Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 3589 864207 863766 2026-07-31T10:27:27Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 864207 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Гараг | bgcolour=#c0c0ff | name = дэлхий | symbol = [[Файл:Earth symbol (small, bold).svg|32px|alt=🜨|Дэлхийн одон орны тэмдэг]] | image = [[File:The Blue Marble (remastered).jpg|frameless|center]] | caption = | epoch = [[J2000.0]] | apoapsis = 152,097,701&nbsp;км <br />1.0167103335&nbsp;[[Одон орны нэгж|а.н.]] | periapsis = 147,098,074&nbsp;км <br /> 0.9832898912&nbsp;А.Н. | semimajor = 149,597,887.5&nbsp;км <br /> 1.0000001124&nbsp;А.Н. | eccentricity = 0.016710219 | inclination = 1°34'43.3"<ref name=Allen294>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA294 | pages=294}}</ref> <br /> [[тогтмол хавтан|тогтмол хавтанд]] | asc_node = 348.73936° | arg_peri = 114.20783° | period = 365.256366&nbsp;өдөр<br /> 1.0000175&nbsp;[[Юлианы жил (одон орон)|Юлианы жил]] | avg_speed = 29.783&nbsp;км/с <br /> 107,218&nbsp;км/цаг | satellites = 1&nbsp;([[Сар]]) | physical_characteristics = yes | flattening = 0.0033528<ref name=iers/> | equatorial_radius = 6,378.1&nbsp;км<ref name=iers>{{cite conference | а.н.thor=IERS Working Groups | editor=McCarthy, Dennis D.; Petit, Gérard | title=General Definitions and Numerical Standards | year=2003 | booktitle=IERS Technical Note No. 32 | publisher=U.S. Naval Observatory and Bureа.н. International des Poids et Mesures | url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776 | accessdate=2008-08-03 }} {{Webarchiv|url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776 |wayback=20131213022556 |text=General Definitions and Numerical Standards |archiv-bot=2026-07-31 10:27:26 InternetArchiveBot }}</ref> | polar_radius = 6,356.8&nbsp;км<ref>{{cite book | first=Anny | last=Cazenave | editor=Ahrens, Thomas J. | year=[[1995]] | chaptertitle=Geoid, Topography and Distribution of Landforms | title=Global earth physics a handbook of physical constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | isbn=0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | accessdate=2008-08-03 | format=PDF | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016024803/http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | url-status=dead }}</ref> | mean_radius = 6,371.0&nbsp;км<ref>{{cite book | а.н.thor=Various | editor=David R. Lide | year=2000 | title=Handbook of Chemistry and Physics | edition=81st | publisher=CRC | isbn=0849304814 }}</ref> | circumference = 40,075.02&nbsp;км&nbsp;([[экватор]]ын)<br />40,007.86&nbsp;км&nbsp;([[уртрагийн]])<br />40,041.47&nbsp;км&nbsp;(дундаж) | surface_area = 510,072,000&nbsp;км²<ref>{{cite journal | last = Pidwirny | first = Michael | date=2006-02-02 | title=Surface area of our planet covered by oceans and continents.(Table 8o-1) | publisher=University of British Columbia, Okanagan | url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html | accessdate=2007-11-26 }}</ref><ref name=cia>{{cite web | author=Staff | date=2008-07-24 | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | title=World | work=The World Factbook | publisher=Central Intelligence Agency | accessdate=2008-08-05 | archive-date=2010-01-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | url-status=dead }}</ref> 148,940,000&nbsp;км²&nbsp;- хуурай газар &nbsp;&nbsp;(29.2 %)<br /> 361,132,000&nbsp;км²&nbsp;- ус &nbsp;(70.8 %) | volume = [[Дэлхийн эзлэхүүн|1.0832073{{e|12}}]]&nbsp;км³ | mass = 5.9736{{e|24}}&nbsp;кг<ref name="earth_fact_sheet">{{cite web | last = Williams | first = David R. | date = 2004-09-01 | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | title = Earth Fact Sheet | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-17 | archive-date = 2013-05-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130508021904/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | url-status = dead }}</ref> | density = 5.5153&nbsp;г/см³ | surface_grav = [[Дэлхийн татах хүч|9.780327]] м/с²<ref name="yoder12">Yoder, C. F. (1995) p. 12.</ref><br />0.99732&nbsp;[[хүндийн хүчний хурдатгал|''g'']] | escape_velocity = 11.186&nbsp;км/с&nbsp; | sidereal_day = 0.99726968&nbsp;өдөр<ref name=Allen296>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA296 | pages=296}}</ref><br />23{{smallsup|ц}}&nbsp;56{{smallsup|м}}&nbsp;4.100{{smallsup|с}} | rot_velocity = 1,674.4 км/цаг (465.1 м/с) | axial_tilt = 23.439281° | albedo = 0.367<ref name="earth_fact_sheet"/> | atmosphere = yes | temperatures = yes | temp_name1 = [[Кельвин]] | min_temp_1 = 184&nbsp;K | mean_temp_1 = 287&nbsp;K | max_temp_1 = 331&nbsp;K | temp_name2 = [[Цельс]] | min_temp_2 = −89&nbsp;°C | mean_temp_2 = 14&nbsp;°C | max_temp_2 = 57.7&nbsp;°C | surface_pressure = 101.3&nbsp;[[кПа]] ([[Далайн түвшнээс дээш өндөр|Дундаж далайн түвшин]]) | atmosphere_composition = 78.08%&nbsp;[[Азот]] (N₂)<br /> 20.95%&nbsp;[[Хүчилтөрөгч]] (O₂)<br /> 0.93%&nbsp;[[Аргон]]<br /> 0.038%&nbsp;[[Нүүрсхүчлийн хий]]<br /> 1% орчмын [[усны уур]] ([[уур амьсгал]]аас хамаарч өөр байна)<ref name="earth_fact_sheet"/> |note=no }} '''Дэлхий''' нь [[Нарны аймаг|нарны аймгийн ]]ганц амьдралт гараг ([[ертөнц]]) бөгөөд нарны аймгийн 3 дахь [[гариг|гараг]] юм. Дэлхий нь 4.57 тэрбум [[жил|жилийн]] өмнө үүссэн<ref name="age_earth">{{cite book | first=G.B. | last=Dalrymple | year=1991 | title=The Age of the Earth | publisher=Stanford University Press | location=California | id=ISBN 0-8047-1569-6 }}</ref> бөгөөд нэг дагуултай ([[Сар]]). 365.26 [[өдөр|өдөрт]] [[Нар|Нарыг]] бүтэн тойрдог).<ref>This period is known as the [[sidereal year]]. The number of solar өдөр is one less than the number of [[Sidereal day|sidereal days]] becа.н.se the orbital motion of the Earth about the Sun results in one additional revolution of the planet about its axis.</ref>. Дэлхийн эргэлтийн тэнхлэг 23.5° хазайсан байдаг нь дэлхийн [[Жилийн дөрвөн улирал|улирлын]] өөрчлөлтийн шалтгаан болно<ref>Ahrens, ''Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants'', p. 8.</ref>. Дэлхий нь [[агаар мандал|агаар мандалтай]], гадаргуугийнх нь 71% нь [[далай]] ([[ус]]), үлдсэн 29% нь хуурай газар ([[тив]], [[арал]]). Дэлхийн гадаргуу нь [[Плит тектоник|тектоникийн хавтангуудад]] хуваагдах ба тэдгээр нь тасралтгүй нүүж (хөвж) байдаг. Дэлхий нь гүн рүүгээ бүслүүрлэг тогтоцтой бөгөөд [[Дэлхийн цөм|цөм]], [[манти]], [[Дэлхийн царцдас|царцдасаас]] тогтоно. == Дэлхийн үүсэл == 4.57 тэрбум жилийн өмнө<ref name="age_earth" /> Дэлхий болон [[Нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад гарагууд хийн мананцраас (''Solar Nebula'') үүссэн гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамаглаж]] байгаа бөгөөд дэлхий нь эхлээд халуун хайлмаг байгаад аажмаар хөрж, хатуу царцдастай болсон байна. Дэлхийн дагуул [[Сар]] нь, Дэлхийг Ангар гарагтай ойролцоо хэмжээтэй биет ("Тейя" гэж нэрлэдэг) мөргөх үед үүссэн гэж таамагладаг<ref>{{cite journal | last = R. Canup and E. Asphа.н.g | title = Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation | journal = Nature | volume = 412 | pages = 708-712 | date = 2001 | url = http://www.nature.com/nature/journal/v412/n6848/abs/412708a0.html }}</ref>. Аажмаар Дэлхийн [[температур]] 100&nbsp;°C (212&nbsp;°F) орчим болоход эртний [[агаар мандал]] дахь [[ус|усны]] уур коденсацлагдан, [[далай]] үүсэж эхэлсэн байна. Агаар мандалд [[хүчилтөрөгч]], улмаар агаар мандлын дээд давхаргад [[озон]] (O₃) үүссэнээр, [[нар|нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа]] багасаж, анхны нийлмэл эст амьтад, улмаар жинхэнэ [[олон эст амьтад]] үүсэж эхэлжээ<ref>{{cite web | last = Burton | first = Kathleen | date = [[November 29]], [[2000]] | url = http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | title = Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-05 | archive-date = 2011-10-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111011032824/http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | url-status = dead }}</ref>. Дэлхийн гадаргуу байнга, тасралтгүй өөрчлөгдөж байсан гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл эх газрууд нүүж, хоорондоо нэгдэн супер [[тив]] үүсгэн, дараа нь задраж байснаас нилээд чухал [[супер тив]] нь 600-540 [[сая]] [[жил|жилийн]] өмнө үүсэж, 180 сая [[жил|жилийн]] өмнө задарсан ([[супер тив|Гондван]], [[супер тив|Лаурази]] 2 супер тивийг үүсгэсэн) [[супер тив|Пангей]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Murphy, J. B.; Nance, R. D. | title=How do supercontinents assemble? | journal=American Scientist | year=1965 | volume=92 | pages=324–33 | url=http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | accessdate=2007-03-05 | archive-date=2007-07-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070713194319/http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | url-status=dead }}</ref>. Дэлхий дээр хэд хэдэн томоохон [[мөстлөг|мөстлөгүүд]] явагдсан гэж таамагладаг ба эхнийх нь 750-580 сая жилийн өмнө (Неопротерозой), сүүлийнх нь 10,000 жилийн өмнө дууссан байна<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm | title = Paleoclimatology - The Study of Ancient Climates | publisher = Page Paleontology Science Center | accessdate = 2007-03-02 }}</ref>. Дэлхийн хөгжлийн түүхэнд [[амьд организм|амьд организмын]] томоохон сүйрлүүд тохиолдож байснаас сүүлийнх нь 65 [[сая]] жилийн өмнө болсон [[үлэг гүрвэл|үлэг гүрвэлүүдийн]] мөхөл юм (Шалтгааныг нь дэлхий дээр [[солир]] унасантай холбон таамагладаг). Уг сүйрлийн дараагаар жижиг амьтад жишээлбэл [[сүүн тэжээлтэн]] амьтад эрчимтэй тархаж эхэлсэн ба хэдэн сая жилийн өмнө [[Африк|Африкийн]] [[мич|мичтэй]] төстэй амьтдыг хоёр хөл дээрээ явдаг болсон гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамагладаг]]<ref>{{cite journal | last = Gould | first = Stephan J. | title=The Evolution of Life on Earth | journal=Scientific American | date=October , 1994 | url=http://brembs.net/gould.html | accessdate=2007-03-05 }}</ref>. == Дэлхийн бүтэц == [[Нарны аймaг|Нарны аймгийн]] 4 гариг (Наранд ойрхон 4 гариг) хатуу, чулуурхаг гадаргуутай ("Хөрст гариг") бөгөөд тэдгээрээс Дэлхий нь хамгийн том, их [[нягт|нягттай]], хүчтэй [[соронзон орон|соронзон оронтой]], газрын татах хүч хамгийн ихтэй [[гариг]] юм. Дэлхий нь ерөнхийдөө зуйвандуу бөмбөлөг хэлбэртэй боловч, үнэндээ гадаргуу нь тэгш биш учир Дэлхийн хэлбэрийг [[Геоид]] гэж нэрлэнэ. === Химийн найрлага === Дэлхийн [[масс]] ойролцоогоор 5.98 ×10²⁴ [[кг]]. Гол бүрдүүлэгч [[химийн элемент|элементүүд]] нь [[төмөр]] (32.1%), [[хүчилтөрөгч]] (30.1%), [[цахиур]] (15.1%), [[магни]] (13.9%), [[хүхэр]] (2.9%), [[никель]] (1.8%), [[кальци]] (1.5%), [[хөнгөнцагаан]] (1.4%) ба үлдэх 1.2% нь бусад [[химийн элемент|химийн элементүүд]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Morgan, J. W.; Anders, E. | title=Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury | journal=Proceedings of the National Academy of Science | year=1980 | volume=71 | issue=12 | pages=6973–6977 | url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | accessdate=2007-02-04 | archive-date=2013-07-18 | archive-url=https://archive.today/20130718075202/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | url-status=dead }}</ref>. [[АНУ|АНУ-ын]] [[геохими|геохимич]] [[Ф.Кларк|Ф.Кларк-ийн]] тооцоогоор, Дэлхийн царцдасын 47% нь [[хүчилтөрөгч]] бөгөөд нийт чулуулагийн 99.22% нь [[цахиур]], [[хөнгөн цагаан]], [[төмөр]], [[кальци]] зэрэг нийт 11 ислээс тогтдог байна. {| {{prettytable}} |+ Ф.Кларкийн хүснэгт <br />(Дэлхийн царцдасын үндсэн ислүүд) !Найрлага !Химийн томъёо !Тархалт |- |[[Цахиурын исэл]] |style="text-align: center;"|SiO₂ |style="text-align: right;"|59.71% |- |[[Хөнгөнцагааны исэл]] |style="text-align: center;"|Al₂O₃ |style="text-align: right;"|15.41% |- |[[Кальцийн исэл]] |style="text-align: center;"|CaO |style="text-align: right;"|4.90% |- |[[Магнийн исэл]] |style="text-align: center;"|MgO |style="text-align: right;"|4.36% |- |[[Натрийн исэл]] |style="text-align: center;"|Na₂O |style="text-align: right;"|3.55% |- |[[Төмрийн (II) исэл]] |style="text-align: center;"|FeO |style="text-align: right;"|3.52% |- |[[Калийн исэл]] |style="text-align: center;"|K₂O |style="text-align: right;"|2.80% |- |[[Төмрийн (III) исэл]] |style="text-align: center;"|Fe₂O₃ |style="text-align: right;"|2.63% |- |[[Ус]] |style="text-align: center;"|H₂O |style="text-align: right;"|1.52% |- |[[Титаний давхар исэл]] |style="text-align: center;"|TiO₂ |style="text-align: right;"|0.60% |- |[[Фосфорийн тавч исэл]] |style="text-align: center;"|P₂O₅ |style="text-align: right;"|0.22% |- !colspan="2"|Нийт !style="text-align: right;"|99.22% |} === Дэлхийн дотоод бүтэц === [[Файл:Earth-crust-cutaway-mn.png|thumbnail|upright=1.25|Дэлхийн бүтэц (хэмжээ харгалзаагүй, схем).]] Дэлхий нь гүн рүүгээ үелэсэн бүтэцтэй бөгөөд химийн найрлагынхаа хувьд: * Хамгийн гадна талдаа, силикатлаг найрлагатай, хатуу [[Дэлхийн царцдас|царцдас]], * Түүний дотор талд шингэн [[манти]], * [[Манти|Мантитай]] харьцуулахад харьцангуй халуун [[Дэлхийн цөм|гадаад цөм]], * Хамгийн төвдөө хатуу [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэж хуваагдана. Харин [[Геологи|Геологийн]] хувьд [[литосфери]], [[астеносфери]], [[манти|дээд манти]], [[манти|доод манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад]] болон [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэсэн үе давхрагуудтай<ref>{{cite book | first=Toshiro | last=Tanimoto | editor=Thomas J. Ahrens | year=1995 | title=Crustal Structure of the Earth | booktitle=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | id=ISBN 0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | accessdate=2007-02-03 | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016194153/http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | url-status=dead }}</ref> . {| {{prettytable}} class="wikitable" !colspan=2 style="width: 33%;"|Гүн !rowspan=2 valign="bottom"|Үе давхрага !rowspan=2 style="width: 15%;"|Нягт<br />гр/см³ |- !Километр !Миль |- |style="text-align: center;"|0–60 |style="text-align: center;"|0–37 |[[Литосфери]] (Зузаан нь 5-200 км хүртэл өөрчлөгддөг) |style="text-align: center;"|— |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|0–35 |style="text-align: center;"|0–22 |... [[Дэлхийн царцдас|Царцдас]] (Зузаан нь 5-70км хүртэл өөрчлөгддөг) |style="text-align: center;"| 2.2–2.9 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|35–60 |style="text-align: center;"|22–37 |... Мантийн дээд хэсэг |style="text-align: center;"| 3.4–4.4 |- |style="text-align: center;"|35–2890 |style="text-align: center;"|22–1790 |[[Манти]] |style="text-align: center;"| 3.4–5.6 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|100–700 |style="text-align: center;"|62–435 |... [[Астеносфери]] |style="text-align: center;"|— |- |style="text-align: center;"|2890–5100 |style="text-align: center;"|1790–3160 |[[Дэлхийн цөм|Гадаад цөм]] |style="text-align: center;"| 9.9–12.2 |- |style="text-align: center;"|5100–6378 |style="text-align: center;"|3160–3954 |[[Дэлхийн цөм|Дотоод цөм]] |style="text-align: center;"| 12.8–13.1 |} ==== Цөм ==== * Дэлхийн дундаж [[нягт]] 5515 кг/м³, харин гадаргуугийн дундаж [[нягт]] 3017 кг/м³ тул [[Дэлхийн цөм|Дэлхийн цөмийг]] харьцангуй илүү нягттай гэж үздэг ба энэ нь [[геофизик|сейсмийн]] судалгаагаар батлагддаг байна. Сейсмийн (чичирхийллийн) S долгионы хурдны сааралтаар гадаад цөмийг шингэн зуурмаг хэмээн баталжээ. Учир нь S долгион нь шингэн биеийг нэвтэрдэггүй байна. Дэлхийн үүслийн эхний үед, ойролцоогоор 4.52 [[тэрбум]] [[жил|жилийн]] орчим, хүнд химийн нэгдлүүд дэлхийн төврүү сууж буюу бөөгнөрөн, хөнгөн нь дэлхийн царцдас буюу гадаргуу руу шилжин, ялгаралт явагдсаны үр дүнд цөм нь үүссэн гэж үздэг. Цөм нь үндсэндээ [[төмөр]] (80%), [[никель]], мөн багахан хэмжээний бусад [[химийн элемент|химийн элементээс]] тогтоно. Эдгээр бусад элементүүдийг хүхэр, карбон, устөрөгч байх магадлалтай хэмээн үздэг. ==== Манти ==== [[Файл:Slice_earth.svg|thumbnail|right|Дэлхийн дотоод бүтэц. 1. Эх газрын царцдас - 2. Далайн царцдас - 3. Дээд манти - 4. Доод манти - 5. Гадаад цөм - 6. Дотоод цөм </br>A: [[Мохийн зааг]] </br> B: [[Гутенбергийн зааг]] </br>C: [[Лехманий зааг]]]] * ''Гол өгүүллэг: [[Манти]]'' Манти нь Дэлхийн нийт [[эзэлхүүн|эзэлхүүний]] 70%-ийг эзэлдэг, нийтдээ 2,890 [[км]] зузаан. Даралт [[манти]] ба [[Дэлхийн цөм|цөмийн]] заагт ~140 [[Паскаль|ГПа]] (1.4 Мaтм), [[температур]] 500&nbsp;°C-900&nbsp;°C (932&nbsp;°F-1,652&nbsp;°F) хооронд хэлбэлзэх ба [[манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад цөмийн]] зааг дээр 4,000&nbsp;°C (7,200&nbsp;°F) байна. Мантийг үндсэн 2 хэсэгт хуваадаг. Дээд болон доод манти. Энэ хоёр үе нь бүрдүүлэгч эрдэс минералаараа ялгагдана. ==== Царцдас ==== * ''Гол өгүүллэг: [[Дэлхийн царцдас]]'' Геологийн үүднээс, [[Дэлхийн царцдас]] нь Дэлхийн хамгийн гадна талын хатуу бүрхүүл ([[литосфери|литосферийн]] дээд хэсэг) бөгөөд [[магмын чулуулаг|базальтлаг]] болон [[магмын чулуулаг|боржинлог]] чулуулгаас тогтоно. Дэлхийн нийт эзэлхүүний < 1% эзлэнэ. === Тектоникийн плит === * ''Гол өгүүллэг: [[Плит тектоник]]'' [[Плит тектоник|Литосфери]] нь [[Плит тектоник|тектоникийн плитүүд]] гэж нэрлэгдэх хэсгүүдэд хуваагдсан (эвдэрсэн) байдаг бөгөөд [[Плит тектоник|астеносфери]] дээгүүр нүүж (хөвж) байдаг байна. Нийтдээ 7 том [[Плит тектоник|плит]], олон тооны жижиг [[Плит тектоник|плитүүд]] байна. === Дэлхийн гадаргуу === Дэлхийн нийт гадаргуугийн 70.8% нь [[ус|усаар]] ([[Далай|Далайгаар]]) бүрхэгдэнэ<ref name="Pidwirny2006">{{cite web | last = Pidwirny | first = Michael | year = 2006 | url = http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html | title = Fundamentals of Physical Geography | edition = 2nd Edition | publisher = PhysicalGeography.net | accessdate = 2007-03-19 }}</ref>. [[Далай|Далайн]] ёроолын гадаргуу нь тэгш бус бөгөөд уул нурууд ([[Далайн голч нуруу]]), [[галт уул]], хавцал, дэвсэг зэрэгтэй байна<ref name="ngdc2006">{{cite web | author=Sandwell, D. T.; Smith, W. H. F. | date = 2006-07-07 | url =http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML | title =Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data | publisher = NOAA/NGDC | accessdate = 2007-04-21 }}</ref>. Үлдэх 29.2% нь [[тив|хуурай газар]] бөгөөд [[цөл]], тэгш тал, өндөр уулс зэрэг [[геоморфологи|геоморфологийн]] олон элементүүдээс бүрдэнэ. Хуурай газрын гадаргуугийн 75% нь [[чулуу|тунамал чулуулгаар]] хучигдана<ref>{{cite web | last = Jessey | first = David | url = http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | title = Weathering and Sedimentary Rocks | publisher = Cal Poly Pomona | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170212/http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | url-status = dead }}</ref>. Үлдэх хэсэгт нь [[чулуу|магмын]] болон [[чулуу|хувирмал чулуулаг]] тархана. Дэлхийн газрын гадаргуу дээр хамгийн өргөн тархалттай [[эрдэс|эрдэсүүд]] бол [[Силикатын бүлгийн эрдэс|кварц]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|хээрийн жонш]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|амфибол]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|гялтгануур]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|пироксен]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|оливин]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|кальцит]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|доломит]] зэрэг юм<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | title = Minerals | publisher = Museum of Natural History, Oregon | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170251/http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | url-status = dead }}</ref>. Дэлхийн гадаргуу нь тектоник хөдөлгөөн болон элэгдэл, [[өгөршил|өгөршлөөс]] хамааран тасралтгүй өөрчлөгддөг байна. Дэлхийн [[тив|хуурай газрын]] хамгийн нам дор цэг нь [[далай|далайн]] төвшнөөс доош 418 м-т орших [[Сөнөсөн тэнгис]], хамгийн өргөгдсөн цэг нь 8,848 м өргөгдсөн [[Эверест]] оргил юм. Эх газар дунджаар далайн төвшнөөс дээш 686 м өргөгдсөн байдаг<ref name="hr_mill">{{cite journal | last=Mill | first=Hugh Robert | title=The Permanence of Ocean Basins | journal=The Geographical Journal | year=1893 | volume=1 | issue=3 | pages=230-234 | url=http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | accessdate=2007-02-25 | archive-date=2007-02-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070225054604/http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | url-status=dead }}</ref>. === Усан мандал === Дэлхийн нийт гадаргуугийн ихэнхи нь [[ус|усаар]] бүрхэгдсэн байдгаараа [[нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад [[гариг|гаригуудаас]] ялгаатай бөгөөд "Цэнхэр Гариг" гэж нэрлэгддэг. Дэлхийн усан мандал үндсэндээ [[далай|Дэлхийн далайнуудаас]] бүрдэх боловч, үүнд бас [[Тив|эх газрын]] [[тэнгис]], [[нуур]], [[гол|гол мөрөн]], газрын гадаргуугаас 2000 [[метр|м]] хүртэл гүнд орших гүний [[ус|усыг]] оруулдаг байна. Дэлхийн хамгийн гүн [[ус|устай]] газар бол [[Номхон далай|Номхон далайд]] орших [[Марианы хотгор]] (10,911 м гүн)<ref name="rain.org">{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.rain.org/ocean/ocean-studies-challenger-deep-mariana-trench.html | title = "Deep Ocean Studies" | work = Ocean Studies | publisher = RAIN National Public Internet and Community Technology Center | accessdate = 2006-04-02 }}</ref>. Далайн дундаж гүн 3,794 м байдаг. [[Далай|Далайн]] нийт [[масс]] 1.35 х 10¹⁸ [[тонн]] буюу Дэлхийн нийт массын 1/4400, [[эзэлхүүн]] нь 1.386 × 109 км³. Дэлхий дээрхи нийт усны 97.5% нь давстай [[ус]] бөгөөд үлдэх 2.5% нь цэвэр ус юм. Цэвэр усны 68.7% нь [[ус|мөс]] хэлбэрээр оршино<ref>{{cite web | а.н.thor = Igor A. Shiklomanov ''et al'' | year = 1999 | url = http://espejo.unesco.org.uy/ | title = World Water Resources and their use Beginning of the 21st Century" Prepared in the Framework of IHP UNESCO | publisher = State Hydrological Institute, St. Petersburg | accessdate = 2006-08-10 | archive-date = 2006-08-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060808204116/http://espejo.unesco.org.uy/ | url-status = dead }}</ref>. Далайн ус нь [[нар|нарны]] [[энерги|энергийг]] их хэмжээгээр шингээдэг учир далайн усны [[температур|температурын]] тархалтаар дэлхийн [[цаг уур]] тодорхойлогдоно<ref>{{cite web | last = Scott | first = Michon | date = [[April 24]], [[2006]] | url = http://earthobservatory.nasa.gov/Study/HeatBucket/ | title = Earth's Big heat Bucket | publisher = NASA Earth Observatory | accessdate = 2007-03-14 }}</ref>. Үүний тод жишээ бол [[ЭНСО]] (El Niño-Southern Oscillation) юм<ref>{{cite web | first =Sharron | last =Sample | date =June 21, 2005 | url =http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | title =Sea Surface Temperature | publisher =NASA | accessdate =2007-04-21 | archive-date =2007-04-29 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070429030121/http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | url-status =dead }}</ref>. === Агаар мандал === * ''Гол өгүүллэг: [[Агаар мандал]]'' Дэлхийн агаар мандал гэж [[Дэлхийн татах хүч|Дэлхийн татах хүчинд]] захирагдан, Дэлхийн гадна талаар хүрээлэн байгаа [[хийн төлөв|хийн]] давхрагыг хэлнэ. Агаар мандлын 78% нь [[азот]], 20.95% [[хүчилтөрөгч]], 0.93% [[аргон]], 0.038% [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]], 1% [[ус|усны уур]] болон маш бага хэмжээтэй бусад [[хийн төлөв|хийнүүд]] байна. Эдгээр хийнүүдийг нийлүүлээд бид [[агаар]] гэж нэрлэдэг. Агаар мандал нь [[Нар|Нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа|хэт ягаан туяаг]] шингээж, [[өдөр]], [[шөнө|шөнийн]] [[температур|температурын]] ялгааг тогтворжуулан, Дэлхий дээр [[амьдрал]] байх нөхцөлийг бүрдүүлнэ<ref name="atmosphere">{{cite web | а.