэрэгцүүлж тавьсан банз дээр тэнцвэржүүлэн тавьсан цуваа кокос жимснүүд рүү модон бөмбөг шидэх. Ихэвчлэн тоглогч гурван бөмбөг худалдаж авдаг бөгөөд кокос бүрийг унагаж чадвал хождог. Зарим тохиолдолд кокосын оронд өөр төрлийн шагнал авах боломжтой "Shy" гэдэг нь энд шидэх гэсэн хуучин англи үг бөгөөд "ичимхий" гэсэн утгатай shy-тай холбоогүй. 9imrjq5uscvgil2agdqs70jf5gnkeog 0 147549 863867 2026-07-28T17:33:14Z Saruka247 106119 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1338005098|Smoked fish]]" 863867 wikitext text/x-wiki [[File:Arbroath_Smokies_-_geograph.org.uk_-_481678.jpg|right|thumb|300x300px|Арброт утлагат загас (Arbroath smokies) бэлтгэхээр гэрийн хийцтэй утагчинд өрж тавьсан аддаглаг (хэддок) загаснууд. Доод хэсэгт нь хатуу модны үртэс дутуу шатан уугиж байна. Ард харагдаж буй шуудайг загасыг утах явцад тавиуруудыг бүтээж таглах зорилгоор ашигладаг.]] '''Утсан (утаж хатаасан) загас нь утах аргаар боловсруулсан загас юм.''' Түүхийн туршид хүн төрөлхтөн хүнсний бүтээгдэхүүнийг утаж хэрэглэсээр иржээ. Анх энэ аргыг хүнсийг удаан хадгалах, муутгахгүй байх зорилгоор ашигладаг байв. Гэвч орчин үед загасыг хөргөх болон хөлдөөх аргаар хялбархан хадгалах боломжтой болсон тул загасыг утах процессыг ихэвчлэн түүнд өвөрмөц амт, үнэр оруулах зорилгоор хийх болжээ. o2gnynxgk2mf3iqywzve9592hg3a0xj 863868 863867 2026-07-28T17:35:53Z Saruka247 106119 /* */ 863868 wikitext text/x-wiki == Утсан загас == [[File:Arbroath_Smokies_-_geograph.org.uk_-_481678.jpg|right|thumb|300x300px|Арброт утлагат загас (Arbroath smokies) бэлтгэхээр гэрийн хийцтэй утагчинд өрж тавьсан аддаглаг (хэддок) загаснууд. Доод хэсэгт нь хатуу модны үртэс дутуу шатан уугиж байна. Ард харагдаж буй шуудайг загасыг утах явцад тавиуруудыг бүтээж таглах зорилгоор ашигладаг.]] '''Утсан (утаж хатаасан) загас нь утах аргаар боловсруулсан загас юм.''' Түүхийн туршид хүн төрөлхтөн хүнсний бүтээгдэхүүнийг утаж хэрэглэсээр иржээ. Анх энэ аргыг хүнсийг удаан хадгалах, муутгахгүй байх зорилгоор ашигладаг байв. Гэвч орчин үед загасыг хөргөх болон хөлдөөх аргаар хялбархан хадгалах боломжтой болсон тул загасыг утах процессыг ихэвчлэн түүнд өвөрмөц амт, үнэр оруулах зорилгоор хийх болжээ. jebkhf1nsj8oo4o4zceh6bcs6244vo4 863869 863868 2026-07-28T17:36:43Z Saruka247 106119 /* Утсан загас */ 863869 wikitext text/x-wiki [[File:Arbroath_Smokies_-_geograph.org.uk_-_481678.jpg|right|thumb|300x300px|Арброт утлагат загас (Arbroath smokies) бэлтгэхээр гэрийн хийцтэй утагчинд өрж тавьсан аддаглаг (хэддок) загаснууд. Доод хэсэгт нь хатуу модны үртэс дутуу шатан уугиж байна. Ард харагдаж буй шуудайг загасыг утах явцад тавиуруудыг бүтээж таглах зорилгоор ашигладаг.]] '''Утсан (утаж хатаасан) загас нь утах аргаар боловсруулсан загас юм.''' Түүхийн туршид хүн төрөлхтөн хүнсний бүтээгдэхүүнийг утаж хэрэглэсээр иржээ. Анх энэ аргыг хүнсийг удаан хадгалах, муутгахгүй байх зорилгоор ашигладаг байв. Гэвч орчин үед загасыг хөргөх болон хөлдөөх аргаар хялбархан хадгалах боломжтой болсон тул загасыг утах процессыг ихэвчлэн түүнд өвөрмөц амт, үнэр оруулах зорилгоор хийх болжээ. 1lf39o50879mauku1fmnpn2eb1rmjg5 863870 863869 2026-07-28T17:50:15Z Saruka247 106119 /* */ 863870 wikitext text/x-wiki [[File:Arbroath_Smokies_-_geograph.org.uk_-_481678.jpg|right|thumb|300x300px|Арброт утлагат загас (Arbroath smokies) бэлтгэхээр гэрийн хийцтэй утагчинд өрж тавьсан аддаглаг (хэддок) загаснууд. Доод хэсэгт нь хатуу модны үртэс дутуу шатан уугиж байна. Ард харагдаж буй шуудайг загасыг утах явцад тавиуруудыг бүтээж таглах зорилгоор ашигладаг.]] '''Утсан (утаж хатаасан) загас нь утах аргаар боловсруулсан загас юм.''' Түүхийн туршид хүн төрөлхтөн хүнсний бүтээгдэхүүнийг утаж хэрэглэсээр иржээ. Анх энэ аргыг хүнсийг удаан хадгалах, муутгахгүй байх зорилгоор ашигладаг байв. Гэвч орчин үед загасыг хөргөх болон хөлдөөх аргаар хялбархан хадгалах боломжтой болсон тул загасыг утах процессыг ихэвчлэн түүнд өвөрмөц амт, үнэр оруулах зорилгоор хийх болжээ. 2pwprpluz5q7u4us0jqtz6894vkmj0s 0 147550 863871 2026-07-28T17:59:33Z Saruka247 106119 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1250878761|Danish West Indian daler]]" 863871 wikitext text/x-wiki '''Danish West Indian daler (Данийн Баруун Энэтхэгийн далер) нь 1849–1917 онд Данийн Баруун Энэтхэгийн арлуудад (одоогийн АНУ-ын Виржиний арлууд), мөн 1917–1934 онд АНУ-ын Виржиний арлуудад хэрэглэгдэж байсан мөнгөн тэмдэгт юм.''' k25u5kiacwm2y7kd8kmpvdsijnuwjk5 0 147551 863873 2026-07-28T19:14:44Z TuguRuben 106162 Хуудас үүсгэв: "Гибсоны угсралт нь олон ДНХ-ийн хэсгийг нэг тогтмол температуртай урвалын явцад завсаргүйгээр холбон угсардаг молекул биологийн арга юм. ДНХ-ийн хэсгүүдийг хоорондоо давхцах төгсгөлтэйгээр бэлтгэдэг. Экзонуклеаз фермент нь 5′ төгсгөлийг задалж дан ги..." 863873 wikitext text/x-wiki Гибсоны угсралт нь олон ДНХ-ийн хэсгийг нэг тогтмол температуртай урвалын явцад завсаргүйгээр холбон угсардаг молекул биологийн арга юм. ДНХ-ийн хэсгүүдийг хоорондоо давхцах төгсгөлтэйгээр бэлтгэдэг. Экзонуклеаз фермент нь 5′ төгсгөлийг задалж дан гинжин давхцах хэсгийг ил гаргадаг. Үүний дараа ДНХ полимераз завсрыг нөхөж, ДНХ лигаз үлдсэн холбоосыг битүүмжилдэг. Энэ арга нь таних дараалал шаарддаггүй тул плазмид болон том хэмжээний ДНХ-ийн бүтцийг сорвигүйгээр уян хатан угсрах боломж олгодог. Иймээс синтетик биологи болон молекулын клончлолд өргөн хэрэглэгддэг. Зарим тохиолдолд олон ДНХ-ийн хэсэг, тэр ч байтугай бүхэл бүтэн геномыг угсрахад ашиглаж болно. Практикт давхцах хэсгийн урт болон дарааллыг зөв төлөвлөх, ДНХ-ийн хэсгүүдийн цэвэр байдлыг хангах, мөн угсралтыг хүндрүүлж болох давтагдсан дарааллыг зөв зохицуулах нь чухал байдаг. Сургалтын явцад олон ген агуулсан бүтцийн угсралтын төлөвлөгөө боловсруулах, мөн Гибсоны угсралтын аргыг хязгаарлах фермент–лигазын арга болон Алтан хаалганы аргатай харьцуулан судалж болно. kswyi3aj28ka1o9x1m4ovij7m0fv6ia 863874 863873 2026-07-28T19:15:35Z TuguRuben 106162 863874 wikitext text/x-wiki Гибсоны угсралт нь олон ДНХ-ийн хэсгийг нэг тогтмол температуртай урвалын явцад завсаргүйгээр холбон угсардаг молекул биологийн арга юм. ДНХ-ийн хэсгүүдийг хоорондоо давхцах төгсгөлтэйгээр бэлтгэдэг. Экзонуклеаз фермент нь 5′ төгсгөлийг задалж дан гинжин давхцах хэсгийг ил гаргадаг. Үүний дараа ДНХ полимераз завсрыг нөхөж, ДНХ лигаз үлдсэн холбоосыг битүүмжилдэг. Энэ арга нь таних дараалал шаарддаггүй тул плазмид болон том хэмжээний ДНХ-ийн бүтцийг сорвигүйгээр уян хатан угсрах боломж олгодог. Иймээс синтетик биологи болон молекулын клончлолд өргөн хэрэглэгддэг. Зарим тохиолдолд олон ДНХ-ийн хэсэг, тэр ч байтугай бүхэл бүтэн геномыг угсрахад ашиглаж болно. Практикт давхцах хэсгийн урт болон дарааллыг зөв төлөвлөх, ДНХ-ийн хэсгүүдийн цэвэр байдлыг хангах, мөн угсралтыг хүндрүүлж болох давтагдсан дарааллыг зөв зохицуулах нь чухал байдаг. Сургалтын явцад олон ген агуулсан бүтцийн угсралтын төлөвлөгөө боловсруулах, мөн Гибсоны угсралтын аргыг хязгаарлах фермент–лигазын арга болон Алтан хаалганы аргатай харьцуулан судалж болно. cxogpvwrj6dsej38fu9bj2ez1r8uvwd 0 147552 863876 2026-07-28T19:18:29Z TuguRuben 106162 Хуудас үүсгэв: "Microarray Microarray нь нэгэн зэрэг олон мянган генийн илэрхийллийг хэмжих эсвэл геномын хэмжээнд генетикийн хувилбаруудыг илрүүлэхэд ашиглагддаг лабораторийн хэрэгсэл юм. Microarray нь хатуу гадаргуу дээр бэхлэгдсэн олон тооны DNA probe-оос бүрддэг. Шошголсон нуклейн..." 863876 wikitext text/x-wiki Microarray Microarray нь нэгэн зэрэг олон мянган генийн илэрхийллийг хэмжих эсвэл геномын хэмжээнд генетикийн хувилбаруудыг илрүүлэхэд ашиглагддаг лабораторийн хэрэгсэл юм. Microarray нь хатуу гадаргуу дээр бэхлэгдсэн олон тооны DNA probe-оос бүрддэг. Шошголсон нуклейн хүчлийн дээжүүд нь тохирох probe-той эрлийзжин холбогддог бөгөөд үүсэх дохионы эрчим нь тухайн молекулын хэмжээг илэрхийлдэг. Microarray технологи нь эхэн үед transcriptomics болон genotyping-ийн өргөн хүрээний судалгааг боломжтой болгосон боловч дараагийн үеийн дараалал тогтоох (Next-generation sequencing) технологи гарснаар зарим хэрэглээнд нь орлох болсон. Microarray-ийн өгөгдөл нь хуурамч эерэг үр дүнгээс зайлсхийхийн тулд туршилтын нарийн төлөвлөлт, өгөгдлийн хэвийнжүүлэлт болон статистикийн шинжилгээ шаарддаг. Үүнийг хорт хавдрын генийн илэрхийллийн судалгаа, харьцуулсан геномын эрлийзжилт (Comparative Genomic Hybridisation) болон SNP genotyping зэрэгт өргөн ашигладаг. Сургалтын үйл ажиллагаанд Microarray-ийг RNAseq-тэй харьцуулж, өгөгдлийн шинжилгээний үндсийг хэлэлцэх, мөн генийн илэрхийллийн энгийн heatmap-ийг тайлбарлахад ашиглаж болно. 457h44m6dnxwh83e5r5xrjb8f8bs0xm 863877 863876 2026-07-28T19:19:09Z TuguRuben 106162 863877 wikitext text/x-wiki Microarray нь нэгэн зэрэг олон мянган генийн илэрхийллийг хэмжих эсвэл геномын хэмжээнд генетикийн хувилбаруудыг илрүүлэхэд ашиглагддаг лабораторийн хэрэгсэл юм. Microarray нь хатуу гадаргуу дээр бэхлэгдсэн олон тооны DNA probe-оос бүрддэг. Шошголсон нуклейн хүчлийн дээжүүд нь тохирох probe-той эрлийзжин холбогддог бөгөөд үүсэх дохионы эрчим нь тухайн молекулын хэмжээг илэрхийлдэг. Microarray технологи нь эхэн үед transcriptomics болон genotyping-ийн өргөн хүрээний судалгааг боломжтой болгосон боловч дараагийн үеийн дараалал тогтоох (Next-generation sequencing) технологи гарснаар зарим хэрэглээнд нь орлох болсон. Microarray-ийн өгөгдөл нь хуурамч эерэг үр дүнгээс зайлсхийхийн тулд туршилтын нарийн төлөвлөлт, өгөгдлийн хэвийнжүүлэлт болон статистикийн шинжилгээ шаарддаг. Үүнийг хорт хавдрын генийн илэрхийллийн судалгаа, харьцуулсан геномын эрлийзжилт (Comparative Genomic Hybridisation) болон SNP genotyping зэрэгт өргөн ашигладаг. Сургалтын үйл ажиллагаанд Microarray-ийг RNAseq-тэй харьцуулж, өгөгдлийн шинжилгээний үндсийг хэлэлцэх, мөн генийн илэрхийллийн энгийн heatmap-ийг тайлбарлахад ашиглаж болно. 612xe7xdzct2un39kr5p3rwkbyua9d8 0 147553 863881 2026-07-28T21:02:11Z Asaaa18 98448 Asaaa18 moved page [[Barrelene]] to [[Баррелен]] 863881 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Баррелен]] 9wkiccsuznt18p2b01ltlh6grc839cm 0 147554 863883 2026-07-28T21:04:53Z Asaaa18 98448 Asaaa18 moved page [[Dictionary of National Biography]] to [[Үндэсний намтар зүйн толь]] 863883 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Үндэсний намтар зүйн толь]] 8siluaz4p1ly7w16odgjjkv5no15rn9 0 147555 863886 2026-07-29T00:34:37Z Tsatsralaa 106136 Хуудас үүсгэв: "EPDM резин (этилен-пропилен-диен мономер резин) нь ASTM стандартын дагуу M ангилалд хамаарах өндөр нягтралтай нийлэг эластомер юм. Энэхүү полимер нь ханасан этиленийн үндсэн гинжин нэгжүүдээс бүрдэх бөгөөд бага хэмжээний холбоост бус (non-conjugated) диен мономер а..." 863886 wikitext text/x-wiki EPDM резин (этилен-пропилен-диен мономер резин) нь ASTM стандартын дагуу M ангилалд хамаарах өндөр нягтралтай нийлэг эластомер юм. Энэхүү полимер нь ханасан этиленийн үндсэн гинжин нэгжүүдээс бүрдэх бөгөөд бага хэмжээний холбоост бус (non-conjugated) диен мономер агуулдаг. Энэ нь идэвхтэй хэсгүүдийг бий болгож, үндсэн нүүрстөрөгчийн гинжинд тогтворгүй байдал үүсгэхгүйгээр хүхэр эсвэл пероксидоор вулканжуулах боломж олгодог. Үүний үр дүнд материал нь хүрээлэн буй орчны нөлөөллөөс үүдэлтэй доройтолд тэсвэртэй чанараа хадгалдаг. Арилжааны зориулалттай EPDM-ийн найрлага дахь этиленийн агууламж ерөнхийдөө 45%–85% байдаг. Этиленийн агууламж өндөр байх тусам полимерийн ногоон бат бэх (green strength) болон дүүргэгч бодисыг их хэмжээгээр ачаалах боломж нэмэгдэж, мөн шахмал боловсруулалтыг (extrusion processing) хөнгөвчилдөг. EPDM резин нь дулаан, озон, цаг агаарын нөлөө, хөгшрөлтөд маш сайн тэсвэртэй. Мөн цахилгаан тусгаарлах өндөр чадвартай бөгөөд туйлт (polar) бодисууд болох фосфат-эстер төрлийн гидравлик шингэнүүдтэй сайн нийцдэг. Гэвч газрын тосны суурьтай тосонд өртөх үед мэдэгдэхүйц хөөж тэлдэг. Автомашины салбар нь EPDM-ийн хамгийн том хэрэглэгч бөгөөд үүнийг цаг агаарын хамгаалалтын жийргэвч (weather-stripping), битүүмжлэх суваг (sealing channels), радиаторын хоолой болон тоормосны системд ашигладаг. Арилжааны зориулалттай барилгын салбарт EPDM-ийг резинэн мембран, геомембран болон хавтгай дээврийн нэг үеийн бүрээсийн материал болгон хэрэглэдэг. Бусад түгээмэл хэрэглээнд цахилгааны кабелийн бүрээс, ахуйн цахилгаан хэрэгслийн хоолойн материал, тоглоомын талбайн аюулгүй байдлын зориулалттай гадаргуугийн бүрээс зэрэг багтана. 9qqlks6eo3yhcx2a7x97evggmiusb3x 0 147556 863888 2026-07-29T00:42:15Z Tsatsralaa 106136 [[Ангилал:Нийлэг материал]] 863888 wikitext text/x-wiki Полисульфонууд нь бат бөх чанар, тунгалаг байдал, өндөр температурт бүтцийн тогтвортой байдлаараа алдартай, өндөр гүйцэтгэлтэй термопластик материалуудын бүлэг юм. Зарчимийн хувьд арилжааны зориулалттай полисульфонууд нь арил (aryl)-ийн бүтэцтэй үндсэн полимер гинжтэй байдаг. Түүхий эдийн өндөр өртөг болон тусгай боловсруулалтын шаардлагын улмаас полисульфонуудыг ихэвчлэн поликарбонат болон металлыг орлох өндөр чанартай материал болгон, илүү өндөр шаардлага тавигддаг хэрэглээнд ашигладаг. Үйлдвэрлэлд полисульфоны үндсэн гурван төрөл ашиглагддаг. Үүнд: полисульфон (PSU), полиэфирсульфон (PES), полифенилсульфон (PPSU) юм. Эдгээрийг –100 °C-аас 200 °C хүртэлх температурын хүрээнд тасралтгүй ашиглах боломжтой. Эдгээр полимерүүд нь пара-холбогдсон ароматик цагираг, сульфонил бүлэг, эфирийн холбоо, мөн зарим тохиолдолд алкил бүлгээс бүрддэг. Полисульфонууд нь дулаан, исэлдэлт, гидролиз болон усан суурьтай орчинд маш сайн тэсвэртэй байдаг. Мөн цацрагийн нөлөөг сайн даадаг. Полисульфоны өндөр хэмжээний тогтвортой байдал нь буцалж буй ус, уур эсвэл халуун агаарт өртөх үед агшилт болон мөлхөлтийн хэмжээг хамгийн бага байлгадаг. Тэдгээрийн гидролизд тэсвэрлэх өндөр чадвар нь олон удаагийн автоклав болон уураар ариутгалын үед шинж чанараа алдахгүй байх боломжийг олгодог. Иймээс PSU нь эмнэлгийн хэрэгсэл, мэс заслын багаж, хүнсний тоног төхөөрөмжид зайлшгүй шаардлагатай материал болдог. Полисульфоны мембрануудыг 40 нанометр хүртэл нарийн хянагдсан нүх сүвийн хэмжээтэйгээр үйлдвэрлэх боломжтой. Эдгээр мембрануудыг гемодиализын аппарат, ус цэвэршүүлэх систем, хий ялгах процесс болон биофармацевтикийн шүүлтүүрийн системд өргөнөөр ашигладаг. tka892lbsjww83jhjja4lazwk8y1qfl 0 147557 863898 2026-07-29T02:16:12Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Бадам-Очирын Должинцэрэн''' (1942 он орчим төрсөн- ) Монгол Улсын Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд цолтой дипломат. Монгол Улс ардчилсан тогтолцоо, зах зээлийн эдийн засагт шилжих шилжилтийн хамгийн эгзэгтэй үе буюу 1990-ээд оны эхээр Япон Улстай тогтоосон х..." 863898 wikitext text/x-wiki '''Бадам-Очирын Должинцэрэн''' (1942 он орчим төрсөн- ) Монгол Улсын Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд цолтой дипломат. Монгол Улс ардчилсан тогтолцоо, зах зээлийн эдийн засагт шилжих шилжилтийн хамгийн эгзэгтэй үе буюу 1990-ээд оны эхээр Япон Улстай тогтоосон харилцааг шинэ шатанд гаргах, Японоос үзүүлэх зээл тусламжийг нэмэгдүүлэхэд Элчин сайдын хувиар бодит хувь нэмэр оруулсан хүн. ЗХУ-ын Олон улсын харилцааны сургууль төгссөн. Б.Должинцэрэн нь 1980-аад оны сүүлээр НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн хорооны орлогч даргаар сонгогдон ажиллаж, олон улсын томоохон хуралдаануудыг даргалж байсан. 1980-аад оны дунд болон сүүл үе буюу [[Хүйтэн дайн|Хүйтэн дайны]] төгсгөл үед Монгол Улс барууны өндөр хөгжилтэй орнууд, түүний дотор АНУ-тай албан ёсны дипломат харилцаа тогтоох, дотоод гадаадын улс төрийн саад бэрхшээлийг даван туулах дипломат багт голлох үүрэгтэй оролцсон. Тухайн үеийн ГХЯ-ны удирдлагууд болон Д.Ёндон, Г.Нямдоо нарын зэрэг шилдэг дипломатчидтай хамтран Монгол Улсын тусгаар тогтнол, гадаад бодлогын бие даасан байдлыг бэхжүүлэхэд хувь нэмрээ оруулсан ажээ. 1992–1996 онуудад Монгол Улсаас Япон Улсад суух Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайдаар томилогдон ажилласан. Тэрээр Монгол Улсын үе үеийн Төрийн тэргүүнүүдийн гадаад бодлогын асуудал эрхэлсэн зөвлөхөөр ажиллаж "Гуравдагч хөрш"-ийн бодлогыг амьдралд хэрэгжүүлэхэд зөвлөн оролцож байсан. r0wtyx7j7xxsevxfczcfx8ex6pld31y 0 147558 863899 2026-07-29T02:22:51Z Bayarkhangai 1129 Хуудас үүсгэв: "'''8 дугаар морьт дивиз''' нь [[БНМАУ]]-ын [[Дорнод аймаг|Дорнод аймгийн]] Тамсагбулагд төвлөрсөн [[Монголын Ардын Арми|МАХЦ]]-ийн салбар нэгж юм. Энэ дивиз 1939 оны [[Халх голын дайн]], 1945 оны [[1945 оны чөлөөлөх дайн|Чөлөөлөх дайнд]] оролцож үүрэг гүйцэтгэж байсан.Халх..." 863899 wikitext text/x-wiki '''8 дугаар морьт дивиз''' нь [[БНМАУ]]-ын [[Дорнод аймаг|Дорнод аймгийн]] Тамсагбулагд төвлөрсөн [[Монголын Ардын Арми|МАХЦ]]-ийн салбар нэгж юм. Энэ дивиз 1939 оны [[Халх голын дайн]], 1945 оны [[1945 оны чөлөөлөх дайн|Чөлөөлөх дайнд]] оролцож үүрэг гүйцэтгэж байсан.Халхголын дайнд тус дивизийг хурандаа Нянтайсүрэн, 1945 оны чөлөөлх дайнд дэд хурандаа М.