н.thor = Staff | date = October 8, 2003 | url = http://www.nasa.gov/а.н.dience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html | title = Earth's Atmosphere | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-21 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Газрын гадаргуу орчмын агаар мандлын дундаж [[температур]] 15&nbsp;°C байдаг. == Сар == * ''Гол өгүүллэг: [[Сар]]'' Сар нь дэлхийн [[байгалийн дагуул]] юм.Бидний амьдарч буй орчин дэлхий бол орой өдөр гэсэн цаг байдаг тэдний нэг бол нар,сар хоёр юм.Түүнийг ялгахад амархан юм үүн нэг нь гэгээтэй нэг нь харанхуй байдаг == Дэлхийн эргэлт ба орбит == Дэлхий тэнхлэгээрээ 23 цаг, 56 минут, 4.091 секундэд нэг бүтэн эргэдэг бөгөөд <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Rick | date = January, 30, 1996 | url = http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | title = Astronomical Times | publisher = National Radio Astronomy Observatory | accessdate = 2007-03-21 | archive-date = 2011-08-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110818022038/http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | url-status = dead }}</ref> Нарнаас дунджаар 150 сая км зайд, 30 км/сек (108,000 км/ц) хурдтайгаар 365.2564 өдөрт Нарыг нэг бүтэн тойрно. Дэлхийн тэнхлэг нь Нар-Дэлхийг дайрсан хавтгайтай харьцуулахад 23.5 градусаар хазайсан байх ба энэ нь Дэлхий дээрх өвөл зуны улирал солигдох шалтгаан болно. == Нийгмийн газарзүй == Дэлхийн [[хүн ам]] нь [[2006]] [[он|оны]] [[2 сар|2 сарын]] байдлаар 6,600,000,000 байгаа<ref>Currently it is closer to 6.6&nbsp;billion than 6.5&nbsp;billion. It will reach 6.6&nbsp;billion in June 2007.</ref><ref name="LiveScience"> {{cite news | first= Leonard | last= David | url= http://www.livescience.com/othernews/060224_world_population.html | title= Planet's Population Hit 6.5 Billion Saturday | work= Live Science | date= [[2006-02-24]] | accessdate= 2006-04-02 }} </ref> бөгөөд [[2013]] онд 7 тэрбум, [[2050]] онд 9.2 тэрбум хүрнэ гэсэн тооцоо байдаг<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/wpp2006.htm | title = World Population Prospects: The 2006 Revision | publisher = United Nations | accessdate = 2007-03-07 }}</ref>. Хүн амын өсөлтийн дийлэнх нь хөгжиж буй орнуудад хамаарна. Дэлхийн нийт гадаргуугийн 1/8 нь хүн оршин суухад тохиромжтой гэж тооцогддог байна (2/3 нь [[далай]], үлдэх хуурай газрын тэн хагас нь [[цөл]] (14%)<ref>{{cite journal | а.н.thor=Peel, M. C.; Finlayson, B. L.; McMahon, T. A. | title=Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification | journal=Hydrology and Earth System Sciences Discussions | year=2007 | volume=4 | pages=439-473 | url=http://overview.sref.org/1812-2116/hessd/2007-4-439 | accessdate=2007-03-31 }}</ref>, өндөр уулс (27%) зэрэг)<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://www.biodiv.org/programmes/defа.н.lt.shtml | title = Themes & Issues | publisher = Secretariat of the Convention on Biological Diversity | accessdate = 2007-03-29 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2007 оны байдлаар суверн статустай 201 [[улс|орон]], [[НҮБ]]-ийн гишүүн 192 [[улс]] байна. == Мөн үзэх == * [[Нарны аймаг]] == Цахим холбоос == * [http://www.wikimapia.org/ WikiSatellite view of Earth at WikiMapia] * [http://geomag.usgs.gov USGS Geomagnetism Program] * [http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/BlueMarble NASA Earth Observatory] * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth Earth Profile] by [http://solarsystem.nasa.gov NASA's Solar System Exploration] * [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html The size of Earth compared with other planets/stars] * [https://web.archive.org/web/20090122063915/http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html Climate changes causes the earth's shape to change - Nasa] * [https://web.archive.org/web/20071116132744/http://www.funonthenet.in/content/view/282/31/ Beautiful Views of Planet Earth] Pictures of Earth from space * [http://www.flashearth.com/ Flash Earth] A Flash-based viewer for satellite and aerial imagery of the Earth * [https://web.archive.org/web/20130218015318/http://www.projectshum.org/Planets/earth.html Projectshum.org's Earth fact file] (for younger folk) * [http://www.geody.com/?world=terra Geody Earth] World's search engine that supports Google Earth, NASA World Wind, Celestia, GPS, and other applications. * [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Planet Earth] From AOL Research & Learn: Photos, quizzes and info about Earth's climate, creatures and science. * [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Earth From Space] Some Photos From the Exhibit == Эшлэл == {{reflist}} {{Нарны аймаг}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Дэлхий| ]] [[Ангилал:Дэлхий (гараг)| ]] [[Ангилал:Нарны аймгийн гараг]] tqnka69gaxjq05vsazwmekbjh9zgjxn 0 4350 864123 864085 2026-07-30T14:16:32Z Avirmed Batsaikhan 53733 864123 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын телевизийн суваг}} {{Инфобокс телевизийн суваг | name = MNB | logo = [[File:Logo of the Mongolian National Broadcaster.png|thumb|Official logo of the Mongolian National Broadcaster (MNB)]] | logo_size = 200px | logo_alt = | launch_date = 9 сарын 27, 1967 | closed_date = | owner = [[Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз|МҮОНРТ]] | picture_format = [[SECAM]] ([[576i]])<br />[[HDTV]] ([[1080i]]) | country = [[Монгол]] | area = [[Монгол]]<br />[[Ази]] (хиймэл дагуулаар) | headquarters = [[Улаанбаатар]], [[Монгол]] | former_names = Монголын Үндэсний Телевиз (MNTV) | replaced = | sister_channels = MNB Монголын мэдээ <br> MNB Спорт HD <br> MNB World | timeshift_service = | website = [http://www.mnb.mn/index.php http://www.mnb.mn] }} '''Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Телевиз''' нь [[Монгол улс|Монголын]] олон нийтийн эрх ашгийн төлөөлөл бүхий [[телевиз]]ийн суваг юм. == Tүүхэн товчоон == 1965-1967 он. Монгол улсад телевизийн урлагийг үүсгэн хөгжүүлэх мэргэжлийн сэтгүүлч, уран бүтээлчид, инженер-техникийн ажилтнуудыг сурган бэлтгэсэн үе. 1965 оны 10-р сар. –Монголын зурагт радиогийн төвд ажиллах инженер техникийн ажилтан 38 хүн [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын Ленинградын телевизийн төвд 1 жил 6 сарын хугацаатай курс дадлага хийхээр явжээ. Монгол Улсын Холбооны яам, Мэдээлэл, радиогийн улсын хорооноос хамтран явуулсан эдгээр хүмүүсийн дотор хөжим Монголын зурагт радиод олон жил үр бүтээлтэй ажиллаж байгаа инженер Н.Чогдов, Т.Одсүрэн, Намхайдорж, Доржзовд, Шүхэрт, техникч Л.Бямбажав, И.Гүнрэгжав, Г.Гомбодорж, Цэцгээ, Ичинхорлоо, теле зураглаач Д.Цэдэнноров, М.Бэгзсүрэн, микрофоны оператор Р.Цэрэнлхам, Б.Болохоо ... нарын хүмүүс явсан ажээ. 1966-3-29. –Монголд анх удаа байгуулагдаж байгаа Монголын зурагт радиогийн төвийн /хуучин төв/ барилгын суурийг тавив. 1966-5-16. - Монголын зурагт радиогийн захиргаанд ажиллах уран бүтээлчдийн эхний хэсэг ЗХУ-ын Москвагийн зурагт радиогийн төвд бүтэн жилийн дадлага хийхээр явжээ. Редактор, найруулагч, зураач, зураглаач, эвлүүлэгч, инженер, техникчээр ажиллах эдгээр хүмүүсийн дотор мөн л Монголын зурагт радиод хөжим олон жил идэвх зүтгэл үр бүтээлтэй ажиллаж ирсэн Д.Дожоодорж, Д.Хишигт, С.Бадрах, Б.Зоригт, Л.Шийтэр, Ж.Гомбосүрэн, Ц.Норжмаа, Ж.Гүр, И.Баямаа, Х.Чүлтэм, Ц.Агваанрэнчин, Ч.Баяраа, Д.Нямсүрэн, Д.Чулуун, Ц.Даваахүү, М.Цэдэв, Ж.Чойсүрэн, Д.Дарьсүрэн, Б.Бямбаа, Ч.Чимидцэеэ, Ж.Санждолгор, П.Нарангэрэл, Д.Ганчимэг нарын 45 хүн оржээ. 1967-4-21. –МАХН-ын Төв хорооны нарийн бичгийн дарга нарын зөвлөлгөөний 184 дүгээр тогтоолоор ЗХУ-д зурагт радиогийн дадлага хийх 17 хүнийг 2 сарын хугацаагаар явуулахыг Мэдээлэл радиогийн улсын хороонд зөвшөөрчээ. Үүнд: а/ Редактораар: [[Нямсүрэнгийн Шаравдорж]], Ишхандын Эрдэнэчимэг, [[Гомбосүрэнгийн Гомбо]], [[Шишиндоржийн Батмөнх]], Батын Дорж, [[Пүрэвжавын Пүрэвсүрэн]], [[Шаравын Сүрэнжав]], [[Долгорын Пашка]], Цэнд-Аюушийн Цэгмид, Даваажавын Жадамбаа, Тангадын Бааваа, [[Жалцавын Лхамсүрэн]],   б/ Хөгжмийн редактораар: [[Шагдаржавын Эрдэнэбат]], [[Шаравжамцын Долгорлхам]]     в/ Нэвтрүүлэгчээр: Цэвээний Дорж, [[Биндэрьяагийн Цэенханд]], [[Самандын Батсүрэн]] 1967-5-24. –БНМАУ-ын МАХН-ын Намын Төв Хорооны нарийн бичгийн дарга нарын зөвлөлгөөний 228 дугаар тогтоолоор: Зурагт радиогийн гэрэлтүүлэгчдийн курсийг /10 хүнтэй/ 1967 оны 5 дугаар сарын 25-наас эхлэн 45 хоногийн хугацаагаар байгуулахыг Мэдээлэл радиогийн улсын хороонд зөвшөөрчээ. 1967-7-10. – Албан ёсны нээлтээ хийгээгүй байсан авч Монголын зурагт радиогийн дэлгэц монгол айлд анх гэрэлтэн асч туршилтын нэвтрүүлэг хийв. Туршилтын журмаар явуулсан анхны энэ нэвтрүүлгээр Монгол Ардын хувьсгалын 46 жилийн ойн баярын хурал, концертыг Улсын дуурь бүжгийн театраас шууд дамжжлан үзүүлсэн юм. Энэ өдрийн нэвтрүүлэг 18.00-20.45 цаг хүртэл үргэлжилжээ. 1967-7-11.12. –Туршилтын журмаар хийсэн дараагийн нэвтрүүлэг нь 7-р сарын 11-ний өглөө 8 цаг 30 минутаас Сүхбаатарын талбайгаас шууд дамжуулсан Ардын хувьсгалын 46 жилийн ойн баярын жагсаал, мөн 15.00 цагаас төв цэнгэлдэх хүрээлэнгээс шууд нэвтрүүлсэн хүчит бөхийн барилдаан юм. Үндэсний бөхийн барилдааныг 12-ний өдөр ч бүрэн хэмжээгээр үзүүлсэн. 1967-8-15. Монголын уран сайхны киноноос хамгийн түрүүнд зурагт радиогийн дэлгэцнээ “[[Ардын элч]]” кино энэ өдөр гарчээ. Зурагт радиогийн тогтмол нэвтрүүлэг эхэлсэн. '''1967.09.27-ы өдөр Монголын үндэсний телевиз албан ёсоор үйл ажиллагаагаа эхэлсэн өдөр''' 1981-1990 он 1981 онд анхны өнгөт нэвтрүүлгээ бэлтгэн эфирт гаргаж, 1988 оны 12-р сард телевизийн шинэ төв ашиглалтад орсноор өнгөт дүрсийн системээр нэвтрүүлгээ цацах боломж бүрэн хангагдсан. Мөн радио релений өргөтгөсөн сүлжээг ашиглалтад оруулснаар Үндэсний телевиз улс орныхоо нийт нутаг дэвсгэр хүн амын 90 гаруй хувьд хүрч үйлчлэх болсон 1991 он. Монголын Үндэсний телевиз анх удаа Азиасат системээр нэвтрүүлэг цацах боломжтой болж, улмаар телевизүүдийн нэвтрүүлгүүдийг Монгол орны алслагдсан бүс нутаг хязгаарт хүргэх, хилийн чанадад нэвтрүүлгээ цацах боломж хангагдсан юм. 1997 оны 1-р сар. Монголын Үндэсний телевиз, Ази Номхон далайн орнуудын өргөн нэвтрүүлгийн холбоо ABU-гийн бүрэн эрхт гишүүнээр сонгогдсон. Манай телевизийн уран бүтээлчид , тус холбооноос зохион байгуулсан удаа дараагийн уралдаанд амжилттай оролцож шагналуудыг хүртэж байсан билээ. 2005 оны 2 дүгээр сар. [[ОНРТ-ийн тухай хууль]] батлагдан гарснаар Монголын Үндэсний телевиз түүхэндээ анх удаа “Олон нийтийн” гэсэн статустай болж өргөн олон нийт, ард иргэддээ хараат бус мэдээллээр тэгш үйлчлэх хууль зүйн орчин бүрдсэн юм. Ийнхүү олон нийтийн статустай, үндэсний хэмжээний телевиз үүсэн бий болсон нь Монголын хэвлэл мэдээллийн түүхэнд гарсан чухал үйл явдал том эргэлт байлаа. == Олон нийтийн радио телевиз статус == 2005 оны 1-р сарын 27-нд УИХ-аар Олон нийтийн радио, телевизийн тухай хууль<ref>{{Cite web |url=http://www.legalinfo.mn/law/details/424 |title=www.legalinfo.mn/law/details/424 |access-date=2020-08-15 |archive-date=2017-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170423202829/http://legalinfo.mn/law/details/424 |url-status=dead }}</ref> хэлэлцэж, батлаж мөн оны 4-р сарын 1-нээс энэ хууль хүчин төгөлдөр болжээ. Уг хуулиар Засгийн газрын мэдэлд байсан Монголын Үндэсний радио, телевизийг олон нийтэд үйлчлэх статустай болгон өөрчилжээ. Энэ нь Үндсэн хуулиар баталгаажсан Монгол Улсын иргэний үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх, эрх чөлөөг хангах, 1998 онд батлагдсан Хэвлэлийн эрх чөлөөний тухай хуулийг хэрэгжүүлээд бодитой алхам боллоо. Энэ хуулийн 2.1-д зааснаар олон нийтийн радио, телевиз нь "гагцхүү олон нийтийн эрх ашигт Үйлчилж, тэдний өмнө хариуцлага хүлээж, хяналт дор нь үйл ажиллагаагаа явуулдаг ашгийн төлөө бус хуулийн этгээд" байх юм. ОНРТ-ийн удирдах дээд байгууллага нь 17 хүний бүрэлдэхүүнтэй Үндэсний зөвлөл байх ба Ерөнхийлөгч 2, Засгийн газар 2, УИХ 4, төрийн бус байгууллагууд 9 хүнийг сонгож, Үндэсний зөвлөлийн анхны хуралдаанаар баталгаажуулна. Үндэсний зөвлөлийн гишүүнээр олон нийтэд нэр хүндтэй, эрүүгийн ял шийтгэлгүй, Монгол Улсын иргэн сонгогдоно. Төрийн улс төрийн ба жинхэнэ албан хаагч, улс төрийн намын удирдах албан тушаалтан, бусад радио, телевизэд ажиллаж байгаа, түүнчлэн ажилладаггүй боловч нийтлэл, нэвтрүүлгийн бодлогоо тодорхойлоход нь оролцдог этгээд, бусад радио, телевизэд хөрөнгө оруулалт хийсэн этгээд, эсхүл бизнесийн хараат бус байдалд нь нөлөөлж болох этгээдийг нэр дэвшүүлэхгүй байхаар хуульд заасан байна. ОНРТ нь холимог санхүүжилттэй байхаар хуульд тусгажээ. Орлогын гол эх үүсвэр нь нэвтрүүлгийн Үйлчилгээний хураамж байх бөгөөд Засгийн газрын дэмжлэг, ивээн тэтгэлэг, хандив, хууль тогтоомжид заасан бусад орлогоос санхүүжинэ. Нэвтрүүлгийн Үйлчилгээний хураамжийн хэмжээг Үндэсний зөвлөлийн саналыг харгалзан Засгийн газар тогтоож, төсвийг УИХ-аар батлахаар хуульд тусгасан байна. Мөн ОНРТ нь хяналтын зөвлөл, өргөдлийг шалгах хороотой байх, мөн хөтөлбөрт зөвлөх үүрэг бҮхий орон тооны бус зөвлөлтэй байж болохыг хуульчилсан байна. Хуулиар ОНРТ нь улс төр, эдийн засаг, шинжлэх ухаан, боловсрол, соёл урлаг, спорт, цэнгүүн зэрэг нийгмийн амьдралын олон талыг хамарсан хөтөлбөрийг мэргэжлийн болон техникийн өндөр түвшинд бэлтгэж, нийтийн хүртээл болгох шаардлага тавьжээ. Түүнчлэн шударга ёс, ардчилал, хүний эрх, эрх чөлөө, тэгш байдлыг хүндэтгэх, хувь хүний хөгжлийг дэмжих, өргөн олон нийтийн болон нийгмийн янз бүрийн бүлэг давхаргын эрэлт хэрэгцээг тэнцвэртэй хадгалах зэрэг нэвтүүлгийн бодлого баримтлахыг шаардлага болгосон байна. ОНРТ-ээр харгислал, ялгаварлан гадуурхалт, дайн, хүчирхийлэл, садар самууныг сурталчилсан, хүний нэр хүнд, алдар хҮндэд халдсан агуулгатай нэвтрүүлэг бэлтгэж түгээхийг хориглосон байна. ОНРТ-ийн ажилтны мэдээлэл олж авах, мэдээллийн эх сурвалжийг нууцлах эрхийг баталгаажуулсан, мөн иргэдийн хариу өгөх эрхийг хангасан заалтууд орсон нь шинэ хуулийн дэвшилтэт тал нь юм. == Эшлэл == <references/> {{commonscat}} {{Монгол улсын телевизүүд}} {{Authority control}} [[Ангилал:Монголын телевиз]] [[Ангилал:Монголын төрийн байгууллага]] [[Ангилал:Монголын хэвлэл мэдээллийн аж ахуйн нэгж]] [[Category:Олон нийтийн радио телевиз]] 0hnn75tfh1dhzabi4za74xy1mdrhl8s 0 8249 864222 863797 2026-07-31T11:50:28Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 864222 wikitext text/x-wiki {{short description|Зүүн өмнөд Ази, Океанд оршдог улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Индонез Улс | common_name = Индонез | native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}} | image_flag = Flag of Indonesia.svg | flag_type = [[Индонезийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg | symbol_type = [[Индонезийн төрийн сүлд|Үндэсний тамга <br />(Сүлд)]] | national_motto = <br>{{native phrase|kaw|[[Индонезийн үндэсний уриа|Bhinneka Tunggal Ika]]|paren=omit}} ([[Хуучин Ява хэл|Хуучин Ява]])<br>"Олон янз байдалд эв нэгдэл" | other_symbol = {{lang|id|[[Панчасила (улс төр)|Панчасила]]}}<br />(Таван зарчим) | other_symbol_type = Үндэсний үзэл суртал: | national_anthem = {{lang|id|[[Индонезийн төрийн дуулал|Indonesia Raya]]}}<br />"Их Индонез"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Жакарта]] | largest_city = [[Жакарта]] | coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}} | languages_type = Албан ёсны хэл | languages = [[Индонез хэл]]<!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--> | languages2_type = Орон нутгийн хэл | languages2 = [[Индонезийн хэлнүүд|700+ хэлнүүд]]<ref name="ethnologue"/> | ethnic_groups = [[Индонезийн ард түмэн|1,300+ угсаатан]]<ref name="BPS">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|title=Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians|language=id|last1=Na'im|first1=Akhsan|last2=Syaputra|first2=Hendry|publisher=[[Statistics Indonesia]]|date=2010|access-date=2015-09-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|archive-date=2015-09-23}}</ref> | religion_year = 2018 | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|86.7% [[Индонез дэх ислам|Ислам]]|10.7% [[Индонез дэх христийн шашин|Христийн шашин]]|1.7% [[Индонез дэх хиндүизм|Хиндүизм]]|0.8% [[Индонез дэх буддизм|Буддизм]]| 0.1% [[Алиран Кеперкаян|Уламжлалт]], [[Индонез дэх күнзийн сургаал|Күнз]], <br>болон [[Индонез дэх шашин шүтлэг|бусад]]}} | religion_ref = <ref name="RELIGION">{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id}}</ref> | demonym = [[Индонезчүүд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Индонезийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Прабово Субианто]] | leader_title2 = {{nowrap|[[Индонезийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]}} | leader_name2 = [[Гибран Ракабуминг Рака]] | leader_title3 = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга (Индонез)|Танхимын Дарга]]}} | leader_name3 = [[Пуан Махарани]] | leader_title4 = {{nowrap|[[Индонезийн Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]}} | leader_name4 = [[Мухаммед Сирифуддин]] | legislature = [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ) | upper_house = [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ) | lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ) | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Голландын колонийн эзэнт гүрэн|Нидерландаас]])<!-- Based on consensus, please discuss on the Talk Page before changing Netherlands to Japan, or adding both --> | established_event1 = [[Индонезийн тусгаар тогтнолыг тунхаглал|Тунхагласан]] | established_date1 = 8 сарын 17, 1945 он | established_event2 = [[Нидерланд-Индонезийн дугуй ширээний хурал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date2 = 12 сарын 27, 1949 он | area_km2 = 1,904,569<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}</ref> | area_rank = 14 | area_sq_mi = 735,358 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = | area_data2 = 4.85 | population_estimate = {{increaseNeutral}} 277,749,853<ref>{{cite web|url=https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|publisher=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|title=Indonesian Population 2022|access-date=12 April 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013070650/https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|url-status=dead}}</ref> | population_census = 270,203,917<ref name="2020census" /> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 4 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 143 | population_density_sq_mi = 371 | population_density_rank = 90 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|4.398 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2023-04-12}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 7 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|15,855|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 98 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.392 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 16 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|5,016|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 112 | Gini = 37.9 | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.705 | HDI_year = 2021 | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08}}</ref> | HDI_rank = 114 | currency = [[Индонез рупиа]] (Rp) | currency_code = IDR | time_zone = [[Индонез дэх цаг|янз бүрийн]] | utc_offset = +7 - +9 | date_format = ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ | drives_on = зүүн | calling_code = [[+62]] | cctld = [[.id]] }} [[Зүүн Өмнөд Ази]]йн, [[Далайн орнууд]]ын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог<ref>[http://ec.europa.eu/europeaid/where/asia/regional-cooperation/support-regional-integration/asem/documents/10.03.10_info_on_indonesia_finale_en.pdf Information on Indonesia]. ASEM Development conference II: Towards an Asia-Europe partnership for sustainable development. 26–27 May 2010, Yogyakarta, Indonesia. ec.europa.eu</ref> [[Тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]], [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]ыг '''Бүгд Найрамдах Индонез Улс''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), товчоор '''Индонез улс''', '''Индонез''' гэнэ. [[Нидерланд]] XVII зууны үеэс [[Зондын арлууд]]ад эзэмшил орон (''колони'')-оо тэлсээр байлаа. [[XX зуун]]ы эхнээс [[Индонезийн ард түмэн|нутгийн ард түмэн]] яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. [[Жава үндэстэн|Жава]] тэргүүтэй [[Индонез#Хүн ам|энэ олон ястан]] одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]] болжээ. Одоо [[Индонез#Орон нутаг|орон нутаг, засаг захиргааны]] шаардлагаар дотроо 33 [[муж]] болж хуваагддаг. Ойр хавийн [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Малайз]] гурван улсынхтай яг адил [[Малай хэлний]] нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ [[Индонез хэл]] гэж итгэж, [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна [[Зүүн Тимор]], [[Папуа-Шинэ Гвиней]], [[Австрали]], [[Палау]], [[Филиппин]], [[Энэтхэг]]тэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг. Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2020 онд 270 сая 203 мянган хүн амьдарч байв. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|4-р олон]], газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|15-р том]] улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны [[Шривижая]], XIII зууны [[Мажапахит]] гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь [[Ислам]]ын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь [[Ислам|мусульман (хотон)]] гэдэг. [[Исламын улс]] гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ. Индонезийн газрын доор [[техтоник хавтан]]гууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй [[галт уул]]стай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир [[амьтан]], [[ургамал|ургамлаар]] баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[ДНБ]] [2010 онд] 1.124 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн [[Олон улсын харьцуулалт:ХАЧ-аар тэгшитгэсэн ДНБ|16-р их орлогот]] улс гэгдэж [[Их Хорь|Их Хорийн]] эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа,<ref name=economist1>{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=[[The Economist]] |date=14 September 2006 |accessdate=26 December 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].</ref><ref name = "Asia">{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 May 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=14 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114103951/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }}</ref> нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд [[АСЕАН]]-ыг байгуулалцсан. == Нэр == Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан [[нидерландаар]]аа ''Maleische Archipel'' (Малайн олтриг), ''Nederlandsch Oost Indië'' (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), ''Indië'' (Энэтхэг), ''de Oost'' (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ.<ref name = "Kroef">{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage |journal= Journal of the American Oriental Society |author = Justus M van der Kroef | volume = 71 | issue = 3 | pages = 166–71 | year = 1951 | doi =10.2307/595186 |jstor=595186}}</ref> 1850 онд Английн угсаатны зүйч [[Жорж Виндзор Эрл]] [[Англи хэл|Англи]] хэлнээ ''Indunesians'' (''Индунезианс'', «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ.<ref name="JIAEA_1">{{cite journal |last=Earl |first= George SW |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page = 119}}</ref> Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл ''Indus'' ([[Инд мөрөн]] дахь нутаг буюу «[[Энэтхэг]]» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (''несос'' - «[[арал]]») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ.<ref name = "EcoSeas1">{{cite book | last = Tomascik | first = T | coauthors=Mah, JA, Nontji, A, Moosa, MK |title = The Ecology of the Indonesian Seas&nbsp;– Part One | publisher = Periplus Editions | year = 1996 | location = Hong Kong | isbn = 962-593-078-7}}</ref> 1900 он гарахад англи ''Indonesia'' нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ.<ref name = "Kroef" />. Монголд 20-р зуунд [[оросоор]] ''Индонезия'' гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай ''-ия'' дагаврыг салгаж [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Индонез''' гэж бичдэг болжээ. ==Түүх== [[Жава арал|Жава]] арлаас ''[[босоо хүн]]ий'' (''homo erectus'') хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад [[балар эртний үе]]д хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим "[[Жава хүн]]" гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг.<ref>{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence |doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|last1=Choi|first1=Kildo|last2=Driwantoro|first2=Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}</ref><ref>[http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution]. Terradaily.com. 5 July 2011. Retrieved 29 January 2012.</ref><ref>{{Cite journal |last=Pope |title= Recent advances in far eastern paleoanthropology | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 17 | pages = 43–77 | year =1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 |first1= GG}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–12}}; {{Cite journal |last = Pope | first = GG | title = Evidence on the age of the Asian Hominidae | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue=16 |pages=4988–92 |year= 1983|pmid = 6410399 | doi = 10.1073/pnas.80.16.4988 | pmc =384173}} cited in {{cite book |last=Whitten |first= T | coauthors = Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali | publisher =Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |page= 309}}; {{Cite journal | last = de Vos | first = JP | coauthors = PY Sondaar | title = Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science |volume=266 |issue=16 |pages=4988–92 |year=1994 |doi=10.1126/science.7992059}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T | coauthors =Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title= The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location= Hong Kong |page = 309}}</ref> Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь [[Австронез]] угсаа, бүлэгт хамаарна. "Австронез хүмүүс [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Тайвань]] зэрэг газраас эхлэн нүүгээд [[нийтийн он тооллын өмнөх|М.Э.Ө]] 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн [[Меланез]] хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ" гэх судалгаа байдаг.<ref>Taylor (2003), pp. 5–7</ref> М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс [[газар тариалан]] эрхлэх, [[тутарга|тутаргын]] талбайд ажилладаг болцгоож,<ref>Taylor (2003), pp. 8–9</ref> М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн.<ref>Taylor (2003), pp. 15–18</ref> Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.<ref>Taylor (2003), pp. 3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3</ref><ref>Vickers (2005), pp. 18–20, 60, 133–4</ref> [[Image:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|150px|[[Банда арлууд]]ад ургадаг анхилам үнэрт [[задь]] мод]] [[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|left|150px|Индонез улсыг байгуулагч [[Сукарно]]]] [[VII зуун]]аас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг [[Шривижая]] улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрчээ.<ref>Taylor (2003), pp. 22–26</ref><ref>Ricklefs (1991), p. 3</ref> [[VIII зуун|VIII]]-[[X зуун]]д Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт [[Сайлендра]], Хиндү шүтлэгт [[Матарам]] зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн [[суврага]], шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. [[XIII зуун]]аас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй [[Мажапахит]] гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.<ref>{{cite journal |title=The next great empire |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue= 1 | year = 1982 | pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}</ref> Мусульман (хотон) худалдаачид [[Суматра арал|Суматра]] арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд [[Ислам]] шашиндаа итгүүлээд амжжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 3–14</ref> Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр [[XVI зуун]] гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон.<ref>Ricklefs (1991), pp. 12–14</ref> Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх [[задь]], [[башир цэцэг]] гэх мэт үнэт [[халуун ногоо]] авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн [[Франсишку Серран]]ы ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг.<ref>Ricklefs (1991), pp. 22–24</ref> Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг компани]] үүссэн. 1800 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг]] гэх нэртэй эзэмшил орон (''колони'') гэгдэх болжээ. [[Нидерланд]] анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. [[XX зуун]]ы эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ.<ref>Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku Islands|Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.({{Cite document |last=Schwartz |year=1999 |pages=3–4}}</ref> Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. [[Дэлхийн II дайн]]ы үед Индонезийг [[Япон]] эзлэж Нидерландынхан талийж одсон.<ref name="Ricklefs">Ricklefs (1991)</ref><ref>{{cite journal | title = Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal= Eighteenth-Century Studies | volume=31 |issue=3 | author = Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–55 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi= 10.1353/ecs.1998.0021}}</ref> Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч [[Сукарно]]г ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ.<ref>{{cite journal |title=Indonesia | author = HJ Van Mook | authorlink =Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs | year = 1949 |volume=25 |issue=3 |pages=274–85 |jstor=3016666}}</ref><ref name="Charles1945">{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien | volume =14 |issue=24 |pages=345–8 |date= 5 December 1945 | doi = 10.1525/as.1945.14.24.01p17062 |jstor=3023219}}</ref><ref>{{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title = Indonesia: Peoples and History | publisher =Yale University Press | year =2003 | page =325 | isbn = 0-300-10518-5 }}</ref><ref>Reid (1973), p. 30</ref> Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн.<ref name="Charles1945" /><ref>{{cite web |url= http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence |accessdate=11 December 2006 |publisher=Global Security |work=Military}}</ref> Тэгэхдээ [[Нидерландын Шинэ Гвиней]]г өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны [[Нью-Йоркийн гэрээ]], 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.<ref>[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/ Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by "Free Choice"]. National Security Archive, Suite 701, Gelman Library, The George Washington University.</ref> Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч [[Индонезийн цэрэг зэвсэг|цэргийнхэн]] болон [[Индонезийн коммунист нам]] (ИКН)-ынхныг эвлэрүүлэн намжааж байв.<ref>Ricklefs (1991), pp. 237–280</ref> 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, [[коммунизм]]ыг [[1965-1966 онд Индонезэд олон хүн алж хядагдсан нь|зэвсгийн хүчээр дараад]] (хагас сая хүн алагдсан уу?<ref>{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 November 2005 |url=http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/|title= 40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=12 November 2006 |journal=[[CounterPunch]]}}</ref><ref>{{cite journal |title= Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi = 10.1525/as.2002.42.4.550}}</ref>), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй.<ref>Friend (2003), pp. 107–109</ref><ref>{{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions |year=2001}}</ref><ref>Ricklefs (1991), pp. 280–283, 284, 287–290</ref> Цэргийн дарга нараас генерал [[Сухарто]] 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа [[Шинэ эмх журам (Индонез)|шинээр журамлаж]], [[АНУ]]-аар тэтгүүлж байв.<ref>US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/john%D0%B1%D0%B0sonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.</ref><ref>Vickers (2005), p. 163</ref><ref>David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70</ref> Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд [[гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт]] ч сайнаар нөлөөлж байв.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> Гэхдээ түүний дарангуйлал [[авлига|авлигыг]] тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]аар Индонез их хохирсон.<ref>{{cite book | last =Delhaise | first = Philippe F | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | publisher =Willey | year =1998 | page =123 | isbn = 0-471-83450-5}}</ref> 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 May 1998 |accessdate=12 November 2006}}</ref> Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд [[НҮБ]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан.<ref>{{cite web |last=Burr |first=W. |coauthors=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 December 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=17 September 2006 }}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |location=US |publisher=Department of State |date=17 October 2002 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716060553/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archivedate=16 Долдугаар сар 2011 |accessdate=29 September 2006 |url-status=live }}</ref> Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд [[Аче]]гийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.<ref>{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date = 15 August 2005 |accessdate=12 December 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}</ref> {{clear}} == Төр засаг== [[File:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Жакартад Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл хуралдаж байгаа нь]] Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] улс юм. Гучаад жил эрх барьсан [[Сухарто]] 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан.<ref>In 1998, 1999, 2000 and 2001</ref> Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ.<ref>{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=13 December 2006 |archivedate=14 Зургадугаар сар 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf }}</ref> Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.<ref>(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III&nbsp;– The Executive Power, Art. 7.</ref> Индонез улсын хурлыг [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ, ''People's Consultative Assembly'') гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй.<ref>{{id icon}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archivedate=21 Долдугаар сар 2011 |format=PDF |accessdate=7 November 2006 |url-status=live }}</ref> Дотроо 560 суудалт [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ, ''People's Representative Council''), 132 суудалт [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ, ''Regional Representative Council'')<ref name="USSTATE">{{cite web |title=Background Note: Indonesia |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm |accessdate=26 November 2009}}</ref> гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг.<ref name="Harijanti2006">{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}</ref> 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн.<ref>Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)</ref> ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.<ref>Based on the 2001 constitution amendment, the DPD comprises four popularly elected [[non-partisan]] members from each of the thirty-three provinces for national political representation. {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=13 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archivedate=1 Арван хоёрдугаар сар 2006 |deadurl=yes}}</ref> == Орон нутаг == {{Индонезийн газрын зураг}} Индонез улсын газар нутаг олон түвшинд шатлан захирагддаг. Дээд гурван түвшнийг нь л анхаарахад хангалттай. * I зэрэгт [[муж]] (индонезээр ''provinsi'') гэх зүйлийн нэгж байна. Одоогийн байдлаар Индонез 33 мужтай. * II зэрэг буюу мужийн доорх нутаг нэг бол [[хот]] (''kota'' - ''кота'') эсвэл тойрог (''kabupaten'' - ''капубатен'') байна. * III зэргийн нэгжийг нь индонезээр ''kecamatan'' гэнэ. Монгол хэлтэнд энэ нэгж тийм ч сонин биш байх болохоор ''кечаматан''<br>гэж галиглахад буруудахгүй биз дээ. Эсвэл хошууны доорх нэгж юм чинь [[сум]] гэвэл зохино. ===33 муж=== Онцгой эрхтэй таван мужийг <nowiki>*</nowiki>-оор тэмдэглэв. {{Col-begin}} {{Col-break}} '''[[Суматра]] арлын 10 муж''' * [[Аче]]^*&nbsp; (''Aceh'') * [[Умард Суматра]] (''Sumatera Utara'') * [[Өрнөд Суматра]] (''Sumatera Barat'') * [[Риау]] ''(Riau)'' * [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]] (''Kepulauan Riau'') * [[Жамби]] (''Jambi'') * [[Өмнөд Суматра]] (''Sumatera Selatan'') * [[Банка-Белитун]] (''Kepulauan Bangka Belitung'') * [[Бенкулу]] (''Bengkulu'') * [[Лампунгг]] (''Lampung'') '''[[Жава]] арлын 6 муж''' * [[Жакарта]]^* (''Jakarta'') * [[Бантен]] (''Banten'') * [[Өрнөд Жава]] (''Jawa Barat'') * [[Төв Жава]] (''Jawa Tengah'') * [[Иогякарта|Иогякарта]]^* (''Yogyakarta'') * [[Дорнод Жава]] (''Jawa Timur'') '''[[Бага Зондын арлууд|Бага Зондын]] арлуудын 3 муж''' * [[Бали]] (''Bali'') * [[Өрнөд Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Barat'') * [[Дорнод Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Timur'') {{Col-break}} '''[[Калимантан]] арлын 4 муж''' * [[Өрнөд Калимантан]] (''Kalimantan Barat'') * [[Төв Калимантан]] (''Kalimantan Tengah'') * [[Өмнөд Калимантан]] (''Kalimantan Selatan'') * [[Дорнод Калимантан]] (''Kalimantan Timur'') '''[[Сулавеси]] арлын 6 муж''' * [[Умард Сулавеси]] (Sulawesi Utara) * [[Горонтало]] (''Gorontalo'') * [[Төв Сулавеси]] (''Sulawesi Tengah'') * [[Өрнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Barat'') * [[Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Selatan'') * [[Дорнод-Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Tenggara'') '''[[Малуку арлууд|Малуку]] арлуудын 2 муж''' * [[Малуку]] (''Maluku'') * [[Умард Малуку]] (''Maluku Utara'') '''[[Шинэ Гвиней]] арлын 2 муж''' * [[Өрнөд Папуа]]^* (''Papua Barat'') * [[Папуа]]^* (''Papua'') {{Col-end}} ==Газар орон== [[File:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Индонезийн газрын зураг]] [[Өмнөд өргөрөг|Ө.ө. 11°]] – [[хойд өргөрөг|х.ө. 6°]], [[зүүн уртраг|з.у. 95° – 141°]] хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй.<ref>{{cite press release |publisher=[[International Monetary Fund]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=536&S=PPPWGT-PPPPC&RequestTimeout=120&CMP=0&x=45&y=5 |title=World Economic Outlook Database |accessdate=5 October 2006 |date=April 2006 }}; {{cite web | first =Hendriawan | title =Indonesia Regions | publisher =Indonesia Business Directory | url =http://www.indonext.com/Regions/ | accessdate =24 April 2007 | archive-date =28 Арван хоёрдугаар сар 2005 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ | url-status =dead }}</ref> Эднээс [[Жава]], [[Суматра]], [[Калимантан]] (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), [[Шинэ Гвиней]] (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), [[Сулавеси]] гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, [[Тимор]] арал дээр [[Зүүн Тимор]]той хил залгадаг бол [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Филиппин]], [[Палау]], [[Австрали]]тай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл [[Жакарта]]. Залгуулаад бичвэл [[Сурабая]], [[Бандун]], [[Медан]], [[Семаран]] гээд томоохон хотууд байдаг.<ref name="Witton2003">{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =139, 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}</ref> 1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ.<ref name="ciarank">{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |accessdate=3 November 2006 |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Population density&nbsp;– Persons per&nbsp;km² 2006 |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |year=2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |accessdate=4 October 2006}}</ref> Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно.<ref name="JOSHUA">{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | accessdate =26 September 2006 }}</ref> Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа [[Пунчак Жая]] уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км² талбайт [[Тоба нуур]] юм. [[Махакам]], [[Барито]] гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.<ref>{{cite encyclopedia |title=Republic of Indonesia |work=Encarta |publisher=Microsoft |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwrIjXxw |archivedate=31 October 2009 |deadurl=yes }}</ref> [[File:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Индонезийн галт уулс]] [[Номхон далайн хавтан|Номхон далайн]], [[Евразийн хавтан|Евразийн]], [[Австралийн хавтан|Австралийн]] гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан [[Кракатоа]], [[Тамбора]] хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй [[галт уул]] үе үе идэвхждэг.<ref>{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&rpage=list| title=Volcanoes of Indonesia| publisher=[[Smithsonian Institution]]| accessdate=25 March 2007| work=Global Volcanism Program}}</ref> Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж<ref>{{cite web | title =The Human Toll | work =UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery | publisher =United Nations | url =http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archivedate =19 Тавдугаар сар 2007 | accessdate =25 March 2007 | url-status =live }}</ref>, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.<ref>{{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=95–97}}</ref> Экваторын дагуу байршдаг тул [[борооны улирал|борооны]], [[хуурай улирал|хуурай]] хоёр улиралтай, [[халуун орны уур амьсгал]]тай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.<ref>{{cite web |title =About Jakarta And Depok |work =University of Indonesia |publisher =University of Indonesia |url =http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |accessdate =24 April 2007 |archiveurl =https://web.archive.org/web/20060504191815/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |archivedate =4 Тавдугаар сар 2006 |url-status =live }}</ref> {{clear}} ==Хүн ам== :''Мөн үзэх: [[Индонезийн ард түмэн]]'' [[File:Ubud-Kids.jpg|thumb|Олон ястны улсын [[Бали ястан|Бали]] яст жаалууд]] 2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч,<ref name="bps2010">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf |title=Central Bureau of Statistics: ''Census 2010'' |publisher=Badan Pusat Statistik |accessdate=17 January 2011}} {{id}}</ref> жилд 1.9%-иар өсч байна.<ref>{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101 |title=Fifty years needed to bring population growth to zero |publisher=Waspada.co.id |date=19 March 2011 |accessdate=10 April 2011}}</ref> Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх<ref name="JOSHUA" /> Жава аралд оршин суудаг.<ref name="bps2010"/> [[Гэр бүл төлөвлөлт|Гэр бүл төлөвлөх]] хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.<ref>[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/DB04_Population_ByAgeSex_Annual/WPP2010_DB4_F1B_POPULATION_BY_AGE_BOTH_SEXES_ANNUAL_2011-2100.XLS World Population Prospects (2010). Annual Population 2011–2100]. (XLS table). United Nations</ref> Индонезэд [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгуугаар]] ярилцдаг [[Индонезийн ард түмэн|300 гаран яс үндэс]]ний хүмүүс аж төрөн суудаг.<ref>{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=5 October 2006}}</ref><ref>{{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title="Bahasa Indonesia" and languages of Indonesia |work=UNIBZ&nbsp;– Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=6 July 2006 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF|accessdate=17 July 2006}}</ref> Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц [[Австронез]] язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах [[Меланез]] язгуурын ард түмэн бас байдаг.<ref name="Witton2003" /><ref>Taylor (2003), pp. 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| coauthors = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = 7 | isbn = 0-500-34132-X }}</ref> Нэр бүхий ард түмнээс [[Жава үндэстэн]] хүн амын 42% эзлэдэг.