Одсүрэн командлан, Зөвлөлт-Монголын морьт бүлэгт багтан оролцсон байдаг. == Түүх == [[БНМАУ]]-ын "[[Хувьсгалт Цэргийн Зөвлөл|Хувьсгалт Цэргийн Зөвлөлийн]] 1936 оны тушаалаар 22-р морьт хороо, 23-р морьт хороо, их бууны хороо, 8 дугаар хуягт дивизион болон холбооны анги, ар талын ангиуд"<ref>{{Cite book |title=Монгол цэргийн түүхийн товчоон (1911-1990) |year=1996 |location=Улаанбаатар |pages=222}}</ref> ыг нэгтгэж байгуулагдсан. == Бүтэц == Морьт дивиз нь 22-р морьт хороо, 23-р морьт [[хороо]] (2 морьт суман, 1 пулемётын сумантай), их бууны [[дивизион]], хуягт дивизион (хөнгөн болон дунд ангиллын хуягт сумантай), холбооны суман болон дивизийн сургуулиас бүрдсэн нийт 1531 [[офицер]], цэргээс бүрдэж байсан.{{Citation needed}} == Зэвсэглэл == Хөнгөн зэвсэг: [[76 мм-ийн их буу|76 мм-ийн 4 их буу]], [[Танк эсэргүүцэх 45 мм-ийн их буу|танк эсэргүүцэх 45 мм-ийн 6 их буу]], хүнд пулемёт 24, хөнгөн пулемёт 44, [[винтов]] 1279, гар буу 180, сэлэм 1060, Хуягт машин: [[БА-6]], [[БА-10]] хуягт машин 6, [[ФАИ хөнгөн хуягт]] 9, [[ЗИС-5]] маркийн ачааны автомашин 18, [[ГАЗ-АА]] маркийн ачааны автомашин 4, “Максим” пулемёттай зенитийн төхөөрөмж бүхий ГАЗ-АА маркийн ачааны автомашин 6, ЗИС-5 маркийн ус-тос цэнэглэгч автомашин 1, ЗИС-6 маркийн цистерн 1, эмнэлгийн автобус 2, II АК маркийн радиостанц 1, 5АК радиостанц 1, тачанк 24, сум тээвэрлэх хөсөг 42, хээрийн гал тогоо 17, түүнчлэн 1723 морь, 198 тэмээний орон тоотой байсан боловч бэлтгэгдсэн боловсон хүчин, буудлагын зэвсэг, их буу, хуягтын хүрэлцээ муугаас бүх дивиз ийм хэмжээний хангалттай байж чадаагүй байна.{{Citation needed}} == Холбоотой хуудас == * [[Монголын Ардын Арми|МАХЦ]] * [[Морьт дивиз]] * [[Халх голын дайн]] == Эшлэл == [[Ангилал:Халхын голын дайн]] [[Ангилал:Монголын Ардын арми]] [[Ангилал:Монголын Ардын армиын анги нэгтгэл]] [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчин]] [[Ангилал:1945 оны чөлөөлөх дайн]] [[Ангилал:Цэргийн анги нэгтгэл]] [[Ангилал:Цэргийн анги]] 1klapg7mmoe0o5xuopt0vkhnuxtt8uf 863904 863899 2026-07-29T02:42:23Z Bayarkhangai 1129 863904 wikitext text/x-wiki '''8 дугаар морьт дивиз''' нь [[БНМАУ]]-ын [[Дорнод аймаг|Дорнод аймгийн]] Тамсагбулагд төвлөрсөн [[Монголын Ардын Арми|МАХЦ]]-ийн салбар нэгж юм. Энэ дивиз 1939 оны [[Халх голын дайн]], 1945 оны [[1945 оны чөлөөлөх дайн|Чөлөөлөх дайнд]] оролцож үүрэг гүйцэтгэж байсан.Халхголын дайнд тус дивизийг хурандаа Нянтайсүрэн, 1945 оны чөлөөлх дайнд дэд хурандаа М.Одсүрэн командлан, Зөвлөлт-Монголын морьт бүлэгт багтан оролцсон байдаг. == Түүх == [[БНМАУ]]-ын "[[Хувьсгалт Цэргийн Зөвлөл|Хувьсгалт Цэргийн Зөвлөлийн]] 1936 оны тушаалаар 22-р морьт хороо, 23-р морьт хороо, их бууны хороо, 8 дугаар хуягт дивизион болон холбооны анги, ар талын ангиуд"<ref>{{Cite book |title=Монгол цэргийн түүхийн товчоон (1911-1990) |year=1996 |location=Улаанбаатар |pages=222}}</ref> ыг нэгтгэж байгуулагдсан. == Бүтэц == Морьт дивиз нь 22-р морьт хороо, 23-р морьт [[хороо]] (2 морьт суман, 1 пулемётын сумантай), их бууны [[дивизион]], хуягт дивизион (хөнгөн болон дунд ангиллын хуягт сумантай), холбооны суман болон дивизийн сургуулиас бүрдсэн нийт 1531 [[офицер]], цэргээс бүрдэж байсан.{{Citation needed}} == Зэвсэглэл == Хөнгөн зэвсэг: [[76 мм-ийн их буу|76 мм-ийн 4 их буу]], [[Танк эсэргүүцэх 45 мм-ийн их буу|танк эсэргүүцэх 45 мм-ийн 6 их буу]], хүнд пулемёт 24, хөнгөн пулемёт 44, [[винтов]] 1279, гар буу 180, сэлэм 1060, Хуягт машин: [[БА-6]], [[БА-10]] хуягт машин 6, [[ФАИ хөнгөн хуягт]] 9, [[ЗИС-5]] маркийн ачааны автомашин 18, [[ГАЗ-АА]] маркийн ачааны автомашин 4, “Максим” пулемёттай зенитийн төхөөрөмж бүхий ГАЗ-АА маркийн ачааны автомашин 6, ЗИС-5 маркийн ус-тос цэнэглэгч автомашин 1, ЗИС-6 маркийн цистерн 1, эмнэлгийн автобус 2, II АК маркийн радиостанц 1, 5АК радиостанц 1, тачанк 24, сум тээвэрлэх хөсөг 42, хээрийн гал тогоо 17, түүнчлэн 1723 морь, 198 тэмээний орон тоотой байсан боловч бэлтгэгдсэн боловсон хүчин, буудлагын зэвсэг, их буу, хуягтын хүрэлцээ муугаас бүх дивиз ийм хэмжээний хангалттай байж чадаагүй байна.{{Citation needed}} == Халхголын дайнд == 1939 оны 8 сарын 20-нд: Монгол-Зөвлөлтийн цэргийн ерөнхий давшилтанд Матадын 8 дугаар дивиз нь М.И.Потапатовын командалсан Өмнөд бүлгийн бүрэлдхүүнд багтаж баруун жигүүрийг халхлан өмнөх байрлалдаа байгаа дайсныг устга.." гэсэн дээд командлалын байлдааны тушаал авсан байна.Түүний командалсан Матадын 8 дугаар дивизийн Чойн Дугаржав даргатай 23 дугаар морьт хороо /"эх оронч" хэмээн алдаршсан БНМАУ-н баатар/ Эрс уулын овооноос Гэр чулууны зүүн талын нэргүй өндөрлөгийн чигт, 22 дугаар морьт хороо нь 23 дугаар морьт хорооны зүүн жигүүр болж Нэргүй өндөрлөгөөс Хулд уулын чиглэлийн өргөн зурваст давшсан байдаг. Д.Нянтайсүрэнгийн биечлэн удирдсан Матадын 8 дугаар дивизийн эдгээр дайчид дайсны эсэргүүцлийг ирмүүн дайралтаар бут цохиж Эрс уулын овооноос Хулд уулын овооны заагт гарч Монгол -Зөвлөлтийн анги салбаруудаас давшилтын хоёр дахь өдөр буюу хамгийн түрүүнд БНМАУ-н дархан хилээсээ дайсныг хөөн гаргасан мөнхийн гавьяаг байгуулжээ.. Матадын 8 дугаар дивиз 20 орчим километрын өргөн хориглолтонд орж 8 сарын 22-30 хүртэл дайсны олон удаа хэсэг бүлгээр хийсэн улайрсан дайралтыг гал болон сөрөх атакаар няцаан Монгол Зөвлөлтийн армийн "Өмнөд" бүлэглэл дайсныг бүслэж дуусах хүртэл эзэлсэн заагаа бат бэх барьж, баруун жигүүрийг найдвартай халхлан тулалдсан байдаг.Дивизийн байрлал дээр ирсэн "Залуу жанжин" корпус командлан захирагч Ж.Лхагвасүрэн байлдааны гавьяаг нь бахдан сайшааж дивизийн дарга, ахмад Д.Нянтайсүрэнд "хурандаа" дивизийн комиссар О.Дандгайд "хорооны комиссар" цолыг эх орныхоо торгон хилээс харийн дайсныг хөөн гаргаж эх нутагтаа эгэн оруулахгүйн төлөө үхэх сэхэхээ үзэн тулалдаж буй галын шугам дээр шагнажээ == Холбоотой хуудас == * [[Монголын Ардын Арми|МАХЦ]] * [[Морьт дивиз]] * [[Халх голын дайн]] == Эшлэл == [[Ангилал:Халхын голын дайн]] [[Ангилал:Монголын Ардын арми]] [[Ангилал:Монголын Ардын армиын анги нэгтгэл]] [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчин]] [[Ангилал:1945 оны чөлөөлөх дайн]] [[Ангилал:Цэргийн анги нэгтгэл]] [[Ангилал:Цэргийн анги]] c0pk3mgifjpaf9xym838bizecsu4uk6 0 147559 863905 2026-07-29T02:46:42Z Bayarkhangai 1129 Хуудас үүсгэв: "'''57-р тусгай корпус '''(57 ок) нь [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Улс]]ын (ЗСБНХУ) Зэвсэгт хүчний [[Улаан Арми|Ажилчин-Тариачны Улаан Арми]]йн бүрэлдэхүүн дэх [[цэргийн нэгтгэл]] ([[ерөнхий цэргийн корпус]]) юм. Энэхүү корпус нь 1930-иад..." 863905 wikitext text/x-wiki '''57-р тусгай корпус '''(57 ок) нь [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Улс]]ын (ЗСБНХУ) Зэвсэгт хүчний [[Улаан Арми|Ажилчин-Тариачны Улаан Арми]]йн бүрэлдэхүүн дэх [[цэргийн нэгтгэл]] ([[ерөнхий цэргийн корпус]]) юм. Энэхүү корпус нь 1930-иад оны сүүл үеэр [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын (БНМАУ) хил хязгаарыг хамгаалахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн түүхтэй. == 1936 он == 1936 оны 3 дугаар сарын 12-ны өдрийн Харилцан туслалцах тухай Зөвлөлт-Монголын протоколын дагуу найрамдалт Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын (цаашид БНМАУ гэх) нутаг дэвсгэрт ЗСБНХУ-ын Улаан Армийн цэргийн анги, нэгтгэлүүдийг байршуулсан. Өвөр Байгалийн цэргийн тойрог (цаашид ӨБЦТ гэх) БНМАУ-д цэргийн тусламж үзүүлэхээр цэргээ хуваарилж байв. Эдгээр цэргийг хоёр жилийн хугацаанд түр хугацаагаар нөхөн хангах үндсэн эх үүсвэр нь Өвөр Байгальд дислокацилагдаж (байрлаж) байсан 11 дүгээр механикжуулсан корпус (цаашид 11 мк гэх) байв. БНМАУ руу илгээхийн тулд 11 мк-ийн 6 дугаар механикжуулсан бригадын (цаашид 6 мехбр гэх) бүрэлдэхүүнээс буудлага-пулемётын батальон, артиллерийн (их бууны) батарей, тагнуулын ротыг, харин 11 мк-ийн 32 дугаар механикжуулсан бригадын (цаашид 32 мехбр гэх) бүрэлдэхүүнээс майор Швецовын командлсан танкийн 3 дугаар батальоныг томилон гаргажээ. 32 мехбр-ийн танкийн 3 дугаар батальон болон 6 мехбр-ийн буудлага-пулемётын батальоны суурин дээр Мотобуудлагын хуягт полк (цаашид Мхп гэх) байгуулагдаж, Монгол руу хөдөлсөн байна[1]. 3 дугаар сарын 31-нд Японы цэрэг (арван хоёр танк, гурван нисэх онгоцоор дэмжүүлсэн явган цэргийн ангиуд) БНМАУ-ын улсын хилийг нэвтэрч, Адагдулааны хилийн застав руу довтолжээ. Баатарлаг хилчид түрэмгийлэгчдийн даралтыг дөрвөн цагийн турш няцааж, улмаар туслахаар ирсэн цэргийн дэмжлэгтэйгээр довтолсон япончуудыг өөрийн нутаг дэвсгэрээс шахан гаргав. Хүн хүчний хувьд давуу байсан ч япончууд зуун үхдэл, хоёр сүйрсэн танк, олон тооны зэвсэг орхин, Монголын газраас аймхайлан зугтжээ. Энэхүү тулалдаанд Монголын хуягт машинууд оролцсон байна. Хуяг нэвтлэгч суманд олон тооны цооролт үүссэн байсан ч тэд дайсан руу таван удаа дайралтад орж, асар их хохирол учруулжээ. Нэг хуягт машин дайсны ар талд суулт өгсөн байна. Пулемётын сумаа дуусах үед түүний багийнхан Японы нэг салаа цэргийн эсрэг гардан тулаанд оржээ…[2 my6mz6rn2kt6hy8huhxheqz4d3wwq19 0 147560 863907 2026-07-29T02:59:03Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Рэнцэндоогийн Жигжид''' (1959 онд Улаанбаатар хотод төрсөн) Монгол Улсын Уул уурхайн яамны сайд, Япон Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт [[Элчин сайд]]. == Намтар == Р.Жигжид 1967–1977 онуудад Улаанбаатар хотын 10 жилийн 24 дүгээр дунд сургуулийг, улмаар МУИС-ийн фи..." 863907 wikitext text/x-wiki '''Рэнцэндоогийн Жигжид''' (1959 онд Улаанбаатар хотод төрсөн) Монгол Улсын Уул уурхайн яамны сайд, Япон Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт [[Элчин сайд]]. == Намтар == Р.Жигжид 1967–1977 онуудад Улаанбаатар хотын 10 жилийн 24 дүгээр дунд сургуулийг, улмаар МУИС-ийн физикийн ангийг төгссөн. 1980 оноос Японы нэхмэлийн дээд сургуульд сурч боловсрол эзэмшсэн анхны монгол оюутнуудын нэг болсон түүхтэй. Нэхмэлийн чиглэлээр "Говь" компанид дөрөвхөн жил ажилласан тэрбээр 1989 оноос Төлөвлөгөө, Эдийн засгийн хороонд гадаад харилцааны асуудал эрхэлсэн мэргэжилтнээр ажиллаж байсан. Р.Жигжид 1993 оноос Монгол Улсын Гадаад харилцааны яаманд шилжин ажилласан. * 1996–2000 онд: ГХЯ-ны Улс төрийн зөвлөх * 2004–2006 онд: Япон дахь Элчин сайдын яамны зөвлөх * 2006–2011 онд: Япон дахь Монгол Улсын Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд 1995 онд Монгол дахь Японд суралцаж төгсөгчдийн JUGAMO нийгэмлэг байгуулж удирдсан юм. Рэнцэндоогийн Жигжид 2012-2014 онд Уул уурхайн яамны Төрийн нарийн бичгийн дарга, 2014-2016 онд Монгол Улсын Уул уурхайн сайдаар тус тус ажилласан. 2016 оноос хойш Монгол, Японы харилцааг дэмжих “Түншийн холбоо” нийгэмлэгийн дэд ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байгаад, улмаар '''Ерөнхийлөгчөөр''' сонгогдон ажиллаж байна. Тус нийгэмлэгийг удирдаж, хоёр орны соёл, баримтат нэвтрүүлэг, ном товхимол гаргах зэрэг олон үйл ажиллагааг зохион байгуулжээ. == Шагнал == Тэрээр хоёр орны дипломат, эдийн засаг, соёлын харилцаанд оруулсан өндөр хувь нэмрийг нь үнэлж, 2018 онд Японы Эзэн хааны нэрэмжит “Мандах нар” одонгийн “Алт, мөнгөн од” зэрэглэлийн одонгоор шагнуулсан байна. 4zrmq6p0zhqz2k3zr6s3u34kp8awes7 2 147561 863911 2026-07-29T03:31:01Z Монгол, Хятад найрамдалт харилцааний нийтлэл 106368 “Бүс ба зам-Гэрэлт аялал” төслийн гэрээнд гарын үсэг зурав 863911 wikitext text/x-wiki '''“Бүс ба зам-Гэрэлт аялал” төслийн гэрээнд гарын үсэг зурав''' БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны Улаан загалмайн нийгэмлэг болон Монгол улаан загалмайн нийгэмлэгийн 2 талт хамтын ажиллагааны уулзалт 2026 оны 02 дугаар сарын 09-12-ны өдрүүдэд Хөх хотод болж байна. Хамтын ажиллагааны уулзалтыг нээж БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны Улаан загалмайн нийгэмлэгийн байнгын ажил хариуцсан дэд дарга Ян Фэн-и, Монголын улаан загалмай нийгэмлэгийн Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Н.Болормаа нар үг хэлсэн юм. Энэ үеэр талууд “Бүс ба зам-Гэрэлт аялал” төслийн хүрээнд хийгдсэн нүдний болорын хагалгаа, хамтын ажиллагааны үр дүн, 2026 онд хийх ажлын төлөвлөгөөгөө ярилцлаа.   Уулзалтын хүрээнд ӨМӨЗО-ны Улаан загалмайн хүмүүнлэгийн соёл боловсролын төв, “Гэрэлт аялал” нүдний эрүүл мэндийн сурталчилгааны баазтай танилцаж, туршлага судалсан юм.  Энэ үеэр 2026 онд хамтран хэрэгжүүлэх “Бүс ба зам-Гэрэлт аялал” төслийн гэрээнд гарын үсэг зурав.   Дашрамд дурдахад, Монголын улаан загалмай нийгэмлэг 2025 онд нүдний болор цайх эмгэгтэй 120 ахмадыг үнэ төлбөргүй хагалгаанд хамруулсан юм '''гэж Монголын Улаан загалмай нийгэмлэгээс мэдээллээ.''' эх сурвалж: MNB ax16acyced5430rjgb0smebavr9r6tg 0 147562 863912 2026-07-29T03:34:30Z Enkhjargalan Erdene 103463 Хуудас үүсгэв: "{{Short description|Form of programmed cell death}} {{Infobox anatomy | Name = Apoptosis | Latin = | Image = Apoptosis DU145 cells mosaic.jpg | Caption = Этопозидоор боловсруулсан (DU145|DU145 түрүү булчирхайн хорт хавдрын эс) нь олон тооны апоптотик биетүүд болон задарч буйг харуулсан зураг. Дэд зургуудыг (тоон фа..." 863912 wikitext text/x-wiki {{Short description|Form of programmed cell death}} {{Infobox anatomy | Name = Apoptosis | Latin = | Image = Apoptosis DU145 cells mosaic.jpg | Caption = Этопозидоор боловсруулсан (DU145|DU145 түрүү булчирхайн хорт хавдрын эс) нь олон тооны апоптотик биетүүд болон задарч буйг харуулсан зураг. Дэд зургуудыг (тоон фазын контраст микроскоп) ашиглан бүтээсэн, 61 цагийн (цаг хугацааны дараалсан микроскопийн дүрслэл) (time-lapse microscopy)-ийн бичлэгээс авсан болно. Оптик зузааныг өнгөөр ялган дүрсэлсэн бөгөөд зузаан нэмэгдэхийн хэрээр өнгө нь сааралаас шар, улаан, нил ягаан, эцэст нь хар өнгө рүү шилжинэ.[http://www.cellimagelibrary.org/images/43705<br />See the video at The Cell: An Image Library] | Width = 306 | Image2 = | Caption2 = | Precursor = | System = | Artery = | Vein = | Nerve = | Lymph = }} Апоптоз (эртний грек: ἀπόπτωσις, apóptōsis, утга нь "унах", "салах") нь олон эст организм болон мөөгөнцөр зэрэг зарим эукариот нэг эст бичил биетэнд явагддаг эсийн программчлагдсан үхлийн нэг хэлбэр юм. Энэхүү үйл явцын явцад биохимийн өөрчлөлтүүд үүсэж, эсийн хэлбэр, бүтэц өөрчлөгдөн эцэст нь эс үхдэг. Үүнд эсийн мембран бөмбөлөглөн товгор үүсэх (blebbing), эс агших, эсийн цөм задрах, хроматин нягтрах, ДНХ задрах, мөн мэдээлэгч РНХ (mRNA) задрах зэрэг өөрчлөлтүүд орно. Насанд хүрсэн хүний биед өдөр бүр дунджаар 50-70 тэрбум эс апоптозын замаар устдаг. Харин 8-14 настай хүүхдийн биед өдөрт ойролцоогоор 20-30 тэрбум эс апоптозоор устдаг. Апоптоз нь эсийн хурц гэмтлийн улмаас үүсдэг некроз-оос ялгаатай бөгөөд маш нарийн зохицуулалттай, хяналттай явагддаг үйл явц юм. Энэ нь организмын хөгжил, амьдралын мөчлөгт чухал үүрэгтэй. Жишээлбэл, хүний үр хөврөл хөгжих үед хуруунуудын хооронд байрлах эсүүд генетикийн хувьд зохицуулагдсан апоптозоор устсанаар хуруунууд бие биеэсээ салдаг. Некрозын үед эсийн агууламж гадна орчинд асгарч ойролцоох эдийг гэмтээдэг бол апоптозын үед эс нь апоптотик биетүүд гэж нэрлэгдэх жижиг хэсгүүдэд хуваагдаж, эдгээрийг фагоцит эсүүд залгин устгадаг тул эргэн тойрны эдэд гэмтэл учруулдаггүй. Апоптоз эхэлсний дараа түүнийг зогсоох боломжгүй байдаг тул энэхүү үйл явц маш нарийн зохицуулагддаг. Апоптоз нь дотоод (intrinsic) болон гадаад (extrinsic) гэсэн хоёр үндсэн замаар эхэлдэг. Дотоод замын үед эс өөрийн доторх стрессийг мэдэрч өөрийгөө устгадаг бол гадаад замын үед бусад эсээс ирсэн дохионы нөлөөгөөр устдаг. Мөн сул гадаад дохио нь дотоод замыг идэвхжүүлж болдог. Аль аль зам нь уургийг задлагч фермент болох каспазуудыг (caspases) идэвхжүүлснээр эсийн үхлийг өдөөдөг. Эхлээд эхлүүлэгч каспазууд идэвхжиж, дараа нь гүйцэтгэгч каспазуудыг идэвхжүүлснээр эсийн уургуудыг задалж, эсийг устгадаг. Апоптоз нь биологийн чухал үйл явц төдийгүй, түүний алдагдал нь олон төрлийн өвчинтэй холбоотой байдаг. Хэт их апоптоз нь эд эрхтний хатингаршил (атрофи) үүсгэх бол, апоптоз хангалтгүй явагдвал эсүүд хяналтгүй олширч, хорт хавдар зэрэг өвчин үүсэхэд хүргэдэг. Fas рецептор болон каспазууд нь апоптозыг дэмждэг бол Bcl-2 уургийн бүлгийн зарим гишүүд апоптозыг саатуулдаг. a039yy7sosb7lfm9u4o99x5l47n13nr 863913 863912 2026-07-29T03:34:57Z Enkhjargalan Erdene 103463 863913 wikitext text/x-wiki {{Short description|Form of programmed cell death}} {{Infobox anatomy | Name = Apoptosis | Latin = | Image = Apoptosis DU145 cells mosaic.jpg | Caption = Этопозидоор боловсруулсан (DU145|DU145 түрүү булчирхайн хорт хавдрын эс) нь олон тооны апоптотик биетүүд болон задарч буйг харуулсан зураг. Дэд зургуудыг (тоон фазын контраст микроскоп) ашиглан бүтээсэн, 61 цагийн (цаг хугацааны дараалсан микроскопийн дүрслэл) (time-lapse microscopy)-ийн бичлэгээс авсан болно. Оптик зузааныг өнгөөр ялган дүрсэлсэн бөгөөд зузаан нэмэгдэхийн хэрээр өнгө нь сааралаас шар, улаан, нил ягаан, эцэст нь хар өнгө рүү шилжинэ. | Width = 306 | Image2 = | Caption2 = | Precursor = | System = | Artery = | Vein = | Nerve = | Lymph = }} Апоптоз (эртний грек: ἀπόπτωσις, apóptōsis, утга нь "унах", "салах") нь олон эст организм болон мөөгөнцөр зэрэг зарим эукариот нэг эст бичил биетэнд явагддаг эсийн программчлагдсан үхлийн нэг хэлбэр юм. Энэхүү үйл явцын явцад биохимийн өөрчлөлтүүд үүсэж, эсийн хэлбэр, бүтэц өөрчлөгдөн эцэст нь эс үхдэг. Үүнд эсийн мембран бөмбөлөглөн товгор үүсэх (blebbing), эс агших, эсийн цөм задрах, хроматин нягтрах, ДНХ задрах, мөн мэдээлэгч РНХ (mRNA) задрах зэрэг өөрчлөлтүүд орно. Насанд хүрсэн хүний биед өдөр бүр дунджаар 50-70 тэрбум эс апоптозын замаар устдаг. Харин 8-14 настай хүүхдийн биед өдөрт ойролцоогоор 20-30 тэрбум эс апоптозоор устдаг. Апоптоз нь эсийн хурц гэмтлийн улмаас үүсдэг некроз-оос ялгаатай бөгөөд маш нарийн зохицуулалттай, хяналттай явагддаг үйл явц юм. Энэ нь организмын хөгжил, амьдралын мөчлөгт чухал үүрэгтэй. Жишээлбэл, хүний үр хөврөл хөгжих үед хуруунуудын хооронд байрлах эсүүд генетикийн хувьд зохицуулагдсан апоптозоор устсанаар хуруунууд бие биеэсээ салдаг. Некрозын үед эсийн агууламж гадна орчинд асгарч ойролцоох эдийг гэмтээдэг бол апоптозын үед эс нь апоптотик биетүүд гэж нэрлэгдэх жижиг хэсгүүдэд хуваагдаж, эдгээрийг фагоцит эсүүд залгин устгадаг тул эргэн тойрны эдэд гэмтэл учруулдаггүй. Апоптоз эхэлсний дараа түүнийг зогсоох боломжгүй байдаг тул энэхүү үйл явц маш нарийн зохицуулагддаг. Апоптоз нь дотоод (intrinsic) болон гадаад (extrinsic) гэсэн хоёр үндсэн замаар эхэлдэг. Дотоод замын үед эс өөрийн доторх стрессийг мэдэрч өөрийгөө устгадаг бол гадаад замын үед бусад эсээс ирсэн дохионы нөлөөгөөр устдаг. Мөн сул гадаад дохио нь дотоод замыг идэвхжүүлж болдог. Аль аль зам нь уургийг задлагч фермент болох каспазуудыг (caspases) идэвхжүүлснээр эсийн үхлийг өдөөдөг. Эхлээд эхлүүлэгч каспазууд идэвхжиж, дараа нь гүйцэтгэгч каспазуудыг идэвхжүүлснээр эсийн уургуудыг задалж, эсийг устгадаг. Апоптоз нь биологийн чухал үйл явц төдийгүй, түүний алдагдал нь олон төрлийн өвчинтэй холбоотой байдаг. Хэт их апоптоз нь эд эрхтний хатингаршил (атрофи) үүсгэх бол, апоптоз хангалтгүй явагдвал эсүүд хяналтгүй олширч, хорт хавдар зэрэг өвчин үүсэхэд хүргэдэг. Fas рецептор болон каспазууд нь апоптозыг дэмждэг бол Bcl-2 уургийн бүлгийн зарим гишүүд апоптозыг саатуулдаг. 