<ref>{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}</ref> Жавагийн араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]] гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 5 сая [[Араб үндэстэн|Араб]] гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад "Индонез" [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ.<ref name="RICKLEFS_256">Ricklefs (1991), p. 256</ref> Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг.<ref>Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence including the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in West Kalimantan, and conflicts in Maluku, [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of Papua and West Papua {{Cite journal |author=T.N. Pudjiastuti |year=2002 |title=Migration & Conflict in Indonesia |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2012 |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |title=Kalimantan The Conflict |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |url=http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212135147/http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archivedate=12 Арван хоёрдугаар сар 2009 |accessdate=7 January 2007 |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |url-status=live }}</ref><ref>{{cite conference |author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale |title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |publisher=Fica-Net |year=1999 |location=Ambon, Indonesia |url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |accessdate=29 September 2006 |booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team & Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&nbsp;KB}}</ref> Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт<ref>Schwarz (1994), pp. 53, 80–81</ref><ref>Friend (2003), pp. 85–87, 164–165, 233–237</ref> зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.<ref>{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |first=S. Long |date=9 April 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055514/http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=8 Аравдугаар сар 2011 |accessdate=10 April 2011 |publisher=Prospect Magazine}} The [[May 1998 riots of Indonesia#Jakarta (12–14 May)|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 May 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |accessdate=26 September 2006 |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission}}</ref><ref>{{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August | year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=Indonesian}}</ref> [[Жохорын султант улс]]ын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн [[Малай хэл]]ний [[чухал аялгуу|чухал нэгэн аялгуу]] байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Бруней]], Индонез дөрвөн улсад [[албан ёсны хэл]] болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг [[Индонез хэл]] (''Bahasa Indonesia'') гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгууныхаа]] нэгийг өөрийн [[төрөлх хэл]] гэж боддог. Үүнээс мэдээж [[Жава хэл]]ийг хамгийн олуулаа тээж яваа.<ref name="CIA"/> Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP |title=Ethnologue report for Indonesia (Papua) |publisher=Ethnologue.com |accessdate=28 April 2010}}</ref> Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх<ref>{{cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |work=US-ASEAN |url=http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |accessdate=2 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109203358/http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |archivedate=9 Нэгдүгээр сар 2006 |url-status=live }}</ref> гэсэн мөртлөө өөр баримтаар [[Ислам]], [[Протестант]], [[Католик]], [[Хиндү]], [[Буддын шашин]], [[Күнзийн суртал]] зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм.<ref name="Yang">{{cite journal |last=Yang |first=Heriyanto |title=The History and Legal Position of Confucianism in Post Independence Indonesia |journal=Religion |volume=10 |issue=1 |page=8 |month=August | year=2005 |url=http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/pdf/2005/yang2005.pdf |format=PDF|accessdate=2 October 2006}}</ref> 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно.<ref name="CIA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |publisher=CIA |accessdate=10 April 2011 |archive-date=10 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}</ref> Хиндү шашинтны олонх нь [[Бали ястан|бали]], Буддын шашинтны олонх нь [[Хятад үндэстэн|хятад]].<ref>{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон.<ref name="csi">{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Islam |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/37.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн<ref>Ricklefs (1991), pp. 25, 26, 28</ref><ref>{{cite web | title =1500 to 1670: Great Kings and Trade Empires | publisher = Sejarah Indonesia | url =http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah02.shtml | accessdate =25 April 2007 }}</ref> бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 28, 62</ref><ref>Vickers (2005), p. 22</ref><ref>{{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}</ref> == Зургийн цомог == <center><gallery caption="Индонез" widths="180px" heights="120px" perrow="5/'"> File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]] File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper. File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]] File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea) File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser "Anoa" shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008 |Indonesian Naval vessels Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. |[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car |[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05 File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22 [...] </gallery></center> ==Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос|3}} == Цахим холбоос == * {{commons|Indonesia|Индонез}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}} {{OIC}} [[Ангилал:Индонез| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] h3qcfydu2q5ta2ysba1xafr5u16navc 0 8285 864176 860256 2026-07-31T07:07:53Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 864176 wikitext text/x-wiki {{Featured article}} {{Distinguish|Аргун}}{{Инфобокс аргон}} '''Аргон''' нь [[химийн элемент]], [[атомын дугаар]] нь 18, химийн тэмдэглэгээ нь '''Ar'''. Аргон нь [[үелэх систем]]ийн 18-р бүлэг буюу [[инерт хий|инертийн хийн бүлгийн]] гуравдахь элемент бөгөөд [[Дэлхий|дэлхий]]н [[агаар мандал|агаар мандлын]] 0.93%-ийг эзлэнэ. Дэлхий дээр хамгийн өргөн тархалттай инерт хий юм. Аргоны [[электрон үүл]]ний хамгийн гадна орбит [[электрон]]оор бүрэн дүүргэгдсэн байдаг тул хамгийн тогтвортой, өөр элементүүдтэй [[химийн холбоо]] үүсгэдэггүй болно. == Химийн шинж чанар == Аргон нь [[хүчилтөрөгч]]ийн хийтэй ойролцоо хэмжээтэй, харин [[азот]]оос 2.5 дахин ихээр усанд уусна. Аргон нь өнгө, үнэр, амтгүй. [[Хийн төлөв|Хий]] болон [[шингэн төлөв]]т хоргүй элемент. Аргон нь ямарч нөхцөлд инерт шинжтэй, өрөөний температурт тогтвортой нэгдэл үүсгэхгүй. Аргон нь хэдийгээр инерт хий боловч, Хелсинкийн Их сургуулийн лабораторид аргоныг [[фтор]] ба [[устөрөгч]]тэй нэгдүүлэн ''аргон гидрофлюорид'' (HArF) метастэбл нэгдлийг гарган авсан байна<ref>"[http://www.lenntech.com/Periodic-chart-elements/Ar-en.htm Periodic Table of the Elements: Argon]." ''[http://www.lenntech.com/ Lenntech].'' 2008. Retrieved on September 3, 2007.</ref>. Хэвийн нөхцөлд аргон нь HArF нэгдэл үүсгэхгүй боловч, аргон нь мөн усны молекулийн латиссд (lattice) урхилагдан [[клатрат]] үүсгэж болно<ref>{{cite web |url=http://ej.iop.org/links/r5qIClVyX/UJoriTXQ2xG1FnZqav5vpA/jpconf6_29_001.pdf |title=Microscopic model of clathrate compounds |accessdate=2007-03-08 |last=Belosludov |first=V. R. |authorlink= |coauthors=O. S. Subbotin, D. S. Krupskii, O. V. Prokuda, and Y. Kawazoe |year=2006 |publisher=Institute of Physics (has blown up once in a while) Publishing |pages=1 |language=English |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Аргон агуулсан [[ион]]ууд болон өдөөгдсөн төвшний комплексууд, жишээлбэл ArH+, ArF байдгийг тогтоосон байна. Онолын тооцооллоор хэд хэдэн төрлийн аргон агуулсан тогтвортой нэгдлүүд байж болох боловч, одоогоор эдгээр нэгдлүүдийг гарган авч чадаагүй байна. == Түүх == Аргоныг ([[грек хэл|Грек]] гаралтай, "идэвхигүй" гэдэг утгатай үгнээс гаралтай ба химийн хувьд идэвхигүй гэдэг утгыг агуулна)<ref name="lazyone1">Hiebert, E. N. Historical Remarks on the Discovery of Argon: The First Noble Gas. In Noble-Gas Compounds; Hyman, H. H., Ed.; University of Chicago Press: Chicago, IL, 1963; pp 3–20.</ref><ref name="lazyone2">Travers, M. W. The Discovery of the Rare Gases; Edward Arnold & Co.: London, 1928; pp 1–7.</ref><ref name="lazyone3">Rayleigh, Lord; Ramsay, W. Argon: A New Constituent of the Atmosphere. Chem. News 1895 (February 1), 71, 51–58.</ref> анх 1785 онд [[Хенри Кавендиш]] агаарт агуулагдаж магадгүйг таамаглаж байсан боловч 1894 онд [[Лорд Рэлей]], [[Уильям Рамзай]] нар агаарын дээжээс [[хүчилтөрөгч]], [[азот]]ыг зайлуулах туршилтаараа нээсэн байна<ref>{{cite journal | title = Argon, a New Constituent of the Atmosphere. | author = [[Lord Rayleigh]];[[William Ramsay]] | journal = Proceedings of the Royal Society of London | volume = 57 | issue = 1 | pages = 265–287 | year = 1894 - 1895 | url = http://links.jstor.org/sici?sici=0370-1662%281894%2F1895%2957%3C265%3AAANCOT%3E2.0.CO%3B2-X | doi = 10.1098/rspl.1894.0149}}</ref><ref>{{cite web| url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1904/ramsay-lecture.html | title=Nobel Lecture in Chemistry, 1904 | author=William Ramsay}}</ref>. Тэд агаар дахь азот нь, азот агуулсан химийн нэгдлээс ялган авсан азотоос 50% хүнд болохыг тогтоож, хэдэн сарын дараа агаарт, азоттой хамт өөр хий байна гэсэн дүгнэлтэнд хүрсэн байна<ref>[http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9B04E3D61139E033A25750C0A9659C94649ED7CF ABOUT ARGON, THE INERT; The New Element Supposedly Found in the Atmosphere.] The New York Times, 3 March 1895</ref>. 1882 онд Х.Ф.Невал, В.Н.Хартлей нар биенээсээ үл хамааран хийсэн туршилтаараа агаарын өнгөний [[спектр]]ээс нэг шинэ шугам тодорхойлсон боловч энэхүү шугамд тохирох элементийг тодорхойлж чадаагүй байна. Аргон нь инерт хийнүүээс хамгийн түрүүнд нээгдсэн болно. Аргоны одоогийн химийн тэмдэглэгээ болох '''Ar'''-ыг 1957 онд тогтсон ба үүнээс өмнө '''A''' гэж тэмдэглэж байжээ<ref>{{cite web |url= http://www.nndc.bnl.gov/content/elements.html |title= History of the Origin of the Chemical Elements and Their Discoverers |accessdate= |author=Holden, Norman E. |authorlink= |coauthors= |date=12 |year=04 |month=03 |format= |work= |publisher=National Nuclear Data Center (NNDC) |pages= |language=English |archiveurl= |archivedate= |quote= }}</ref>. == Тархалт == Аргон нь дэлхийн агаар мандлын эзэлхүүний 0.934%, массын 1.29% эзлэх тул агаар нь аргоныг ялган авах гол түүхий эд болно. Цэвэр Аргоныг, [[азот]], [[хүчилтөрөгч]], [[неон]], [[криптон]], [[ксенон]]той адил, маш бага температурт фракцийн нэрлэг хийх замаар ялган авдаг байна<ref>{{cite web |url=http://elements.etacude.com/Ar.php |title=Argon, Ar |accessdate=2007-03-08}}</ref>. [[Ангараг]] гаригийн агаар мандал ⁴⁰Ar-ыг 1.6%, ³⁶Ar-г 5 ппм (ppm) хэмжээтэй агуулна. [[Буд]] гаригийн нимгэн агаар мандал нь 70% Аргоноос тогтдог байна. 2005 онд [[Санчир]] гаригийн хамгийн том сар болох Титан дээр Аргон байгааг нээжээ<ref>{{cite web |url=http://www.esa.int/esaCP/SEMHB881Y3E_index_0.html |title= Seeing, touching and smelling the extraordinarily Earth-like world of Titan |accessdate=|author=|authorlink= |coauthors= |date=21 |year=05 |month=01 |format= |work= |publisher=European Space Agency |pages= |language=English |archiveurl= |archivedate= |quote= }}</ref>. == Изотопууд == Дэлхий дээрхи хамгийн өргөн тархалттай [[изотоп]]ууд нь ⁴⁰Ar (99.6%), ³⁶Ar (0.34%) ба ³⁸Ar (0.06%) юм. Байгаль дээр тааралдах ⁴⁰[[Кали|K]] ([[Изотопи#Тогтворгүй изотопи|хагас задралын хугацаа]] нь 1.25X10⁹ жил) нь ⁴⁰Ar (11.2%) ба ⁴⁰Ca (88.8%) болон хувирна. Уг элементүүдийн харьцаан дээр тулгуурлан [[чулуулгийн үнэмлэхүй нас]]ыг тогтооно<ref name=iso>{{cite web |url=http://www.geoberg.de/text/geology/07011601.php |title=40Ar/39Ar dating and errors |accessdate=2007-03-07}} </ref>. Дэлхийн агаар мандалд ³⁹Ar нь сансрын туяаны нөлөөгөөр, Дэлхийн газрын гадаргуу орчимд (газрын гүнд) ³⁹K-ийн задралаар үүснэ. ³⁷Ar нь ⁴⁰Ca задралаар [[цөмийн бөмбөг]]ийн туршилтийн үед үүсдэг байна. ³⁷Ar-ны хагас задралын хугацаа нь 35 өдөр байна<ref name=iso/> == Найрлага == Аргоны электроны "s" ба "p" орбит нь [[электрон]]оор дүүргэгдсэн байдагаас болж аргон нь маш тогтвортой, бусад элементүүдтэй химийн холбоо үүсгэдэггүй байна. 2000 онд Хельсинкийн Их Сургуулийн эрдэмтэд анхны аргон өөр элементтэй нэгдсэн нэгдлийг (аргон гидрофлюорид буюу HArF) гарган авсан байна. Уг нэгдлийг маш бага хэмжээний [[устөрөгч]] ба [[фтор]] агуулсан хөлдүү аргоныг хэт ягаан туяагаар шарах замаар синтезлэсэн байна<ref>{{cite web |url=http://pubs.acs.org/cen/80th/noblegases.html |title=The Noble Gases |accessdate= |author=Bartlett, Neil |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work= |publisher=Chemical & Engineering News |pages= |language=English |archiveurl= |archivedate= |quote= }}</ref> Уг нэгдэл нь 40 К буюу −233&nbsp;°C хүртэлх температурт тогтвортой байна. 2003 онд аргон дифлюоридыг (ArF₂) нээснийг зарласан боловч батлагдаагүй байна. [[Зураг:Argon ice 1.jpg|250px|thumb|Аргон мөс хайлж байгаа нь]] == Аргон гарган авах == Азотын буцлах температур 77.3K, aргоных 87.3 K, хүчилтөрөгчийнх 90.2 K байдаг тул энэ чанарыг нь ашиглан үйлдвэрийн нөхцөлд шингэрүүлсэн агаарыг нэрэх замаар эдгээр элементүүдийг гарган авна. Жилд Дэлхийн хэмжээнд 700 000 тонн аргоныг үйлдвэрлэдэг байна<ref>[http://environmentalchemistry.com/yogi/periodic/Ar.html Periodic Table of Elements: Argon – Ar (EnvironmentalChemistry.com)<!-- Bot generated title -->]</ref> ==== Цацраг идэвхит задралаар ==== ⁴⁰Ar нь хамгийн өргөн тархалттай изотопи бөгөөд ⁴⁰Кали задралаар (хагас задралын хугацаа нь 1.25X10⁹ жил) үүснэ. ===== Кали-Аргоноор үнэмлэхүй нас тогтоох арга ===== {{main|Үнэмлэхүй нас тогтоох кали-аргоны арга}} == Хэрэглээ == [[Зураг:Argon.jpg|thumb|left|180px|Гал унтраахад зориулсан аргон хий бүхий баллон. Аргон нь цахилгаан хэрэгслийг гэмтээхгүй]] Аргоны хэд хэдэн чухал шинж нь түүний хэрэглээг тодорхойлно: * Инерт хий. Ихэнхидээ азотын хийнээс илүү инерт шинж бүхий хий шаардлагатай үед * Бага [[дулаан дамжуулалт]] шаардлагатай үед * Электрон шинж чанар (ионжилт ба шингээлтийн спектр) шаардлагатай үед аргоныг хэрэглэнэ. Бусад инерт хийнүүдийг ашиглаж болох боловч аргон нь хамгийн элбэг, хамгийн хямд инерт хий юм. Аргон нь харьцангуй хямд өртөгтэй. Учир нь их хэмжээгээр хэрэглэгддэг хүчилтөрөгч, азотыг үйлдвэрлэх үед дагалдах бүтээгдэхүүн болж гардаг. Хэдийгээр бусад инерт хийнүүдий мөн дагалдах бүтээгдэхүүн болж гарах боловч аргон нь агаарт хамгийн их хэмжээгээр агуулагддаг байна. Аргоныг доорхи зорилгоор хэрэглэнэ. Үүнд: * Гэрэл ба гэрлэн чимэглэлд * Гагнуурт CO₂-той цуг * Гал унтраах зорилгоор (зураг) * Плазмийн хий болгон ICP [[спектроскопи]]удад . * [[Титан]] зэрэг идэвхитэй металлийн боловсруулалтын үед идэвхигүй бүрхүүл болгон * [[Цахиур (химийн элемент)|Цахиур]] ба [[германи]]й талстыг ургуулахгүйн тулд агаарын оронд * Музей ба архивийн эртний бичиг баримтыг агаарын хүчилтөрөгчтэй урвалд орохоос хамгаалан<ref>[http://www.archives.gov/national-archives-experience/charters/treasure/declaration_facts.html USA National Archives description of how the Declaration of Independence is stored and displayed]. More detail can be found in this [http://www.archives.gov/national-archives-experience/charters/charters_preservation_01.html more technical explanation], especially [http://www.archives.gov/national-archives-experience/charters/charters_preservation_04.html Page 4], which talks about the argon keeping the oxygen out.</ref> * Онгойлгосон [[вино]]г исэлдэхээс хамгаалах * Вино исгэж буй торхны дээд хэсэг дэх агаарыг зайлуулахад * Эмийн үйлдвэрт эм бэлдэж буй лонхонд аргаарын хүчилтөрөгч орохоос хамгаалан * Пуужингийн хошуу хэсгийг хөргөхөд <ref>{{Cite web |url=http://home.wanadoo.nl/tcc/rnlaf/aim9.html |title=Description of Aim-9 Operation |access-date=2008-06-13 |archive-date=2008-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081222025556/http://home.wanadoo.nl/tcc/rnlaf/aim9.html |url-status=dead }}</ref> * Бал чулуун шатаагч зуухны [[бал чулуу]]г хүчилтөрөгчтэй урвалд орохоос хамгаалах зэрэгт ашиглана. Дараагийн нэг чухал хэрэглээ нь аргоны дулаан дамжуулалт бага байдаг дээр үндэслэнэ. Цонхонд дулааны алдаглыг багасгах зорилгоор ашиглана<ref>{{cite web |url=http://www.bchydro.com/powersmart/elibrary/elibrary644.html |title=Energy-Efficient Windows |accessdate=2007-03-08 |publisher=Bc Hydro |archive-date=2007-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070202060928/http://bchydro.com/powersmart/elibrary/elibrary644.html |url-status=dead }}</ref>. Усанд шумбагчдын хувцасыг аргоноор дүүргэнэ. Учир нь аргон инерт бас дулаан бага дамжуулна. Аргоны ионжих ба гэрэлтэх чанарыг ашиглана. [[Физик]]ийн туршилтуудад [[калориметр]], плазм ламп болгон хэрэглэнэ. Хөх аргон [[лазер]]ийг [[нүд]], [[артерийн судас]] зэргийн хагалгаанд хэрэглэнэ<ref>{{cite web |url=http://www.spie.org/Conferences/Programs/06/pw/BiOSAbstracts.pdf |title=Tissue Optics, Laser-Tissue Interaction, and Tissue Engineering |accessdate=2007-03-08 |last=Fujimoto |first=James |authorlink= |coauthors=Rox Anderson, R. |date= |year=2006 |month= |format= |work= |publisher=Biomedical Optics |pages=77-88 |language=English |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060314023356/http://spie.org/Conferences/Programs/06/pw/biosAbstracts.pdf |archivedate=2006-03-14 |quote= |url-status=dead }}</ref>. Эдгээрээс гадна Аргон-39 (хагас задралын хугацаа 269 жил) газрын доорхи ус ба мөсний үнэмлэхүй нас, [[Үнэмлэхүй нас тогтоох кали-аргоны арга|кали-аргоны арга]] нь [[магмын чулуулаг|магмын чулуулгийн]] [[чулуулгийн үнэмлэхүй нас|үнэмлэхүй нас]] тогтооход хэрэглэгдэнэ. == Сөрөг нөлөө == Аргон нь хэдийгээр хоргүй боловч агаарт их хэмжээгээр агуулагдах үед хүн өөрт шаардлагатай хүчилтөрөгчийг авч чадахгүйд хүрч болно. [[АНУ]]-ын [[Флорида]]д аргон хадгалдаг танкнаас аргон алдагдан хэд хэдэн хүн амь насаа алдсан байна<ref>Middaugh, John; Bledsoe, Gary. "[http://www.hss.state.ak.us/dph/ipems/occupation_injury/reports/docs/94ak012.htm Welder's Helper Asphyxiated in Argon-Inerted Pipe (FACE AK-94-012)]." ''[http://www.hss.state.ak.us/dph/ State of Alaska Department of Public Health].'' [[June 23]], [[1994]]. Retrieved on [[September 3]], [[2007]].</ref>. == Гадаад холбоос == {{Commons|Argon}} * [https://web.archive.org/web/20060819104640/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ar/index.html WebElements.com – Argon] * Diving applications: [https://web.archive.org/web/20080701122928/http://www.decompression.org/maiken/Why_Argon.htm Why Argon?] * [http://www.uigi.com/argon.html Argon Ar Properties, Uses, Applications] * [http://www.compchemwiki.org/index.php?title=Argon Computational Chemistry Wiki] * [https://web.archive.org/web/20060929010956/http://periodic.lanl.gov/elements/18.html Los Alamos National Laboratory – Argon] * [https://web.archive.org/web/20060923194910/http://wwwrcamnl.wr.usgs.gov/isoig/period/ar_iig.html USGS Periodic Table - Argon] * Emsley, J., Nature’s Building Blocks; Oxford University Press: Oxford, NY, 2001; pp. 35-39. * Brown, T. L.; Bursten, B. E.; LeMay, H. E., In ''Chemistry: The Central Science'', 10th ed.; Challice, J.; Draper, P.; Folchetti, N. et al.; Eds.; Pearson Education, Inc.: Upper Saddle River, NJ, 2006; pp. 276 and 289. * Triple point temperature: 83.8058 K - {{cite journal | first=H. | last=Preston-Thomas | title=The International Temperature Scale of 1990 (ITS-90) | journal=Metrologia | volume=27 | pages=3–10 | date=1990 | url=http://www.bipm.org/en/publications/its-90.html | doi=10.1088/0026-1394/27/1/002}} * Triple point pressure: 69 kPa - {{cite book | title=CRC Handbook of Chemistry and Physics | edition=85th edition | publisher=CRC Press | date=2005 | location=Boca Raton, Florida | chapter=Section 4, Properties of the Elements and Inorganic Compounds; Melting, boiling, triple, and critical temperatures of the elements}} == Эшлэл == <references /> {{Зай авах}} {{Үелэх системийн холбоос мөр}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Аргон| ]] [[Ангилал:Инерт хий]] [[Ангилал:Химийн элемент]] [[Ангилал:3-р үеийн элемент]] [[Ангилал:Гал унтраагч бодис]] [[Ангилал:Хүнсний нэмэлт бодис]] [[Ангилал:Сэргээш]] 0x1kpmeg6yikcn0q7e1ss7oggnqe32y 0 8476 864179 862089 2026-07-31T07:17:15Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 864179 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс астат}} '''Астат''' нь [[Изотопи#Тогтворгүй изотопи|цацраг идэвхит]] [[химийн элемент]], [[атомын дугаар]] нь 85, химийн тэмдэглэгээ нь '''At'''. Уг элемент нь галогены бүлгийн хамгийн хүнд элемет юм. == Шинж чанар == Өндөр цацраг идэвхит шинжтэй уг элементийг [[масс спектрометр]]ээр тодорхойлсон байна. Хими шинжийн хувьд бусад галогенуудтай ойролцоо ба иодтой илүү төстэй<ref>{{Cite web |url=http://periodic.lanl.gov/elements/85.html |title=Astatine<!-- Bot generated title --> |access-date=2008-06-30 |archive-date=2011-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110112232546/http://periodic.lanl.gov/elements/85.html |url-status=dead }}</ref>. Гэхдээ [[иод]]ыг бодвол илүү [[металл]] шинжтэй гэж үздэг. Астат нь маш ховор, хагас задралын хугацаа нь богино тул судалгаа харьцангуй муу хийгдсэн байна. Астатын изотопиудын хамгийн урт хагас задралын хугацаа нь 8.3 цаг байдаг. Астатын задралын эцсийн бүтээгдэхүүн нь [[хар тугалга]] байна. [[Галогений бүлэг|Галогений бүлгийн]] элементүүдийн өнгө [[атом масс]]аас хамааран бараан болдог тул астатыг хар өнгөтэй гэж таамагладаг. Астатыг халаахад хар хий (иодоос илүү бараан) ялгарна. Астатыг металлуудтай (жишээ нь [[натри]]тай) ионы холбоо үүсгэнэ гэж үздэг. Мөн астат нь [[устөрөгч]]тэй нэгдэн, химийн нэгдэл үүсгэж болох ба уг нэгдэл усанд уусна. Астат нь галогений бүлгээс хамгийн бага химийн идэвхитэй элемент юм. == Түүх == Астатыг ([[Грек хэл]]: αστατος ''астатос'' буюу "тогтворгүй") Мендлеев анх таамагласан ба 1940 онд Д.Р.Корсон, К.П.МакКензи, Эмилио Серге нар Беркле дахь Калифорнийн Их Сургуульд синтезлэн гаргаж авчээ..