1mv4z0wghrmqfs6tbslhgva9bwlnq1v 863914 863913 2026-07-29T03:37:16Z Enkhjargalan Erdene 103463 863914 wikitext text/x-wiki [[File:Apoptosis DU145 cells mosaic.jpg|thumb|upright|Этопозидоор боловсруулсан (DU145|DU145 түрүү булчирхайн хорт хавдрын эс) нь олон тооны апоптотик биетүүд болон задарч буйг харуулсан зураг. Дэд зургуудыг (тоон фазын контраст микроскоп) ашиглан бүтээсэн, 61 цагийн (цаг хугацааны дараалсан микроскопийн дүрслэл) (time-lapse microscopy)-ийн бичлэгээс авсан болно. Оптик зузааныг өнгөөр ялган дүрсэлсэн бөгөөд зузаан нэмэгдэхийн хэрээр өнгө нь сааралаас шар, улаан, нил ягаан, эцэст нь хар өнгө рүү шилжинэ.]] Апоптоз (эртний грек: ἀπόπτωσις, apóptōsis, утга нь "унах", "салах") нь олон эст организм болон мөөгөнцөр зэрэг зарим эукариот нэг эст бичил биетэнд явагддаг эсийн программчлагдсан үхлийн нэг хэлбэр юм. Энэхүү үйл явцын явцад биохимийн өөрчлөлтүүд үүсэж, эсийн хэлбэр, бүтэц өөрчлөгдөн эцэст нь эс үхдэг. Үүнд эсийн мембран бөмбөлөглөн товгор үүсэх (blebbing), эс агших, эсийн цөм задрах, хроматин нягтрах, ДНХ задрах, мөн мэдээлэгч РНХ (mRNA) задрах зэрэг өөрчлөлтүүд орно. Насанд хүрсэн хүний биед өдөр бүр дунджаар 50-70 тэрбум эс апоптозын замаар устдаг. Харин 8-14 настай хүүхдийн биед өдөрт ойролцоогоор 20-30 тэрбум эс апоптозоор устдаг. Апоптоз нь эсийн хурц гэмтлийн улмаас үүсдэг некроз-оос ялгаатай бөгөөд маш нарийн зохицуулалттай, хяналттай явагддаг үйл явц юм. Энэ нь организмын хөгжил, амьдралын мөчлөгт чухал үүрэгтэй. Жишээлбэл, хүний үр хөврөл хөгжих үед хуруунуудын хооронд байрлах эсүүд генетикийн хувьд зохицуулагдсан апоптозоор устсанаар хуруунууд бие биеэсээ салдаг. Некрозын үед эсийн агууламж гадна орчинд асгарч ойролцоох эдийг гэмтээдэг бол апоптозын үед эс нь апоптотик биетүүд гэж нэрлэгдэх жижиг хэсгүүдэд хуваагдаж, эдгээрийг фагоцит эсүүд залгин устгадаг тул эргэн тойрны эдэд гэмтэл учруулдаггүй. Апоптоз эхэлсний дараа түүнийг зогсоох боломжгүй байдаг тул энэхүү үйл явц маш нарийн зохицуулагддаг. Апоптоз нь дотоод (intrinsic) болон гадаад (extrinsic) гэсэн хоёр үндсэн замаар эхэлдэг. Дотоод замын үед эс өөрийн доторх стрессийг мэдэрч өөрийгөө устгадаг бол гадаад замын үед бусад эсээс ирсэн дохионы нөлөөгөөр устдаг. Мөн сул гадаад дохио нь дотоод замыг идэвхжүүлж болдог. Аль аль зам нь уургийг задлагч фермент болох каспазуудыг (caspases) идэвхжүүлснээр эсийн үхлийг өдөөдөг. Эхлээд эхлүүлэгч каспазууд идэвхжиж, дараа нь гүйцэтгэгч каспазуудыг идэвхжүүлснээр эсийн уургуудыг задалж, эсийг устгадаг. Апоптоз нь биологийн чухал үйл явц төдийгүй, түүний алдагдал нь олон төрлийн өвчинтэй холбоотой байдаг. Хэт их апоптоз нь эд эрхтний хатингаршил (атрофи) үүсгэх бол, апоптоз хангалтгүй явагдвал эсүүд хяналтгүй олширч, хорт хавдар зэрэг өвчин үүсэхэд хүргэдэг. Fas рецептор болон каспазууд нь апоптозыг дэмждэг бол Bcl-2 уургийн бүлгийн зарим гишүүд апоптозыг саатуулдаг. 9r6s2uvsjp3i460j2xdrr10k57gkd7o 0 147563 863916 2026-07-29T03:42:08Z Гэгээнжаргал 106104 Хуудас үүсгэв: "Этилен винил спирт нь этилен болон винил ацетатыг полимержүүлж, улмаар хяналттай сапонификацид саармагжуулах урвал оруулах замаар нийлэгжүүлдэг албан ёсны хуванцар сополимер юм. Винил спиртийн мономер нь ацетальдегид болж маш хурдан таутомерждэг тул..." 863916 wikitext text/x-wiki Этилен винил спирт нь этилен болон винил ацетатыг полимержүүлж, улмаар хяналттай сапонификацид саармагжуулах урвал оруулах замаар нийлэгжүүлдэг албан ёсны хуванцар сополимер юм. Винил спиртийн мономер нь ацетальдегид болж маш хурдан таутомерждэг тул этилен винил спиртийг мономеруудаас шууд нийлэгжүүлэх боломжгүй . Этилен ба винил спиртийн нэгжүүдийн харьцаа нь ихэвчлэн 27-оос 48 моль хувийн этилен хооронд хэлбэлзэж, боловсруулалтын чадварыг хийн саад тотгорын үзүүлэлтийг тэнцвэржүүлдэг. Этилен винил спирт нь арилжааны бүх полимерүүд дунд хий нэвтрүүлэх чадвар хамгийн багатай гэдгээрээ дэлхийд алдартай. Энэ нь хүчилтөрөгч, азот, нүүрстөрөгчийн давхар исэл болон органик уусгагчдын эсрэг онцгой саад тотгорыг бий болгож, эмзэг бүтээгдэхүүний шинэ байдлыг хадгалж, исэлдхээс сэргийлдэг. Гэсэн хэдий ч гидроксил бүлгүүд нь полимерийг гидрофил болгодог тул өндөр чийгшил эсвэл харьцангуй өндөр чийгэнд өртөх үед этилен винил спирт нь хий сааруулах чадварынхаа ихэнх хэсгийг алддаг. Чийгний мэдрэг чанарыг даван туулахын тулд этилен винил спиртийг ихэвчлэн полиэтилен эсвэл полипропилен зэрэг гидрофоб гаднах давхаргуудын хооронд хавчуулсан олон давхаргат хамтарсан шахмал бүтцийн доторх нил ягаан/нимгэн дотоод давхарга болгон боловсруулдаг. Этилен винил спирт хамтарсан шахмал бүтээгдэхүүнийг хүнсний сав баглаа боодлын хальс, саванд зориулан шахаж гаргадаг , эмийн цэврүү савнууд болон автомашины хуванцар түлшний саванд өргөнөөр ашигладаг бөгөөд энд этилен винил спирт давхарга нь дэгдэмхий түлшний уурыг хуванцар ханаар дамжин агаар мандалд нэвтрэхээс сэргийлдэг. [[Ангилал:Нийлэг материал]] fovyu2lk8zdg49petpfbxp2lwy9sov0 0 147564 863918 2026-07-29T03:54:02Z Bayarkhangai 1129 Хуудас үүсгэв: "Хэнтий аймгийн Дадал сумын нутагт Онон-Балж БЦГ, Дэгэн хавцал уулын эгц босоо хадан хясаанд Онон гол хашигдаж тойрон урсахдаа байгалийн онцгой нэгэн үзэмжийг бүтээсэн байдаг. Онон голын хад чулуунд цохигдон урсах шуугиан, ой модны навчсын сэрчигнэн хийс..." 863918 wikitext text/x-wiki Хэнтий аймгийн Дадал сумын нутагт Онон-Балж БЦГ, Дэгэн хавцал уулын эгц босоо хадан хясаанд Онон гол хашигдаж тойрон урсахдаа байгалийн онцгой нэгэн үзэмжийг бүтээсэн байдаг. Онон голын хад чулуунд цохигдон урсах шуугиан, ой модны навчсын сэрчигнэн хийсэх чимээтэй холилдон байгалийн сүрлэг аялгууг үүсгэдэг. МНТ-ны 129-р зүйлд ... Чингис, Жамухыг угтаж мордоод Даланбалжуд гэдэг газар байлдав. Чингис хаан Жамухад шахагдаж Онон мөрний Зээрэн хавцалд шургаж оров... гэдэг. Тэрхүү Зээрэн хавцал гэдэг нь энэ Дэгэн Жигэний хавцал мөн хэмээн судлаачид үзжээ. Домгоор бол, эрт цагт энэ нутагт Дэгэн гэдэг ноён Жигэн хэмээх үзэсгэлэнт хатантайгаа амьдардаг байжээ. Нэгэн удаа Дэгэн ноёных Онон голын хавцлаар олон тэмээн хөсөгтэй нүүдэл хийж яваад гэнэт хавцал руу хөл алдан Онон голын усанд унажээ. Дэгэн ноён, Жигэн хатан хоёр хавцал руу унаж байхдаа "Дэгэн ээ... Жигэн ээ..." гэж бие биенээ дуудсаар байжээ. Түүнээс хойш Онон голын энэ сүрлэг хавцлыг Дэгэн Жигэний хавцал гэж нэрлэжээ. Өөр нэгэн домогт, Дэгэн ноён ан хийж яваад морьтойгоо хавцлаас унаж нас баржээ. Үүнийг мэдсэн Жигэн хатан сэтгэл санаагаар унаж бүр алт мөнгөө ачаад баруун талын хавцлаас унаж амиа хорложээ. Ноёны унасан хавцлыг Дэгэн, хатны унасан хавцлыг Жигэн гэж нэрлэжээ. 19kbjpfqgw66xdyyl72d4vwfubpkek7 0 147565 863919 2026-07-29T03:56:22Z Гэгээнжаргал 106104 Хуудас үүсгэв: "Полититраметилен эфир гликол буюу политетрагидрофуран гэж нэрлэгддэг энэ бодис нь гидроксил функциональ бүлэгт харьялагддаг тетраметилен эфирийн давтагдсан нэгжүүдээс тогтсон шугаман полиэфир полиол юм. Үүнийг худалдаанд тетрагидрофураныг хүчлээр..." 863919 wikitext text/x-wiki Полититраметилен эфир гликол буюу политетрагидрофуран гэж нэрлэгддэг энэ бодис нь гидроксил функциональ бүлэгт харьялагддаг тетраметилен эфирийн давтагдсан нэгжүүдээс тогтсон шугаман полиэфир полиол юм. Үүнийг худалдаанд тетрагидрофураныг хүчлээр идэвхжүүлсэн цагираг нээх полимержилтээр үйлдвэрлэдэг. Полититраметилен эфир гликол нь өрөөний температурт ихэвчлэн лав маягийн цагаан хатуу бодис байдаг бөгөөд 20–30°C хэмд тунгалаг, өнгөгүй шингэн болж хайлдаг. Полититраметилен эфир гликол нь үндсэндээ өндөр үзүүлэлттэй полиуретан эластомер, термопластик полиуретан болон со-полиэфирэстер эластомер ширхэгүүдийг нийлүүлж гаргаж авахад зөөлөн сегментийн суурь материал болгож ашигладаг. Полититраметилен эфир гликолийн гол хэсэг дэх уян хатан эфирийн холбоосууд нь бага температурт тэсвэрлэх уян хатан чанар, механик сэргэлтийн өндөр үзүүлэлт, усанд задрах эсэргүүцэл болон полиэфирт суурилсан полиолуудтай харьцуулахад бичил биетний халдлагад тэсвэртэй байх онцгой шинж чанарыг олгодог. Полититраметилен эфир гликол ашиглан найруулсан арилжааны бүтээгдэхүүнүүдэд спортын хувцас, сунах чадвартай нэхмэл эдлэл, шахах хувцас зэрэгт өргөнөөр ашиглагддаг спандекс болон ликра ширхгүүд багтдаг. Аж үйлдвэрийн инженерчлэлд полититраметиленээс гаргаж авсан полиуретанаар удаан эдэлгээтэй дугуй, скейтбордын дугуй, гидравлик жийргэвч , үйлдвэрийн дамжуулагч сурвалж, автомашины тэнхлэг, усан онгоцны хоолой зэргийг үйлдвэрлэдэг. Мөн усанд тэсвэртэй байх онцгой чанар нь полититраметилен эфир гликолийг далайн доорх тоног төхөөрөмжийн бүрээс болон эмнэлгийн зориулалттай гуурсанд нэн тохиромжтой . [[Ангилал:Нийлмэл материал]] k6bmo57ox3c75jqy17vsg2w8g0hd5h6 0 147566 863920 2026-07-29T03:59:47Z Enkhjargalan Erdene 103463 Хуудас үүсгэв: "[[File:Molecular diagnostics qia symphony.jpg|thumbnail|right|Молекулын оношлогооны автоматжуулсан "QIAsymphony" платформыг ажиллуулж буй лабораторийн мэргэжилтэн.]] '''Молекулын оношлогоо''' нь геном болон протеом дахь биологийн маркеруудыг, мөн эсүүд генийг хэрхэн уураг болгон илэрхий..." 863920 wikitext text/x-wiki [[File:Molecular diagnostics qia symphony.jpg|thumbnail|right|Молекулын оношлогооны автоматжуулсан "QIAsymphony" платформыг ажиллуулж буй лабораторийн мэргэжилтэн.]] '''Молекулын оношлогоо''' нь геном болон протеом дахь биологийн маркеруудыг, мөн эсүүд генийг хэрхэн уураг болгон илэрхийлж байгааг шинжилдэг олон төрлийн арга, технологийн цогц юм. Энэ нь молекул биологийн аргуудыг эмнэлзүйн шинжилгээнд ашигладаг. Анагаах ухаанд молекулын оношлогоог өвчнийг оношлох, явцыг нь хянах, өвчлөх эрсдэлийг тодорхойлох, мөн тухайн өвчтөнд хамгийн үр дүнтэй эмчилгээний аргыг сонгоход ашигладаг. Үүнтэй адил хөдөө аж ахуйн биоаюулгүй байдлын салбарт таримал ургамал, мал сүргийн өвчнийг хянах, эрсдэлийг үнэлэх, шаардлагатай хорио цээрийн арга хэмжээг тодорхойлоход хэрэглэдэг. Өвчтөн болон түүний өвчний онцлогийг нарийвчлан шинжилснээр молекулын оношлогоо нь хувь хүнд тохирсон анагаах ухаан (personalised medicine)-ыг хэрэгжүүлэх боломжийг олгодог. Эдгээр шинжилгээг халдварт өвчин, хавдар судлал (онкологи), хүний лейкоцитын антиген (HLA)-ийн хэв шинж тогтоох, цусны бүлэгнэлтийн эмгэг, мөн фармакогеномик буюу ямар эм тухайн хүнд хамгийн үр дүнтэй байхыг генетикийн мэдээлэлд үндэслэн урьдчилан таамаглах зэрэг олон анагаахын салбарт өргөн ашигладаг. Молекулын оношлогоо нь биеийн шингэнд хийдэг эмнэлзүйн шинжилгээг хамардаг эмнэлзүйн хими (clinical chemistry)-тэй нягт холбоотой бөгөөд зарим талаар давхцдаг. klbqertm3rabt02ytnwh7tipjdbzyi5 0 147567 863922 2026-07-29T04:06:42Z Deku0316 106178 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1354138052|Zinc-finger nuclease]]" 863922 wikitext text/x-wiki Цайрын хурууны нуклеаз (ZFNs) нь цайрын хурууны ДНХ-тэй холбогддог домэйныг ДНХ-ийн хуваагдлын домэйнтэй нэгтгэснээр үүсдэг хиймэл рестрикцийн ферментүүд юм. Цайрын хурууны домэйнуудыг хүссэн ДНХ-ийн тодорхой дарааллыг чиглүүлэхээр зохион бүтээж болох бөгөөд энэ нь цайрын хурууны нуклеазэд нарийн, төвөгтэй геном доторх өвөрмөц дарааллыг чиглүүлэх боломжийг олгодог. Эндоген ДНХ-ийн засварлах механизмын давуу талыг ашигласнаар эдгээр урвалжуудыг дээд организмын геномыг нарийн өөрчлөхөд мөн ашигладаг. CRISPR/Cas9 болон TALEN-тэй хамт ZFN нь геном засварлах салбарт тэргүүлэгч хэрэгсэл юм. Үүнийг анх судлаач Шринивасан Чандрасегаран бүтээж эхлүүлсэн. f2mezfvy8md2lv0eoz1wb7iz7ichrog 0 147568 863923 2026-07-29T04:34:27Z Tsogzolmaa1 106142 Хуудас үүсгэв: "Теломер нь шугаман хромосомын төгсгөлд байрлах, давтагддаг ДНХ-уурагт бүтэц бөгөөд геномын ДНХ-ийг задралаас хамгаалж, хромосомын төгсгөлийг ДНХ-ийн гэмтэл гэж танигдахаас сэргийлдэг. Эс хуваагдах бүрт эцсийн хуулбарлалтын асуудалын улмаас теломер бо..." 863923 wikitext text/x-wiki Теломер нь шугаман хромосомын төгсгөлд байрлах, давтагддаг ДНХ-уурагт бүтэц бөгөөд геномын ДНХ-ийг задралаас хамгаалж, хромосомын төгсгөлийг ДНХ-ийн гэмтэл гэж танигдахаас сэргийлдэг. Эс хуваагдах бүрт эцсийн хуулбарлалтын асуудалын улмаас теломер богиносдог. Теломер хэт богино болоход эс хөгшрөлтийн төлөвт (сенесценц) шилжих эсвэл програмчлагдсан үхэл (апоптоз)-д ордог. '''Теломераза''' хэмээх фермент нь давтагдах дарааллыг нэмж теломерийг уртасгах чадвартай. Энэ фермент нь үржлийн эс, үүдэл эс болон олон төрлийн хорт хавдрын эсэд идэвхтэй байдаг бөгөөд эсүүдийн хязгааргүй хуваагдах чадварт (эсийн мөнх чанарт) хувь нэмэр оруулдаг. Теломерийн биологи нь хөгшрөлт, хорт хавдар болон нөхөн төлжих анагаах ухаантай нягт холбоотой. Богино теломер нь насжилттай холбоотой өвчин болон зарим удамшлын эмгэгтэй холбоотой байдаг бол теломеразын идэвхжил нь олон төрлийн хавдрын онцлог шинжийн нэг юм. Эмчилгээний стратеги нь нэг талаас хорт хавдрын үед теломеразыг дарангуйлах, нөгөө талаас доройтлын гаралтай өвчний үед түүний идэвхийг түр хугацаанд нэмэгдүүлэхэд чиглэдэг. Гэвч эдгээр хоёр арга нь аюулгүй байдал болон ёс зүйн асуудлыг дагуулдаг. Хичээлийн хэлэлцүүлгээр теломерийн уртыг хэрхэн хэмждэг, теломеразын үйл ажиллагаа яагаад маш нарийн зохицуулагддаг, мөн урт наслах боломж ба хорт хавдрын эрсдэлийн хоорондын тэнцвэр, харилцан хамаарлыг авч үзэж боломжтой. b74rjc2qhxvzrl0mh5qijt9x5hnesrr 0 147569 863925 2026-07-29T04:40:39Z Tsogzolmaa1 106142 Хуудас үүсгэв: "Дохио дамжуулалт нь эсүүд гаднах болон дотоод орчноос ирэх дохиог хэрхэн хүлээн авч, молекулын дараалсан урвалын гинжин хэлхээгээр дамжуулан хариу үйлдэл үзүүлдгийг тайлбарладаг. Эсийн мембран дээрх эсвэл эсийн дотор байрлах '''рецепторууд''' нь гормон,..." 863925 wikitext text/x-wiki Дохио дамжуулалт нь эсүүд гаднах болон дотоод орчноос ирэх дохиог хэрхэн хүлээн авч, молекулын дараалсан урвалын гинжин хэлхээгээр дамжуулан хариу үйлдэл үзүүлдгийг тайлбарладаг. Эсийн мембран дээрх эсвэл эсийн дотор байрлах '''рецепторууд''' нь гормон, өсөлтийн хүчин зүйл, нейротрансмиттер зэрэг '''лигандуудыг''' таньж, улмаар '''хоёрдогч дамжуулагчид''' (cAMP, Ca²⁺), '''киназ''', '''фосфатаз''', '''транскрипцийн хүчин зүйлүүд''' оролцсон эсийн доторх дохионы замуудыг идэвхжүүлдэг. Эдгээр дохионы каскадууд нь дохиог олон дахин өсгөн хүчжүүлж, эсийн үржил, ялгаран хөгжил, бодисын солилцооны өөрчлөлт, эсвэл апоптоз (програмчлагдсан эсийн үхэл) зэрэг тодорхой хариу үйлдлийг үүсгэдэг. Дохио дамжуулалтын хэвийн бус өөрчлөлт нь олон өвчний үндэс болдог. Жишээлбэл, өсөлтийн хүчин зүйлийн дохиолол хэт идэвхжих нь хорт хавдрын хөгжилд хүргэдэг бол инсулины дохиолол алдагдах нь чихрийн шижин өвчин үүсгэдэг. Зорилтот эмчилгээний аргууд (жишээлбэл, '''киназын дарангуйлагчид''') нь өвчнийг эмчлэх зорилгоор эдгээр дохионы замуудыг зохицуулдаг. Дохио дамжуулалтын сүлжээг '''системийн түвшинд''' ойлгох нь маш чухал. Учир нь эдгээр замууд хоорондоо харилцан нөлөөлж (cross-talk), мөн '''эргэх холбооны зохицуулалт''' (feedback)-аар эцсийн хариу үйлдлийг удирддаг. Хичээлийн хүрээнд '''MAPK дохиоллын зам''' зэрэг нэгэн дохионы замыг зураглан тайлбарлах, дохио хэрхэн өсгөн хүчждэгийг загварчлан үзүүлэх, мөн эмүүд дохио дамжуулалтын сүлжээнд хэрхэн нөлөөлдгийг хэлэлцэх зэрэг үйл ажиллагааг зохион байгуулж болно. dattzc3kn391jmzb0k8xs66zpwimo2p 0 147570 863931 2026-07-29T06:22:21Z Puuuujiikaaa 106106 Хуудас үүсгэв: "Полиоксазолин (POZ) Полиоксазолин, мөн поли(2-оксазолин) буюу POZ гэж нэрлэгддэг нь амьд катионы цагираг нээгч полимержилтээр синтезлэгддэг синтетик полимер юм. Оксазолины цагирагийн 2-р байрлал дахь орлуулагчийн химийн шинж чанараас хамааран полиоксазоли..." 863931 wikitext text/x-wiki Полиоксазолин (POZ) Полиоксазолин, мөн поли(2-оксазолин) буюу POZ гэж нэрлэгддэг нь амьд катионы цагираг нээгч полимержилтээр синтезлэгддэг синтетик полимер юм. Оксазолины цагирагийн 2-р байрлал дахь орлуулагчийн химийн шинж чанараас хамааран полиоксазолинуудыг өндөр гидрофоб буюу амфифиль материал хүртэл өргөн уснд уусдаг полимер болгон тохируулах боломжтой. Ялангуяа поли(2-метил-2-оксазолин) болон поли(2-этил-2-оксазолин) зэрэг полиоксазолинууд полиэтиленгликолийн (PEG) хувилбар болохоор биомедицин инженерчлэлийн салбарт томоохон анхаарал татсаар байна. Эдгээр нь физиологийн цусны эргэлтэд маш сайн стелс (нуугдмал) шинж чанар, биоийн нийцэмж, бага дархлаа өдөөх чанар үзүүлдэг ба PEG-д байдаг эфирийн холбоостой холбогдох исэлдэлтийн задралд өртөх чанар байхгүй. Түүнчлэн POZ полимерууд PEG-тэй харьцуулахад бага зуурамтгай чанар, өндөр дулааны тогтвортой байдал үзүүлдэг. Медицин болон эмийн салбарын хэрэглээнд полиоксазолинуудыг полимер-уургийн коньюгаци (нэгдэл), зорилтот эм хүргэх нано хэсгүүд, мицелл бүхий найрлагууд, антимикроб бүрхүүл зэрэгт ашигладаг. Медицин, эмийн салбараас гадна полиоксазолинуудыг өндөр гүйцэтгэлтэй халуун хайлдаг цавуу, коммерцийн тусгай тараагч бодис, керамик холбогч бодис, үсний загварчлалын найрлага, мөн үйлдвэрлэлийн хэвлэлийн бэх, пигментийн түдгэлзсэн найрлагад ашигладаг. [[Ангилал:Нийлэг материал]] 4ljb7wujjyn8drpen89ldqnbp94pkon 0 147571 863935 2026-07-29T08:44:07Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''17-р арми (ЗХУ)''' ([[Орос хэл|орос.]] 17-я армия (СССР))-1940-1946 онуудад ЗХУ-ын Зэвсэгт хүчний бүрэлдэхүүнд байсан цэргийн ажиллагаатай анги (нэгдсэн зэвсгийн арми) байв. Энэ нь Монголд (армийн штаб- Улаанбаатар) байрлаж байв. == Түүх == Зөвлөлтийн 17-р арми нь 1940 оны 6-..." 863935 wikitext text/x-wiki '''17-р арми (ЗХУ)''' ([[Орос хэл|орос.]] 17-я армия (СССР))-1940-1946 онуудад ЗХУ-ын Зэвсэгт хүчний бүрэлдэхүүнд байсан цэргийн ажиллагаатай анги (нэгдсэн зэвсгийн арми) байв. Энэ нь Монголд (армийн штаб- Улаанбаатар) байрлаж байв. == Түүх == Зөвлөлтийн 17-р арми нь 1940 оны 6-р сарын 21-нд ЗХУ-ын Батлан ​​​​хамгаалахын Ардын комиссарын (Батлан хамгаалахын сайд) тушаалаар Ар Байгалийн цэргийн тойрогт 1-р армийн бүлгийн үндсэн дээр байгуулагдсан. 1941 оны 9-р сарын 15-нд Ар Байгалийн фронтын нэг хэсэг болж байжээ. Зөвлөлт-Японы дайны үеэр 17-р арми Хянган-Мугдэн фронтын довтолгооны ажиллагаанд амжилттай тулалдсан. 1945 оны 8-р сарын 9-ний шөнө их буу, агаарын дэмжлэггүйгээр 17-р арми байлдааны ажиллагаа эхлүүлж, довтолгоонд орсон. Өдрийн төгсгөлд армийн гол хүч 50 км хүртэл урагшилж, 24 цагийн дотор ойролцоогоор 70 км замыг туулсан урагшлах ангиуд Табан-Нуурын орчимд хүрсэн. Хянган-Мүгдэн ажиллагааны гурав дахь өдөр Зөвлөлт-Монголын морин цэргийн механикжсан ангиудтай хамтран 17-р армийн цэргүүд [[Их Хянганы нуруу|Их Хянганы нурууны]] баруун өмнөд хэсэгт ойртсон. Ажиллагааны дараагийн өдрүүдэд армийн цэргүүд амжилттай гаталж, Линси мужид дайсны сөрөг довтолгоог няцаав. 1945 оны 8-р сарын 14-ний сүүлээр 17-р арми Дабаншань-Жинпень шугамыг эзэлжээ. 8-р сарын 16-нд Вуданчен хотыг чөлөөлөв. 1945 оны 8-р сарын сүүлээр фронтын морин цэрэг-механикжуулсан бүлэглэлтэй хамтран 17-р армийн гол хүч Линюань мужид хүрч, армийн нэг дивиз Шаньхайгуань хотын ойролцоох Ляодонг булангийн эрэгт хүрчээ. Тэнд 1945 оны 8-р сарын 31-нд 17-р арми байлдааны ажиллагаагаа дуусгажээ. Зөвлөлт-Японы дайн дууссаны дараа 1945 оны 9-р сард армийг Ар Байгаль-Амарын цэргийн тойрогт оруулсан. Гэсэн хэдий ч арми Монголд байрлаж байсан (төв нь [[Чойбалсан (хот)|Чойбалсан]] хотод байрладаг) бөгөөд 1946 оны 7-8-р сард татан буугдсан. == Удирдлага == === Командлагчид === * Романенко, Прокофий Логвинович (14.01.1941 - 15.05.1942), * Гастилович, Антон Иосифович (15.05.1942 - 18.11.1943), * Данилов, Алексей Ильич (18.11.1943 - 01.1946). === Цэргийн Зөвлөлийн гишүүд === * Новиков Степан Митрофанович (27.08.1940 - 27.11.1943), * Емельянов, Василий Нестерович (28.11.1943 - 6.08.1946), * Рассадин Александр Николаевич (9.07 - 3.09.1945). === Штабын дарга нар === * Гастилович, Антон Иосифович (06.1940 - 15.05.1942), * Протас, Семён Михайлович (15.05 - 9.11.1942), * Спиров, Алексей Яковлевич (9.11.1942 - 15.08.1946). pa2eccke6mcgk40p1n7h38ez3il9mha 0 147572 863936 2026-07-29T08:49:16Z Guyasu 106180 Шилийн гол лигт бүртгэл үүсгэх 863936 wikitext text/x-wiki = ШИЛИЙН ГОЛ АЙМАГ = '''Шилийн гол аймаг (хятад: 锡林郭勒盟，англи: Xilingol League)''' — Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны бүрэлдэхүүнд багтдаг засаг захиргааны нэгж бөгөөд аймаг зэрэглэлтэй. Өвөр Монголын төв хэсэгт орших бөгөөд нийслэл нь Шилийн хот юм. Монголын уламжлалт ардын соёл, хээр талын байгаль, мал аж ахуйн гол бүс нутаг болно. == Ерөнхий мэдээлэл == * Албан нэр：Шилийн гол аймаг * Засаг захиргааны зэрэг：Аймаг (хятад засаг захиргааны ангиллаар “мэн”) * Байршил：Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны төв хэсэг * Нийслэл：Шилийн хот * Газар нутгийн хэмжээ：202 600 хавтгай дөрвөлжин километр * Хүн ам：Ойролцоогоор 1.1 сая хүн * Үндэстэн：Монголчууд голлон суурьшдаг, мөн хятад, дагур, манж зэрэг үндэстнүүд амьдарна * Цаг уур：Хуурай хээр талын эх газрын цаг уур, өвөл хүйтэн, зун сэрүүн, хур тунадас харьцангуй бага == Газар зүй == Шилийн гол аймаг нь Өвөр Монголын төв хээр талд байрлана. Хойд талаараа Монгол Улстай хил залгана, баруун хэсэгт Улаанцав аймаг, өмнөд хэсэгт Хүххото хот, Чанчөд хот, зүүн талаараа Шилийн хошуу, Тунляо хоттой хиллэнэ. Нутаг дэвсгэрийн дийлэнх хэсгийг Шилийн хээр тал эзлэнэ. Энд уудам бэлчээр, нуур, гол мөрөн олонтой. Томоохон нууруудаас Хуннуур нуур, Дөнгө нуур алдартай. Бэлчээрийн баялаг ургамал нь мал аж ахуйг хөгжүүлэх таатай нөхцөл бүрдүүлдэг. == Засаг захиргааны хуваарь == Шилийн гол аймаг нь 2 хот, 9 хошуунаас бүрдэнэ. === Хотууд === # Шилийн хот (аймгийн төв) # Эрээн хот === Хошууд === # Зүүн Сөнөд хошуу # Баруун Сөнөд хошуу # Зүүн Ужимчин хошуу # Баруун Ужимчин хошуу # Абага хошуу # Абага баруун хошуу # Нөмөг хошуу # Шилийн хошуу # Дөрвөн хошуу == Түүх == Эрт цагт энэ нутгийг Хүннү, Сяньби, Жуужань, Түрэг, Монгол аймгууд ээлжлэн захирч байв. Монголын эзэнт гүрний үед Хубилай хааны удирдлага дор энэ бүс нутгийн ач холбогдол нэмэгдсэн. Мин, Чин улсын үед Сөнөд, Ужимчин, Абага, Нөмөг зэрэг монгол хошууд байгуулагдав. Чин улсын засаг захиргааны тогтолцооны дагуу өмнөд монголын хошуудын нэгдсэн нутаг болж байсан. 1947 онд Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон байгуулагдсаны дараа Шилийн гол аймгийн засаг захиргааны нэгжийн суурь тавигдсан. Олон удаа засаг захиргааны хуваарийн өөрчлөлт явагдаж, одоогийн хил хязгаар бүрдсэн. == Эдийн засаг == Мал аж ахуй нь аймгийн уламжлалт гол салбар. Сөнөд хонь, Ужимчин үхэр зэрэг нутгийн нэрт малын үүлдэр үржүүлдэг. Мах, сүү, ноос, ноолууран бүтээгдэхүүн гол экспортын бүтээгдэхүүн болно. Сүүлийн жилүүдэд байгалийн баялаг олборлолт, сэргээгдэх эрчим хүч (салхины цахилгаан, нарны эрчим хүч), аялал жуулчлал хурдацтай хөгжиж байна. Эрээн хот нь Хятад, Монгол Улсын хоорондын чухал хилийн худалдааны боомт юм. == Соёл == Шилийн гол аймаг нь Өмнөд Монголын монгол уламжлалт соёлын чухал төв. * '''Морин хуурын хөгжим, хөөмий, уртын дуу''' өргөн хөгжсөн; * Наадам тоглолт жил бүр зохиогддог. Морин уралдаан, бөх барилдаан, сур харваа уламжлалт гурван спорт зонхилно. * Монгол үндэстний хувцас, хоолны соёл, зан үйл сайн хадгалагдсаар байна. Дөрвөн хошууны Наадам, Сөнөд уртын дуу нь үндэсний хэмжээний соёлын өвд бүртгэгдсэн. == Аялал жуулчлал, алдартай газрууд == # Шилийн хээр үндэсний байгалийн цогцолбор газар # Хуннуур нуур # Дөрвөн хошууны бэлчээр # Эрээн хилийн боомт # Ужимчны хээр тал == Тээвэр == Авто зам, төмөр замын сүлжээ хөгжиж, Хүххото, Бээжин хоттой тогтмол холбогдоно. Шилийн хотод нисэх онгоцны буудал бий бөгөөд дотоодын томоохон хотууд руу нислэг үйлдэнэ. Эрээн боомтоор Монгол Улсын Улаанбаатар хоттой хуурай замын худалдаа, зорчигч тээвэр холбогдсон. == Чухал тэмдэглэл (Википедиа засварт зориулав) == Энэ бичвэр нь Монгол Кирилл бичгээр зохиогдсон бөгөөд Монгол Википедиагийн стандарт бүтэцтэй. Өөрчлөлт оруулах, эх сурвалж хавсаргах, статистик мэдээллийг шинэчлэх боломжтой. Газар зүй, түүхийн нэр томъёог Монгол Википедиа одоо хэрэглэж буй үг зүйтэй уялдуулан засварлаж болно. 436yt2o7gbnzkl99aqs517epj71k41m 863938 863936 2026-07-29T08:52:03Z Guyasu 106180 863938 wikitext text/x-wiki = ШИЛИЙН ГОЛ АЙМАГ = '''Шилийн гол аймаг (хятад: 锡林郭勒盟，англи: Xilingol League)''' — Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны бүрэлдэхүүнд багтдаг засаг захиргааны нэгж бөгөөд аймаг зэрэглэлтэй. Өвөр Монголын төв хэсэгт орших бөгөөд нийслэл нь Шилийн хот юм. Монголын уламжлалт ардын соёл, хээр талын байгаль, мал аж ахуйн гол бүс нутаг болно. == Ерөнхий мэдээлэл == * Албан нэр：Шилийн гол аймаг * Засаг захиргааны зэрэг：Аймаг (хятад засаг захиргааны ангиллаар “мэн”) * Байршил：Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны төв хэсэг * Нийслэл：Шилийн хот * Газар нутгийн хэмжээ：202 600 хавтгай дөрвөлжин километр * Хүн ам：Ойролцоогоор 1.1 сая хүн * Үндэстэн：Монголчууд голлон суурьшдаг, мөн хятад, дагур, манж зэрэг үндэстнүүд амьдарна * Цаг уур：Хуурай хээр талын эх газрын цаг уур, өвөл хүйтэн, зун сэрүүн, хур тунадас харьцангуй бага == Газар зүй == Шилийн гол аймаг нь Өвөр Монголын төв хээр талд байрлана. Хойд талаараа Монгол Улстай хил залгана, баруун хэсэгт Улаанцав аймаг, өмнөд хэсэгт Хүххото хот, Чанчөд хот, зүүн талаараа Шилийн хошуу, Тунляо хоттой хиллэнэ. Нутаг дэвсгэрийн дийлэнх хэсгийг Шилийн хээр тал эзлэнэ. Энд уудам бэлчээр, нуур, гол мөрөн олонтой. Томоохон нууруудаас Хуннуур нуур, Дөнгө нуур алдартай. Бэлчээрийн баялаг ургамал нь мал аж ахуйг хөгжүүлэх таатай нөхцөл бүрдүүлдэг. == Засаг захиргааны хуваарь == Шилийн гол аймаг нь 2 хот, 9 хошуунаас бүрдэнэ. === Хотууд === # Шилийн хот (аймгийн төв) # Эрээн хот === Хошууд === # Зүүн Сөнөд хошуу # Баруун Сөнөд хошуу # Зүүн Ужимчин хошуу # Баруун Ужимчин хошуу # Абага хошуу # Абага баруун хошуу # Нөмөг хошуу # Шилийн хошуу # Дөрвөн хошуу == Түүх == Эрт цагт энэ нутгийг Хүннү, Сяньби, Жуужань, Түрэг, Монгол аймгууд ээлжлэн захирч байв. Монголын эзэнт гүрний үед Хубилай хааны удирдлага дор энэ бүс нутгийн ач холбогдол нэмэгдсэн. Мин, Чин улсын үед Сөнөд, Ужимчин, Абага, Нөмөг зэрэг монгол хошууд байгуулагдав. Чин улсын засаг захиргааны тогтолцооны дагуу өмнөд монголын хошуудын нэгдсэн нутаг болж байсан. 1947 онд Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон байгуулагдсаны дараа Шилийн гол аймгийн засаг захиргааны нэгжийн суурь тавигдсан. Олон удаа засаг захиргааны хуваарийн өөрчлөлт явагдаж, одоогийн хил хязгаар бүрдсэн. == Эдийн засаг == Мал аж ахуй нь аймгийн уламжлалт гол салбар. Сөнөд хонь, Ужимчин үхэр зэрэг нутгийн нэрт малын үүлдэр үржүүлдэг. Мах, сүү, ноос, ноолууран бүтээгдэхүүн гол экспортын бүтээгдэхүүн болно. Сүүлийн жилүүдэд байгалийн баялаг олборлолт, сэргээгдэх эрчим хүч (салхины цахилгаан, нарны эрчим хүч), аялал жуулчлал хурдацтай хөгжиж байна. Эрээн хот нь Хятад, Монгол Улсын хоорондын чухал хилийн худалдааны боомт юм. == Соёл == Шилийн гол аймаг нь Өмнөд Монголын монгол уламжлалт соёлын чухал төв. * '''Морин хуурын хөгжим, хөөмий, уртын дуу''' өргөн хөгжсөн; * Наадам тоглолт жил бүр зохиогддог. Морин уралдаан, бөх барилдаан, сур харваа уламжлалт гурван спорт зонхилно. * Монгол үндэстний хувцас, хоолны соёл, зан үйл сайн хадгалагдсаар байна. Дөрвөн хошууны Наадам, Сөнөд уртын дуу нь үндэсний хэмжээний соёлын өвд бүртгэгдсэн. == Аялал жуулчлал, алдартай газрууд == # Шилийн хээр үндэсний байгалийн цогцолбор газар # Хуннуур нуур # Дөрвөн хошууны бэлчээр # Эрээн хилийн боомт # Ужимчны хээр тал == Тээвэр == Авто зам, төмөр замын сүлжээ хөгжиж, Хүххото, Бээжин хоттой тогтмол холбогдоно. Шилийн хотод нисэх онгоцны буудал бий бөгөөд дотоодын томоохон хотууд руу нислэг үйлдэнэ. Эрээн боомтоор Монгол Улсын Улаанбаатар хоттой хуурай замын худалдаа, зорчигч тээвэр холбогдсон. b4fashl55swfda0z6kgnotqcvgelbyf 0 147573 863937 2026-07-29T08:50:08Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:П. Л. Романенко.jpg|thumb]] '''Прокофий Романенко''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Прокофий Логвинович Романенко,'' 1897 оны 2-р сарын 25-нд төрсөн- 1949 оны 3-р сарын 10-нд нас барсан) — Зөвлөлтийн цэргийн жанжин, хурандаа генерал (1944). Монгол дахь Зөвлөлтийн 17 дугаар арми (ЗХУ)|1..." 863937 wikitext text/x-wiki [[Файл:П. Л. Романенко.jpg|thumb]] '''Прокофий Романенко''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Прокофий Логвинович Романенко,'' 1897 оны 2-р сарын 25-нд төрсөн- 1949 оны 3-р сарын 10-нд нас барсан) — Зөвлөлтийн цэргийн жанжин, хурандаа генерал (1944). Монгол дахь Зөвлөлтийн [[17 дугаар арми (ЗХУ)|17 дугаар армийн]] командлагч. 8tk7qm1883abhyfuwt7j135gppe8x5a 0 147574 863939 2026-07-29T09:09:15Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Монголын яс, эвэр сийлбэр нь Монголын нүүдэлчин соёлын өндөр төлөөлөл болсон уламжлалт гар урлал юм. Нүүдэлчин ард түмний "бүх зүйлийг хамгийн ихээр ашиглах" философийн ачаар малын яс, эвэр, шүд зэрэг байгалийн гаралтай материалууд нь монгол гар урчуудын..." 863939 wikitext text/x-wiki Монголын яс, эвэр сийлбэр нь Монголын нүүдэлчин соёлын өндөр төлөөлөл болсон уламжлалт гар урлал юм. Нүүдэлчин ард түмний "бүх зүйлийг хамгийн ихээр ашиглах" философийн ачаар малын яс, эвэр, шүд зэрэг байгалийн гаралтай материалууд нь монгол гар урчуудын гарт урлагийн асар их эрч хүчээр дүүрэн байдаг.<ref>{{Cite web |title=LKHAM GALLERY – Based in Ulaanbaatar, Mongolia, Lkham Gallery strives to promote contemporary art and culture of the Mongolian-speaking world and the broader Central Asian region. Lkham represents both emerging and mid-career artists working in a wide range of media. |url=https://lkhamgallery.com/ |access-date=2026-07-29 |language=en-US}}</ref> ex1z4ckgclsye697v0j2f5lqjr044rq 0 147575 863941 2026-07-29T09:14:55Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Монголын танка урлаг (монгол хэлээр ихэвчлэн "бүс зургийн урлаг" буюу Төвдийн буддын шашны нөлөөгөөр ерөнхийд нь Танка гэж нэрлэдэг) бол Монголын өндөрлөгийн өвөрмөц шашин, соёлын урлагийн үнэт өв юм. Хэдийгээр шашны дэг жагяа, үндсэн дүрслэлийн арга бар..." 863941 wikitext text/x-wiki Монголын танка урлаг (монгол хэлээр ихэвчлэн "бүс зургийн урлаг" буюу Төвдийн буддын шашны нөлөөгөөр ерөнхийд нь Танка гэж нэрлэдэг) бол Монголын өндөрлөгийн өвөрмөц шашин, соёлын урлагийн үнэт өв юм. Хэдийгээр шашны дэг жагяа, үндсэн дүрслэлийн арга барилын хувьд Төвдийн буддын шашнаас гаралтай боловч түүхэн урт хугацааны явцад нүүдэлчин соёлын гоо зүй, байгаль газарзүйн онцлог, хятад болон төв Азийн олон талт соёлын элементүүдийг гүнзгий шингээж, тодорхой онцлог бүхий '''"Монгол танка"''' хэв маягийг бүтээжээ.<ref>{{Citation |title=唐卡 |date=2026-04-27 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E5%94%90%E5%8D%A1&oldid=92432322 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-29 |language=zh}}</ref> 75icigdxxcfcxuonst78y9gt4zijq9v 0 147576 863942 2026-07-29T09:19:37Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Уламжлалт монгол бичиг гэдэг нь монгол хэлийг бичихэд ашигладаг авиа зүйн бичгийг хэлнэ. Энэ нь бүрэн авиа зүйн бичиг бөгөөд Монгол улсын албан ёсны бичиг, мөн Хятадын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны сургалтын бичиг үсгийн нэг юм. Цагаан толгой нь Согдын..." 863942 wikitext text/x-wiki Уламжлалт монгол бичиг гэдэг нь монгол хэлийг бичихэд ашигладаг авиа зүйн бичгийг хэлнэ. Энэ нь бүрэн авиа зүйн бичиг бөгөөд Монгол улсын албан ёсны бичиг, мөн Хятадын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны сургалтын бичиг үсгийн нэг юм. Цагаан толгой нь Согдын цагаан толгойн Уйгур бичгээс гаралтай бөгөөд 800 гаруй жилийн түүхтэй бөгөөд монгол ард түмэн амьдардаг газар нутагт өргөн хэрэглэгддэг.<ref>{{Citation |title=传统蒙古文 |date=2026-07-25 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E4%BC%A0%E7%BB%9F%E8%92%99%E5%8F%A4%E6%96%87&oldid=93640684 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-29 |language=zh}}</ref> jmg3pmwa4zjl4l1hp743klqlpzx6hgc 0 147577 863943 2026-07-29T09:23:38Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Си Чуань 1985 онд Бээжингийн Их Сургуулийн Англи хэлний тэнхимийг төгссөн. Тэрээр 1980-аад оноос шүлэг бичиж эхэлсэн бөгөөд *Trendency*, *Ordern Chinese Poetry* зэрэг яруу найргийн сэтгүүлүүдийг редакторлох ажилд оролцсон. Си Чуань бол оюуны яруу найргийн бүлгийн төлөөлөгч..." 863943 wikitext text/x-wiki Си Чуань 1985 онд Бээжингийн Их Сургуулийн Англи хэлний тэнхимийг төгссөн. Тэрээр 1980-аад оноос шүлэг бичиж эхэлсэн бөгөөд *Trendency*, *Ordern Chinese Poetry* зэрэг яруу найргийн сэтгүүлүүдийг редакторлох ажилд оролцсон. Си Чуань бол оюуны яруу найргийн бүлгийн төлөөлөгчдийн нэг бөгөөд түүний бүтээлүүд нь орчин үеийн Хятадын яруу найргийн хөгжилд чухал нөлөө үзүүлсэн.