Уг элементийг эхний үед ''alabamine'' (Ab) гэж нэрлэж байв<ref>{{Cite web |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,743159,00.html |title=Archive copy |access-date=2008-06-30 |archive-date=2011-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110130144712/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,743159,00.html |url-status=dead }}</ref>. == Тархалт == Байгаль дээр астатын 3 [[изотопи]] тааралдана. Гэвч хагас задралын хугацаа маш богино тул ховор. Астат-218 (²¹⁸At) нь [[уран (химийн элемент)|ураны]] хагас задралын бүтээгдэхүүний нэг юм. ²¹⁶At нь [[тори]]йн, ²¹⁵At нь [[актини]]гийн хагас задралын бүтээгдэхүүн болно<ref>{{cite web | title = astatine (At) | publisher = [[Encyclopædia Britannica|Encyclopedia Britannica]] online url = http://www.britannica.com/eb/article-9009963/astatine | accessdate = 2008-06-22 }}</ref>. Эдгээр байгаль дээр тааралддаг 3 изотопийн хамгийн урт хагас задралын хугацаатай (56 секунд) нь ²¹⁹At. [[Дэлхийн царцдас]] дахь нийт астатын хэмжээг 28 грамм гэж тооцсон байдаг. [[Генниссийн ном]]онд хамгийн ховор элемент гэдгээрээ багтжээ. [[Висмут]]ыг альфа туяагаар бөмбөгдөж, харьцангуй урт хагас задралын хугацаатай ²⁰⁹At - ²¹¹At изотопиудыг гарган авч болно. == Найрлага == Астатыг бага хэмжээгээр синтезлэн гаргаж, задрахаас нь өмнө богино хугацаанд судлаж байна. Судалгааны ерөнхий чиглэл онолынх боловч эмчилгээнд ашиглаж болно гэж үзэж байна<ref>{{Cite web |url=http://www.medicalnewstoday.com/articles/80581.php |title=Archive copy |access-date=2008-06-30 |archive-date=2008-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081123040357/http://www.medicalnewstoday.com/articles/80581.php |url-status=dead }}</ref>. Астатыг металлуудтай (жишээ нь [[натри]]тай) ионы холбоо үүсгэнэ гэж үздэг. Гэхдээ астат бусад галогений хөнгөн элементүүдээр амархан халагдана. Мөн астат нь [[устөрөгч]]тэй нэгдэн, астатгидроген үүсгэж болно. Уг нэгдэл [[ус]]анд уусч, гидроастатийн [[хүчил]] үүсгэнэ. == Изотопи == Астатийн 33 [[Изотопи#Тогтворгүй изотопи|цацраг идэвхит изотопи]] тогтоогдоод байна. [[Атом масс]] нь 191 - 223 байна. Эдгээрээс гадна 23 метастабл изотопи байж болно. Хамгийн тогтвортой изотопи нь ²¹⁰At ба хагас задралын хугацаа нь 8.1 цаг, хамгийн богино нь ²¹³At (125 наносекунд). == Хэрэглээ == Хагас задралын хугацаа маш богино тул одоогоор практик хэрэглээ байхгүй болно. Гэхдээ хүнд изотопийг нь эмнэлэгт хэрэглэх боломжийг судлаж байна. == Гадаад холбоос == {{Commons|Astatine}} * [https://web.archive.org/web/20060312151554/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/At/index.html WebElements.com - Astatine] * [https://web.archive.org/web/20110112232546/http://periodic.lanl.gov/elements/85.html Los Alamos National Laboratory - Astatine] * [https://web.archive.org/web/20080509133752/http://www.docbrown.info/page03/The_Halogens.htm Doc Brown's Chemistry Clinic - Group 7 The Halogens] <!-- interwiki --> == Эшлэл == <references /> {{Зай авах}} {{Үелэх системийн холбоос мөр}} [[Ангилал:Химийн элемент]] 3ggvatgaur7uds0p09k8nwp8p0i07f4 0 9766 864205 822239 2026-07-31T10:06:33Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 864205 wikitext text/x-wiki {{АНУ-ын муж улс |бүтэн нэр =Делавэр Муж Улс |англи нэр =State of Delaware |далбаа =Flag of Delaware.svg |нэр =Делавэр |сүлд =Seal of Delaware.svg |хуучин нэр = |хуучин далбаа = |хоч =The First State (Анхны муж улс|уриа) =Liberty and Independence (Эрх чөлөө, тусгаар тогтнол) |албан ёсны хэл =байхгүй<ref>{{Webarchiv|url=http://legis.delaware.gov/LIS/LIS144.NSF/vwLegislation/SB+129?Opendocument |wayback=20100310075049 |text=SB 129 |archiv-bot=2026-07-31 10:06:32 InternetArchiveBot }}, if passed (assigned 2007-06-13 to Senate Education Committee), would designate English as the official state language.</ref> |хэлнүүд = |газрын зураг =Map of USA DE.svg |нийслэл =[[Довер, Делавэр|Довер]] |хамгийн том хот =[[Вилмингтон, Делавэр|Вилмингтон]] |хамгийн том метрополитан бүс = |нутаг дэвсгэрийн байр =49 |нийт нутаг дэвсгэр =6,452 |өргөн =48 |урт =154 |усны эзлэх хувь =21.5 |өргөрөг =75° 3′ W - 75° 47′ W |уртраг =38° 27′ N - 39° 50′ N |хүн ам =864,764 (2007 оны тооцоо)<ref>http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html 2007 Population Estimates</ref> |нягтшил =170.87 |хүн амын байр =45 |өрхийн дундаж орлого =$50,152 |орлогын байр =12 |нягтшил байр =6 |хамгийн өндөр цэг =[[Эбрайт Азимут]]ын ойр<ref name="HighestPoint">{{Citation | last =Schenck | first =William S. | title =Highest Point in Delaware | publisher =Delaware Geological Survey | accessdate =2008-07-23 | url =http://www.dgs.udel.edu/publications/pubs/factsheets/highestpoint.aspx | archive-date =2008-10-20 | archive-url =https://web.archive.org/web/20081020055243/http://www.dgs.udel.edu/publications/Pubs/FactSheets/HighestPoint.aspx | url-status =dead }}</ref> |хамгийн өндөр =136.5 |дундаж өндөр =18 |хамгийн нам цэг =Атлантын Далай<ref name="usgs">{{cite web| date =29 April 2005| url =http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| title =Elevations and Distances in the United States| publisher =U.S Geological Survey| accessmonthday =November 3| accessyear =2006| access-date =15 Арван нэгдүгээр сар 2008| archive-date =1 Зургадугаар сар 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20080601170143/http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| url-status =dead}}</ref> |хамгийн нам =0 |нэгдсэн өдөр =1787 оны арванхоёрдугаар сарын 7 |нэгдсэн дараалал =1 |амбан захирагч =[[Рут Энн Миннер]] (АН) |дэд захирагч =[[Жон Си. Карний, Бага]] (АН) |сенатчид =[[Жөү Биден]] (АН)<br />[[Томас Р. Карпер]] (АН) |төлөөлөгч =[[Майкл Касл]](БНН) |цагийн бүс =[[Дорнодын Стандарт Цагийн Бүс|Дорнод]]: [[Гринвичийн цаг|UTC]]-5/[[Зуны цагийн тоолол|-4]] |цагийн бүс 1 хаана = |цагийн бүс 2 = |цагийн бүс 2 хаана = |шуудангийн товчлол =DE |уламжлалт товчлол =Del. |ISOкод =US-DE |зип код = |бүсийн код = |вэбсайт =delaware.gov |тайлбар = }} '''Делавэр''' ({{lang-en|Delaware}}) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын Дундад Атлантын бүсэд [[Атлантын Далай]]н эрэгт орших АНУ-ын нэгэн муж улс.<ref name="WhichRegion">While the [http://www.census.gov/geo/www/reg_div.txt U.S. Census Bureau] designates Delaware as one of the [[South Atlantic States]], many consider it to be a part of the [[Mid-Atlantic States]] and/or [[Northeastern United States]]. Examples include other U.S. government agencies (such as the [http://memory.loc.gov/ammem/gmdhtml/rrhtml/regdef.html Library of Congress], {{Webarchiv|url=http://walrus.wr.usgs.gov/infobank/gazette/html/regions/mat.html |wayback=20090630013801 |text=Geological Survey |archiv-bot=2025-06-19 08:21:58 InternetArchiveBot }}, [http://www.epa.gov/region03/index.htm Environmental Protection Agency], [http://www.nps.gov/nero/nero.htm National Park Service], and [http://www.eia.doe.gov/pub/oil_gas/natural_gas/analysis_publications/ngpipeline/northeast.html Department of Energy]), and public service organizations (such as [http://www.delawareaa.org/thenortheastregion.html Alcoholics Anonymous] and [http://www.amtrak.com/servlet/ContentServer?pagename=Amtrak/Page/Browse_Routes_Page&c=Page&cid=1081256321410&ssid=134 Amtrak]). [http://www.google.com/Top/Regional/North_America/United_States/Delaware/ Google's] categorization scheme includes it in both the Mid-Atlantic and Northeastern regions.</ref> Тус муж улсын нэр Британийн тайж, Виржиниагийн анхны колонийн захирагч Томас Вэст, 3-р барон Де Ла Варрын нэрээр өдгөөгийн Хэнлопен хошууг анх нэрлэснээс үүдэлтэй.<ref>{{cite web |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Delaware |title=Delaware |accessdate=2007-02-24 |publisher=Online Etymology Dictionary}}</ref> Делавэр нь Делмарва хойгийн зүүн хэсэгт, Делавэр булан, Чикапийк булангийн хооронд орших бөгөөд нутаг дэвсгэрээр [[Рөүд-Айленд]]ийн л өмнө сүүлээсээ хоёрт ордог. [[2007]] оны тооцоогоор Делавэрийн хүн ам улсдаа 45-д орж байсан бол, хүн амын нягтшилаар 6-д орж байв. Хүн амын 60 гаруй хувь нь Нью Касл тойрогт амьдардаг<ref name="Census">http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/voting/011400.html</ref>. Делавэр нь гурван тойрогт хуваагдана. Тухайлбал: Нью-Касл, Кент, Сассекс. Өмнөд хоёр тойрог нь хөдөө аж ахуйн тойргууд бол, хойд хэсэг нь тус муж улсыг иргэний эрдэмтэд, инженерийн ажиллах хүчинд эзлэх хувь болон 1000 хүнд ногдох компани, хувь хүнд олгогдсон патентын тоогоор хоёрт ороход нэмэр болсон.<ref>{{cite web |url=http://www.neweconomyindex.org/states/2002/delaware.html |title=The State New Economy Index |year=2002 |publisher=The Progressive Policy Institute (PPI) |access-date=2008-11-15 |archive-date=2010-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100829000018/http://www.neweconomyindex.org/states/2002/delaware.html |url-status=dead }}</ref> Муж улсын эдийн засаг, үйлдвэрийн хөгжлийн түүх нь дэлхийн хамгийн том химийн үйлдвэрүүдийн нэг болох Дюпоны гэр бүлийн нөлөөлөлтэй ойр холбоотой.<ref>{{cite web |url=http://www.delawareliving.com/history.html |title=Delaware Living History |access-date=2008-11-15 |archive-date=2009-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090508145209/http://delawareliving.com/history.html |url-status=dead }}</ref> Анх XVI зуунд европчууд эргийг нь нээхээс өмнө, Делавэрт уугуул америкчуудын хэд хэдэн бүлэг оршин сууж байсны дотор хойд зүгт Линапе, өмнө зүгт Нантикоке омгийнхон нутаглаж байв. Анх 1631 онд өдгөөгийн Левес хотын ойролцоо орших Зваанендэ дахь голланд худалдаачид энэ нутгийг колоничилсон.<ref>{{cite web |url=http://portal.delaware.gov/facts/history/delhist.shtml |title=State of Delaware (A brief history) |access-date=2008-11-15 |archive-date=2012-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120402082930/http://portal.delaware.gov/facts/history/delhist.shtml |url-status=dead }}</ref> Делавэр нь [[Америкийн хувьсгал]]д оролцсон анхны 13 муж улсын нэг бөгөөд 1787 оны арванхоёрдугаар сарын 7-нд АНУ-ын Үндсэн хуулийг соёрхон баталсан анхны муж улс болжээ. == Лавлах материал == {{reflist|2}} == Гадны холбоос == * [http://www.delaware.gov/ State of Delaware homepage] * [https://web.archive.org/web/20080515221005/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Delaware Delaware State Databases] - Annotated list of searchable databases produced by Delaware state agencies and compiled by the Government Documents Roundtable of the American Library Association. * [http://www.visitdelaware.com/ Delaware Tourism homepage] * [https://web.archive.org/web/20080514074757/http://datamil.delaware.gov/ Delaware Map Data] * [https://web.archive.org/web/20100106182554/http://stateplanning.delaware.gov/ Delaware Population Projections] * [http://www.kalmarnyckel.org The Kalmar Nyckel Foundation & Tall Ship Kalmar Nyckel.] * {{cite wikisource|The Emancipation Proclamation|Abraham Lincoln}} * [https://web.archive.org/web/20060515075141/http://www.access.gpo.gov/congress/senate/constitution/amdt13.html U.S. Senate site with the full U.S. Constitution and the Thirteenth Amendment] "Slavery and Involuntary Servitude" * [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=DE Energy & Environmental Data for Delaware] * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=DE USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Delaware] * [https://web.archive.org/web/20140222010344/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/10000.html U.S. Census Bureau] * [https://web.archive.org/web/20070220023114/http://www.usnewspapers.org/state/delaware/ Delaware Newspapers] * [https://web.archive.org/web/20111016193753/http://ers.usda.gov/StateFacts/DE.htm Delaware State Facts] * [History topics timeline of Delaware 1737–1837][https://web.archive.org/web/20120118131429/http://www.usastatesdates.com/delaware.htm] * [http://www.delamed.org/ Delaware Academy of Medicine] * [https://web.archive.org/web/20141219132847/http://www.healthyde.org/ HealthyDE.org] {{АНУ-ын засаг захиргааны нэгжүүд}} [[Ангилал:Делавэр| ]] [[Ангилал:АНУ-ын холбооны муж улс]] 1pgi15gj70ba4ywd737prv0cdavfkf8 0 14883 864214 684668 2026-07-31T11:28:06Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 864214 wikitext text/x-wiki '''Зүрхний шигдээс''' буюу [[Миокард]]ын инфракт нь зүрхний булчинг тэжээх артерийн судас нь ямар нэгэн шалтгаанаар бөглөрснөөс зүрх цусан хангамжаар дутагдан үхжихийг хэлнэ. Миокард гэдэг нь зүрхний булчин ба түүнийг тэжээдэг титэм судас нь цусны нөж, бүлэнгээр бөглөрвөл цусан хангамжгүй болж, 20-30 [[минут]]ын дараа үхждэг байна. Энэ нь шигдээс гэгдэх ба гэмтсэн хэсэгт сорви үлдэнэ. == Шалтгаан == Гол шалтгаан нь [[судасны хатуурал]] гэгдэх ба өөр бусад хүчин зүйлс бий. Эдгээр нь: * Эр хүйс * Удамшил * Цусан дахь холестерин ихсэх * [[Тамхи]] татах * [[Таргалалт]], хөдөлгөөний дутагдал * [[Даралт ихсэх]] * [[Чихрийн шижин]] * [[Стресс]] * Архидалт зэрэг юм. Эрэгтэйчүүд энэ өвчинд нэрвэгдэх нь их ажээ. Эмэгтэй хүнд 50 наснаас хойш эрсдэл ихэсдэг байна. == Гадаад холбоос == * [http://www.americanheart.org/heartattack American Heart Association's Heart Attack web site] - Information and resources for preventing, recognizing and treating heart attack. * [http://www.heartscore.org Heartscore: an interactive tool for prediction and risk management of stroke and heart attack] (EU) * [http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/heartattack.html Heart Attack] - overview of resources from [[MedlinePlus]]. * [https://web.archive.org/web/20070509170737/http://hp2010.nhlbihin.net/atpiii/calculator.asp?usertype=pub Risk Assessment Tool for Estimating 10-year Risk of Having a Heart Attack] [[Ангилал:Өвчин]] l77yj2ilee89hrcvemonr23prwrqu9y 0 22326 864204 863752 2026-07-31T09:39:42Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 864204 wikitext text/x-wiki [[Файл:Large format camera lens.jpg|thumb|right|Том форматтай камерын линз.]] '''Гэрэл зураг-'''гэрэл зургийн хальс эсвэл электрон зураг-мэдрэгч зэрэг [[цацаргалт]] мэдрэмтгий зүйлс дээрх цацаргалтыг буулгаж авах замаар зураг үүсгэх практик, шинжлэх ухаан бөгөөд урлаг юм. Линз нь ямар нэг обьектоос ялгарах эсвэл тухайн обьект дээр тусаад хугарсан гэрлийн цацрагийн фокусыг тааруулан, камерын дотор байрлах гэрэл мэдрэмтгий гадарга дээр бодит дүрс болгон буулгахад ашиглагддаг. Улмаар электрон дүрс мэдрэгч нь дүрсийг пикселийн (нягтрал) нарийвчлалаар буулган, боловсруулж дижитал файл хэлбэрээр хадгалдаг. Зураг, видео хэлбэрээр хадгалагдсан дижитал файлыг зургийн аппаратнаас шууд үзэх, компьютер лүү хуулах, дэлгэцээр харуулах буюу студид угааж, принтерээр хэвлэн ашиглаж болдог. Гэрэл зургийг шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл, бизнест өргөнөөр ашиглахын зэрэгцээ урлаг, уран бүтээл, харилцаа холбооны зорилгоор түгээмэл ашигладаг. Гэрэл зургийн ач холбогдол бол түүхэн баримт болдог гол онцлогтой юм. == Үгийн гарал зүй == Фотограф гэдэг үг нь Грекийн φωτός (''phōtos'') буюу гэрэл<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfa%2Fos φάος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> болон γραφή (''graphé'') буюу зураг<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgrafh%2F γραφή], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> гэсэн хоёр үгний нийлбэр юм.<ref>Harper, Douglas. [http://www.etymonline.com/index.php?term=photograph "photograph"]. ''[[Online Etymology Dictionary]]''.</ref> == Түүх == === Анхны технологи === [[File:Camera obscura box.jpg|thumb|Зураг зурахад ашиглагддаг хайрцган аппарат]] Гэрэл зураг нь хэд хэдэн технологийн нийлбэр юм. Анхны гэрэл зураг гарахаас өмнө Хятадын философич Мо Ди болон Грекийн математикч [[Аристотель]], [[Евклид]] нар МЭӨ 4, 5-р зуунд хайрганы нүхээр гэрэл тусган зураг зурах камерны талаар дүрсэлсэн байдаг.<ref>Campbell, Jan (2005) ''[http://books.google.com/books?id=lOEqvkmSxhsC&pg=PA114 Film and cinema spectatorship: melodrama and mimesis]''. Polity. p. 114. [[:en:Special:BookSources/074562930X|ISBN 0-7456-2930-X]]</ref><ref>http://books.google.com/?id=MTXdplfiz-cC&pg=PA20</ref> Хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн гайхамшгийн нэг болох гэрэл зургийн түүх эртний Арабын физикч, математикч, эмч, филисофич [[Ибн-Аль-Хайсам|Ибн-Аль-Хайсамын]] нэртэй салшгүй холбоотой. Дундад зууны Европт Альхазен хэмээн алдаршсан тэрээр 965 онд төрж 1039 онд өөд болсон ба тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр боловсролыг эзэмшиж, гэрэл, гэрлийн туяаны тухай тодорхой бүх л мэдэгдэхүүнийг тусгасан оптикийн тухай шинжлэх ухааны өгүүллээ бичжээ. Тэр үед гэрэл зургийн талаар ямар ч ойлголт байхгүй байсан боловч чухам энэ эрдэмтэн гэрэл зургийн аппарат маягийн зүйл хийсэн нь өнөөгийн бидний сонирхлыг ихэд татдаг. Үүний тулд тэрээр жирийн 1 хайрцаг авч 1 талд нь цоолж нүх гаргаад түүнийхээ өмнө хэд хэдэн лаа асаажээ. Нүхний эсрэг талд цулгай дэлгэц буюу самбар байрлуулахад уг дэлгэц буюу самбар дээр лаануудын доош харсан дүрс гардаг болохыг нээжээ. Ийнхүү Ибн-Аль-Хайсам 200 жилийн дараа харанхуй каамер хэмээх нэр хүртсэн зүйлийг нээсэн хийгээд энэ нь түүний хийдэг ердийн туршилтуудын 1 байсан тул өөрийн нээлтэндээ төдийлөн ач холбогдол өгөлгүй орхисон бөгөөд Европ тив үүнийг 200 жилийн дараа олж мэджээ. === Дундад зуун<ref name=":0">http://jagaa.blogmn.net/21813/gerel-zurgiin-tuuhees.html</ref> === 1519 онд алдарт [[Леонардо да Винчи]] харанхуй камерийг шинжлэх ухааны ажиглалт хийхэд чухал төхөөрөмж гэж нэрлэсэн тэмдэглэл бичжээ. 1544 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] математикч Хээма Фрийзиус түүний тусламжтайгаар нарны хиртэлтэнд анх ажиглалт хийж байсан түүхтэй. 16-р зууны дунд үед Италийн иргэн Жамбаттиссаделла Поорте харанхуй камерийн нүхэнд линз суулгах санаа төрсөн бөгөөд ингэснээр дүрсний чанарыг эрс сайжруулж, улам боловсронгуй болсон тул тэр дорхноо л аялагчид, зураачдын байнгын дагуул болжээ. Цаасан дээр гарсан оптик дүрсийг тэд үзэг харандаагаар дагуулан тодруулдаг байв. Шинжлэх ухааны лабораторит энэ нь өнөөдрийн гэрэл зургийн аппарат буюу туршлагыг бүртгэгч дуран байлаа. Астрономич Иохами Кээплэр суурин дээрээ эргэж, тал бүр тийш харах боломжтой, салхин тээрэмний хэмжээтэй харанхуй камерийг зохион бүтээв. Оросын эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]] лаборантууддаа, машинуудыг зурахад харанхуй камерийг байнга ашиглах шаардлага тавьдаг байв. Германы эрдэмтэн, физикч Крийстоф Шлайнэр харанхуй камерыг нар руу чиглүүлэв. Түүний дуран Кээплэрийн зөвлөснөөр 2 хэсэг цуглуулагч линзээс бүрдэж байснаараа [[Галилео Галилей|Галилео Галилейн]] дурангаас ялгарч байсан бөгөөд алсад буй зүйлүүдийн бодит дүрсийг дамжуулах боломжийг хангасан байна. Эрдэмтэд энэ камерийн тусламжтайгаар Галилейн нээсэн толбоноос гадна, гадаргуу дээр гарсан хаягдлууд тод ажиглагдаж буйг тогтоожээ. Үүнээс дахин 2 зууны дараа Францын одон орон судлаач, физикч [[Доминик Франсуа Жан Араго]] тэднийг дахин нээж “протуберац” ([[Герман хэл|герман]]. ''Protuberanzen'', лат. ''protubero'') хэмээн нэрлэжээ. Энэ үед эрдэмтэд бийр хэрэглэлгүй, зөвхөн гэрлээр зурах боломжийг шургуу судалж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, дурангийн цуглуулж өгсөн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох хэрэгтэй байв. Харанхуй камерийг гэрэл зургийн аппарат болгон хувиргах шаардлагатай байлаа. === 19-р зуун<ref name=":0" /> === 19-р зууны хамгийн гайхамшигтай бөгөөд ач холбогдолтой нээлтүүдийн нэг болох гэрэл зургийг Нийсэфор Ньепс (1765-1833) анхны харанхуй камерийг хийсэн. Тэр гэрлийн тусламжтайгаар сийлбэр хэвлэх хэв хийхийг мөрөөдөж, чулуун бараар хэвлэх аргатай нилээд нарийн танилцаж өөрийнхээ хийж буй зүйлээ гелиографи гэж нэрлэжээ. Мөн 1822 онд Парисын Маре гудамжинд Луи Жак Дагэр ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis Jacques Mandé Daguerre'', 1787 —1851) “Диорама” хэмээх үзвэрийн газраа нээжээ. Тэрээр зургууд нь солигддог үзмэр хийсэн байна. Нимгэн, хагас тунгалаг даавуун дээр зурсан зургуудыг бүгдийг нь зэрэгцүүлэн сараалжуудаас зүүж байрлуулаад араас нь ээлжлэн гэрэлтүүлдэг байжээ. Үзэгчид гэгээн цагаан өдөр гэнэт шөнө болж хөгжмийн аялгуунд гоёмсог зураг харж байгаагаа гайхаж, шагшран магтаж байхад Дагэрт гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох санаа эргэлдсээр байв. Тэрээр тухайн үеийн бусад зураачдын адил харанхуй камер ашиглан зурдаг байсан бөгөөд оптикийг ч муугүй мэддэг байв. Ж.Дагэр францын зохион бүтээгч [[Жозеф Ньепс|Жозеф Нийсэфор Ньепс]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Joseph Nicéphore Niépce''; 1765 —1833) тухай сонсоод түүнд захидал бичиж 1827 онд танилцаад 1829 онд хамтран ажиллаж, шинэчлэл хийхээр “Ноён Ньепсийн нээж ноён Дагэрийн боловсронгуй болгосон гелиографи” гэдэг нэртэй гэрээ байгуулжээ. Дагэр Ньепсийн олж харж чадаагүй хэв-барнаас хуулбарлах, байгаа байдлаар нь зураг авах 2-ын ялгааг ойлгож хөрөг зураг нь өнгөнүүдийн хувьд зөв, тод дамжуулахыг хамгаас илүү шаарддаг учир зураг авах хугацаа 5 хоромоос хэтрэх ёсгүй хэмээн үзэж йодоор боловсруулсан мөнгөөр бүрхсэн ялтас ашиглахыг санал болгожээ. Йодот мөнгө ашигласнаар орчин үеийн гэрэл зургийн аргад тун дөхөж ирсэн хэдий ч бүр 1818 онд Английн астрономч Жон Хээршэл йодот мөнгөний харлах процессыг тиосульфит зогсоодог болохыг нээснийг тэд мэдэж чадаагүй юм. Ньепсийг нас барсны дараа Даагэр йодот мөнгөөр богино хугацаанд позитив дүрс гаргаж бэхжүүлэх аргыг олж даагэреотип хэмээн нэрлэжээ. Энэ арга нь Ньепсийнхээс огт өөр арга байсан ч хамтын ажиллагааны гэрээ хүчин төгөлдөр хэвээр байсан тул дундынх болжээ. Даагэрийн нээсэн энэ арга маш энгийн бөгөөд түгээмэл байсан тул тэр дороо л нийтэд хүртээл болсон байна. Өөрийн дүрс-Даагэреотипийг харахыг хүсэгчид маш олон байсан ба тэдний хэрэгцээний хирээр харанхуй каамер, химийн бодисууд, дуран, мөнгөжүүлсэн ялтсуудыг үйлдвэрлэж эхлэв.Мөнгөн усны уураар дүрс тодруулах болон тиосульфитаар бэхжүүлэх аргыг ч Даагэр /Жооно Хээршэлийн нээснийг мэдэлгүйгээр/ нээжээ. Гэвч энэ бүгдийг Даагэр өөрөө санаачилсангүй, зөвхөн Ньепсийн санааг үргэлжлүүлж байж олж нээжээ. Гелиограф анх гарснаас хойш 13 жилийн дараа буюу 1839 оны 1-р сард Парисын ШУА-ийн хурал дээр нэрт эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн Доминик-Франсуа Араго анх Луи Дагэр, Нийсэфор Ньепс нар хавтгай метал гадаргуу дээр объектуудын гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэн авах боломжийг нээснийг илтгэжээ. Энэ үед Английн эрдэмтэн [[Уильям Тальбот|Уильям Фокс Тальбот]] ([[Англи хэл|англи]]. ''William Henry Fox Talbot''; 1800 —1877) харанхуй камер ашиглан дүрс буулгах процессыг сонирхож 1835 онд буюу ажиллаж эхэлснээсээ хойш 2 жилийн дараа, өөрийн байшин болон Лакокийн сүмийн зургийг авч чаджээ. Эдгээр зургийг 2 цагийн хугацаатай барил өгч авсан хэдий ч анхны, жинхэнэ гэрэл зургийн негативууд /энэ нэрийг Таальбот өгчээ/ байжээ. Гэвч Тальбот туршилтаа төдхөн орхисон байна. 