<ref>{{Citation |title=西川 (诗人) |date=2024-07-13 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E8%A5%BF%E5%B7%9D_(%E8%AF%97%E4%BA%BA)&oldid=83387857 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-29 |language=zh}}</ref> 0zkn7o5ys9lld61uuqvjdar0jbez9r6 0 147578 863944 2026-07-29T09:27:02Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Баруун хагас бөмбөрцөгт байрладаг Америкийн Нэгдсэн Улс нь гурван хэсгээс бүрдэнэ: зэргэлдээ АНУ, Аляск, Хавай. Зэргэлдээ АНУ нь Мексик, Канадын хооронд оршдог бөгөөд Хойд Америкийн 48 хөрш зэргэлдээ мужийг агуулдаг. Аляск бол Хойд Америкийн хамгийн бару..." 863944 wikitext text/x-wiki Баруун хагас бөмбөрцөгт байрладаг Америкийн Нэгдсэн Улс нь гурван хэсгээс бүрдэнэ: зэргэлдээ АНУ, Аляск, Хавай. Зэргэлдээ АНУ нь Мексик, Канадын хооронд оршдог бөгөөд Хойд Америкийн 48 хөрш зэргэлдээ мужийг агуулдаг. Аляск бол Хойд Америкийн хамгийн баруун хойд хэсэгт орших хойг юм. Хавай бол Номхон далайд орших арлын бүлэг юм. Нэмж дурдахад, Номхон далай болон Карибын тэнгист Пуэрто Рико зэрэг АНУ-ын нутаг дэвсгэрүүд байдаг. Газарзүйн хувьд "зэргэлдээ АНУ" гэсэн нэр томъёо нь ерөнхийдөө эх газрын АНУ-ын зэргэлдээ 48 муж, мөн Колумбын тойргийг хэлдэг бөгөөд үүнд Аляск, Хавай, Пуэрто Рико, Гуам, АНУ-ын Виржинийн арлууд, Америкийн Самоа, Хойд Марианы арлууд болон арван нэгэн хүнгүй арлыг оруулаагүй (үүнээс Бахонуэбо Шоал, Серра да Шоал нар маргаантай бөгөөд Колумбын захиргаанд байдаг).<ref>{{Citation |title=美国 |date=2026-07-01 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%BE%8E%E5%9B%BD&oldid=93272419 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-29 |language=zh}}</ref> n21xkocnpkycb4fxgbc4fywljcbfll6 0 147579 863945 2026-07-29T09:34:02Z Сарнай258 106342 Хуудас үүсгэв: "Америкийн Нэгдсэн Улс нь 17,000 гаруй уугуул ургамал, модны төрөл зүйлтэй бөгөөд энэ нь дэлхийн хамгийн биологийн олон янз байдалтай сэрүүн бүс нутгийн нэг юм. Зөвхөн Калифорни мужид 5,000 зүйл байдаг бөгөөд ургамлын ертөнц нь халуун орны бүсээс Арктик хүртэл..." 863945 wikitext text/x-wiki Америкийн Нэгдсэн Улс нь 17,000 гаруй уугуул ургамал, модны төрөл зүйлтэй бөгөөд энэ нь дэлхийн хамгийн биологийн олон янз байдалтай сэрүүн бүс нутгийн нэг юм. Зөвхөн Калифорни мужид 5,000 зүйл байдаг бөгөөд ургамлын ертөнц нь халуун орны бүсээс Арктик хүртэл янз бүр байдаг. АНУ нь дэлхийн хамгийн олон янзын ургамалтай боловч уугуул бус мянга мянган түрэмгий зүйл нь заримдаа уугуул ургамал, амьтны аймагт нөлөөлдөг. Эх газрын Америкийн Нэгдсэн Улс нь 400 гаруй хөхтөн амьтан, 700 зүйл шувуу, 500 зүйл мөлхөгч, хоёр нутагтан, 900,000 зүйлийн мэдэгдэж буй шавьжны өлгий нутаг юм. Олон ургамал, амьтан уугуул нутаг дэвсгэртээ хязгаарлагдсан бол зарим нь устах аюулд орсон.<ref>{{Citation |title=美国 |date=2026-07-01 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%BE%8E%E5%9B%BD&oldid=93272419 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-29 |language=zh}}</ref> 444u1m3ty41ztz2c5rfvy1v6ej7dp2x 0 147580 863946 2026-07-29T09:35:52Z Сарнай258 106342 Хуудас үүсгэв: "Йеллоустоун үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн нь АНУ-ын анхны үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн бөгөөд 1872 онд Улисс С. Грантын гарын үсэг зурсан хуулиар байгуулагдсан дэлхийн анхны үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн юм. 1916 онд Үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнгийн үйлчилгээн..." 863946 wikitext text/x-wiki Йеллоустоун үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн нь АНУ-ын анхны үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн бөгөөд 1872 онд Улисс С. Грантын гарын үсэг зурсан хуулиар байгуулагдсан дэлхийн анхны үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн юм. 1916 онд Үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнгийн үйлчилгээний тухай хууль батлагдаж, эдгээр цэцэрлэгт хүрээлэнг удирдах Үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнгийн албыг (Дотоод хэргийн яамны харьяа) байгуулжээ. Үүний зорилго нь "байгалийн ландшафт, ан амьтан, түүхэн дурсгалт газруудыг хамгаалах, хүмүүст амралт зугаалгаар хангах, эдгээр газруудыг хадгалж, ирээдүй хойч үедээ өвлүүлэх" явдал юм.<ref>{{Citation |title=美国 |date=2026-07-01 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%BE%8E%E5%9B%BD&oldid=93272419 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-29 |language=zh}}</ref> 0v66p7x6y4a7gnvre3vo63q55fy34dh 0 147581 863947 2026-07-29T09:37:29Z Baatar.b.90 106205 Created by translating the page "[[:zh:Special:Redirect/revision/93039724|甘其毛都口岸]]" 863947 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>'''Ганцмод боомт''' нь Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Баяннуур хотын Урадын Дунд хошууны Ганцмод сууринд байрладаг улсын I зэрэглэлийн авто замын боомт юм. Тус боомтыг Өвөр Монголын Хилээр Нэвтрэх, Гарах Хилийн Шалган Нэвтрүүлэх Ерөнхий Газрын харьяа Ганцмод Хилээр Нэвтрэх, Гарах Хилийн Шалган Нэвтрүүлэх Газар болон Хөх хотын Гаалийн газрын харьяа Урадын гааль хамтран хариуцдаг. Хилээр Монгол Улсын '''Гашуунсухайт боомт'''-той холбогддог бөгөөд 1989 онд түр ачаа нэвтрүүлэх цэг хэлбэрээр ашиглалтад орж, 1992 онд улсын I зэрэглэлийн боомтын статустай болсон. Тус боомт нь Хятад, Монголын худалдаа, ялангуяа нүүрсний тээвэрлэлтийн хамгийн чухал гарцуудын нэг бөгөөд жилд '''42.433 сая тонн''' хүртэл ачаа нэвтрүүлэх хүчин чадалтай. '''Ганцмод боомт''' (монгол бичиг: ，кирилл: '''Ганцмод боомт'''), өмнө нь '''Ганцмодао боомт''' хэмээн нэрлэгдэж байсан бөгөөд Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны хуурай замын хилийн боомт юм. Тус боомт нь Баяннуур хотын Урадын Дунд хошууны Ганцмод сууринд байрладаг бөгөөд Монгол Улсын Өмнөговь аймгийн '''Гашуунсухайт боомт'''-той хиллэн оршдог. Уг боомт нь 1989 онд түр ачаа нэвтрүүлэх цэгийн статустайгаар байгуулагдаж, 1992 онд улсын I зэрэглэлийн улирлын чанартай боомт болж өргөтгөгдөн, 2009 онд жилийн турш ажиллагаатай байнгын нээлттэй боомт болсон. Өнөөдөр Ганцмод боомт нь Өвөр Монголын хамгийн их ачаа нэвтрүүлэлт, худалдааны эргэлттэй авто замын хилийн боомт төдийгүй БНХАУ, Монгол Улсын хоорондох хамгийн их ачаа тээврийн урсгалтай авто замын боомт бөгөөд мөн БНХАУ-ын хэмжээнд хамгийн их ачаа нэвтрүүлдэг авто замын хилийн боомт юм. == Байршил ба тээвэр == '''Ганцмод боомт''' нь Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Баяннуур хотын Урадын Дунд хошууны Ганцмод сууринд байрладаг бөгөөд хошууны төв Хайлюйту суурингаас '''133 км''' зайтай. Тус боомт нь Хятад–Монголын хилийн '''703 дугаар хилийн тэмдэг'''-ийн ойролцоо оршиж, Монгол Улсын Өмнөговь аймгийн '''Ханбогд сумын Гашуунсухайт боомт''' (мөн '''Гашуунсухайт боомт''' гэж нэрлэдэг)-той шууд холбогддог. Мөн Азийн хамгийн их нөөцтэй зэсийн орд '''Оюутолгой'''-гоос '''90 км''', Монгол Улсын хамгийн том нүүрсний орд '''Тавантолгой'''-гоос '''265 км''', Өмнөговь аймгийн төв '''Даланзадгад''' хотоос '''330 км''', Монгол Улсын нийслэл '''Улаанбаатар''' хотоос '''615 км''' зайд байрладаг. Ганцмод боомт нь Монгол Улсын ашигт малтмалын экспортын хамгийн богино тээврийн гарц төдийгүй БНХАУ-ын '''«Бүс ба Зам»''' санаачилга болон Монгол Улсын '''«Талын зам»''' хөгжлийн стратегийг холбох чухал зангилааны нэг бөгөөд '''Хятад–Монгол–Оросын эдийн засгийн коридор'''-ын гол зангилаа юм. '''Тээврийн хувьд''', Ганцмод боомт нь '''212 дугаар мужийн авто зам''', '''242 дугаар улсын авто зам''', мөн '''Ганьцюань төмөр зам'''-ын хойд төгсгөлийн цэг юм. Үүнээс гадна тус боомт руу хүрэх '''G0616 Ганцмод–Хайлюйту хурдны авто зам''' (товчоор '''Ганьхай хурдны зам''') нь '''2024 оны 12 дугаар сарын 30-нд''' ашиглалтад орсон. Энэхүү хоёр чиглэлтэй, дөрвөн эгнээ бүхий хурдны авто зам нь ойролцоогоор '''131 км''' урт бөгөөд '''Бээжин–Төвөдийн хурдны авто замын 16 дахь холболтын шугам''' юм. '''2025 оны 5 дугаар сарын 14-нд''', Хятад–Монголын '''Ганцмод–Гашуунсухайт төмөр зам'''-ын бүтээн байгуулалтын нээлтийн ёслол Ганцмод боомтод болсон. Энэхүү төмөр зам нь '''Ганьцюань төмөр замын Ганцмод өртөө''', '''Ганцмод боомт''', Монгол Улсын '''Гашуунсухайт боомт''', '''Гашуунсухайт өртөө'''-г холбох бөгөөд '''Эрээн–Замын-Үүдийн төмөр зам'''-ын дараах Хятад, Монголыг холбосон '''хоёр дахь хил дамнасан төмөр зам''' болох юм. == Түүх == '''「Ганцмод」''' нь монгол үг бөгөөд '''«ганц мод»''' буюу '''«цорын ганц мод»''' гэсэн утгатай. Ганцмод боомт оршдог Ганцмодын бүс нутаг нь Чин улсын үед монгол, хятад худалдаачдын худалдаа, солилцооны чухал төв байснаас гадна Жанчхүү (Жанчхүү хот) болон Улаанбаатар хотыг холбосон алдарт '''«Түмэн газрын тэмээн жин»'''-гийн дайран өнгөрдөг замын нэг хэсэг байв. '''1989 оны 12 дугаар сард''' Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Ардын Засгийн газар '''〔1989〕120 дугаар''' албан бичгийг гарган, '''Ганцмодао''' дахь Хятад–Монголын хилийн худалдааны '''түр ачаа нэвтрүүлэх цэг''' байгуулахыг зөвшөөрсөн бөгөөд хоёр сарын дараа анхны ачаа тээврийг нэвтрүүлжээ. Тухайн үед тус цэг нь худалдааны зориулалттай ердөө '''хоёр монгол гэртэй''' байсан бөгөөд арьс шир, ноос ноолуур, гар урлалын бүтээгдэхүүн, үр тариа, цай болон өдөр тутмын хэрэглээний барааг арилжаалдаг байв. '''1992 оны 3 дугаар сард''' Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Төрийн зөвлөл '''〔1992〕25 дугаар''' албан бичгийг гарган, '''Ганцмодао''' түр ачаа нэвтрүүлэх цэгийг '''улсын I зэрэглэлийн улирлын чанартай хоёр талын хуурай замын боомт''' болгон ахиулахыг зөвшөөрөв. Дөрвөн сарын дараа тус боомт анх удаа улирлын журмаар албан ёсоор нээгдэж, Хятад, Монголын хоорондын худалдааны гол бараа нь '''арматур болон цемент''' болж өөрчлөгджээ。 '''2004 оны 7 дугаар сард''' Хятад, Монголын Засгийн газрууд '''«Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Засгийн газар болон Монгол Улсын Засгийн газар хоорондын Хятад–Монголын хилийн боомт болон түүний удирдлагын тогтолцооны тухай хэлэлцээр»'''-т гарын үсэг зурж, '''Ганцмодао боомт'''-ыг хоёр улсын хооронд '''жилийн турш нээлттэй ажиллагаатай хоёр талын боомт''' болгон ахиулжээ. Үүний дараа '''2007 оны 9 дугаар сард''' Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Төрийн зөвлөл '''〔2007〕85 дугаар''' албан бичгийг гарган, боомтын нэрийг '''«Ганцмодао боомт»'''-оос '''«Ганцмод боомт»''' болгон өөрчилж, түүнийг '''Хятад–Монголын хоёр талын жилийн турш нээлттэй авто замын хилийн боомт''' хэмээн тогтоов. '''2009 оны 6 дугаар сард''' Ганцмод боомт нь улсын байнгын нээлттэй боомтын шалгалтыг амжилттай давж, хоёр сарын дараа жилийн турш албан ёсоор ажиллаж эхэлсэн бөгөөд Монгол Улсаас нүүрс импортолж эхэлжээ. '''2013 оны 7 дугаар сард''' тус боомтоор Монгол Улсаас анх удаа '''зэсийн баяжмал''' импортлон, зөвхөн нэг төрлийн бараа импортолдог байсан түүхээ дуусгасан юм. Гурван жилийн дараа Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Ардын Засгийн газар уг боомтыг '''өөртөө засах орны түвшний хөгжүүлэлт, нээлттэй байдлын туршилтын бүс'''-ийн нэгээр зарласан. Нөгөө талаар, '''2010-аад оноос''' Ганцмод боомтын дэд бүтцийн бүтээн байгуулалт эрчимжиж, тухайлбал '''«таван орох, таван гарах» ачаа тээврийн гарц''', '''түүхий нүүрсний тусгай гарц''' зэрэг байгууламжууд ашиглалтад оржээ. Мөн өдөрт хилээр нэвтрэх ачааны автомашины тоо '''2009 оны 400 орчим''' байснаас '''2019 онд 3500-аас давж''', өдөрт тээвэрлэсэн ачааны хэмжээ '''2009 оны 40 мянган тонн'''-оос '''2019 онд 110 мянган тонноос давсан''' байна. '''1992–2019 оны хооронд''' Ганцмод боомтоор нийт '''100 сая тонноос давсан''' ачаа нэвтэрч, худалдааны нийт хэмжээ '''90 сая юаниас давжээ'''. == Байгууламж ба хилээр нэвтрүүлэх ачаа == '''Ганцмод боомт''' нь '''«12 орох, 7 гарах» гаалийн ухаалаг ачаа тээврийн гарц''', '''«2 орох, 2 гарах» AGV автомат жолоодлоготой хил дамнасан тээврийн хэрэгслийн тусгай гарц''', '''«6 орох, 6 гарах» зорчигчийн гарц''', '''хамтарсан хилийн шалгалтын барилга''', '''цагийн цамхаг''' зэрэг байгууламжтай. Мөн боомтоос '''160 км''' зайд '''боомтын боловсруулах аж үйлдвэрийн парк''' байгуулсан бөгөөд жилийн төлөвлөгөөт хүчин чадал нь '''40 сая тонн ачаа''', '''1 сая зорчигч''' юм. Тус боомтоор Монгол Улсаас '''нүүрс, манганы хүдэр, зэсийн баяжмал''' зэрэг ашигт малтмалын бүтээгдэхүүн голлон импортолдог бол экспортын бараанд '''дэд бүтцийн барилгын материал, том оврын өөрөө буулгагч инженерийн автомашин, өргөн хэрэглээний бараа, цахилгаан эрчим хүч''' зэрэг багтдаг. Мөн '''2022 оны 12 дугаар сарын 19-нд''' тус боомтоор анх удаа Монгол Улс руу '''жимс, хүнсний ногоо''' экспортолжээ. == Статистик == '''Ганцмод боомт''' нь Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны '''хамгийн их ачаа нэвтрүүлэлт, худалдааны эргэлттэй авто замын хилийн боомт''' төдийгүй Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс, Монгол Улсын хоорондох '''хамгийн их ачаа тээврийн урсгалтай авто замын боомт''' бөгөөд мөн БНХАУ-ын '''хамгийн их ачаа нэвтрүүлдэг авто замын хилийн боомт''' юм. '''2025 оны туршид''' Ганцмод боомтын нийт ачаа тээврийн хэмжээ '''42.433 сая тонн''' хүрч, Өвөр Монголын бүх боомтоор нэвтрүүлсэн нийт ачааны хэмжээний '''ойролцоогоор гуравны нэгийг''' эзэлжээ. Харин '''2026 оны 1–4 дүгээр сарын хугацаанд''' тус боомтоор '''18.391 сая тонн''' ачаа хилээр нэвтэрсэн нь өмнөх онуудын мөн үеийн '''хамгийн өндөр үзүүлэлт''' болсон байна. [[Ангилал:Монгол-Хятадын хоорондын хил]] prvtkpqpqsg2sn8ipjkthyxu3hhq8rj 863948 863947 2026-07-29T09:38:20Z Baatar.b.90 106205 863948 wikitext text/x-wiki '''Ганцмод боомт''' нь Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Баяннуур хотын Урадын Дунд хошууны Ганцмод сууринд байрладаг улсын I зэрэглэлийн авто замын боомт юм. Тус боомтыг Өвөр Монголын Хилээр Нэвтрэх, Гарах Хилийн Шалган Нэвтрүүлэх Ерөнхий Газрын харьяа Ганцмод Хилээр Нэвтрэх, Гарах Хилийн Шалган Нэвтрүүлэх Газар болон Хөх хотын Гаалийн газрын харьяа Урадын гааль хамтран хариуцдаг. Хилээр Монгол Улсын '''Гашуунсухайт боомт'''-той холбогддог бөгөөд 1989 онд түр ачаа нэвтрүүлэх цэг хэлбэрээр ашиглалтад орж, 1992 онд улсын I зэрэглэлийн боомтын статустай болсон. Тус боомт нь Хятад, Монголын худалдаа, ялангуяа нүүрсний тээвэрлэлтийн хамгийн чухал гарцуудын нэг бөгөөд жилд '''42.433 сая тонн''' хүртэл ачаа нэвтрүүлэх хүчин чадалтай. '''Ганцмод боомт''' (монгол бичиг: ，кирилл: '''Ганцмод боомт'''), өмнө нь '''Ганцмодао боомт''' хэмээн нэрлэгдэж байсан бөгөөд Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны хуурай замын хилийн боомт юм. Тус боомт нь Баяннуур хотын Урадын Дунд хошууны Ганцмод сууринд байрладаг бөгөөд Монгол Улсын Өмнөговь аймгийн '''Гашуунсухайт боомт'''-той хиллэн оршдог. Уг боомт нь 1989 онд түр ачаа нэвтрүүлэх цэгийн статустайгаар байгуулагдаж, 1992 онд улсын I зэрэглэлийн улирлын чанартай боомт болж өргөтгөгдөн, 2009 онд жилийн турш ажиллагаатай байнгын нээлттэй боомт болсон. Өнөөдөр Ганцмод боомт нь Өвөр Монголын хамгийн их ачаа нэвтрүүлэлт, худалдааны эргэлттэй авто замын хилийн боомт төдийгүй БНХАУ, Монгол Улсын хоорондох хамгийн их ачаа тээврийн урсгалтай авто замын боомт бөгөөд мөн БНХАУ-ын хэмжээнд хамгийн их ачаа нэвтрүүлдэг авто замын хилийн боомт юм. == Байршил ба тээвэр == '''Ганцмод боомт''' нь Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Баяннуур хотын Урадын Дунд хошууны Ганцмод сууринд байрладаг бөгөөд хошууны төв Хайлюйту суурингаас '''133 км''' зайтай. Тус боомт нь Хятад–Монголын хилийн '''703 дугаар хилийн тэмдэг'''-ийн ойролцоо оршиж, Монгол Улсын Өмнөговь аймгийн '''Ханбогд сумын Гашуунсухайт боомт''' (мөн '''Гашуунсухайт боомт''' гэж нэрлэдэг)-той шууд холбогддог. Мөн Азийн хамгийн их нөөцтэй зэсийн орд '''Оюутолгой'''-гоос '''90 км''', Монгол Улсын хамгийн том нүүрсний орд '''Тавантолгой'''-гоос '''265 км''', Өмнөговь аймгийн төв '''Даланзадгад''' хотоос '''330 км''', Монгол Улсын нийслэл '''Улаанбаатар''' хотоос '''615 км''' зайд байрладаг. Ганцмод боомт нь Монгол Улсын ашигт малтмалын экспортын хамгийн богино тээврийн гарц төдийгүй БНХАУ-ын '''«Бүс ба Зам»''' санаачилга болон Монгол Улсын '''«Талын зам»''' хөгжлийн стратегийг холбох чухал зангилааны нэг бөгөөд '''Хятад–Монгол–Оросын эдийн засгийн коридор'''-ын гол зангилаа юм. '''Тээврийн хувьд''', Ганцмод боомт нь '''212 дугаар мужийн авто зам''', '''242 дугаар улсын авто зам''', мөн '''Ганьцюань төмөр зам'''-ын хойд төгсгөлийн цэг юм. Үүнээс гадна тус боомт руу хүрэх '''G0616 Ганцмод–Хайлюйту хурдны авто зам''' (товчоор '''Ганьхай хурдны зам''') нь '''2024 оны 12 дугаар сарын 30-нд''' ашиглалтад орсон. Энэхүү хоёр чиглэлтэй, дөрвөн эгнээ бүхий хурдны авто зам нь ойролцоогоор '''131 км''' урт бөгөөд '''Бээжин–Төвөдийн хурдны авто замын 16 дахь холболтын шугам''' юм. '''2025 оны 5 дугаар сарын 14-нд''', Хятад–Монголын '''Ганцмод–Гашуунсухайт төмөр зам'''-ын бүтээн байгуулалтын нээлтийн ёслол Ганцмод боомтод болсон. Энэхүү төмөр зам нь '''Ганьцюань төмөр замын Ганцмод өртөө''', '''Ганцмод боомт''', Монгол Улсын '''Гашуунсухайт боомт''', '''Гашуунсухайт өртөө'''-г холбох бөгөөд '''Эрээн–Замын-Үүдийн төмөр зам'''-ын дараах Хятад, Монголыг холбосон '''хоёр дахь хил дамнасан төмөр зам''' болох юм. == Түүх == '''「Ганцмод」''' нь монгол үг бөгөөд '''«ганц мод»''' буюу '''«цорын ганц мод»''' гэсэн утгатай. Ганцмод боомт оршдог Ганцмодын бүс нутаг нь Чин улсын үед монгол, хятад худалдаачдын худалдаа, солилцооны чухал төв байснаас гадна Жанчхүү (Жанчхүү хот) болон Улаанбаатар хотыг холбосон алдарт '''«Түмэн газрын тэмээн жин»'''-гийн дайран өнгөрдөг замын нэг хэсэг байв. '''1989 оны 12 дугаар сард''' Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Ардын Засгийн газар '''〔1989〕120 дугаар''' албан бичгийг гарган, '''Ганцмодао''' дахь Хятад–Монголын хилийн худалдааны '''түр ачаа нэвтрүүлэх цэг''' байгуулахыг зөвшөөрсөн бөгөөд хоёр сарын дараа анхны ачаа тээврийг нэвтрүүлжээ. Тухайн үед тус цэг нь худалдааны зориулалттай ердөө '''хоёр монгол гэртэй''' байсан бөгөөд арьс шир, ноос ноолуур, гар урлалын бүтээгдэхүүн, үр тариа, цай болон өдөр тутмын хэрэглээний барааг арилжаалдаг байв. '''1992 оны 3 дугаар сард''' Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Төрийн зөвлөл '''〔1992〕25 дугаар''' албан бичгийг гарган, '''Ганцмодао''' түр ачаа нэвтрүүлэх цэгийг '''улсын I зэрэглэлийн улирлын чанартай хоёр талын хуурай замын боомт''' болгон ахиулахыг зөвшөөрөв. Дөрвөн сарын дараа тус боомт анх удаа улирлын журмаар албан ёсоор нээгдэж, Хятад, Монголын хоорондын худалдааны гол бараа нь '''арматур болон цемент''' болж өөрчлөгджээ。 '''2004 оны 7 дугаар сард''' Хятад, Монголын Засгийн газрууд '''«Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Засгийн газар болон Монгол Улсын Засгийн газар хоорондын Хятад–Монголын хилийн боомт болон түүний удирдлагын тогтолцооны тухай хэлэлцээр»'''-т гарын үсэг зурж, '''Ганцмодао боомт'''-ыг хоёр улсын хооронд '''жилийн турш нээлттэй ажиллагаатай хоёр талын боомт''' болгон ахиулжээ. Үүний дараа '''2007 оны 9 дугаар сард''' Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Төрийн зөвлөл '''〔2007〕85 дугаар''' албан бичгийг гарган, боомтын нэрийг '''«Ганцмодао боомт»'''-оос '''«Ганцмод боомт»''' болгон өөрчилж, түүнийг '''Хятад–Монголын хоёр талын жилийн турш нээлттэй авто замын хилийн боомт''' хэмээн тогтоов. '''2009 оны 6 дугаар сард''' Ганцмод боомт нь улсын байнгын нээлттэй боомтын шалгалтыг амжилттай давж, хоёр сарын дараа жилийн турш албан ёсоор ажиллаж эхэлсэн бөгөөд Монгол Улсаас нүүрс импортолж эхэлжээ. '''2013 оны 7 дугаар сард''' тус боомтоор Монгол Улсаас анх удаа '''зэсийн баяжмал''' импортлон, зөвхөн нэг төрлийн бараа импортолдог байсан түүхээ дуусгасан юм. Гурван жилийн дараа Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Ардын Засгийн газар уг боомтыг '''өөртөө засах орны түвшний хөгжүүлэлт, нээлттэй байдлын туршилтын бүс'''-ийн нэгээр зарласан. Нөгөө талаар, '''2010-аад оноос''' Ганцмод боомтын дэд бүтцийн бүтээн байгуулалт эрчимжиж, тухайлбал '''«таван орох, таван гарах» ачаа тээврийн гарц''', '''түүхий нүүрсний тусгай гарц''' зэрэг байгууламжууд ашиглалтад оржээ. Мөн өдөрт хилээр нэвтрэх ачааны автомашины тоо '''2009 оны 400 орчим''' байснаас '''2019 онд 3500-аас давж''', өдөрт тээвэрлэсэн ачааны хэмжээ '''2009 оны 40 мянган тонн'''-оос '''2019 онд 110 мянган тонноос давсан''' байна. '''1992–2019 оны хооронд''' Ганцмод боомтоор нийт '''100 сая тонноос давсан''' ачаа нэвтэрч, худалдааны нийт хэмжээ '''90 сая юаниас давжээ'''. == Байгууламж ба хилээр нэвтрүүлэх ачаа == '''Ганцмод боомт''' нь '''«12 орох, 7 гарах» гаалийн ухаалаг ачаа тээврийн гарц''', '''«2 орох, 2 гарах» AGV автомат жолоодлоготой хил дамнасан тээврийн хэрэгслийн тусгай гарц''', '''«6 орох, 6 гарах» зорчигчийн гарц''', '''хамтарсан хилийн шалгалтын барилга''', '''цагийн цамхаг''' зэрэг байгууламжтай. Мөн боомтоос '''160 км''' зайд '''боомтын боловсруулах аж үйлдвэрийн парк''' байгуулсан бөгөөд жилийн төлөвлөгөөт хүчин чадал нь '''40 сая тонн ачаа''', '''1 сая зорчигч''' юм. Тус боомтоор Монгол Улсаас '''нүүрс, манганы хүдэр, зэсийн баяжмал''' зэрэг ашигт малтмалын бүтээгдэхүүн голлон импортолдог бол экспортын бараанд '''дэд бүтцийн барилгын материал, том оврын өөрөө буулгагч инженерийн автомашин, өргөн хэрэглээний бараа, цахилгаан эрчим хүч''' зэрэг багтдаг. Мөн '''2022 оны 12 дугаар сарын 19-нд''' тус боомтоор анх удаа Монгол Улс руу '''жимс, хүнсний ногоо''' экспортолжээ. == Статистик == '''Ганцмод боомт''' нь Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны '''хамгийн их ачаа нэвтрүүлэлт, худалдааны эргэлттэй авто замын хилийн боомт''' төдийгүй Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс, Монгол Улсын хоорондох '''хамгийн их ачаа тээврийн урсгалтай авто замын боомт''' бөгөөд мөн БНХАУ-ын '''хамгийн их ачаа нэвтрүүлдэг авто замын хилийн боомт''' юм. '''2025 оны туршид''' Ганцмод боомтын нийт ачаа тээврийн хэмжээ '''42.433 сая тонн''' хүрч, Өвөр Монголын бүх боомтоор нэвтрүүлсэн нийт ачааны хэмжээний '''ойролцоогоор гуравны нэгийг''' эзэлжээ. Харин '''2026 оны 1–4 дүгээр сарын хугацаанд''' тус боомтоор '''18.391 сая тонн''' ачаа хилээр нэвтэрсэн нь өмнөх онуудын мөн үеийн '''хамгийн өндөр үзүүлэлт''' болсон байна. [[Ангилал:Монгол-Хятадын хоорондын хил]] tegvm6w037jrcy005yszpd55y2f65y1 0 147582 863951 2026-07-29T09:46:31Z Enhtuya.ao 106206 Created by translating the page "[[:zh:Special:Redirect/revision/93285013|美岱召]]" 863951 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles><span title="蒙古语西里尔字母写法">'''Мэйдай сүм''' (анхны хятад нэр нь '''«Линжүэ сүм»''', Чин улсын үед '''«Шоулин сүм»''' хэмээн нэр хайрласан) нь Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын '''Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Бугат хотын Түмэдийн Баруун хошуу'''-нд оршдог '''Төвөдийн буддын шашны Гэлүг урсгалын сүм''' юм. '''Мэйдай сүм''' нь '''Хөх хотын бүс нутгийн «Найман бага сүм»'''-ийн нэг болно.</span> == түүх == '''Юань улс мөхсөний дараа''' монголчууд тал нутагтаа буцан ирж, олон аймагт хуваагдан удаан хугацаанд харилцан тэмцэлджээ. '''Мин улсын''' дунд, сүүл үеэр '''Өмнөд Монголын Түмэд аймгийн''' тэргүүн '''Алтан хан''' (мөн '''Анда хан''' гэж тэмдэглэдэг) хүчирхэгжин, баруун талаараа '''Хэтао''' нутаг, зүүн талаараа '''Шюаньхуа''' болон '''Шаньси мужийн Датун''' хотын хойд хэсэг, хойд талаараа '''Говь''', өмнө талаараа '''Цагаан хэрэм''' хүртэлх өргөн уудам нутгийг захирч, '''Чинхай''' нутгийг эзлэн, нэгэн үед '''Төвөдөд''' хүртэл цэрэглэн довтолсон байна. Алтан хан '''Түмэдийн тал''' нутагт '''Дабаньшэн хот'''-ыг байгуулжээ. Тус хотын төлөвлөлт нь жигд бус дөрвөлжин хэлбэртэй бөгөөд эргэн тойрондоо '''5 метр өндөр''', '''2–4 метр зузаан''' хэрэмтэй байв. Хэрмийг шар шороог нягтруулан босгож, дотор ба гадна талыг чулуугаар өржээ. Хот нь '''зүүнээс баруун тийш 185 метр''', '''урдаас хойш 195 метр''' хэмжээтэй, нийт талбай нь ойролцоогоор '''40 мянган хавтгай дөрвөлжин метр''' байжээ. Өмнөд хэрмийн дунд хэсэгт хотын хаалга байрлаж, дөрвөн буланд нь '''давхар дээвэртэй булангийн цамхаг''' байгуулсан байв. Хотын дотор '''төрийн ордон болон унтлагын ордон нийт долоон барилга''', '''зүүн өмнөд хэсэгт гурван агуулах''', мөн '''хэрмийн дээр таван усны цамхаг''' баригдсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг. '''Мин улсын Лунчин хааны тавдугаар он (1571)'''-д '''Алтан хан''' Мин улстай найрамдан эвлэрч, алба өргөх харилцаа тогтоосны дараа Мин улсын зүгээс '''«Шүньи ван»''' цолоор шагнагджээ. Үүний зэрэгцээ тэрээр '''Хөх хот''' (өнөөгийн '''Хөх хот''')-д шинэ хот байгуулж эхэлсэн бөгөөд түүний улс төрийн төв аажмаар '''Дабаньшэн хот'''-оос '''Хөх хот''' руу шилжин байрлах болжээ. '''Лунчин хааны зургаадугаар он (1572)'''-д Алтан хан '''Төвөдийн буддын шашны''' нөлөөгөөр Дабаньшэн хотын дотор '''«Линжүэ сүм»'''-ийг байгуулж эхэлсэн нь өнөөгийн '''Мэйдай сүм''' юм. '''Чин улсын Чяньлун хааны үед''' Чин улсын төрөөс тус сүмд '''«Шоулин сүм»''' хэмээх нэрийг хайрлажээ. '''Мэйдай сүм''' нь уул ус түшиглэн оршдог бөгөөд '''Алтан хан''' болон түүний хатан '''Саннянзы (Жунжин хатан)'''-ы тухайн үеийн ордон, төрийн хэрэг хэлэлцдэг газар байсан төдийгүй '''Төвөдийн буддын шашны''' үйл ажиллагааны чухал төв байжээ. Сүмийн үндсэн цогцолборын талбай нь ойролцоогоор '''4,000 хавтгай дөрвөлжин метр''' юм. Архитектур нь '''Хятадын Төв тал нутгийн уламжлалт хийц'''-ийг үндэс болгон, '''Монгол, Төвөдийн''' хэв маягийг хослуулсан байдаг. Мэйдай сүм нь '''«хот, сүмийг хослуулсан, хүн ба бурхан хамт оршдог»''' онцлогтой сүм юм. Нийт эзлэх талбай нь ойролцоогоор '''30,000 хавтгай дөрвөлжин метр''' бөгөөд гадуураа '''дөрвөлжин шороон хэрэм'''-ээр хүрээлэгдсэн, хэрэм нь '''5 метр өндөр''', '''6 метр өргөн''' ажээ. Дотор нь '''Их баатрын сүм (Дасюн танхим)''', '''Люли танхим''', '''Найчүн сүм''', '''Их хатны сүм''', '''Далай ламын сүм''' зэрэг барилга байгууламж бий. Сүмийн гол барилгууд нь '''умардаас өмнө зүг рүү харсан''' байрлалтай. Мэйдай сүмийн ихэнх барилга нь '''хятад хийцийн''' хэв маягтай бөгөөд анхны '''Люли танхим''', '''Түмэн бурхны танхим''', '''Хоёр жигүүрт сүм'''-д залсан бурхдын дүрүүд нь Хятадын буддын шашны уламжлалтай ижил байжээ. [[Файл:美岱召琉璃殿2.jpg|thumb| Мэйдайжао бүрхүүлтэй хавтангийн ордон]] == Мэйдай сүмийн музей == [[Файл:美岱召new_stone_arch.png|thumb|250x250px| 21-р зууны эхэн үед Мье Дава музейн урд шинээр баригдсан нуман хаалга]] [[Файл:美岱召博物馆.png|thumb|250x250px| 21-р зууны эхэн үед шинээр баригдсан Мье Дай Чау музей]] <gallery> Файл:美岱召archway.png|alt=美岱召博物馆前的牌楼| Мэй Дай Жао музейн өмнөх нуман хаалга Файл:美岱召博物馆穹顶.jpg|alt=美岱召博物馆穹顶| Мье Дэжао музейн бөмбөгөр Файл:美岱召博物馆西侧图.jpg|alt=美岱召博物馆西侧面| Мён Чау музейн баруун талд </gallery> [[Ангилал:Coordinates on Wikidata]] c5x5wgqfp6jwcxd82003bfu5ug1nrwf 863952 863951 2026-07-29T09:47:12Z Enhtuya.ao 106206 863952 wikitext text/x-wiki <span title="蒙古语西里尔字母写法">'''Мэйдай сүм''' (анхны хятад нэр нь '''«Линжүэ сүм»''', Чин улсын үед '''«Шоулин сүм»''' хэмээн нэр хайрласан) нь Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын '''Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Бугат хотын Түмэдийн Баруун хошуу'''-нд оршдог '''Төвөдийн буддын шашны Гэлүг урсгалын сүм''' юм. '''Мэйдай сүм''' нь '''Хөх хотын бүс нутгийн «Найман бага сүм»'''-ийн нэг болно.</span> == түүх == '''Юань улс мөхсөний дараа''' монголчууд тал нутагтаа буцан ирж, олон аймагт хуваагдан удаан хугацаанд харилцан тэмцэлджээ. '''Мин улсын''' дунд, сүүл үеэр '''Өмнөд Монголын Түмэд аймгийн''' тэргүүн '''Алтан хан''' (мөн '''Анда хан''' гэж тэмдэглэдэг) хүчирхэгжин, баруун талаараа '''Хэтао''' нутаг, зүүн талаараа '''Шюаньхуа''' болон '''Шаньси мужийн Датун''' хотын хойд хэсэг, хойд талаараа '''Говь''', өмнө талаараа '''Цагаан хэрэм''' хүртэлх өргөн уудам нутгийг захирч, '''Чинхай''' нутгийг эзлэн, нэгэн үед '''Төвөдөд''' хүртэл цэрэглэн довтолсон байна. Алтан хан '''Түмэдийн тал''' нутагт '''Дабаньшэн хот'''-ыг байгуулжээ. Тус хотын төлөвлөлт нь жигд бус дөрвөлжин хэлбэртэй бөгөөд эргэн тойрондоо '''5 метр өндөр''', '''2–4 метр зузаан''' хэрэмтэй байв. Хэрмийг шар шороог нягтруулан босгож, дотор ба гадна талыг чулуугаар өржээ. Хот нь '''зүүнээс баруун тийш 185 метр''', '''урдаас хойш 195 метр''' хэмжээтэй, нийт талбай нь ойролцоогоор '''40 мянган хавтгай дөрвөлжин метр''' байжээ. Өмнөд хэрмийн дунд хэсэгт хотын хаалга байрлаж, дөрвөн буланд нь '''давхар дээвэртэй булангийн цамхаг''' байгуулсан байв. Хотын дотор '''төрийн ордон болон унтлагын ордон нийт долоон барилга''', '''зүүн өмнөд хэсэгт гурван агуулах''', мөн '''хэрмийн дээр таван усны цамхаг''' баригдсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг. '''Мин улсын Лунчин хааны тавдугаар он (1571)'''-д '''Алтан хан''' Мин улстай найрамдан эвлэрч, алба өргөх харилцаа тогтоосны дараа Мин улсын зүгээс '''«Шүньи ван»''' цолоор шагнагджээ. Үүний зэрэгцээ тэрээр '''Хөх хот''' (өнөөгийн '''Хөх хот''')-д шинэ хот байгуулж эхэлсэн бөгөөд түүний улс төрийн төв аажмаар '''Дабаньшэн хот'''-оос '''Хөх хот''' руу шилжин байрлах болжээ. '''Лунчин хааны зургаадугаар он (1572)'''-д Алтан хан '''Төвөдийн буддын шашны''' нөлөөгөөр Дабаньшэн хотын дотор '''«Линжүэ сүм»'''-ийг байгуулж эхэлсэн нь өнөөгийн '''Мэйдай сүм''' юм. '''Чин улсын Чяньлун хааны үед''' Чин улсын төрөөс тус сүмд '''«Шоулин сүм»''' хэмээх нэрийг хайрлажээ. '''Мэйдай сүм''' нь уул ус түшиглэн оршдог бөгөөд '''Алтан хан''' болон түүний хатан '''Саннянзы (Жунжин хатан)'''-ы тухайн үеийн ордон, төрийн хэрэг хэлэлцдэг газар байсан төдийгүй '''Төвөдийн буддын шашны''' үйл ажиллагааны чухал төв байжээ. Сүмийн үндсэн цогцолборын талбай нь ойролцоогоор '''4,000 хавтгай дөрвөлжин метр''' юм. Архитектур нь '''Хятадын Төв тал нутгийн уламжлалт хийц'''-ийг үндэс болгон, '''Монгол, Төвөдийн''' хэв маягийг хослуулсан байдаг. Мэйдай сүм нь '''«хот, сүмийг хослуулсан, хүн ба бурхан хамт оршдог»''' онцлогтой сүм юм. Нийт эзлэх талбай нь ойролцоогоор '''30,000 хавтгай дөрвөлжин метр''' бөгөөд гадуураа '''дөрвөлжин шороон хэрэм'''-ээр хүрээлэгдсэн, хэрэм нь '''5 метр өндөр''', '''6 метр өргөн''' ажээ. Дотор нь '''Их баатрын сүм (Дасюн танхим)''', '''Люли танхим''', '''Найчүн сүм''', '''Их хатны сүм''', '''Далай ламын сүм''' зэрэг барилга байгууламж бий. Сүмийн гол барилгууд нь '''умардаас өмнө зүг рүү харсан''' байрлалтай. Мэйдай сүмийн ихэнх барилга нь '''хятад хийцийн''' хэв маягтай бөгөөд анхны '''Люли танхим''', '''Түмэн бурхны танхим''', '''Хоёр жигүүрт сүм'''-д залсан бурхдын дүрүүд нь Хятадын буддын шашны уламжлалтай ижил байжээ. [[Файл:美岱召琉璃殿2.jpg|thumb| Мэйдайжао бүрхүүлтэй хавтангийн ордон]] == Мэйдай сүмийн музей == [[Файл:美岱召new_stone_arch.png|thumb|250x250px| 21-р зууны эхэн үед Мье Дава музейн урд шинээр баригдсан нуман хаалга]] [[Файл:美岱召博物馆.png|thumb|250x250px| 21-р зууны эхэн үед шинээр баригдсан Мье Дай Чау музей]] <gallery> Файл:美岱召archway.png|alt=美岱召博物馆前的牌楼| Мэй Дай Жао музейн өмнөх нуман хаалга Файл:美岱召博物馆穹顶.jpg|alt=美岱召博物馆穹顶| Мье Дэжао музейн бөмбөгөр Файл:美岱召博物馆西侧图.jpg|alt=美岱召博物馆西侧面| Мён Чау музейн баруун талд </gallery> [[Ангилал:Coordinates on Wikidata]] 23z88wy488snku99z4mmhoks5dsn237 0 147583 863953 2026-07-29T09:50:10Z Сарнай258 106342 Хуудас үүсгэв: "Холбооны засгийн газар өөрөө бие биенээ шалгаж, тэнцвэржүүлдэг (эрх мэдлийг хуваарилах) гурван салбартай бөгөөд тэдгээрийн төв байр нь бүгд Вашингтон хотод байрладаг.<ref>{{Citation |title=美国 |date=2026-07-01 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%BE%8E%E5%9B%BD&oldid=93272419 |work=维基百科，自由的..." 863953 wikitext text/x-wiki Холбооны засгийн газар өөрөө бие биенээ шалгаж, тэнцвэржүүлдэг (эрх мэдлийг хуваарилах) гурван салбартай бөгөөд тэдгээрийн төв байр нь бүгд Вашингтон хотод байрладаг.<ref>{{Citation |title=美国 |date=2026-07-01 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%BE%8E%E5%9B%BD&oldid=93272419 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-29 |language=zh}}</ref> p0mwl0sf65x9h847pnwebkaax5htcql 0 147584 863954 2026-07-29T09:57:06Z Namuuntsetseg(58r surguuli) 106121 Хуудас үүсгэв: "==Гипалон== Хлорсульфонжуулсан полиэтилен (CSM эсвэл CSPE) нь түүхэндээ Hypalon худалдааны нэрээрээ алдартай синтетик резинэн эластомер юм. Энэхүү материалыг бага эсвэл өндөр нягттай полиэтиленийг хлорын хий болон хүхрийн давхар исэлтэй (SO₂) хэт ягаан туяаны н..." 863954 wikitext text/x-wiki ==Гипалон== Хлорсульфонжуулсан полиэтилен (CSM эсвэл CSPE) нь түүхэндээ Hypalon худалдааны нэрээрээ алдартай синтетик резинэн эластомер юм. Энэхүү материалыг бага эсвэл өндөр нягттай полиэтиленийг хлорын хий болон хүхрийн давхар исэлтэй (SO₂) хэт ягаан туяаны нөлөөн дор урвалд оруулж гарган авдаг.Энэхүү химийн өөрчлөлтийн үр дүнд полимерийн гинжин хэлхээнд хлорын атомууд холбогдож, талст бүтэц нь арилснаар материал уян хатан болдог. Мөн сульфонил хлоридын идэвхтэй бүлгүүд үүсэж, вулканжуулах явцад металлын исэлтэй хөндлөн холбоо (cross-linking) үүсгэх боломжтой болдог. Худалдаанд байдаг CSM-ийн ихэнх төрлүүд нь жингийн хувьд 20–45% хлор, 1–2% хүхэр агуулдаг.CSM нь хүрээлэн буй орчны нөлөөлөлд тэсвэртэй, тухайлбал озоны хагарал, хэт ягаан туяа, цаг агаарын эрс тэс нөхцөл, мөн хүчтэй хүчил, шүлт зэрэг идэмхий химийн бодисуудын үйлчлэлд маш сайн тэсвэртэй гэдгээрээ алдартай. Бусад олон синтетик эластомеруудаас ялгаатай нь CSM нь өнгөний тогтвортой байдал маш өндөртэй тул цайвар өнгийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхэд тохиромжтой бөгөөд –40 °C-ээс +150 °C хүртэлх температур, удаан хугацааны нарны хурц гэрлийн нөлөөнд ч өнгөө сайн хадгалдаг. 5d6y8khedy5ak0k5tlol7q3uboj0ncu 863955 863954 2026-07-29T09:57:44Z Namuuntsetseg(58r surguuli) 106121 863955 wikitext text/x-wiki ==Гипалон== Хлорсульфонжуулсан полиэтилен (CSM эсвэл CSPE) нь түүхэндээ Hypalon худалдааны нэрээрээ алдартай синтетик резинэн эластомер юм. Энэхүү материалыг бага эсвэл өндөр нягттай полиэтиленийг хлорын хий болон хүхрийн давхар исэлтэй (SO₂) хэт ягаан туяаны нөлөөн дор урвалд оруулж гарган авдаг.Энэхүү химийн өөрчлөлтийн үр дүнд полимерийн гинжин хэлхээнд хлорын атомууд холбогдож, талст бүтэц нь арилснаар материал уян хатан болдог. Мөн сульфонил хлоридын идэвхтэй бүлгүүд үүсэж, вулканжуулах явцад металлын исэлтэй хөндлөн холбоо (cross-linking) үүсгэх боломжтой болдог. Худалдаанд байдаг CSM-ийн ихэнх төрлүүд нь жингийн хувьд 20–45% хлор, 1–2% хүхэр агуулдаг.CSM нь хүрээлэн буй орчны нөлөөлөлд тэсвэртэй, тухайлбал озоны хагарал, хэт ягаан туяа, цаг агаарын эрс тэс нөхцөл, мөн хүчтэй хүчил, шүлт зэрэг идэмхий химийн бодисуудын үйлчлэлд маш сайн тэсвэртэй гэдгээрээ алдартай. Бусад олон синтетик эластомеруудаас ялгаатай нь CSM нь өнгөний тогтвортой байдал маш өндөртэй тул цайвар өнгийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхэд тохиромжтой бөгөөд –40 °C-ээс +150 °C хүртэлх температур, удаан хугацааны нарны хурц гэрлийн нөлөөнд ч өнгөө сайн хадгалдаг. [[Ангилал:Нийлэг материал]] 7sa4i9x00yc272a6xa3s8048eq4ru79 0 147585 863957 2026-07-29T10:00:30Z Namuuntsetseg(58r surguuli) 106121 Хуудас үүсгэв: "==Полибутилен сукцинат== Полибутилен сукцинат (PBS) нь 1,4-бутандиол болон сукцины хүчил-ийг шууд эстержүүлэх, эсвэл сукцинатын диэстерүүдийг трансэстержүүлэх урвалаар гарган авдаг алифатик термопластик полиэфир юм.PBS нь хагас талст бүтэцтэй, биологийн ар..." 863957 wikitext text/x-wiki ==Полибутилен сукцинат== Полибутилен сукцинат (PBS) нь 1,4-бутандиол болон сукцины хүчил-ийг шууд эстержүүлэх, эсвэл сукцинатын диэстерүүдийг трансэстержүүлэх урвалаар гарган авдаг алифатик термопластик полиэфир юм.PBS нь хагас талст бүтэцтэй, биологийн аргаар бүрэн задардаг полимер бөгөөд механик болон дулааны шинж чанараараа полипропилен (PP) болон бага нягттай полиэтилен (LDPE) зэрэг уламжлалт өргөн хэрэглээний полимеруудтай төстэй. Энэ нь ойролцоогоор 115 °C хайлах температуртай, дулаанд сайн тэсвэртэй тул хальс шахах (film extrusion), шахмал хэвлэх (injection molding) болон дулаанаар хэвлэх (thermoforming) зэрэг стандарт боловсруулах аргуудаар үйлдвэрлэх боломжтой.