1839 оны 1-р сарын сүүлчээр Уильям Тальбот Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн хурал дээр өөрийн нээсэн калотайпийн аргын тухай илтгэл тавьж гэрэл зургийг боловсронгуй болгох талаар ажиллаж эхэлсэн байна. Ингээд хэдхэн сарын дараа азот хүчлийн мөнгө бүхий хальсан дээр авдаг болсноор дүрсийг ердөө л 3 хоромд буулгах боломжтой болжээ. Таальбот өөрийн аргаа шууд гаргаж тавьсан бол дагэреотипийг гаргалгүйгээр мөхөөж чадах байсан ба нэгэнт их хүч хөрөнгө зарж бүтээсэн Даагэротипийг 10 жилийн дараа калотайп шахан гаргажээ. Хожим нь энэ арга эхлээд хуурай, дараа нь нойтон желатин ялтсуудад шахагдан өөрчлөгдсөн билээ. Ийнхүү хүн төрөлхтний олон чухал нээлтийн нэг болох гэрэл зураг урлагийн болон аж үйлдвэрийн шинэ салбар болон үүсэж хөгсөн байна. Хожим бромт мөнгө, хлорт мөнгө, йодот мөнгө зэрэг бодисуудаар гэрэл мэдрүүлэн, метол, эсвэл гидрохиноноор тодруулаад тиосульфат натригаар зогсоож төрөл бүрийн гадаргууд буулгадаг болсныг өнөөгийн бид хэрэглэж байна. Шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн эрин - өнөө үед тоон програмт зураг үүсэн хөгжиж байгаа нь зарим талаараа гэрэл зургийн ач холбогдлыг бууруулсан нь гэмт хэрэгтэн этгээдүүдийн бүртгэлээр ХIХ зууны сүүл үед баруун Европыг дагуулан шуугиулж байсан Бертильонаж буюу антропометрийн хэмжил зүйн арга ХХ зууны эхэнд дактилоскопихэмээх гарын мөрний ухаанд зайгаа тавин өгсөнтэй төстэй ч бодит байдлыг дүрслэх чадал, засвар хийх, хуурамчаар үйлдсэнийг тогтоох боломж өндрөөрөө урлаг, криминалистик зэрэг салбарт үнэлж баршгүй хэвээрээ байна. === Хар цагаан зураг === Бүх гэрэл зураг эхэндээ зөвхөн хар, цагаан өнгөтэй. Хар, цагаан зураг нь саарал болон цэнхэр, бор шаргал туяатай гардаг байсан. Одоо хэр нь камераар хар, цагаан зураг дарж болохоос гадна зөвхөн хар, цагаан зураг дардаг камер ч байдаг. Мөн зураг засварлах програмуудад хар, цагаан болгох үйлдлүүд байдаг. === Өнгөт зураг === 1903 онд авсан өнгөт зураг байдаг. Тухайн үед тусгай төхөөрөмж ашиглан, маш удаан хугацааны туршид зургийг бүтээж, хэвлэдэг байсан. Өнгөтөөр зураг авах боломжийг 1840 оны үеэс судалж эхэлсэн. Эхэн үед өнгөт зураг гэрэлд цохигдох, их хугацаа шаардах гэх мэт сул талтай байсан. 1855 онд физикч [[Жеймс Клерк Максвелл]] ([[Англи хэл|англи]]. ''James Clerk Maxwell''; 1831—1879) гурван үндсэн өнгийг тусгаарлах зарчмын талаар судалгаа гаргасан бөгөөд '''''1861''''' онд энэ зарчмын дагуу анхны өнгөт зургийг авсан. Максвелл улаан, ногоон, цэнхэр шүүлтүүр ашиглан 3 ширхэг хар, цагаан зураг авч, дараа нь нийлүүлэх замаар өнгөт зураг гаргаж авах санаа гаргажээ. 1860-аад оны сүүлээр Луйс Дукос ду Хаурон өнгөт зураг хэвлэх аргийг нээсэн. Улмаар хальс хийж зураг дарах камер бүтээгдэх болж 1935 он гэхэд Кодак өнгөт хальсыг нэвтрүүлсэн. Үүнтэй төстэй "''Agfacolor Neu"'' хальсыг Agfa компани 1936 онд бүтээжээ. 1963 онд Поларойд компани зураг дарсны дараа 1-2 минутын дотор хэвлэн гаргах камер гаргасан байна. 1995-2005 оны хооронд дижитал камер хэрэглээнд хүчтэй нэвтрэх болсон. === Дижитал гэрэл зураг === 1981 онд Японы [[Sony|"Sony"]] компани энгийн хүмүүс ашиглаж болох анхны хагас дижитал камерыг худалдаанд гаргасан. Мавика хэмээх энэхүү камер нь дүрсийг дискэнд хадгалдаг байсан бөгөөд дискэн дээр хадгалагдсан дүрсийг дэлгэцээр харах боломжтой байсан. 1991 онд Кодак анхны дижитал камер болох DCS 100-г гаргасан. Энэ камер өндөр үнэтэй байсан хэдий ч сэтгүүлч, мэргэжлийн гэрэл зурагчид өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн байна. Дижитал камер нь электрон дүрс мэдрэгч ашиглан дүрсийг электрон дата болгон хадгалдаг бөгөөд өмнөх үеийн камеруудаас ялгаатай нь зураг угаах гэх мэт химийн процесс ашигладаггүй юм. Дижитал зургийг төрөл бүрийн янзалж, өөрчлөх боломжтой. Өнөөдөр дэлхий даяар дижитал камер болон ухаалаг гар утас ашиглан зураг авах болсон билээ. === Нийлэг гэрэл зураг === Нийлэг гэрэл зураг нь компьютер орчинд авах зураг бөгөөд зураг авалт нь бодитоор зураг авч байгаа мэт загварчлагдсан байдаг. Дижитал ертөнцөд дижитал зураг авалт хийх нь бодит ертөнцөд зураг авах хэмжээ, хязгаарыг давах боломжийг бий болгосон.<ref>{{cite conference|url = http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html|title = Synthesis photography and architecture|last1 = Paux|first1 = Marc-Olivier|date = 1 February 2011|conference = [[Imagina]]|location = Monaco}}</ref> == Камерны түүхэн хөгжил == <!-- Images showing cameras typical for their time or cameras that were first of their kind (other suggestions for criterias?)--> <gallery widths="220" heights="180" perrow="5"> File:Studijskifotoaparat.JPG|19-р зууны 3 хөлтэй, студийн камер File:Box Camera.jpg|Чиглүүлээд зураг дарах [[хайрцган камер]], кино зураг авалтад ашиглагддаг анхны камер, c. 1910 File:No1-A Autographic Kodak Jr.jpg|Kodak-ийн хураадаг камер 1922 File:Leica-II-Camera-1932 cropped.jpg|[[Leica Camera|Leica-II]], [[135 мм]] кино зураг авалтын анхны камеруудын нэг, 1932 File:Contax-s.jpg|[[Contax]] S 1949&nbsp;– анхны [[олон талт призмт камер]] [[Single-lens reflex camera|SLR]] File:Polaroid Colorpack 80.jpg|Polaroid Colorpack 80 зураг хэвлэдэг камер, c 1975 File:Photography using Canon Digital IXUS 850 IS.jpg|[[Дижитал камер]], [[Canon Ixus]] загвар, c. 2000. File:Capas-d1.jpg|Nikon D1, анхны [[digital single-lens reflex camera|digital SLR]] сурвалжлага, спортын зураг авалтад ашиглагддаг, c. 2000 File:Phone photography.jpg|[[Ухаалаг утас]], c. 2010 </gallery> == Техникийн шинж чанар == Камер бол зураг авах хэрэгсэл бөгөөд дуу бичлэг хураах төхөөрөмж суулгаснаар видео бичлэг хийх буюу кино зураг авалт хийх боломжтой болсон. Дижитал сорон болон электрон соронзон бүхий санах ойтой.<ref>http://www.dpreview.com/learn/?/glossary/</ref> == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Гэрэл зураг| ]] [[Ангилал:Дүрслэх урлагийн төрөл]] [[Ангилал:Уран сайхны арга техник]] [[Ангилал:Хуулбарлах техник]] 5pyj00q6814qpoxzn4g7h56x53rq6j2 0 24173 864180 863695 2026-07-31T07:18:12Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 864180 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|right|250px| ''atheoi'' буюу αθεοι гэсэн "бурхангүй хүмүүс" хэмээх Грек үг]] '''Атеизм''' буюу '''Шашингүйн үзэл''' гэж бурхан орших явдалд итгэхгүй байх үзэл.<ref name=Nielsen-EB/> Илүү давчуу байдлаар тайлбарлавал атеизм гэдэг нь [[бурхан]] тэнгэр байхгүй хэмээх үзэл юм.<ref name=RoweRoutledge/><ref name=oxdicphil/> Өргөнөөр тайлбарлавал атеизм бол ямар нэгэн бурхан тэнгэр байдаг эсэхэд үл итгэх явдал билээ.<ref name=oxdicphil/><ref name=religioustolerance/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |title=atheism |publisher=Oxford University Press |accessdate=2012-04-09 }}</ref> Атеизмийн эсрэг<ref name=reldef/><ref name=OED-theism /> болох [[Тейзм]] гэдэг нь ядаж нэг бурхан оршдогт итгэх явдал.<ref name=OED-theism>{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |year=1989 |quote=Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism}} </ref><ref> {{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |title=Merriam-Webster Online Dictionary |quote=belief in the existence of a god or gods | accessdate=2011-04-09}}</ref> Атеизмийн үзэлтэй хүнийг Атеист гэнэ. Атеизм хэмээх үг нь Грек хэлний ἄθεος (''atheos'') буюу "бурхангүй" хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд үүнийг бүхэл нийгмээрээ бурхан тэнгэрт тахин шүтэх үзлийг эсэргүүцдэг хүмүүсийг тодорхойлдог, доош нь хийсэн утгатай үг байжээ. Чөлөөт үзэл баримтлал, эргэлзээт лавлагаа дэлгэрч, шашны шүүмжлэл ихэссэнээр тус үгийг хэрэглэх тохиолдол багасаж эхэлжээ. <ref name=KArmstrong>{{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=Karen Armstrong |title=A History of God |year=1999 |publisher=London: Vintage |isbn=0-09-927367-5}} </ref> Атеистууд нь ер бусын зүйлтэй холбоотойгоор тайлбарладаг зүйлд эргэлзээтэй ханддаг бөгөөд баттай бодит үзэл баримтлалыг энэ тэргүүнд тавьдаг хүмүүс байдаг. Атеизм нь олонход ямар нэгэн бурхан тэнгэрт итгэхгүй байхыг зөвлөдөг. Атеизмийг дэмжигч маргаанууд нь гүн ухаан, нийгэм, түүх зэрэг олон олон шинжлэх ухаанаас гаралтай. Зарим атеистууд нь төрийг шашнаас тусгаарлах үзэлтэй<ref name=honderich/><ref> Fales, Evan. "Naturalism and Physicalism", in {{harvnb|Martin|2007|pp=122–131}}. </ref> байдаг ч хүмүүсийн дунд баримталдаг үзэл, философиуд нь ялгарах жишээтэй. Атеизм нь шашинг бодвол дэлхий ертөнцийг илүү хялбараар тайлбарладаг хэмээн олонх атеистууд хэлдэг бөгөөд ийм учраас атеизм нь бурхан байхгүйг батлах бус, эсрэгээр нь шашин нь бурхан байгаа гэдгийг тайлбарлах үүрэгтэй хэмээн үздэг.<ref>{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, citing {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0879755515}}</ref> Зарим шашин шүтлэгт атеизмийн дүр төрхүүд илэрдэг. Үүнд, [[Жайнизм]], [[Буддизм]], [[Хиндүизм]], [[Паган]] хөдөлгөөнүүд<ref name="Neopaganism">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&pg=PA194&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=A New Vision A New Heart A Renewed Call - Volume Two|publisher=William Carey Library|quote=Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices. Some are atheists, others are polytheists (several gods exists), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).|date=19 October 2009|isbn=9780878083640}} </ref> (Викка гэх мэт<ref name="Wicca">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&pg=PA115&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=New Religions|publisher=Chelsea House Publishers|quote=There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term ''God'' is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.|date=19 October 2009|isbn=9780791080962}} </ref>), бурхангүй шашнууд хамаарагдана. Жайнизм болоод Буддизмийн зарим хэлбэрүүд нь бурханд итгэхийг санал болгодоггүй<ref>{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&printsec=frontcover#v=onepage&q=atheism&f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Comparative Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0293-4 |page=50}} </ref> байхад Хиндүизм нь атеизмийг хүчинтэйд тооцдог ч дагаж мөрдөхөд хэцүү гэдэг.<ref>{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduism, a way of life| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = According to Hinduism, the path of the atheist is very difficult to follow in matters of spirituality, though it is a valid one. |accessdate=2011-04-09}} </ref> Атейзмийг тодорхойлогч шалгуурууд нь хоорондоо зөрчилддөг тул өнөө үед дэлхий дээрх Атейстуудын тоог тогтоох нь тийм ч амар биш юм.<ref name="Martin2007">{{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|editor=Martin, Michael T|title=The Cambridge companion to atheism|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=0-521-84270-0|page=56|url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&pg=PA56|accessdate=2011-04-09}} </ref> Нэгэн тооцоогоор дэлхийн хүн амын 2.3% нь атеистууд, 11.9% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref name="Britannica demographics">{{cite web |url=http://search.eb.com/eb/article-9432620 |title=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2005 |publisher=Encyclopædia Britannica |year=2005 |accessdate=2007-04-15}} * 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion). * 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so. </ref> Өөр нэг судалгаанаас харахад өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлсон хүмүүс нь барууныхны дунд хамгийн өндөр хувийг эзэлдэг, тухайлбал: [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-4 %, [[Итали]]-7%, [[Испани]]-11%, [[Их Британи]]-17%, [[Герман]]-20%, [[Франц]]-32% байдаг байна.<ref name="Harris">{{cite web |url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131 |title=Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll |publisher=Financial Times/Harris Interactive |date=2006-12-20 | accessdate=2011-04-09}} </ref> Харин [[Монгол улс]]ад 2010 онд хийсэн хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 38.6% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref>[http://toollogo2010.mn/doc/Statistic_undsen_ur_dun.pdf 2010 оны Хүн амын тооллого, Үндсэн дүн]</ref> == Үгний гарал болоод хэрэглээ == Эртний Грек хэлэнд ''atheos'' (ἄθεος) нь "бурхангүй" хэмээх утгатай тэмдэг нэр байв. Энэ үгийг анх бурханы эсрэг, сүсэггүй хэмээх шүүмжлэлийн байдлаар хэрэглэж байжээ. МЭӨ 5-р зуунд энэ үг нь илүү утга төгөлдөршиж бурхантай харилцаа холбоог тасалсан, бурхныг үгүйсгэсэн хэмээх утгатай болов. ἀσεβής (''asebēs'') хэмээх үгийг өөрийн бурхныг үл шүтэж эсэргүүцдэг ч бусад бурхныг шүтдэг хүмүүст оноох болов. Сонгодог бичвэрүүдийн орчин үеийн хөрвүүлгээр ''atheos''-ийг "atheistic" буюу "атеист тал руугаа" гэж орчуулах нь бий. [[Цицеро]] нь тус үгийг латин хэлнээ ''atheos'' гэж хөрвүүлжээ. Анхны [[Христийн шашин]]тнууд, [[Эртний Грекийн шашин]]д итгэгчид нар тус үгийг нөгөөдөө оноож доромжилдог байжээ. Атеист (atheist) хэмээх үг нь англи хэлнээ Атеизм хэмээх үгнээс өмнө гарч ирсэн бөгөөд анх 1566, 1571 онд хэрэглэгдэж байв. Бурхан шашин үл шүтэх хэмээх утгаар Атеист хэмээх нэршлийг хамгийн эртний үедээ 1577 оны үед хэрэглэж байжээ. Түүнтэй холбоотой үгс, нэршлүүд нь хожим бий болжээ: деист - 1621 онд, теист - 1662 онд, [[деизм]] - 1675 онд, [[теизм]] - 1678 онд. Тухайн үедээ деизм, деист хэмээх үгс нь одоогийнхоо тодорхойлолтоор явж байсан бол теизм хэмээх үг нь сүүлдээ деизмээс ялгарах болжээ. Карен Армстронг бичихдээ 16 болон 17-р зууны үед атеист хэмээх үг нь зөвхөн доромжлол байдлаар хэрэглэгддэг байсан - хэн ч өөрийгөө атеист хэмээхгүй байх байсан гэжээ. 17-р зууны дунд үед бурханд итгэхгүй байх нь боломжгүй зүйл хэмээн үздэг байв. 18-р зууны сүүл үед Европт ''Атеизм''-г анх өөртөө олгогч үзэл хэмээн үзэх болов - үүнд, монотеист Авраамийн бурханд (Христ, Лал, Жүдизмийн бурхан) итгэхгүй байх явдлыг. 20-р зуунд даяаршил бий болсноор тус үгийг бүхий л бурханд итгэхгүй байх явдалд хэрэглэх болсон. Зарим Атеистууд "Атеизм" хэмээх үг нь хэрэгцээгүй хэмээн тайлбарладаг. Сэм Харис ''Letter to a Christian Nation'' номондоо: <blockquote>''Атеизм'' хэмээх үг нь угтаа оршин тогтнох ёсгүй. Атеизм нь ердөө л ямар нэг учир шалтгаангүй шашны үзлийн эсрэг гаргадаг ухаалаг хүмүүсийн дуу авиа юм.</blockquote> === Эерэг, сөрөг гэх === Философчид тухайлахад Антони Флю болон Майкл Мартин нар эерэг Атеизм-ийг сөрөг Атеизм-тай (сул дорой зөөлөн) анх эерэгцүүлэн гаргаж иржээ. Эерэг Атеизм гэдэг бол бурхан гэж байдаггүй гэх үзлийг хүлээн зөвшөөрсөн үзэл баримтлал юм. Сөрөг Атеизм нь non-theism-ийн бүхий л хэлбэрүүдийг өөртөө багтаадаг. Энэ ангиллийн дагуу хэн ч эерэг ба сөрөг Атеист биш юм. Сул дорой ба хүчтэй Атеизм нь харьцангуй сүүлийн үеийнх ба эерэг ба сөрөг Атеизм нь өмнө нь үүссэн ба тэдгээрийг философи, уран зохиол болон католик өршөөлд хэрэглэгдэж байв. Энэхүү нэршлийн доор ихэнх үл мэдэгчдийг сөрөг Атейзмууд хэмээн нэрлэж байлаа. Мартины үед тухайлахад үл мэдэгчид нь сөрөг Атеизмыг баталдаг ихэнх үл мэдэгчид нь Атеизмын талаас үзэл бодлоо илэрхийлдэг ба энэ нь theism(физм)-ээс илүү харьцуулж үздэг байна. Бурхан байхгүй хэмээх үзэл нь заримдаа итгэл үнэмшилээ хаяхад хүргэдэг. === Практик атейзм === Практик буюу прагматик атеизмд бас анатизм ч гэж нэрлэгддэг хувь үзэл санаатнууд /хүмүүс/ нь хэрвээ бурхан гэж байгаагүй бол мөн байгалийн хуулийг ангилахгүйгээр тайлбарлах байсан гэдэг. Бурхан байгаа эсэх нь тодорхойгүй гэвч шаардлаггүй болон огт хэрэгцээгүй мэтээр төсөөлөгддөг гэвч бурхад хүний амьдралын зорилгыг тодорхойлохгүй бидэнд өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөхгүй юм. Практик атеизмын хэлбэр нь шинжлэх ухааны харилцаа хамааралтай далд хамааралтай, энэхүү шинжлэх ухааны утга хамаарал нь байгалын ухаан юм. Натурал философийн шинжлэх ухааны аргад үндэслэн батлах /нотлох/ эсвэл шууд хүлээн зөвшөөрч түүнд бүрэн итгэж үнэмших явдал байлаа. Практик атеизм нь дараах хэлбэртэй байна. *Шашны оновчгүй байдал – бурханд итгэх нь хүний зан, ёс суртахуун, шашны зан үйл болон бусад ямар нэгэн үйл явдалд нөлөөлөхгүй. *Бурхан шашны аливаа зан үйлүүд нь оюун ухааны бөгөөд практик үйл хэргүүдээс ангид байх. *Ялгаагүй байх- бурхан шашны асуудлуудын сонирхолд нөлөөлөхгүй байх. *Бурхан шашин үл шүтэх үзэл санаанаас ангид байх. === Онолын атеизм === Онолын атейзм нь бурхан байдаг гэх үзэлтэй зарчмын хувьд гарч ирсэн Үүнд:Паскалийн Вагерийн маргааны хариулт нь байдаг. Үнэндээ Онолын атеизм бол үндсэндээ онтологик болон физик онотологик юм. == Ишлэл == {{Reflist|3 |refs= <ref name=Nielsen-EB> *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons...: for an anthropomorphic God, the atheist rejects belief in God because it is false or probably false that there is a God; for a nonanthropomorphic God... because the concept of such a God is either meaningless, unintelligible, contradictory, incomprehensible, or incoherent; for the God portrayed by some modern or contemporary theologians or philosophers... because the concept of God in question is such that it merely masks an atheistic substance—e.g., "God" is just another name for love, or ... a symbolic term for moral ideals. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{Cite encyclopedia |title=Atheism |first=Paul |last=Edwards |authorlink=Paul Edwards (philosopher) |publisher=MacMillan Reference USA (Gale)|editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=2nd |encyclopedia=[[Encyclopedia of Philosophy|The Encyclopedia of Philosophy]] |volume=Vol. 1 |page=359 |isbn=9780028657806 |quote=On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion. |ref=harv}}(page 175 in 1967 edition) </ref><ref name=RoweRoutledge> {{cite encyclopedia |url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&pg=PA530&lpg=PA530&dq=atheism+routledge#v=onepage&q=atheism%20routledge&f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink=William L. Rowe |encyclopedia=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]] |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=9780415073103 |publisher=Taylor & Francis |quote=As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of "atheism" is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. ...an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology. |accessdate=2011-04-09 |ref=harv}} </ref> <!-- ТҮР ЗУУР ТАВЬСАН!!!!!! <ref name=agnosticism-contrast> *{{cite web|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&t=1323944845|work=Encyclopædia Britannica Concise|publisher=Merriam Webster|accessdate=2011-12-15 | quote = Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems.}} *{{cite book|last=Zuckerman|first=edited by Phil|title=Atheism and secularity|year=2010|publisher=Praeger|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=9780313351839 | quote = A major source of these biases is the lack of clear definitions. Atheism and secularity are defined in opposition to religion, with atheism (the rejection of theism) often perceived as an extreme form of secularism (the decline of religious influence over society). But atheism is a narrow term referring to a specific belief (that there is no god), whereas secularism has various meanings, including a range of attitudes (such as religious indifference, doubt, agnosticism, and atheism) as as behaviors (such as lack of regular church attendance or disregard for traditional religious morality). }} *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{cite web |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |work=Encyclopædia Britannica | accessdate=2011-04-09 | quote = But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism.}} </ref> --> <ref name=honderich> Honderich, Ted (Ed.) (1995). "Humanism". ''The Oxford Companion to Philosophy''. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0. </ref><ref name=religioustolerance> [[Religioustolerance.org]]'s short article on [http://www.religioustolerance.org/atheist4.htm Definitions of the term "Atheism"] suggests that there is no consensus on the definition of the term. Most dictionaries (see the OneLook query for [http://www.onelook.com/?w=atheism&ls=a "atheism"]) first list one of the more narrow definitions. * {{Cite book |url=http://www.ditext.com/runes/a.html |title=Dictionary of Philosophy |first=Dagobert D.(editor) |last=Runes |authorlink=Dagobert D. Runes |year=1942 edition |publisher=Littlefield, Adams & Co. Philosophical Library |location=New Jersey |isbn=0-06-463461-2 |quote=(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called "atheistic" because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means "not theistic". The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought |accessdate=2011-04-09}} – entry by [[Vergilius Ferm]] </ref><ref name=oxdicphil> {{cite encyclopedia |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Philosophy |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |quote= Either the lack of belief that there exists a god, or the belief that there exists none. Sometimes thought itself to be more dogmatic than mere agnosticism, although atheists retort that everyone is an atheist about most gods, so they merely advance one step further.}}<!--Same in 2005 edition: http://books.google.com/books?id=WHILCw0hDA4C&pg=PA27&dq=%22atheism%22#v=onepage&q=%22atheism%22&f=false --> </ref><ref name=reldef>{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Definitions: Atheism |publisher=Department of Religious Studies, University of Alabama |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607093325/http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |url-status=dead }}</ref> }} [[Ангилал:Атеизм| ]] q9rghfsb83rcgvk5jvw53459u6xo2vm 0 25004 864163 784305 2026-07-31T05:23:35Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 864163 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Цомог | Нэр = X&Y | Төрөл = [[Coldplay]]-н Студи цомог | Урт нэр = | Дуучин/хамтлаг = [[Coldplay]] | Хавтас = 600px-XYCoverBig.png | Хавтасны хэмжээ = | Тайлбар = | Худалдаанд гарсан = [[2005]] оны [[6 сарын 6]] | Бичүүлсэн = 2004-2005 он хүртэл | Жанр = [[альтернатив рок]] | Нийт хугацаа = 62:35 | Хэл = [[Англи хэл|Англи]] | Шошго = [[Parlophone]],[[Capitol]] | Найруулагч = Брайн Эно | Продюсер = [[Дэнтон Саффл]], [[Колдплей]], [[Кэн Нилсон]] (4 дуу) | Эхтгэгч = | Шүүмж = | Хронологи = [[Coldplay]] | Өмнөх цомог = ''[[A Rush of Blood to the Head]]''<br />(2002) | Энэ цомог = '''''X&Y'''''<br />(2005) | Дараачийн цомог = ''[[Viva la Vida or Death and All His Friends]]''<br />(2008) | Миск = {{Сингл | Нэр = Viva la Vida or Death and All His Friends | Төрөл = studio | сингл 1 = [[Speed of Sound]] | сингл 1 огноо = {{start date|2005|5|23|df=yes}} | сингл 2 = [[Fix You]] | сингл 2 огноо = {{start date|2005|9|5|df=yes}} | сингл 3 = [[Talk]] | сингл 3 огноо = {{start date|2005|12|19|df=yes}} | сингл 4 = [[The Hardest Part]] | сингл 4 огноо = {{start date|2006|4|3|df=yes}} | сингл 5 = [[What If]] | сингл 5 огноо = {{start date|2006|6|27|df=yes}} | сингл 6 = [[White Shadows]] | сингл 6 огноо = {{start date|2007|6|12|df=yes}} }} }} '''''X&Y''''' нь [[Их Британи|Британий]] [[алтернатив рок]] чиглэлээр тоглодог [[Coldplay]] хамтлагийн 3 дахь студи цомог юм. Уг цомог [[Их Британи]]-д 2005 оны 6 сард [[Parlophone]] лабэлээр цацагдсан. Цомог электроник хөгжмийн хэмнэлийг агуулсан ба продюсераар хамтлагийнхан болон Британий продюсер Дэнтон Саффл ажиллажээ. Цомгийг бүтээх ажил зарим үед асуудалтай тулгарч байв. Цомгийн продюсераар анх Кэн Нэлсон ажиллах байсан боловч Coldplay нилээд олон дуу зохиочихсон байсан тул ердөө 4-н дуун дээр нь ажиллажээ. Цомгийн нүүр зураг нь ерөнхийдөө өнгө өнгийн дөрвөлжнүүдээс тогтсон бөгөөд Баудотын кодоос санаа авч хийжээ. Цомогт нийт 12 дуу багтсан ба нэмэлт [[Til' Kingdom Come|"Til' Kingdom Come"]] гэсэн дуутай. Уг дуу нь цомгийн жагсаалтад байхгүй боловч цомог дотор нэмэлтээр багтсан байна. Энэ дууг анх дууг зохиолцсон Америкийн хөгжмийн зохиолч [[Жонни Кэш]]-ийн дурсгалд зориулж гаргажээ. [[Talk|"Talk"]] сингл нь анх цомгийн гол сингл болохоор төлөвлөгдөж байсан ч цомог цацагдахаас урьд 2005 оны эхээр онлайнаар алдагдсан тул цомгийн В хэсэгт оржээ. Цомгийн анхны нэр нь ''Zero Theory''. ''X&Y'' цомог гарснаасаа хойш олон амжилт авчирсан бөгөөд дэлхий даяар нилээд олон улсын chart-г тэргүүлсэн байна. Их Британы мөн АНУ-н цомгийн жагсаалтыг тэргүүлсэн ба [[АНУ]]-д тэрггүлсэн анхны цомог нь болжээ. 2005 онд л гэхэд 8.3 сая хувь борлогдсоноор тус оны хамгийн их борлуулалттай цомог болсон. Одоогийн байдлаар цомог дэлхий даяар 11 сая хувь борлогдоод байна. Шүүмжлэгчдээс олон янзын үнэлгээ авсны ихэнхи нь эерэг бөгөөд Metacritic-ээс 72/100 гэсэн үнэлгээ авсан. Цомгоос [[Speed of Sound|"Speed of Sound"]], [[Talk|"Talk"]], [[The Hardest Part|"The Hardest Part"]], [[What If|"What If"]], [[Fix You|"Fix You"]], [[White Shadows|"White Shadows"]] гэсэн синглүүд гарчээ. ==Эхлэл== 2004 оны 3-р сард [[Coldplay]] шинэ цомогоо бичүүлж байгаагаа зарлажээ.Гэхдээ тэд 2004 онд шинэ цомогоо гаргахгүй байхаар төлөвлөжээ.Энэ талар Дуучин [[Крис Мартин]] ярихдаа:"Бид энэ жилдээ ямар нэгэн шинэ уран бүтээл гаргахгүй учир нь хүмүүс бидний тухай таагүй бодолтой байгаа, мөн бид өөрсдийн 2дох цомгийн амжилтанд дарамт үзүүлмээргүй байна,Тиймээс бид шинэ цомгоороо хүмүүсд урьд өмнө нь сонсож байгаагүй тэр мэдрэмжийг өгөх болно." хэмээн ярьжээ.Энэ үеэр гитарчин [[Жонни Баклэнд]], дуучин [[Крис Мартин]],продюсер [[Кэн Нэлсон]] нар 2004 оны 1-р сард Лондон хотноо шинэ цомгийн ажилдаа оржээ. ==Цомгийн бичигдэх явц== Coldplay энэ цомогоо 18 сарын хугацаанд бүтээсэн бөгөөд цомгийн үйл явц эцсийн шатандаа буюу 2005 онд өөрсдийн 3дах шинэчилсэн хувилбар цомогоо эцэст нь гаргажээ.Тиймээс тэд 5дах цомог хүртэлх уран бүтээлүүд хийгдсэн гэсэн үг бөгөөд энэ нь тэдний продюсер [[Кэн Нэлсөн|Кэн Нэлсон]]той уран бүтээл нь тохирохгүй байна хэмээн үзсэнтэй холбоотой ажээ. Ийнхүү 2004 онд цомог бэлэн болсон боловч хамтлаг худалдаанд гаргах хугацаагаа 2005 оны 1-р сар хүртэл хойшлуулжээ.Ингээд шинэ өдөр товлогдон үргэлжилж байх зуур хамтлаг дахин зарим дуугаа сонсох хүсэл үл төрөхүйц болон "ердийн" хэмээн үзэж хасаж эхэлжээ.Тэд нийт 60 гаруй дуу зохиожээ.Эдгээрээс нь 42 дуугаа хасжээ.Дараа нь хамтлаг өөрсдийн шинэ аялан тоглолтондоо дуунуудаа бэлдэж эхэлжээ.Гэвч энэ үеэр тэдний зарим дуу нь студид бичигдсэн хувилбараасаа илүү сонсогдож байгааг мэдэрчээ.Тиймээс хамтлаг студи хувилбар дээрх дуунуудаа дахин засварлаж эхэлжээ.Энэ талаар гитарчин [[Жонни Баклэнд]] хэлэхдээ:"Бид үргэлж цааш тэмүүлэх зорьдог,гэвч энэ цомог бидний өмнөх цомгуудаас хойш ухарсан санагдаж байна." хэмээн хэлжээ. Ийнхүү тэд төгс цомог бүтээхээр шаргуу ажиллаж эцэст нь үр дүндээ хүржээ.Тэд хамтлагийн продюсерээр [[Дантон Сэйпл]]-г сонгон [[A Rush of Blood to the Head]] болон [[X&Y]] цомгуудын хэв маягийг хооронд ижилсүүлэн продюсерлжээ.Ингээд 2005 оны 1-р сар өнгөрөхөд хамтлаг шинэ цомогоо бэлэн болгож тэрхүү цомогоо өмнөхөөсөө ч сайжран улам бүр чанартай цомог болсон хэмээн дүгнэжээ.Тэд "Square One" дуугаа бичиж дуусмагц [[Крис Мартин]] энэ дуугаа дарамттай дуу хэмээн тайлбарлажээ.Тэд цомогоо бичиж дуусаад хамтлаг бусдаас цаашид хамааралгүй болсон хэмээн тодотгожээ. Бөмбөрчин [[Вилл Чэмпион]] хэлэхдээ:"Бид энэхүү цомогоо дуугахийг тийм ч их яаараагүй,учир нь бидэнд урт хугацааны аялан тоглолт төлөвлөгөө байсан учраас байж болох хамгийн сайн цомгийг бүтээхийн төлөө хичээсэн" хэмээн тайлбарлажээ.Харин дуучин [[Крис Мартин]]:"Бид дуунуудаа эцсийг нь хүртэл сайжруулсаар байсан.Нэгэнт гарсан дууг дахиж өөрчилнө гэж байхгүй тиймээс бид дараа нь сонсоход харамсахгүйн тулд бүх дуун дээр анхаарсан." хэмээн ярьжээ. ==Дуунуудын хэв маяг== ===Ая=== [[File:Kraftwerk live in Stockholm.jpg|left|thumb|Coldplay Kraftwerk хамтлагийн "Computer Love" дууны хэсгээс өөрсдийн "Talk" дуун дээрээ ашиглах зөвшөөрөл авсан.]] X&Y цомог дээр электрон ая түлхүү илэрсэн байдаг ба цомгийн бараг бүх дуун дээр синтезер хөгжмийн зэмсгийг өргөн ашигласан. Үүгээр ч зогсохгүй хурдан темптэй, динамик бөмбөр, гажуудсан гитар рифф, басс шугамуудийг өргөнөөр ашигласан. Coldplay энэхүү цомогтоо хэд хэдэн дууг ашигласан байдаг.Германийн электрон хөгжмийн хамтлаг болох "The Kraftwerk"-н 1981 онд гаргасан "Computer Love" дууг тэд өөрсдийн "Talk" дуун дээр ашигласан байдаг.Мөн тэд 1970аад оны английн электрон хөгжмийн нэг болох [[David Bowie]],[[Brain Eno]]-н хөгжмүүдийг ашиглажээ.[[Brain Eno]] нь хожим тэдний 4дэх цомог болох Viva la Vida-г продюсерлжээ.Харин тэр X&Y цомгийн "Low" дуун дээр синтезер тоглодог.Тэдний эхний сингл болон гарсан 'Speed of Sound' дуу нь английн дуучин Kate Bush-н "Running Up that Hill" дуунаас сэдэвлэжээ. The New York Times сонины эрхлэгч Жон Парэлэсийн дурдсанаар X&Y цомгийг бүхэлд шүүмжилж маргаан дагуулсан байдаг. Үүндээ тэрээр хэлэхдээ: "Хамтлаг өөрсдийнхөө цомог дээр өмнөх цомгийн Clocks дууны давуу талаа ашиглахыг оролдсон ба үүний нэг жишээ нь Speed of Sound дуу" гэжээ. Цомгийн эхний дуу "Square One" нь Also sprach Zarathustra шүлгийн аяны хэсгээс сэдэвлэсэн байдаг (Үүнийг олон нийт Стэнли Кубрикийн 2001 онд найруулан гаргасан шинжлэх ухааны зөгнөлт кино "A Space Odessey"-н эхлэл дуу гэдгээр нь сайн мэднэ). Үүний дараалласан 3 нот нь Square One дээр ашиглагдсан байдаг ба цомгийн ихэнх дуун дээр ашиглагдсан гажуудсан гитарийн рифф, синтезер дуунууд хөгжмийн бүтцэд нь орж өгсөн. Энэ нь дахин дууны дахилт хэсэг дээр [[Крис Мартин]]-н нэрийн хуудас болсон фалсетто вокал дээр илэрдэг. Fix You нь орган болон төгөлдөр хуур хөгжмөөр тоглогддог.<ref>{{cite news|url=http://www.nme.com/reviews/coldplay/7766|title=Coldplay&nbsp;— Fix You|date=19 September 2005|work=[[NME]]|accessdate=28 October 2008}}</ref> Энэхүү дуу нь цахилгаан орган хөгжмийн аялгуугаар эхлэн Мартины фалсетто хоолойгоор үргэжилдэг.<ref>{{cite news|url=http://www.virginmedia.com/music/reviews/singlereviews/coldplay_fixyou.php|title=Coldplay&nbsp;— Fix You review|date=5 September 2005|publisher=[[Virgin Media]]|accessdate=28 October 2008|archive-date=8 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081208170039/http://www.virginmedia.com/music/reviews/singlereviews/coldplay_fixyou.php|url-status=dead}}</ref> Дараа нь акоустик гитар болон төгөлдөр хуурын аяаар үргэжилдэг. Дуу нь улмаар нам хэмнэлтэй 3 нотны гитараар үргэлжилдэн өөдрөг хэмнэлтэй аялгууруу шилждэг. Дууны ард тоглогдох сүмийн маягтай орган хөгжмийн аялгуу дууг бүхэлд нь хамарсан байдаг ба<ref>{{cite news|url=http://www.mirror.co.uk/tv-entertainment/music/2005/09/02/new-singles-115875-15920468/|title=New Singles|date=2 September 2005|work=[[Daily Mirror]]|accessdate=22 May 2009}}</ref> төгөлдөр хуур, акоустик болон электрон гитар, бөмбөр, басс гитар болон хамтлагийн найрал дууны аянуудаас бүрддэг.<ref>{{cite news|url=http://www.musicomh.com/singles/coldplay-5_0705.htm|title=Coldplay&nbsp;— Fix You&nbsp;— Track reviews|last=Hubbard|first=Michael|date=5 September 2005|work=MusicOMH|accessdate=28 October 2008|archive-date=1 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201103347/http://www.musicomh.com/singles/coldplay-5_0705.htm|url-status=dead}}</ref> "The Hardest Part" нь хурдан хэмнэлтэй төгөлдөр хуурийн баллад аянаас тогтсон ба 2 нотноос бүрдсэн төгөлдөр хуурны аялгуугаар эхэлдэг. Үүнд дуу дуулагдах хэсгийн ард нь гитарны ая нэмэгдэж өгдөг.<ref name="music">{{cite web|url=http://www.last.fm/music/Coldplay/_/The+Hardest+Part|title=Coldplay&nbsp;— The Hardest Part|date=April 2006|publisher=[[Last.fm]]|accessdate=17 November 2008}}</ref> Энэ дуу нь бас бомбөрийн ритмийн удаан темпийг агуулдаг. Дууны төгсгөлд хамтлаг гишүүд өөрсдийн хөгжмийн зэмсэгээ дахин дахин тоглосоор төгсдөг.<ref name="music" /> "Speed of Sound" дуу нь бүхэлдээ төгөлдөр хуур дээр суурилсан. Энэхүү дуу нь тансаг даралтад хөгжмийн аялгуу болон зогсолтгүй үргэлжлэх хялбар бус дахилтуудаараа ялгардаг давуу талтай.<ref>{{cite web|first=Bud|last=Scoppa|url=http://www.pastemagazine.com/articles/2005/06/coldplay-xy.html|title=Coldplay&nbsp;— X&Y Review|accessdate=29 August 2008|date=1 June 2005|work=[[Paste (magazine)|Paste]]}}</ref><ref name="pitch">{{cite web|first=Joe|last=Tangari|url=http://www.pitchforkmedia.com/article/record_review/16253-xy|title=X&Y|accessdate=29 August 2008|date=7 June 2005|publisher=[[Pitchfork Media]]|archive-date=13 Наймдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080813112612/http://www.pitchforkmedia.com/article/record_review/16253-xy|url-status=dead}}</ref> Дуу нь улмаар хүнд синтезер болон чанга бөмбөрийн цохилтруу шилжихээр бүтээгдсэн байдаг. Мөн өөртөө хэмнэл дээшлүүлэх темпийг агуулсан ба басс нот болон гажуудсан гитарийн аялгуу нь дууг бүхэлд нь авч явдаг. ===Дууны үг=== Дууны үгийн хувьд, ''X&Y '' нь дэлхий ертөнцийн талаарх асуулт, гүн ухааны үзэл баримтлал дээр төвлөрсөн нь өмнөх цомгуудаасаа мэдэгдэхүйц шилжилт хийсэн. Өмнөх цомогууд дээрээ, [[Мартин|Крис Мартин]] ихэвчлэн өөрийгөө 1-р эзэн бие "Би"-р төлөөлөн дуулдаг байсан бол энэ удаа 2-дагч хүн буюу "Чи"-р төлөөлөн дуулах нь ихэссэн. Эх сурвалжууд дээр дурдсанаар, энэ цомгийн дуунууд дээр Мартины "Эргэлзээ, айдас, итгэл, хайр"-н тухай тусгалууд илүү шингэсэн нь түүнийг өөрийгөө бодитоор илэрхийлсэн гэж үздэг.<ref name="ErlewineReview"/> ==Цомгийн нүүр зураг ба хэвлэлт== [[File:Baudot Tape.JPG|thumb|240px|upright|Баудот код нь ''X&Y'' цомгийн нүүр зургийн гол хэсэг нь.]] ''X&Y'' цомгийн нүүрийг Tappon Gofton хэмээх график хослол бүтээсэн. Энэхүү газрыг Марж Таппин болон Симон Гофтон нар үүсгэн байгуулсан. Марк Таппин өмнө нь Coldplay хамтлагийн ''[[Parachutes]]'' цомгийн нүүр болон синглийн нүүр зураг дээр хамтран ажиллаж байжээ. Нүүр зураг нь хэд хэдэн өнгийн дөрвөлжин блокуудаас бүрдсэн байдаг ба энэ нь Баудот Кодийг илэрхийлдэг. Баудот код нь тэг болон нэгээр илэрхийлэгддэг харилцаа холбооны анхны хэлбэрүүдийн нэг юм. Энэ кодийг анх 1870аад оны үед Эмилэ Баудот хэмээх франц хүн зохиож байжээ. Улмаар тухайн үедээ газар нутгийн болон телеграф харилцааны зорилгоор өргөн ашиглаж байсан.<ref name="MontgomeryCover">{{cite news|url=http://www.mtv.com/news/articles/1503742/20050608/coldplay.jhtml|title=Coldplay's Album Cover Decoded (And You Thought The Lyrics Were Geeky ...)|last=Montgomery|first=James|date=8 June 2005|publisher=MTV|accessdate=18 September 2008|archive-date=23 Наймдугаар сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090823024236/http://www.mtv.com/news/articles/1503742/20050608/coldplay.jhtml|url-status=dead}}</ref> Латин цагаан толгойн үсгүүдийг ''X&Y'' цомгийн тэмдэглэлд хавсаргасан байдаг. Цомогт багтсан дуунууд нь дотроо 2 тал болсон байдаг. 1-с 6 хүртэлх дуунууд "X#" тал, 7-с 12 хүртэлх дуунууд "Y#" тал болгож дугаарласан нь бусад шугаман дарааллаас ялгардаг. Энэ нь цомгийн нэртэй холбогддог. Цомгийн товхимолд хамтлагийн гишүүд цомог дээрээ ажиллаж байгаа зурагнууд багтсан. Товхимолын эцсийн нүүрэнд баудот кодоор "[[Make Trade Fair]]" гэсэн үгийг бичсэн байдаг. Энэ нь хамтлагийн ахлагч Крис Мартины дэмждэг олон улсын байгууллагын нэр юм. ==Нээлт болон сурталчилгаа== [[File:Talk (Kansas, 2005).jpg|thumb|left|2005-аас 2006 онуудын хооронд үргэлжилсэн цомгийг сурталчилах [[Twisted Logic Tour]] аялан тоглолт]] ''X&Y'' нь анх 2004 онд худалдаанд гарахаар төлөвлөгдөж байсан, гэвч зарим мэдээллийн эх сурвалжууд цомгийг 2005 он хүртэл гарахгүйг мэдээллэж байжээ.<ref name="OrshoskiEnter" /> Энэ нь хувийн харилцааны болон, цомгийн хэд хэдэн ажлууд зогсонги байдал орж цуцлагдсантай ба эдгээр үйл явдлууд мь цомгийг нээлтээ хийх хугацааг 2005 оны 1-р сар хүртэл хойш нь татсан байлаа. Гэсэм хэдий боловч хамтлаг цомгийн худалдаанд гарах хугацааг дахин хойшлуулсан байлаа. 2005 оны эхээр цомгийн нэрийг ''Zero Theory'' байх бөгөөд цомог 3-с 5-р сарын хооронд гарах тухай цуу яриа дэгджээ.<ref name="CohenBasics" /><ref name="Xfm">{{cite news|url=http://www.xfm.co.uk/Article.asp?b=news&id=67190|title=Coldplay – New Album Details Emerge|last=|first=|date=14 February 2005|work=[[Xfm]]|accessdate=24 July 2009}}</ref> 2005 оны 4-р сарын эхээр хамтлаг цомогт багтах дуунуудын жагсаалтыг эцэслэн шийдвэрлэжээ.<ref name="CohenFinalizes">{{cite news|url=http://www.billboard.com/articles/news/63421/coldplay-finalizes-new-album-track-list|title=Coldplay Finalizes New Album Track List|last=Cohen|first=Jonathan|date=4 April 2005|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media, Inc|accessdate=18 September 2008}}</ref> Удалгүй цомог 2005 оны 6-р сарын 6нд [[Parlophone]] лабэлээр дамжуулагдан худалдаанд гарчээ. АНУ-д цомог [[Capitol Records]]-р дамжуулагдан 2005 оны 6-р сарын 7нд худалдаанд гарсан. Цомог зарим улс орнуудад олон тоогоор хуулбарлагдахаас сэргийлсэн хамгаалттай гарсан. 2008 онд Capitol Records "From the Capitol Vaults" аяны хүрээнд цомгийн дахин мастер хийгдсэн хувилбарыг 180 грамийн пянз дээр хэвлүүлэн худалдаанд гаргажээ. ==Борлуулалтын амжилтууд== [[File:Coldplay em Lisboa no Pavilhão Atlântico (1) 2005.jpg|thumb|right|225px|Coldplay Португалийн Лисбоа хотын Pavilhão Atlântico-д [[Twisted Logic Tour]] аялан тоглолтынхоо хүрээнд тоглолтоо хийж буй нь, 2015 оны 11-р сарын 23нд.]] X&Y нь Европт өндөр амжилт үзүүлсэн өгөөд Их Британы цомгийн чартын тэргүүн байранд бичигдсэнээр Coldplay хамтлагийн 3 дарааллсан тэргүүний байрны цомог болжээ. Ингэхдээ тэд эхний долоо хоногтоо 464,471 хувь борлуулалт хийсэн нь Их Британы түүхэнд 3т орохоор үзүүлэлт болсон байдаг. Ердөө Take That болон Oasis хамтлагийн ард. Өдгөө энэхүү цомгийг Их Британы хөгжмийн бичлэгийн холбоо энэ цомгийг 9 удаа 'Platinum' гэрчилгээгээр баталгаажуулсан бөгөөд 21-р зууны Их Британы хамгийн их борлуулалттай цомгийн 9д бичигдсэн байдаг. 2018 оны 10-р сарын байдлаар Их Британид 2,790,000 гаруй хувь борлуулагдаад байсан нь тэдний [[A Rush of Blood to the Head]] цомгийн дараа орох хамгийн их борлуулалттай цомог болгожээ. Америкийн мэдээнд нийтлэгдсэнээр X&Y нь Америкт мөн өндөр амжилт үзүүлсэн байдаг. Худалдаанд гарсан долоо хоногтоо Billboard 200 Чартыг тэргүүлсэн нь Coldplay-г Америкт борлуулалтаараа тэргүүлсэн анхны цомог болгосон юм. Ингэхдээ тэд 737,000 борлуулалт хийжээ. Тэдний Parachutes цомог 6,500, A Rush of Blood to The Head цомог нь 141,000 борлуулалт хийж байжээ. X&Y нь 2005 онд Америкт эхний долоо хоногтоо хамгийн их борлуулалт хийсэн цомгийн 2т буюу 50 Cent-н 2дох цомог болох The Massacre-н ард 2р байранд бичигджээ. Мөн X&Y нь Рок урсгалын хамгийн их борлуулалттай дебют цомог гэсэн тодотголтой болжээ.Америкийн бичлэгийн холбоо нь X&Y цомгийг 3 удаа Platinum гэрчилээгээр баталгаажуулсан бөгөөд өдгөө АНУ-д 3 сая гаруй борлуулалт хийгээд байна. Канад улсад X&Y нь худалдаанд гарсан эхний долоо хоногтоо 105,000 борлуулалт хийн 2005 онд Канад улсад хийгдсэн хамгийн их борлуулалттай цомог болжээ.2008 Оны 12-р сарын байдлаар нийт 500 мянга гаруй борлуулалт хийж 5 Platinum гэрчилгээ авчээ.Мөн энэ цомог нь 2005 оны дэлхийн хамгийн их борлуулалттай цомог болсон байдаг.Ингэхдээ тэд ойролцоогоор 8,3 сая борлуулалт хийсэн бөгөөд дэлхийн бүх цомгийн борлуулалтын 3 орчим хувийг Coldplay дангаараа эзэлжээ.2006 оны төгсгөлд EMI мэдээллэхдээ X&Y цомгийг дэлхий даяар 9,9 сая борлогдсоныг мэдэгджээ. ==Цомогт багтсан дуунууд== Цомгийн бүх дууг [[Гай Бэрримэн]], [[Жонни Баклэнд]], [[Вилл Чэмпион]], [[Крис Мартин]] болон бусад хүмүүс зохиожээ. {{Track listing |headline = Үндсэн СД | title1 = Square One | length1 = 4:47 | title2 = What If | length2 = 4:57 | title3 = [[White Shadows]] | length3 = 5:28 | title4 = [[Fix You]] | length4 = 4:54 | title5 = [[Talk]] | note5 = Berryman, Buckland, Champion, Martin, [[Ralf Hütter|Hütter]], [[Karl Bartos|Bartos]], [[Emil Schult|Schult]] | length5 = 5:11 | title6 = X&Y | length6 = 4:34 | title7 = [[Speed of Sound]] | length7 = 4:48 | title8 = A Message | length8 = 4:45 | title9 = Low | length9 = 5:32 | title10 = [[The Hardest Part]] | length10 = 4:25 | title11 = Swallowed in the Sea | length11 = 3:58 | title12 = Twisted Logic | length12 = 5:01 | title13 = Til Kingdom Come | note13 = далд дуу | length13 = 4:10 |total_length = 62:30 }} {{Track listing | headline = Бонус дуунууд | title14 = How You See the World | note14 = Зөвхөн Японд энэ дууг хавсаргасан байдаг. | length14 = 4:04 }} ===Аялан тоглолтын DVD=== Coldplay хамтлаг Австрали,Зүүн өмнөд Ази,Латин Америкт аялан тоглолтоо хийсний дараа цомгийн дахин шинэ дуунууд багтаан худалданд гаргажээ.: {{Track listing | headline = Зөвхөн аудио хувилбар | title1 = Things I Don't Understand | length1 = 4:56 | title2 = Proof | length2 = 4:11 | title3 = The World Turned Upside Down | length3 = 4:33 | title4 = Pour Me | note4 = Live at the Hollywood Bowl | length4 = 5:01 | title5 = Sleeping Sun | length5 = 3:09 | title6 = Gravity | length6 = 6:12 }} {{Track listing | headline = Дүрсжүүлсэн аудио | title1 = Speed of Sound | length1 = 4:28 | note1 = клип | title2 = Fix You | length2 = 4:54 | note2 = клип | title3 = Talk | length3 = 4:58 | note3 = клип | title4 = The Hardest Part | length4 = 4:51 | title5 = ''X&Y'' цомгийн дуу бүрийн тухай ярилцлага | length5 = 16:02 | note4 = клип }} ===Tour edition CD=== "Японы аялан тоглолтын тусгай хэвлэл" (Каталогны дугаар:TOCP-66523) нэртэй ховор дуунуудаас бүрсэн цомог нь 2006 гарсан байдаг. ==Хувь хүмүүс== AllMusic сайтаас иш татав.<ref>{{cite web|title=X&Y – Coldplay {{!}} Credits {{!}} AllMusic|url=http://www.allmusic.com/album/x-y-mw0000633950/credits|website=AllMusic|accessdate=30 December 2016}}</ref> * [[Крис Мартин]] - гоцлол хоолой, төгөлдөр хуур, акоустик гитар, даралтад хөгжим, орган * [[Жонни Баклэнд]] - цахилгаан гитар, арын хоолой (4-р дуун дээр) * [[Гай Бэрримэн]] - аргил гитар, арын хоолой, синтезер * [[Вилл Чэмпион]] - бөмбөр, цохилтод хөгжим, арын хоолой '''Продюсерууд болон бусад хүмүүс''' * Chris Athens – Мастер * Jon Bailey – туслах * Michael Brauer – микс * Coldplay – дуу продюслэлт, зураг авалт, продюсер * Susan Dench – чавхдаст хөгжим * [[Бриан Эно]] – синтезер (3 болон 9-р дуу) * Keith Gary – Дижитал засвар, мэргэжлийн-багаж * Richard George – чавхдаст хөгжим * Tappin Gofton – зургийн чиглэл, дизайн * William Paden Hensley – туслах * Jake Jackson – туслах * Dan Keeling – А&Р * Peter Lale – чавхдаст хөгжим * Mathieu Lejeune – туслах * Anne Lines – чавхдаст хөгжим * George Marino – мастер * Taz Mattar – туслах * Matt McGinn - гитарийн техникч * Laura Melhuish – чавхдаст хөгжим * [[Кэн Нэлсон]] – аудио продюсерлэлт, инженер, продюсер (3, 4, 12, 13-р дуунууд дээр) * Adam Noble – туслах * Mike Pierce – туслах * Dan Porter – туслах * Danny Porter – туслах * Mark Pythian – компьютер засварлалт * Audrey Riley – чавхдаст хөгжмийн арранжер * Carmen Rizzo – компьютер засварлалт * Tim Roe – туслах * Bryan Russell – туслах * Tom Sheehan – зураглаач * Robert Smith – компьютерийн туслах * Danton Supple – аудио продюсерлэлт, продюсер(3, 4, 12, 13-р дуунуудаас бусад) * Christopher Tombling – чавхдаст хөгжим * Kevin Westenberg – зураглаач * Estelle Wilkinson – манажмент * Andrea Wright – туслах ==Чартууд== {{col-start}} {{col-2}} === 7 хоног бүрийн чарт === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- !Chart (2005–12) !