Полибутилен сукцинатын хамгийн чухал давуу тал нь үйлдвэрийн болон байгалийн компостын нөхцөлд ус болон нүүрстөрөгчийн давхар исэл (CO₂) болж бүрэн биологийн аргаар задрах чадвартай явдал юм. Янз бүрийн мөөг, бактери зэрэг бичил биетүүдээс ялгардаг ферментүүд нь полимерийн үндсэн гинжин дахь эфирийн холбоог амархан задалдаг.Мөн сукцины хүчил болон 1,4-бутандиол хоёрыг хоёуланг нь сэргээгдэх хөдөө аж ахуйн түүхий эдээс гарган авах боломжтой тул био-суурьтай PBS нь бүрэн сэргээгдэх эх үүсвэрт тулгуурласан хуванцар материал гэж тооцогддог. [[Ангилал:Нийлэг материал]] a1wp66lwq3bsg4i2y5lrj7enysgj6fi 0 147586 863960 2026-07-29T10:28:34Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Михаил Голу́бчик''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Михаи́л Ио́сифович Голу́бчик,'' 1906 онд төрсөн — 1940 оны 2-р сарын 22-нд буудулж цаазлуулсан) — Зөвлөлтийн тусгай албаны ажилтан, БНМАУ дахь Зөвлөлтийн төлөөлөгч. == Намтар == Хаант Оросын Украин хязгаарын Кременчуг (Полт..." 863960 wikitext text/x-wiki '''Михаил Голу́бчик''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Михаи́л Ио́сифович Голу́бчик,'' 1906 онд төрсөн — 1940 оны 2-р сарын 22-нд буудулж цаазлуулсан) — Зөвлөлтийн тусгай албаны ажилтан, БНМАУ дахь Зөвлөлтийн төлөөлөгч. == Намтар == Хаант Оросын Украин хязгаарын Кременчуг (Полтава муж) хотод ажилчны гэрт төрсөн. 1930 оноос хойш Бүх Холбоотны Коммунист Намын (Большевик) гишүүн. 1928 онд [[Улаан Арми|Улаан армид]] элсэж, дараа нь Улсын аюулгүй байдлын байгууллагад алба хаасан. 1931-1932 онд ЗХУ-ын Улс төрийн газрын /ОГПУ/ Хилийн цэргийн дээд сургуульд суралцжээ. 1932-1935 онд Баруун Сибирийн нутаг дэвсгэрийн ОГПУ- Дотоод яамны Эдийн засгийн хэлтэст ажиллаж байжээ. 1935-1936 онд Дотоод яамны Сталин /өнөөгийн Новокузнецк/ хотын хэлтсийн дарга байв. 1936-1937 онд Баруун Сибирийн нутаг дэвсгэрийн НКВД-ын Эдийн засгийн хэлтсийн хэлтсийн дарга, даргын туслахаар ажиллаж байжээ. 1937-1938 онд тэрээр Монголд томилолтоор ажиллаж, Монгол Ард Улсын Бүгд Найрамдах Улсад болсон "Аугаа их аймшиг"-ыг зохион байгуулагч [[Сергей Миронов]] нарын нэг байв. 1938 оны 5-р сарын 3-наас 1939 оны 1-р сарын 13 хүртэл - ЗХУ-ын Монгол дахь бүрэн эрхт төлөөлөгч. 1939 оны 1-р сарын 13-нд албан үүргээ гүйцэтгэж байхдаа баривчлагдсан. ЗХУ-ын Дотоод болон Гадаад яам дотор Зөвлөлтийн эсрэг хуйвалдаанд оролцсон, тагнуул хийсэн хэргээр буруутгагдсан. Михаил Голубчикийн нэрийг 1940 оны 1-р сарын 16-ны өдрийн Сталины цаазаар авах ялын жагсаалтад оруулсан (Лаврентий Бериягийн гарын үсэг зурсан 346 нэр, овог нэрийн жагсаалтын 62 дугаар). Сталины тушаалаар устгах шийдвэр гарчээ. 1940 оны 2-р сарын 21-нд ЗХУ-ын Дээд шүүхийн Цэргийн зөвлөл ялыг албан ёсоор баталгаажуулсан. Түүнийг 1940 оны 2-р сарын 22-нд ялыг гүйцэтгэсэн байна. Сүүлд түүнийг цагаатгаагүй ялыг хэвээр үлдээсэн байна. fk2oh4xaudxa7a7uov3dgwpaxh3io20 863961 863960 2026-07-29T10:28:49Z Avirmed Batsaikhan 53733 863961 wikitext text/x-wiki '''Михаил Голу́бчик''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Михаи́л Ио́сифович Голу́бчик,'' 1906 онд төрсөн — 1940 оны 2-р сарын 22-нд буудулж цаазлуулсан) — Зөвлөлтийн тусгай албаны ажилтан, БНМАУ дахь Зөвлөлтийн бүрэн эрхт төлөөлөгч. == Намтар == Хаант Оросын Украин хязгаарын Кременчуг (Полтава муж) хотод ажилчны гэрт төрсөн. 1930 оноос хойш Бүх Холбоотны Коммунист Намын (Большевик) гишүүн. 1928 онд [[Улаан Арми|Улаан армид]] элсэж, дараа нь Улсын аюулгүй байдлын байгууллагад алба хаасан. 1931-1932 онд ЗХУ-ын Улс төрийн газрын /ОГПУ/ Хилийн цэргийн дээд сургуульд суралцжээ. 1932-1935 онд Баруун Сибирийн нутаг дэвсгэрийн ОГПУ- Дотоод яамны Эдийн засгийн хэлтэст ажиллаж байжээ. 1935-1936 онд Дотоод яамны Сталин /өнөөгийн Новокузнецк/ хотын хэлтсийн дарга байв. 1936-1937 онд Баруун Сибирийн нутаг дэвсгэрийн НКВД-ын Эдийн засгийн хэлтсийн хэлтсийн дарга, даргын туслахаар ажиллаж байжээ. 1937-1938 онд тэрээр Монголд томилолтоор ажиллаж, Монгол Ард Улсын Бүгд Найрамдах Улсад болсон "Аугаа их аймшиг"-ыг зохион байгуулагч [[Сергей Миронов]] нарын нэг байв. 1938 оны 5-р сарын 3-наас 1939 оны 1-р сарын 13 хүртэл - ЗХУ-ын Монгол дахь бүрэн эрхт төлөөлөгч. 1939 оны 1-р сарын 13-нд албан үүргээ гүйцэтгэж байхдаа баривчлагдсан. ЗХУ-ын Дотоод болон Гадаад яам дотор Зөвлөлтийн эсрэг хуйвалдаанд оролцсон, тагнуул хийсэн хэргээр буруутгагдсан. Михаил Голубчикийн нэрийг 1940 оны 1-р сарын 16-ны өдрийн Сталины цаазаар авах ялын жагсаалтад оруулсан (Лаврентий Бериягийн гарын үсэг зурсан 346 нэр, овог нэрийн жагсаалтын 62 дугаар). Сталины тушаалаар устгах шийдвэр гарчээ. 1940 оны 2-р сарын 21-нд ЗХУ-ын Дээд шүүхийн Цэргийн зөвлөл ялыг албан ёсоор баталгаажуулсан. Түүнийг 1940 оны 2-р сарын 22-нд ялыг гүйцэтгэсэн байна. Сүүлд түүнийг цагаатгаагүй ялыг хэвээр үлдээсэн байна. c9x5kwpislgvi1bl7k2tkdvi168qvif 0 147587 863962 2026-07-29T10:47:16Z Nandinnerdn 106155 polyetherketoneketone 863962 wikitext text/x-wiki Polyetherketoneketone (PEKK) нь өндөр хүчин чадалтай хуванцар материалын нэг төрөл юм. Энэ нь маш бат бөх, галд тэсвэртэй, химийн бодист амархан гэмтдэггүй бөгөөд өндөр температурыг тэсвэрлэх чадвартай. PEKK-ийн шилжилтийн температур нь ойролцоогоор 162°C байдаг. Түүний молекулын бүтэц нь бусад ижил төрлийн материалтай харьцуулахад өөр тул хайлах болон боловсруулах үйл явц нь илүү хялбар байдаг. PEKK нь ялангуяа 3D хэвлэх болон нэмэлт үйлдвэрлэлийн технологид өргөн хэрэглэгддэг. Энэ материалаар хийсэн эд анги нь хөнгөн цагаантай адил бат бөх боловч ойролцоогоор 60 хувиар хөнгөн байдаг. Ийм учраас нисэх онгоц, сансрын хөлөг болон сансрын багийн капсул зэрэг жин багатай, галд тэсвэртэй байх шаардлагатай эд ангийг үйлдвэрлэхэд ашигладаг. Мөн PEKK нь эмнэлэг, шүдний эмчилгээний салбарт өргөн хэрэглэгддэг. Учир нь энэ материал нь хүний биед аюулгүй, рентген зурагт бараг харагддаггүй бөгөөд хүний биед ирэх ачааллыг сайн даах чадвартай. svw2k6wjmlubkmbjlglstaweeaea5z0 0 147588 863964 2026-07-29T10:51:23Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:MP-Frinovsky.jpg|thumb]] '''Михаил Фриновский''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Михаи́л Петро́вич Фрино́вский,'' 1898 оны 2-р сарын 7-нд Хаант Оросын Пенза мужийн Наровчатад төрсөн – 1940 оны 2-р сарын 4-нд Москва орчим будуулан хороогдсон)- Зөвлөлтийн Улсын аюулгүй байдлын байгуул..." 863964 wikitext text/x-wiki [[Файл:MP-Frinovsky.jpg|thumb]] '''Михаил Фриновский''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Михаи́л Петро́вич Фрино́вский,'' 1898 оны 2-р сарын 7-нд Хаант Оросын Пенза мужийн Наровчатад төрсөн – 1940 оны 2-р сарын 4-нд Москва орчим будуулан хороогдсон)- Зөвлөлтийн Улсын аюулгүй байдлын байгууллагын ажилтан, армийн нэгдүгээр зэрэглэлийн командлагч (1938) байв. Тэрээр Их Хэлмэгдүүлэлтийг шууд зохион байгуулагчдын нэг байв. Тэрээр ЗХУ-ын 7-р Төв Гүйцэтгэх хорооны гишүүн, ЗХУ-ын Дээд Зөвлөлийн 1-р хурлын депутат байв. Түүнийг 1939 онд "Дотоод яам дотор Троцкист-фашист хуйвалдаан зохион байгуулсан" хэргээр баривчилж, дараа жил нь цаазаар авчээ. Түүнийг дараа нь хэзээ ч цагаатгаагүй байна. Тэрээр [[Николай Ежов|Николай Ежовын]] ойрын хамтрагчдын нэг байсан. Мөн Их хэлмэгдүүлэлтийн болон Улаан арми дахь хэлмэгдүүлэлтийн гол зохион байгуулагчдын нэг байсан бөгөөд Москвагийн шүүх хурлыг зохион байгуулахад шууд оролцсон. Тэрээр мөн '''Монголд улс төрийн''' '''хэлмэгдүүлэлтийн гол зохион байгуулагчдын нэг''' байсан. 1930 оны 9-р сарын 1-нд М.Фриновскийг Зөвлөлт Азербайжаны Улс төрийн газрын даргаар томилсон. Тэрээр Азербайжан дахь нударган баячуудын хөрөнгийг хураах ажлыг зохион байгуулагчдын нэг байв. 1933 оны 4-р сарын 8-нд тэрээр ЗХУ-ын Улс төрийн ерөнхий газрын /ОГПУ/ Хилийн цэрэг, цэргийн ерөнхий газрын даргаар томилогдон, Хятадын Шинжаанд гарсан бослогыг дарах ажиллагааг удирджээ. 1934 оны 7-р сарын 10-нд ЗХУ-ын Дотоод хэргийн ардын комиссариат байгуулагдсанаар Улс төрийн ерөнхий газрын Хилийн цэрэг, хамгаалалтын ерөнхий газрыг ЗХУ-ын ДХАКГ-ын Хилийн болон дотоод аюулгүй байдлын ерөнхий газар болгон өөрчилж, 7-р сарын 11-нд М.Фриновскийг түүний даргаар томилсон юм. 1939 оны 4-р сарын 6-нд түүнийг бүх албан тушаалаас нь чөлөөлж, "НКВД дотор Троцкист-фашист хуйвалдаан зохион байгуулсан" хэргээр баривчилжээ (тэрээр үүнийгээ өөрөө хүлээн зөвшөөрсөн). Түүнийг Сухановын тусгай шоронд хорьж байгаад 1940 оны 2-р сарын 4-нд ЗХУ-ын Дээд шүүхийн Цэргийн зөвлөл түүнд цаазаар авах ял оноожээ. Түүний эхнэр, 17 настай хүүг үүнээс өмнө нь мөн цаазаар авчээ. obu3jtwm0znloir7lljym7ik1nwc5jl 0 147589 863972 2026-07-29T11:05:51Z Indrasa5 103710 [[Ангилал:Нийлэг материал]] 863972 wikitext text/x-wiki Полианилин (PANI) нь хагас уян саваа хэлбэрийн полимерийн бүлэгт багтдаг, цахилгаан дамжуулах чадвартай полимер юм. Хэдийгээр полианилиныг XIX зууны дунд үед анилин хар (aniline black) нэрээр анх нээсэн боловч түүний цахилгаан шинж чанарыг XX зууны сүүлээр системтэйгээр судалж эхэлсэн. Полианилин нь хүрээлэн буй орчны нөлөөнд тогтвортой, хямд өртөгтэй анилин мономероос химийн аргаар хялбар нийлэгждэг бөгөөд протоны допингийн аргаар цахилгаан дамжуулах чадвараа буцаан өөрчлөх боломжтой гэдгээрээ бусад дамжуулагч полимеруудаас онцлог юм. Полианилины химийн бүтэц нь ангижирсан бензоид цагираг болон исэлдсэн киноид цагираг агуулсан давтагдах нэгжүүдээс тогтдог. Полианилин нь бүрэн ангижирсан лейкоэмеральдин хэлбэрээс эхлээд бүрэн исэлдсэн пернигранилин хүртэл хэд хэдэн исэлдэлтийн төлөвтэй байдаг. Полианилины эмеральдин суурь хэлбэрийг протоны хүчлээр боловсруулахад эмеральдин давс хэмээх ногоон өнгөтэй, цахилгаан дамжуулдаг төлөвт шилждэг. Энэ үед полимерийн гинжин бүтэц дагуу поларон гэж нэрлэгдэх цэнэг зөөгчид үүсэж, материалын цахилгаан дамжуулах чадвар нь хагас дамжуулагчтай ойролцоо түвшинд хүрдэг. Полианилиныг орчин үеийн электрон болон электрохимийн олон төхөөрөмжид өргөнөөр судалж, ашиглаж байна. Электрохимийн исэлдэлт, ангижралын үед өнгөө хурдан өөрчилдөг учраас ухаалаг цахилгаан өнгөт цонх болон дэлгэцийн технологид ашиглахад тохиромжтой. Мөн статик цахилгаанаас хамгаалах бүрхүүл, цахилгаан соронзон долгионы саад тотгорыг бууруулах материал, ган хийцийн зэврэлтээс хамгаалах суурь будгийн найрлагад хэрэглэдэг. Эрчим хүч хадгалах салбарт полианилиныг суперконденсаторын электрод, органик батарей болон хүчиллэг, шүлтлэг хийг илрүүлэх химийн мэдрэгчид ашиглах боломжийг идэвхтэй судалж байна. <nowiki>[[Ангилал:Нийлэг материал]]</nowiki> h92qn9jeb0rqyoe20d2zoz3tec5y1cv 863973 863972 2026-07-29T11:06:19Z Indrasa5 103710 [[Ангилал:Нийлэг материал]] 863973 wikitext text/x-wiki Полианилин (PANI) нь хагас уян саваа хэлбэрийн полимерийн бүлэгт багтдаг, цахилгаан дамжуулах чадвартай полимер юм. Хэдийгээр полианилиныг XIX зууны дунд үед анилин хар (aniline black) нэрээр анх нээсэн боловч түүний цахилгаан шинж чанарыг XX зууны сүүлээр системтэйгээр судалж эхэлсэн. Полианилин нь хүрээлэн буй орчны нөлөөнд тогтвортой, хямд өртөгтэй анилин мономероос химийн аргаар хялбар нийлэгждэг бөгөөд протоны допингийн аргаар цахилгаан дамжуулах чадвараа буцаан өөрчлөх боломжтой гэдгээрээ бусад дамжуулагч полимеруудаас онцлог юм. Полианилины химийн бүтэц нь ангижирсан бензоид цагираг болон исэлдсэн киноид цагираг агуулсан давтагдах нэгжүүдээс тогтдог. Полианилин нь бүрэн ангижирсан лейкоэмеральдин хэлбэрээс эхлээд бүрэн исэлдсэн пернигранилин хүртэл хэд хэдэн исэлдэлтийн төлөвтэй байдаг. Полианилины эмеральдин суурь хэлбэрийг протоны хүчлээр боловсруулахад эмеральдин давс хэмээх ногоон өнгөтэй, цахилгаан дамжуулдаг төлөвт шилждэг. Энэ үед полимерийн гинжин бүтэц дагуу поларон гэж нэрлэгдэх цэнэг зөөгчид үүсэж, материалын цахилгаан дамжуулах чадвар нь хагас дамжуулагчтай ойролцоо түвшинд хүрдэг. Полианилиныг орчин үеийн электрон болон электрохимийн олон төхөөрөмжид өргөнөөр судалж, ашиглаж байна. Электрохимийн исэлдэлт, ангижралын үед өнгөө хурдан өөрчилдөг учраас ухаалаг цахилгаан өнгөт цонх болон дэлгэцийн технологид ашиглахад тохиромжтой. Мөн статик цахилгаанаас хамгаалах бүрхүүл, цахилгаан соронзон долгионы саад тотгорыг бууруулах материал, ган хийцийн зэврэлтээс хамгаалах суурь будгийн найрлагад хэрэглэдэг. Эрчим хүч хадгалах салбарт полианилиныг суперконденсаторын электрод, органик батарей болон хүчиллэг, шүлтлэг хийг илрүүлэх химийн мэдрэгчид ашиглах боломжийг идэвхтэй судалж байна. kaxu2r7bmnhmr1womqqbn6kvjhuk3qw 863974 863973 2026-07-29T11:08:35Z Indrasa5 103710 863974 wikitext text/x-wiki Полианилин (PANI) нь хагас уян саваа хэлбэрийн полимерийн бүлэгт багтдаг, цахилгаан дамжуулах чадвартай полимер юм. Хэдийгээр полианилиныг XIX зууны дунд үед анилин хар (aniline black) нэрээр анх нээсэн боловч түүний цахилгаан шинж чанарыг XX зууны сүүлээр системтэйгээр судалж эхэлсэн. Полианилин нь хүрээлэн буй орчны нөлөөнд тогтвортой, хямд өртөгтэй анилин мономероос химийн аргаар хялбар нийлэгждэг бөгөөд протоны допингийн аргаар цахилгаан дамжуулах чадвараа буцаан өөрчлөх боломжтой гэдгээрээ бусад дамжуулагч полимеруудаас онцлог юм. Полианилины химийн бүтэц нь ангижирсан бензоид цагираг болон исэлдсэн киноид цагираг агуулсан давтагдах нэгжүүдээс тогтдог. Полианилин нь бүрэн ангижирсан лейкоэмеральдин хэлбэрээс эхлээд бүрэн исэлдсэн пернигранилин хүртэл хэд хэдэн исэлдэлтийн төлөвтэй байдаг. Полианилины эмеральдин суурь хэлбэрийг протоны хүчлээр боловсруулахад эмеральдин давс хэмээх ногоон өнгөтэй, цахилгаан дамжуулдаг төлөвт шилждэг. Энэ үед полимерийн гинжин бүтэц дагуу поларон гэж нэрлэгдэх цэнэг зөөгчид үүсэж, материалын цахилгаан дамжуулах чадвар нь хагас дамжуулагчтай ойролцоо түвшинд хүрдэг. Полианилиныг орчин үеийн электрон болон электрохимийн олон төхөөрөмжид өргөнөөр судалж, ашиглаж байна. Электрохимийн исэлдэлт, ангижралын үед өнгөө хурдан өөрчилдөг учраас ухаалаг цахилгаан өнгөт цонх болон дэлгэцийн технологид ашиглахад тохиромжтой. Мөн статик цахилгаанаас хамгаалах бүрхүүл, цахилгаан соронзон долгионы саад тотгорыг бууруулах материал, ган хийцийн зэврэлтээс хамгаалах суурь будгийн найрлагад хэрэглэдэг. Эрчим хүч хадгалах салбарт полианилиныг суперконденсаторын электрод, органик батарей болон хүчиллэг, шүлтлэг хийг илрүүлэх химийн мэдрэгчид ашиглах боломжийг идэвхтэй судалж байна. <nowiki>[[Ангилал:Нийлэг материал]]</nowiki> h92qn9jeb0rqyoe20d2zoz3tec5y1cv 863979 863974 2026-07-29T11:17:50Z Indrasa5 103710 863979 wikitext text/x-wiki Полианилин (PANI) нь хагас уян саваа хэлбэрийн полимерийн бүлэгт багтдаг, цахилгаан дамжуулах чадвартай полимер юм. Хэдийгээр полианилиныг XIX зууны дунд үед анилин хар (aniline black) нэрээр анх нээсэн боловч түүний цахилгаан шинж чанарыг XX зууны сүүлээр системтэйгээр судалж эхэлсэн. Полианилин нь хүрээлэн буй орчны нөлөөнд тогтвортой, хямд өртөгтэй анилин мономероос химийн аргаар хялбар нийлэгждэг бөгөөд протоны допингийн аргаар цахилгаан дамжуулах чадвараа буцаан өөрчлөх боломжтой гэдгээрээ бусад дамжуулагч полимеруудаас онцлог юм. Полианилины химийн бүтэц нь ангижирсан бензоид цагираг болон исэлдсэн киноид цагираг агуулсан давтагдах нэгжүүдээс тогтдог. Полианилин нь бүрэн ангижирсан лейкоэмеральдин хэлбэрээс эхлээд бүрэн исэлдсэн пернигранилин хүртэл хэд хэдэн исэлдэлтийн төлөвтэй байдаг. Полианилины эмеральдин суурь хэлбэрийг протоны хүчлээр боловсруулахад эмеральдин давс хэмээх ногоон өнгөтэй, цахилгаан дамжуулдаг төлөвт шилждэг. Энэ үед полимерийн гинжин бүтэц дагуу поларон гэж нэрлэгдэх цэнэг зөөгчид үүсэж, материалын цахилгаан дамжуулах чадвар нь хагас дамжуулагчтай ойролцоо түвшинд хүрдэг. Полианилиныг орчин үеийн электрон болон электрохимийн олон төхөөрөмжид өргөнөөр судалж, ашиглаж байна. Электрохимийн исэлдэлт, ангижралын үед өнгөө хурдан өөрчилдөг учраас ухаалаг цахилгаан өнгөт цонх болон дэлгэцийн технологид ашиглахад тохиромжтой. Мөн статик цахилгаанаас хамгаалах бүрхүүл, цахилгаан соронзон долгионы саад тотгорыг бууруулах материал, ган хийцийн зэврэлтээс хамгаалах суурь будгийн найрлагад хэрэглэдэг. Эрчим хүч хадгалах салбарт полианилиныг суперконденсаторын электрод, органик батарей болон хүчиллэг, шүлтлэг хийг илрүүлэх химийн мэдрэгчид ашиглах боломжийг идэвхтэй судалж байна. [[:Ангилал:Нийлэг материал]] ini0olggzxnuzag7qaftiqiqdpo176n 863981 863979 2026-07-29T11:21:54Z Indrasa5 103710 863981 wikitext text/x-wiki Полианилин (PANI) нь хагас уян саваа хэлбэрийн полимерийн бүлэгт багтдаг, цахилгаан дамжуулах чадвартай полимер юм. Хэдийгээр полианилиныг XIX зууны дунд үед анилин хар (aniline black) нэрээр анх нээсэн боловч түүний цахилгаан шинж чанарыг XX зууны сүүлээр системтэйгээр судалж эхэлсэн. Полианилин нь хүрээлэн буй орчны нөлөөнд тогтвортой, хямд өртөгтэй анилин мономероос химийн аргаар хялбар нийлэгждэг бөгөөд протоны допингийн аргаар цахилгаан дамжуулах чадвараа буцаан өөрчлөх боломжтой гэдгээрээ бусад дамжуулагч полимеруудаас онцлог юм. Полианилины химийн бүтэц нь ангижирсан бензоид цагираг болон исэлдсэн киноид цагираг агуулсан давтагдах нэгжүүдээс тогтдог. Полианилин нь бүрэн ангижирсан лейкоэмеральдин хэлбэрээс эхлээд бүрэн исэлдсэн пернигранилин хүртэл хэд хэдэн исэлдэлтийн төлөвтэй байдаг. Полианилины эмеральдин суурь хэлбэрийг протоны хүчлээр боловсруулахад эмеральдин давс хэмээх ногоон өнгөтэй, цахилгаан дамжуулдаг төлөвт шилждэг. Энэ үед полимерийн гинжин бүтэц дагуу поларон гэж нэрлэгдэх цэнэг зөөгчид үүсэж, материалын цахилгаан дамжуулах чадвар нь хагас дамжуулагчтай ойролцоо түвшинд хүрдэг. Полианилиныг орчин үеийн электрон болон электрохимийн олон төхөөрөмжид өргөнөөр судалж, ашиглаж байна. Электрохимийн исэлдэлт, ангижралын үед өнгөө хурдан өөрчилдөг учраас ухаалаг цахилгаан өнгөт цонх болон дэлгэцийн технологид ашиглахад тохиромжтой. Мөн статик цахилгаанаас хамгаалах бүрхүүл, цахилгаан соронзон долгионы саад тотгорыг бууруулах материал, ган хийцийн зэврэлтээс хамгаалах суурь будгийн найрлагад хэрэглэдэг. Эрчим хүч хадгалах салбарт полианилиныг суперконденсаторын электрод, органик батарей болон хүчиллэг, шүлтлэг хийг илрүүлэх химийн мэдрэгчид ашиглах боломжийг идэвхтэй судалж байна. [[:Ангилал:Нийлэг материал]] g1ajvhjo1llxc0yhne5t1l5sxkktpgk 0 147590 863976 2026-07-29T11:14:12Z Nandinnerdn 106155 Polyvinylidene chloride 863976 wikitext text/x-wiki Поливинилиден хлорид (PVDC) Поливинилиден хлорид буюу PVDC нь винилиден хлоридоор хийдэг полимер материал юм. Энэ материалыг 1933 онд Ральф Уайли АНУ-ын Dow Chemical компанийн лабораторид ажиллаж байхдаа санамсаргүйгээр нээжээ. Тэрээр лабораторийн шилэн савыг цэвэрлэж байхдаа арилгахад хэцүү тослог, бараан өнгийн үлдэгдэл олсон байна. Дараа нь эрдэмтэд энэ материалыг боловсруулж, Saran нэртэй бүтээгдэхүүн болгожээ. Цэргийнхэн үүнийг нисэх онгоцыг далайн давсны нөлөөнөөс хамгаалахад ашигласан бол автомашин үйлдвэрлэгчид эвгүй үнэр, ногоон өнгийг нь арилгасны дараа машины бүрээс хийхэд хэрэглэж эхэлсэн. PVDC-ийн хамгийн алдартай хэрэглээ нь 1953 онд ахуйн хүнсний зориулалтын хүнсний боолт (plastic wrap) гарснаар эхэлсэн. PVDC нь ус, хүчилтөрөгч болон үнэртэй хий нэвтрүүлэхгүй маш сайн хамгаалалт үүсгэдэг. Мөн тос, органик уусгагчид тэсвэртэй, чийгийг бараг шингээдэггүй, хөгц, бактери, шавж нэвтрэхээс хамгаалдаг тул химийн шинж чанар маш сайн материалд тооцогддог. Гэхдээ PVDC-ийн гол сул тал нь өндөр температурт задралд орж, устөрөгчийн хлорид ялгаруулдаг явдал юм. Үүний улмаас материалын өнгө тунгалаг байдлаас хүрэн өнгөтэй болж өөрчлөгдөж, чанар нь мууддаг. Өнөө үед үйлдвэрлэгчид хүнсний сав баглаа боодлын хальсны хий нэвтрүүлэхгүй чанарыг сайжруулж, хадгалах хугацааг уртасгахын тулд полипропилен (PP) болон PET зэрэг бусад хуванцар материалд PVDC бүрхүүл түрхэх аргыг өргөн ашиглаж байна. k5bspku4wbzebfb7t46rp0tf4jpfzv1 863978 863976 2026-07-29T11:16:32Z Nandinnerdn 106155 863978 wikitext text/x-wiki Поливинилиден хлорид (PVDC) Поливинилиден хлорид буюу PVDC нь винилиден хлоридоор хийдэг полимер материал юм. Энэ материалыг 1933 онд Ральф Уайли АНУ-ын Dow Chemical компанийн лабораторид ажиллаж байхдаа санамсаргүйгээр нээжээ. Тэрээр лабораторийн шилэн савыг цэвэрлэж байхдаа арилгахад хэцүү тослог, бараан өнгийн үлдэгдэл олсон байна. Дараа нь эрдэмтэд энэ материалыг боловсруулж, Saran нэртэй бүтээгдэхүүн болгожээ. Цэргийнхэн үүнийг нисэх онгоцыг далайн давсны нөлөөнөөс хамгаалахад ашигласан бол автомашин үйлдвэрлэгчид эвгүй үнэр, ногоон өнгийг нь арилгасны дараа машины бүрээс хийхэд хэрэглэж эхэлсэн. PVDC-ийн хамгийн алдартай хэрэглээ нь 1953 онд ахуйн хүнсний зориулалтын хүнсний боолт (plastic wrap) гарснаар эхэлсэн. PVDC нь ус, хүчилтөрөгч болон үнэртэй хий нэвтрүүлэхгүй маш сайн хамгаалалт үүсгэдэг. Мөн тос, органик уусгагчид тэсвэртэй, чийгийг бараг шингээдэггүй, хөгц, бактери, шавж нэвтрэхээс хамгаалдаг тул химийн шинж чанар маш сайн материалд тооцогддог. Гэхдээ PVDC-ийн гол сул тал нь өндөр температурт задралд орж, устөрөгчийн хлорид ялгаруулдаг явдал юм. Үүний улмаас материалын өнгө тунгалаг байдлаас хүрэн өнгөтэй болж өөрчлөгдөж, чанар нь мууддаг. Өнөө үед үйлдвэрлэгчид хүнсний сав баглаа боодлын хальсны хий нэвтрүүлэхгүй чанарыг сайжруулж, хадгалах хугацааг уртасгахын тулд полипропилен (PP) болон PET зэрэг бусад хуванцар материалд PVDC бүрхүүл түрхэх аргыг өргөн ашиглаж байна. <nowiki>[[ангилал=Нийлэг материал]]</nowiki> qdg2ckpaeyrgh15ndrnoj52zve2213x 0 147591 863977 2026-07-29T11:15:07Z Indrasa5 103710 Хуудас үүсгэв: "Хлоржуулсан полиэтилен (CPE) нь өндөр нягттай полиэтилений үндсэн гинжин бүтэц дээр хлорын атомуудыг санамсаргүйгээр холбох замаар гарган авдаг тусгай зориулалтын ханасан термопластик эластомер юм. Энэ процессыг шингэн эсвэл хийн орчинд хлоржуулах арг..." 863977 wikitext text/x-wiki Хлоржуулсан полиэтилен (CPE) нь өндөр нягттай полиэтилений үндсэн гинжин бүтэц дээр хлорын атомуудыг санамсаргүйгээр холбох замаар гарган авдаг тусгай зориулалтын ханасан термопластик эластомер юм. Энэ процессыг шингэн эсвэл хийн орчинд хлоржуулах аргаар явуулдаг. Үйлдвэрлэлд ашиглагддаг CPE давирхайн хлорын агууламж нь ихэвчлэн жингийн 25–45% байдаг. Хлорын атомууд нэмэгдсэнээр полиэтилений талст бүтэц задарч, анхны хатуу полимер нь уян хатан, резинэн шинж чанартай бөгөөд химийн бодист илүү тэсвэртэй материал болж хувирдаг.CPE нь хуванцар болон резиний давуу шинж чанарыг нэгэн зэрэг агуулдаг. Үндсэн молекулын бүтэц нь давхар холбоогүй, бүрэн ханасан байдаг тул озон, хэт ягаан туяа, дулааны хөгшрөлт болон цаг агаарын нөлөөнд маш сайн тэсвэртэй. Мөн газрын тосны бүтээгдэхүүн, алифатик нүүрсустөрөгч, төрөл бүрийн химийн бодис болон гал авалтад өндөр эсэргүүцэлтэй. Энэ материал нь –30 °C хүртэлх температурт ч уян хатан чанараа хадгалж, суналтын бат бэх болон урагдах эсэргүүцэл өндөртэй байдаг.Хлоржуулсан полиэтилен нь үйлдвэрлэлд үндсэндээ хоёр зориулалтаар ашиглагддаг. Нэгдүгээрт, цохилтод тэсвэртэй чанарыг сайжруулах нэмэлт давирхай болгон хатуу поливинилхлорид (PVC)-той хольж, цаг агаарын нөлөөнд тэсвэртэй цонхны профиль, гадна ханын өнгөлгөө, цахилгааны хоолой зэрэг бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг. Хоёрдугаарт, бие даасан нийлэг эластомер буюу синтетик резин болгон автомашины гидрийн жолооны хоолой, гидравлик хоолой, үйлдвэрийн конвейерийн тууз, утас кабелийн гадна бүрээс, нэг давхар ус тусгаарлагч дээврийн мембран зэрэг бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхэд өргөн хэрэглэдэг. [[:Ангилал:Нийлэг материал]] brlm9dygjjf5x5e23fnd2un3x276uln 863982 863977 2026-07-29T11:22:24Z Indrasa5 103710 863982 wikitext text/x-wiki Хлоржуулсан полиэтилен (CPE) нь өндөр нягттай полиэтилений үндсэн гинжин бүтэц дээр хлорын атомуудыг санамсаргүйгээр холбох замаар гарган авдаг тусгай зориулалтын ханасан термопластик эластомер юм. Энэ процессыг шингэн эсвэл хийн орчинд хлоржуулах аргаар явуулдаг. Үйлдвэрлэлд ашиглагддаг CPE давирхайн хлорын агууламж нь ихэвчлэн жингийн 25–45% байдаг. Хлорын атомууд нэмэгдсэнээр полиэтилений талст бүтэц задарч, анхны хатуу полимер нь уян хатан, резинэн шинж чанартай бөгөөд химийн бодист илүү тэсвэртэй материал болж хувирдаг.CPE нь хуванцар болон резиний давуу шинж чанарыг нэгэн зэрэг агуулдаг. Үндсэн молекулын бүтэц нь давхар холбоогүй, бүрэн ханасан байдаг тул озон, хэт ягаан туяа, дулааны хөгшрөлт болон цаг агаарын нөлөөнд маш сайн тэсвэртэй. Мөн газрын тосны бүтээгдэхүүн, алифатик нүүрсустөрөгч, төрөл бүрийн химийн бодис болон гал авалтад өндөр эсэргүүцэлтэй. Энэ материал нь –30 °C хүртэлх температурт ч уян хатан чанараа хадгалж, суналтын бат бэх болон урагдах эсэргүүцэл өндөртэй байдаг.Хлоржуулсан полиэтилен нь үйлдвэрлэлд үндсэндээ хоёр зориулалтаар ашиглагддаг. Нэгдүгээрт, цохилтод тэсвэртэй чанарыг сайжруулах нэмэлт давирхай болгон хатуу поливинилхлорид (PVC)-той хольж, цаг агаарын нөлөөнд тэсвэртэй цонхны профиль, гадна ханын өнгөлгөө, цахилгааны хоолой зэрэг бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг. Хоёрдугаарт, бие даасан нийлэг эластомер буюу синтетик резин болгон автомашины гидрийн жолооны хоолой, гидравлик хоолой, үйлдвэрийн конвейерийн тууз, утас кабелийн гадна бүрээс, нэг давхар ус тусгаарлагч дээврийн мембран зэрэг бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхэд өргөн хэрэглэдэг. [[:Ангилал:Нийлэг материал]] gl4mv6gw214uev32ovijw1248tm6ljf 0 147592 863980 2026-07-29T11:21:08Z Nandinnerdn 106155 cross linked polyethylene (PEX) 863980 wikitext text/x-wiki Хөндлөн холбоостой полиэтилен (PEX) Хөндлөн холбоостой полиэтилен (PEX) буюу XLPE нь өндөр нягтралтай полиэтилен (HDPE)-ийн сайжруулсан төрөл юм. Энэ материалд шулуун полимер гинжнүүдийг химийн аргаар хооронд нь холбон гурван хэмжээст бүтэц үүсгэдэг. Ингэснээр энгийн термопластик полиэтилен нь илүү өндөр дулаан тэсвэртэй, орчны нөлөөллөөс болж ан цав үүсэхэд тэсвэртэй, суналтын бат бэх өндөртэй, мөн даралтын дор химийн задралд илүү тэсвэртэй материал болдог. Хөндлөн холбоостой полиэтилен үйлдвэрлэх үндсэн гурван арга байдаг. Эдгээрийг PEX-a, PEX-b, PEX-c гэж нэрлэдэг. * PEX-a нь шахмал хэвлэх (extrusion) явцад хэт исэл (peroxide)-ийн аргаар холболт үүсгэдэг бөгөөд хамгийн өндөр хэмжээний хөндлөн холбоо болон уян хатан чанартай байдаг. * PEX-b нь шахмал хэвлэсний дараа химийн нэмэлт бодисоор боловсруулдаг. * PEX-c нь электрон цацраг ашиглан полиэтилений бүтцийг химийн бодис хэрэглэхгүйгээр физикийн аргаар хөндлөн холбодог. PEX-ийн хамгийн өргөн хэрэглээ нь орон сууц болон үйлдвэрийн барилгын уян хатан хоолойн систем юм. Үүнд шалны халаалт, усан халаалтын систем зэрэг орно. PEX хоолой нь зэс болон бусад металл хоолойтой харьцуулахад олон давуу талтай. Жишээлбэл, шохойн чулууны хуримтлалд, хлорын нөлөө, зэврэлт, хөлдөхөөс үүсэх гэмтэл зэрэгт илүү тэсвэртэй байдаг. Мөн уян хатан чанар нь угсралтыг хялбарчилж, холболтын тоог цөөрүүлдэг тул сантехникийн системийн эвдрэх эрсдэлийг ихээхэн бууруулдаг. Сантехникийн хэрэглээнээс гадна XLPE нь өндөр хүчдэлийн цахилгааны кабелийн үндсэн тусгаарлагч бүрхүүл болгон өргөн хэрэглэгддэг.<nowiki>[[ангилал=Нийлэг материал]]</nowiki> ow1c4rc5pl69otg1tuejb3k93kzgsg9 0 147593 863983 2026-07-29T11:26:41Z Д.Төгөлдөр 106097 Хуудас үүсгэв: "== Полигидроксиалканоатууд (ПХА) == Полигидроксиалканоатууд (ПХА) гэдэг нь элсэн чихрийг эсвэл липидийг бактерийн исэлдэлтээр үүссэн шулуун полиэстэр юм. Маш олон бактерийн төрөл зүйл дотроо ПХАг хадгалан энерги болон нүүрстөрөгч болгож шим тэжээл хомс ү..." 863983 wikitext text/x-wiki == Полигидроксиалканоатууд (ПХА) == Полигидроксиалканоатууд (ПХА) гэдэг нь элсэн чихрийг эсвэл липидийг бактерийн исэлдэлтээр үүссэн шулуун полиэстэр юм. Маш олон бактерийн төрөл зүйл дотроо ПХАг хадгалан энерги болон нүүрстөрөгч болгож шим тэжээл хомс үед ашигладаг байна. ПХА полимер гэр бүлд 150 аас дээш мономер нэгжүүдийг нэгтгэж болдог, үүнээс үүсэх хатуу, өндөр талстлаг термопластик болон уян хатан эластомер үүсдэг. ПХА нь бүтэн био дээр суурилсан, био нийцтэй бас төрөлхийн биологийн задралд ордог хуванцар юм. Газрын тосноос гаргаж авсан синтетик бүтээгдэхүүнүүдээс ялгаатай нь ПХА хөрс, аж үйлдвэрийн бордоо, далайн ус болон цэвэр усанд бүтэн био задрал явуулж ямарч бичил хуванцар үлдээлгүйгээр нүүрстөрөгчийн давхар исэл эсвэл аэробикийн нөхцөл байдалд ус болон хувирдаг. Тэдний биет болон дулааны шинж чанарыг инженерчлэн стандарт хуванцар бараа болох полипропилен ба полиэтилен шиг болгож болно. ПХА гийн арилжааны програмууд нь байгальд ээлтэй нэг удаагийн хоолны уут, нэг удаагийн хутганы хэрэгсэл, хөдөө аж ахуйн кинонууд, дэлгүүрийн уутнууд болон гоо сайхны савнууд багтана. Эм зүйд ПХАг зүрх судасны нөхөөс, шат засвар, оёдлын зангуу ба амьд эд эсэд хор нөлөөгүй задралын бараатай учраас зорилтот эм хүргэх системд ашигладаг. hy6lizsjke65gqh37sz5y66z4i8vj8e 863984 863983 2026-07-29T11:27:33Z Д.Төгөлдөр 106097 863984 wikitext text/x-wiki == Полигидроксиалканоатууд (ПХА) == Полигидроксиалканоатууд (ПХА) гэдэг нь элсэн чихрийг эсвэл липидийг бактерийн исэлдэлтээр үүссэн шулуун полиэстэр юм. Маш олон бактерийн төрөл зүйл дотроо ПХАг хадгалан энерги болон нүүрстөрөгч болгож шим тэжээл хомс үед ашигладаг байна. ПХА полимер гэр бүлд 150 аас дээш мономер нэгжүүдийг нэгтгэж болдог, үүнээс үүсэх хатуу, өндөр талстлаг термопластик болон уян хатан эластомер үүсдэг. ПХА нь бүтэн био дээр суурилсан, био нийцтэй бас төрөлхийн биологийн задралд ордог хуванцар юм. Газрын тосноос гаргаж авсан синтетик бүтээгдэхүүнүүдээс ялгаатай нь ПХА хөрс, аж үйлдвэрийн бордоо, далайн ус болон цэвэр усанд бүтэн био задрал явуулж ямарч бичил хуванцар үлдээлгүйгээр нүүрстөрөгчийн давхар исэл эсвэл аэробикийн нөхцөл байдалд ус болон хувирдаг. Тэдний биет болон дулааны шинж чанарыг инженерчлэн стандарт хуванцар бараа болох полипропилен ба полиэтилен шиг болгож болно. ПХА гийн арилжааны програмууд нь байгальд ээлтэй нэг удаагийн хоолны уут, нэг удаагийн хутганы хэрэгсэл, хөдөө аж ахуйн кинонууд, дэлгүүрийн уутнууд болон гоо сайхны савнууд багтана. Эм зүйд ПХАг зүрх судасны нөхөөс, шат засвар, оёдлын зангуу ба амьд эд эсэд хор нөлөөгүй задралын бараатай учраас зорилтот эм хүргэх системд ашигладаг. [[Ангилал:Нийлэг материал]] l45kle7kv1rhqkyyvrtim59t08brgat 0 147594 863985 2026-07-29T11:28:26Z Nandinnerdn 106155 Хуудас үүсгэв: "Иономер нь полимерийн үндсэн гинжин бүтэц дээр цахилгаан саармаг нэгжүүд болон ионжсон бүлгүүд хамт байдаг полимерийн төрөл юм. Эдгээр ионжсон бүлгүүд нь үндсэн гинжинтэй химийн холбоогоор холбогдсон байдаг. Ихэнхдээ нийт нэгжийн 15 молийн хувиас бага..." 863985 wikitext text/x-wiki Иономер нь полимерийн үндсэн гинжин бүтэц дээр цахилгаан саармаг нэгжүүд болон ионжсон бүлгүүд хамт байдаг полимерийн төрөл юм. Эдгээр ионжсон бүлгүүд нь үндсэн гинжинтэй химийн холбоогоор холбогдсон байдаг. Ихэнхдээ нийт нэгжийн 15 молийн хувиас бага нь ионжсон байдаг. Ионжсон бүлгүүд нь ихэвчлэн карбоксилын хүчлийн бүлэг бөгөөд натри (Na) эсвэл цайр (Zn) зэрэг металлын катионтой холбогдсон байдаг. Полимерийг иономер гэж ангилахдаа ионжсон бүлгийн тоо хэмжээ болон тэдгээр нь полимерийн бүтцэд хэрхэн байрласан зэргийг харгалзан үздэг. Жишээлбэл, полиэлектролит нь мөн ионжсон бүлэгтэй байдаг боловч тэдгээрийн ионжсон бүлгийн хэмжээ нь ихэвчлэн 80%-иас дээш байдаг тул иономероос ялгаатай. Иономер нь цахилгаан дамжуулах чадвар, температур өөрчлөгдөхөд зуурамтгай чанар нь өөрчлөгдөх зэрэг онцгой шинж чанартай. Полимерийн туйлгүй үндсэн гинж болон туйлтай ионжсон бүлгүүд хоорондоо сайн нийцдэггүй учраас ионжсон бүлгүүд нь полимерийн дотор ионоор баялаг жижиг бөөгнөрөл (кластер) үүсгэн тархдаг. Иономерийг олон салбарт ашигладаг. Тухайлбал, гольфын бөмбөгний бүрээс хийхэд өргөн хэрэглэдэг. Учир нь цохилтод маш сайн тэсвэртэй, бат бөх, удаан эдэлгээтэй байдаг тул хүчтэй цохилтын үед хагарахгүй. Мөн сав баглаа боодлын үйлдвэрлэлд Surlyn зэрэг иономер материалыг тунгалаг байдал, цооролтод тэсвэртэй чанар, бага температурт дулаанаар сайн битүүмжлэгдэх шинж чанараараа үнэлдэг. Иймээс хүнсний сав баглаа болон вакуум арьсан савлагаа (vacuum skin packaging) хийхэд түгээмэл ашигладаг. 9a0ak4ga1fcmeaach4af6yxzwhzbbnd 0 147595 863986 2026-07-29T11:28:59Z Nandinnerdn 106155 Хуудас үүсгэв: " Моноклональ эсрэгбие (mAb) нь нэг төрлийн B эсийн клоноос эсвэл рекомбинант технологийн аргаар үйлдвэрлэгддэг, бүтэц болон үйл ажиллагаагаараа ижил эсрэгбие юм. Эдгээр нь нэг тодорхой эпитоптой маш өндөр нарийвчлалтай холбогддог. Моноклональ эсрэгбие н..." 863986 wikitext text/x-wiki Моноклональ эсрэгбие (mAb) нь нэг төрлийн B эсийн клоноос эсвэл рекомбинант технологийн аргаар үйлдвэрлэгддэг, бүтэц болон үйл ажиллагаагаараа ижил эсрэгбие юм. Эдгээр нь нэг тодорхой эпитоптой маш өндөр нарийвчлалтай холбогддог. Моноклональ эсрэгбие нь оношлогоо болон эмчилгээнд томоохон дэвшил авчирсан. Тэдгээрийг дархлаа судлалын шинжилгээ (иммуноассай), хавдрын бай эмчилгээ, аутоиммун өвчний эмчилгээ, мөн судалгааны лабораторийн урвалж болгон өргөн ашигладаг. Моноклональ эсрэгбие үйлдвэрлэх үндсэн аргуудад гибридома технологи болон рекомбинант инженерчлэл ордог. Рекомбинант инженерчлэл нь эсрэгбиенийг хүний биед илүү тохиромжтой болгож, дархлааны сөрөг урвал үүсгэх эрсдэлийг бууруулахад тусалдаг. Сүүлийн жилүүдэд эмтэй холбосон эсрэгбие (antibody-drug conjugate), хоёр өөр байтай холбогдох эсрэгбие (bispecific antibody), мөн Fc хэсгийг инженерчилсэн эсрэгбие зэрэг шинэ технологиуд хөгжиж байна. Эдгээр нь эмийн үйлчлэх хугацааг уртасгах эсвэл дархлааны үйл ажиллагааг өөрчлөх боломжийг олгодог. Гэсэн хэдий ч моноклональ эсрэгбие нь үйлдвэрлэлийн өндөр өртөг, биед хүргэх хүндрэл, мөн дархлааны сөрөг урвал зэрэг гаж нөлөө үүсгэж болох сул талтай. Хичээлийн хүрээнд сурагчид моноклональ эсрэгбие хэрхэн үйлдвэрлэгддэг, эмнэлзүйд хэрхэн ашиглагддаг (жишээлбэл, дархлааны хяналтын цэгийн дарангуйлагч эмүүд), мөн өндөр өртөгтэй биологийн эмийн эдийн засаг, ёс зүйн асуудлуудыг судалж болно. 2hbowwkngepvx3kbyaeyocg49sj3g27