Дээд <br />Амжилт |- !scope="row"|[[Argentine Chamber of Phonograms and Videograms Producers|Argentine Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://books.google.it/books?id=uRQEAAAAMBAJ&lpg=PA1&lr&hl=it&rview=1&pg=PA78#v=onepage&q&f=false |title=Hits of the World – Argentina |publisher=[[Nielsen Business Media, Inc.]] | work = [[Billboard (magazine)|Billboard]] |date= 26 July 2005 |accessdate=29 June 2012 | page = 78}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[ARIA Charts|Australian Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://australian-charts.com/showitem.asp?interpret=Coldplay&titel=X%26Y&cat=a |title=Australian Charts – Coldplay – X&Y (album) |publisher=Australian-charts.com. Hung Medien |accessdate=29 June 2012 }}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[Ö3 Austria Top 40|Austrian Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=Coldplay&titel=X%26Y&cat=a |title=Austria Top 40 – Coldplay – X&Y (album) |publisher=Austriancharts.at. Hung Medien |accessdate=29 June 2012 |language = German}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[Ultratop|Belgian Albums Chart]] (Flanders)<ref name = "Flanders">{{cite web|url=http://www.ultratop.be/nl/showitem.asp?interpret=Coldplay&titel=X%26Y&cat=a |title=Chart Vlaanderen – Coldplay – X&Y (album) |publisher=[[Ultratop]]. Hung Medien |accessdate=29 June 2012 |language = Dutch}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[Ultratop|Belgian Alternative Albums Chart]] (Flanders)<ref name = "Flanders"/> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[Ultratop|Belgian Albums Chart]] (Wallonia)<ref>{{cite web|url=http://www.ultratop.be/fr/showitem.asp?interpret=Coldplay&titel=X%26Y&cat=a |title=Chart Belgique Francophone – Coldplay – X&Y (album) |publisher=[[Ultratop]]. Hung Medien |accessdate=29 June 2012 |language = French}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[Associação Brasileira dos Produtores de Discos|Brazilian Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://books.google.it/books?id=wRQEAAAAMBAJ&lpg=PA1&lr&hl=it&rview=1&pg=PA70#v=onepage&q&f=false |title=Hits of the World – Brazil |publisher=[[Nielsen Business Media, Inc.]] | work = [[Billboard (magazine)|Billboard]] |date= 13 August 2005 |accessdate=29 June 2012 | page = 70}}</ref> | style="text-align:center;"|9 |- !scope="row"|[[Canadian Albums Chart]]<ref>{{Cite web | url = {{BillboardURLbyName|artist=coldplay|chart=Canadian Albums}} | work = [[Billboard (magazine)|Billboard]] | accessdate = 29 June 2012 | title = Coldplay Album & Song Chart History – Canadian Albums}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[International Federation of the Phonographic Industry|Czech Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://books.google.it/books?id=lhQEAAAAMBAJ&lpg=PA1&lr&hl=it&rview=1&pg=PA54#v=onepage&q&f=false |title=Hits of the World – Czech Republic |publisher=[[Nielsen Business Media, Inc.]] | work = [[Billboard (magazine)|Billboard]] |date= 6 August 2005 |accessdate=29 June 2012 | page = 54}}</ref> |style="text-align:center;"|9 |- !scope="row"|[[Tracklisten|Danish Albums Chart]]<ref>{{cite web |url=http://danishcharts.com/showitem.asp?interpret=Coldplay&titel=X%26Y&cat=a |title=IFPI Danmark Officielle Hitliste – Coldplay – X&Y (album) |publisher=Danishcharts.com. Hung Medien |accessdate=29 June 2012 |archive-date=31 Тавдугаар сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120531042438/http://danishcharts.com/showitem.asp?interpret=Coldplay&titel=X%26Y&cat=a |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[MegaCharts|Dutch Albums Chart]]<ref name="Dutchcharts.nl. Hung Medien">{{cite web|url=http://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=Coldplay&titel=X%26Y&cat=a |title=Dutch Charts – Coldplay – X&Y (album) |publisher=Dutchcharts.nl. Hung Medien |accessdate=29 June 2012 | language = Dutch}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[MegaCharts|Dutch Alternative Albums Chart]]<ref name="Dutchcharts.nl. Hung Medien"/> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[European Top 100 Albums|European Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://books.google.it/books?id=zhQEAAAAMBAJ&lpg=PA1&lr&hl=it&rview=1&pg=PA65#v=onepage&q&f=false |title=Hits of the World – Eurocharts – Album |publisher=[[Nielsen Business Media, Inc.]] | work = [[Billboard (magazine)|Billboard]] |date= 25 June 2005 |accessdate=29 June 2012 | page = 65}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[The Official Finnish Charts|Finnish Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://finnishcharts.com/showitem.asp?interpret=Coldplay&titel=X%26Y&cat=a |title=Finnish Charts – Coldplay – X&Y (album) |publisher=Finnishcharts.com. Hung Medien |accessdate=29 June 2012}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[Syndicat National de l'Édition Phonographique|French Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://lescharts.com/showitem.asp?interpret=Coldplay&titel=X%26Y&cat=a |title=Classements – Coldplay – X&Y (album) |publisher=Lescharts.com. Hung Medien |accessdate=29 June 2012 | language = French}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[Media Control Charts|German Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://www.officialcharts.de/album.asp?artist=Coldplay&title=X%26Y&country=de |title=Album – Coldplay, X&Y |language=German |publisher=Charts.de |accessdate=29 January 2012}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[IFPI Greece|Greek Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://books.google.it/books?id=rRQEAAAAMBAJ&lpg=PA1&lr&hl=it&rview=1&pg=PA54#v=onepage&q&f=false |title=Hits of the World – Greece |publisher=[[Nielsen Business Media, Inc.]] | work = [[Billboard (magazine)|Billboard]] |date= 23 July 2005 |accessdate=29 June 2012 | page = 54}}</ref> |style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[Association of Hungarian Record Companies|Hungarian Albums Chart]]<ref>{{Cite web | url = http://mahasz.hu/?menu=slagerlistak&menu2=archivum&lista=top40&ev=2005&het=31&submit_=Keres%E9s | publisher = [[Association of Hungarian Record Companies]] | language = Hungarian | accessdate = 29 June 2012 | title = Archívum – Slágerlisták – MAHASZ – Magyar Hangfelvétel-kiadók Szövetsége – 2005.08.01. – 2005.08.07.}}</ref> |style="text-align:center;"|13 |- !scope="row"|[[Irish Albums Chart]]<ref>{{cite web |url=http://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p%2Fmusicvideo%2Fmusic%2Farchive%2Findex_test.jsp&ct=240002&arch=t&lyr=2005&year=2005&week=25 |title=Irish Music Charts Archive – Top 75 Artist Album, Week Ending 23 June 2005 |publisher=Chart-track.co.uk |accessdate=29 June 2012 |archive-date=3 Гуравдугаар сар 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303210101/http://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p%2Fmusicvideo%2Fmusic%2Farchive%2Findex_test.jsp&ct=240002&arch=t&lyr=2005&year=2005&week=25 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[Federazione Industria Musicale Italiana|Italian Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://italiancharts.com/showitem.asp?interpret=Coldplay&titel=X%26Y&cat=a |title=Italian Charts – Coldplay – X&Y (album) |publisher=Italiancharts.com. Hung Medien |accessdate=29 June 2012}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[Japanese Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://www.oricon.co.jp/prof/artist/68959/products/music/729607/1/|title=X&Y|language=Japanese|publisher=[[Oricon]]|accessdate=22 May 2014}}</ref> | style="text-align:center;"|103 |- !scope="row"|[[Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas|Mexican Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://books.google.it/books?id=rRQEAAAAMBAJ&lpg=PA1&lr&hl=it&rview=1&pg=PA54#v=onepage&q&f=false |title=Hits of the World – Mexico |publisher=[[Nielsen Business Media, Inc.]] | work = [[Billboard (magazine)|Billboard]] |date= 23 July 2005 |accessdate=29 June 2012 | page = 54}}</ref> | style="text-align:center;"|2 |- !scope="row"|[[Recording Industry Association of New Zealand|New Zealand Albums Chart]]<ref>{{cite web |url=http://charts.org.nz/showitem.asp?interpret=Coldplay&titel=X%26Y&cat=a |title=New Zealand Charts – Coldplay – X&Y (album) |publisher=Charts.org.nz. Hung Medien |accessdate=29 June 2012 |archive-date=22 Зургадугаар сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120622003442/http://charts.org.nz/showitem.asp?interpret=Coldplay&titel=X%26Y&cat=a |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[VG-lista|Norwegian Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://norwegiancharts.com/showitem.asp?interpret=Coldplay&titel=X%26Y&cat=a|title=VG-Lista – Coldplay – X&Y (album) |publisher=Norwegiancharts.com. Hung Medien |accessdate=29 June 2012}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[OLiS|Polish Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=262&lang=|title=20 czerwca 2005 – sprzedaż w okresie 06.06.2005 – 12.06.2005 |publisher=[[OLiS]] |accessdate=29 June 2012 | language = Polish}}</ref> | style="text-align:center;"|3 |- !scope="row"|[[Associação Fonográfica Portuguesa|Portuguese Albums Chart]]<ref>{{Cite web | archiveurl = https://web.archive.org/web/20101120015725/http://artistas-espectaculos.com/topafp/pt/200525.htm | archivedate = 20 Арван нэгдүгээр сар 2010 | url = http://artistas-espectaculos.com/topafp/pt/200525.htm | language = Portuguese | accessdate = 6 July 2012 | title = Top Oficial AFP – Top 30 Artistas – Semana 25 de 2005 | publisher = Artistas-espectaculos.com | url-status = live }}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[Productores de Música de España|Spanish Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://spanishcharts.com/showitem.asp?interpret=Coldplay&titel=X%26Y&cat=a |title=Spanish Charts – Coldplay – X&Y (album) |publisher=Charts.org.nz. Hung Medien |accessdate=29 June 2012}}</ref> | style="text-align:center;"|2 |- !scope="row"|[[Sverigetopplistan|Swedish Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=Coldplay&titel=X%26Y&cat=a |title=Swedish Charts – Coldplay – X&Y (album) |publisher=Swedischarts.com. Hung Medien |accessdate=29 June 2012}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[Swiss Hitparade|Swiss Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://hitparade.ch/showitem.asp?interpret=Coldplay&titel=X%26Y&cat=a |title=Swiss Charts – Coldplay – X&Y (album) |publisher=Hitparade.ch. Hung Medien |accessdate=29 June 2012|language=German}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[UK Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://www.officialcharts.com/archive-chart/_/3/2005-06-25/ |title=2005 Top 40 Official UK Albums Archive – 25th June 2005 |publisher=[[Official Charts Company]] | accessdate=29 June 2012}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[Billboard 200|US ''Billboard'' 200]]<ref>{{Cite web | url = {{BillboardURLbyName|artist=coldplay|chart=Billboard 200}} | work = [[Billboard (magazine)|Billboard]] | accessdate = 29 June 2012 | title = Coldplay Album & Song Chart History – Billboard 200}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |} {{col-2}} ===Жилийн эцсийн чарт=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- !Он !Улсууд !Байр |- |rowspan=12|2005 !scope="row"|[[Australian Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-end-of-year-charts-top-100-albums-2005.htm|title=End Of Year Charts - Top 100 Albums 2005|publisher=ARIA Charts|accessdate=22 May 2014}}</ref> | style="text-align:center;"|8 |- !scope="row"|[[Austrian Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://austriancharts.at/year.asp?id=2005&cat=a|title=JAHRESHITPARADE ALBEN 2005|language=German|publisher=austriancharts.at|accessdate=22 May 2014}}</ref> | style="text-align:center;"|8 |- !scope="row"|[[Belgian Albums Chart]] (Flanders)<ref>{{cite web|url=http://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2005&cat=a|title=JAAROVERZICHTEN 2005: Albums|publisher=ultratop,be/nl|language=Dutch|accessdate=22 May 2014}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[Belgian Albums Chart|Belgian Alternative Albums Chart]] (Flanders)<ref>{{cite web|url=http://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2005&cat=aa|title=JAAROVERZICHTEN 2005: Alternatieve Albums|publisher=ultratop,be/nl|language=Dutch|accessdate=22 May 2014}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- !scope="row"|[[Belgian Albums Chart]] (Wallonia)<ref>{{cite web|url=http://www.ultratop.be/fr/annual.asp?year=2005&cat=a|title=REPORT ANNUELS 2005: Albums|publisher=ultratop,be/fr|language=French|accessdate=22 May 2014}}</ref> | style="text-align:center;"|8 |- !scope="row"|[[Dutch Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://dutchcharts.nl/jaaroverzichten.asp?year=2005&cat=a|title=JAAROVERZICHTEN - ALBUM 2005|publisher=dutchcharts.nl|language=Dutch|accessdate=22 May 2014}}</ref> | style="text-align:center;"|6 |- !scope="row"|[[Irish Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://www.irma.ie/best2005.htm|title=Best of 2005|publisher=IRMA|accessdate=22 May 2014}}</ref> | style="text-align:center;"|5 |- !scope="row"|[[Italian Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://www.hitparadeitalia.it/hp_yenda/lpe2005.htm|title=Gli album più venduti del 2005 |language=Italian|publisher=Hit Parade Italia|accessdate=22 May 2014}}</ref> | style="text-align:center;"|6 |- !scope="row"|[[Spanish Albums Chart]]<ref>{{cite web |url=http://www.promusicae.org/files/listasanuales/albumes/Top%2050%20albumes%202005.pdf |title=Spanish Charts – Coldplay – X&Y (album) |publisher=PROMUSICAE.es |accessdate=29 June 2012 |archive-date=28 Гуравдугаар сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120328012243/http://www.promusicae.org/files/listasanuales/albumes/Top%2050%20albumes%202005.pdf |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center;"|23 |- !scope="row"|[[Swiss Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://hitparade.ch/year.asp?key=2005|title=SCHWEIZER JAHRESHITPARADE 2005|language=German|publisher=hitparade.ch|accessdate=22 May 2014}}</ref> | style="text-align:center;"|2 |- !scope="row"|[[UK Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://www.ukchartsplus.co.uk/ChartsPlusYE2005.pdf|title=End of Year 2005|publisher=[[UKChartsPlus]]|accessdate=22 May 2014}}</ref> | style="text-align:center;"|2 |- !scope="row"|[[Billboard 200|US ''Billboard'' 200]]<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/charts/year-end/2005/the-billboard-200?page=1|title=Billboard 200 Albums: 2005|publisher=Billboard.com|accessdate=22 May 2014}}</ref> | style="text-align:center;"|14 |- |rowspan=6|2006 !scope="row"|[[Australian Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://www.aria.com.au/pages/ARIACHarts-EndofYearCharts-Top100Albums2006.htm|title=End Of Year Charts - Top 100 Albums 2006|publisher=ARIA Charts|accessdate=22 May 2014}}</ref> | style="text-align:center;"|26 |- !scope="row"|[[Austrian Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://austriancharts.at/year.asp?id=2006&cat=a|title=JAHRESHITPARADE ALBEN 2006|language=German|publisher=austriancharts.at|accessdate=22 May 2014}}</ref> | style="text-align:center;"|50 |- !scope="row"|[[Dutch Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://www.dutchcharts.nl/jaaroverzichten.asp?year=2006&cat=a|title=JAAROVERZICHTEN - ALBUM 2006 |publisher=dutchcharts.nl|accessdate=22 May 2014}}</ref> | style="text-align:center;"|52 |- !scope="row"|[[Swiss Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://hitparade.ch/year.asp?key=2006|title=SCHWEIZER JAHRESHITPARADE 2006|language=German|publisher=hitparade.ch|accessdate=22 May 2014}}</ref> | style="text-align:center;"|68 |- !scope="row"|[[UK Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://www.ukchartsplus.co.uk/ChartsPlusYE2006.pdf|title=End of Year 2006|publisher=UKChartsPlus|accessdate=22 May 2014}}</ref> | style="text-align:center;"|49 |- !scope="row"|[[Billboard 200|US ''Billboard'' 200]]<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/charts/year-end/2006/the-billboard-200?page=8|title=Billboard 200 Albums: 2006|publisher=Billboard.com|accessdate=22 May 2014}}</ref> | style="text-align:center;"|89 |- |2007 !scope="row"|[[UK Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://www.ukchartsplus.co.uk/ChartsPlusYE2007.pdf|title=End of Year 2007|publisher=UKChartsPlus|accessdate=22 May 2014}}</ref> | style="text-align:center;"|190 |- |2008 !scope="row"|[[UK Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=http://www.ukchartsplus.co.uk/ChartsPlusYE2008.pdf|title=End of Year 2008|publisher=UKChartsPlus|accessdate=22 May 2014}}</ref> | style="text-align:center;"|195 |} {{col-end}} ==Холбоосууд== <!--<nowiki> See http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Footnotes for an explanation of how to generate footnotes using the <ref> and </ref> tags, and the template below </nowiki>--> {{reflist|30em}} == Нэмэлт холбоосууд == * [http://www.coldplay.com/ Албан ёсны вэб хуудас] * [http://www.coldplaying.com/ Фэн клубийн вэб хуудас] * [http://www.coldplaymongolian.blogspot.com/ монголын Фэн клубийн вэб хуудас]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.facebook.com/groups/Coldplaymongolia Монголын Фэйсбүүк дэх Coldplay хамтлагийн фэн групп] * [http://coldplaymongolian.blogspot.com/ Coldplay Хамтлагийн монгол дах цахим хуудас]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Ангилал:Coldplay]] [[Ангилал:2005 оны цомог]] 1pyt1hqi77lcmspgqjgitcjpp2fx69y 0 25769 864174 857361 2026-07-31T06:50:09Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 864174 wikitext text/x-wiki {{short description|Туркийн нийслэл}} {{Инфобокс суурин | name = Анкара | native_name = Ankara | settlement_type = {{wrap|[[Нийслэл]] болон [[Туркийн их хотын захиргаа|их хотын захиргаа]]}} | image_skyline = {{multiple image|total_width=280px|perrow=1/2/2/1|border=infobox|caption_align = center | image1 = Ankara from bus station.jpg | caption1 = [[Сөгүтөзү]] төв бизнес дүүрэг | image2 = Ankara_asv2021-10_img15_Atakule.jpg | caption2 = [[Атакуле]] | image3 = ANKARA KOCATEPE CAMİİ.jpg | caption3 = [[Кожатепе сүм]] | image4 = Ankara asv2021-10 img71 Republic Museum.jpg | caption4 = [[Бүгд найрамдах улсын музей]] | image5 = Ankara_asv2021-10_img04_Anıtkabir.jpg | caption5 = [[Аныткабир]] | image6 = Millet_Kütüphanesi.jpg | caption6 = [[Ерөнхийлөгчийн номын сан (Турк)|Үндэсний номын сан]] }} | image_flag = | nickname = Туркийн зүрх<br />{{small|({{langx|tr|Türkiye'nin Kalbi}})}} | map_caption = Турк дэх Анкарагийн байршил | pushpin_map = Турк#Ази | pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_caption = Турк дэх байршил | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|39|55|48|N|32|51|00|E|region:TR|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Турк}} | subdivision_type1 = [[Туркийн бүс нутгийн жагсаалт|Бүс нутаг]] | subdivision_type2 = [[Туркийн мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Төв Анатоли]] | subdivision_name2 = [[Анкара муж|Анкара]] | parts_type = Дүүрэг | parts = [[Анкара муж#Дүүрэг|25]] | leader_party = [[Бүгд Найрамдах Ардын Нам|CHP]] | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Мансур Яваш]] | leader_title1 = Захирагч | leader_name1 = [[Васип Шахин]] | area_footnotes = {{efn|1=Анкара Муж / их хотын захиргаа [25,632&nbsp;км² (нуурыг оруулан)<ref>{{cite web |title=İl ve İlçe Yüz Ölçümleri – Анкара Муж (25,632 км²) |url=https://www.harita.gov.tr/uploads/files/products/il-ve-ilce-yuzolcumleri-1291.xlsx |publisher=Harita Genel Müdürlüğü (HGM) |website=www.harita.gov.tr |date=2014}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.researchgate.net/publication/343221023 |title=The Case Of Ankara Province (25,653.46 km²) |last1=Илкер |first1=Алан |last2=Зеррин |first2=Демирөрс |last3=Руяа |first3=Баяр |last4=Кериме |first4=Карабажак |publisher=International Journal of Geography and Geography Education (IGGE), 42; pg.650–667 |date=2020-06-10 |work=Анкарагийн их сургууль (www.ankara.edu.tr)}}</ref><ref name="Gölbaşı1">{{cite web |title=Gölbaşı (1,508.61 km²) – Ankara Province (25,575.94 km²) (pg.3) |url=https://webdosya.csb.gov.tr/db/ankara/duyurular/golbasi-ock-cdp_arastirma-ve-plan-aciklama-raporu-20200325140218.pdf |publisher=T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı |website=www.csb.gov.tr |date=2020 |access-date=2025-06-05 |archive-date=2024-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241206185227/https://webdosya.csb.gov.tr/db/ankara/duyurular/golbasi-ock-cdp_arastirma-ve-plan-aciklama-raporu-20200325140218.pdf |url-status=dead }}</ref> / 24,521&nbsp;км² (нуурыг эс тооцвол) Туркийн Статистикийн хүрээлэнгийн мэдээлснээр – TÜİK], нь Туркийн муж ({{lang|tr|il}}) бөгөөд [[Анкара муж#Дүүрэг|25 дүүрэг]] ({{lang|tr|ilçe}}) ба 9 нь Анкарагийн хотын бүс нутгийг бүрдүүлдэг (4,130.2&nbsp;км² нуурыг оруулан).<ref name="citypopulation.de">{{cite web |title=Ankara City: the population and area of the districts |url=http://www.citypopulation.de/en/turkey/ankaracity/ |publisher=CityPopulation.de}}</ref><br />Алтындаг = 158.2&nbsp;км² <br />Чанкая = 454.2&nbsp;км² <br />Этимесгут = 283.2&nbsp;км² <br />Гөлбашы = 1,508.6&nbsp;км² (жижиг газар нутаг нь хотын нэг хэсэг юм)<ref name="Gölbaşı1" /><br />Кечиөрен = 152.2&nbsp;км² <br />Мамак = 345.7&nbsp;км² <br />Пурсаклар = 133.7&nbsp;км² <br />Синжан = 862.3&nbsp;км² <br />Енимахалле = 232.1&nbsp;км²}} | area_urban_km2 = 4,130.2 | area_metro_km2 = 25,632 | elevation_m = 938 | population_total = 5,910,320 | population_rank = [[Туркийн хотын жагсаалт|Туркт 2-т]] | population_urban = 5,293,367 | population_as_of = 2025 оны 12 сарын 31 | population_footnotes = <ref name="Population of Turkey">{{cite web |url=https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=The-Results-of-Address-Based-Population-Registration-System-2024-53783&dil=2 |title=The Results of Address Based Population Registration System, 2024 |publisher=[[Туркийн статистикийн хүрээлэн]] |website=www.tuik.gov.tr |date=2025-02-06 |access-date=2025-06-05}}</ref> <!-- do not add update figure as that stat is only published once a year due to legal reasons --> | population_urban_footnotes = <ref name="citypopulation.de"/><ref>{{cite web |url=https://cip.tuik.gov.tr/ |format=the year is updated |publisher=[[Туркийн статистикийн хүрээлэн]] |website=www.tuik.gov.tr |title=Nüfus ve Demografi – Toplam Nüfus |access-date=2025-06-05}}</ref> | population_density_urban_km2 = 1,270 | demographics_type1 = ДНБ нэрлэсэн {{Nobold|(2023)}} | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Gross-Domestic-Product-by-Provinces-2023-53575&dil=2 |title="Gross Domestic Product by Provinces (2023) - [Tables 1 and 3] |publisher=[[Туркийн статистикийн хүрээлэн]] |website=www.tuik.gov.tr |date=2024-12-12 |access-date=2025-06-05}}</ref><ref>{{cite web|url=https://cip.tuik.gov.tr/ |language=tr|title=Ulusal Hesaplar - Kişi başına GSYH ($)|trans-title=National Accounts - GDP per capita ($) |publisher=[[Туркийн статистикийн хүрээлэн]] |website=www.tuik.gov.tr |access-date=2025-06-05}}</ref> | demographics1_title1 = [[Нийслэл]] болон [[Туркийн их хотын захиргаа|их хотын захиргаа]] | demographics1_info1 = [[Турк лир|₺]] 2,539 тэрбум<br>[[Америк доллар|$]] 108.3&nbsp;тэрбум | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = ₺ 438,242<br>$ 18,655 | postal_code_type = [[Шуудангийн код]] | postal_code = 06xxx | area_code = +90 312 | registration_plate = 06 | website = {{URL|www.ankara.bel.tr}}<br />{{URL|www.ankara.gov.tr}}<!-- http://ankara.ankaram.net/en/ --> | timezone = [[Турк дэх цаг|TRT]] | utc_offset = +03:00 | blank3_info = 0.855<ref>{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=hdi.globaldatalab.org |access-date=2025-06-05 |archive-date=2018-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> – <span style="color:#090;">маш өндөр</span> | population_demonym = Анкарагийнх<br />([[Турк хэл|Турк]]: ''Ankaralı'') }} [[Бүгд Найрамдах Турк Улс]]ын [[нийслэл]] '''Анкара''' (Анкара́, [[туркээр]] Ankara, дуудлага нь [ˈaŋ.ka.ɾa] [аан караа]) [[хот]] Турк орны төв хэсэг, [[Анатолийн шил]], Анкара Чубук хоёр голын бэлчирт далайн түвшнээс дээш 938 метр өндөрт байрладаг.<ref>{{Cite web |url=http://www.fallingrain.com/world/TU/68/Ankara.html |title=Ankara, Turkey: Latitude, Longitude and Altitude |access-date=2012-04-04 |archive-date=2021-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210711095906/http://www.fallingrain.com/world/TU/68/Ankara.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.kultur.gov.tr/EN/belge/2-20908/ankara.html Republic of Turkey Ministry of Culture and Tourism — City Guide: Ankara — Introduction]</ref> ==Товч түүх == Анкара бол [[Бага Ази|Анатолийн хойг]]ийн эртний түүхтэй хотуудын нэг юм. НТӨ VII зууны үеэс '''Ангира''' буюу '''Анкира''' ([[грекээр]] ''Αγκυρα'' — «зангуут») балгас [[Ази]]-[[Европ]]ын худалдааны замд байдаг байв. 1071 оны байлдааны дүнд [[турк үндэстэн|сельжук түрэг]]ийн хяналтанд орсон. [[1402]] оны [[Ангорын байлдаан]]аар [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] [[I Баязид султан]]ы цэргийг [[Доголон Төмөр|доголон Төмөр хаан]]ы цэрэг дийлж нэг жил эзэрхээд буцааж өгчээ. [[Османы эзэнт гүрэн]] мөхөж эзлэгдэхэд үндэсний хувьсгалыг оройлогч [[Мустафа Кемал Ататүрк|Кемаль Ататюрк]] энд байрлажээ. Ингэснээр [[Константинополь]] (Стамбул)-д улс төвлөхөө больж, [[1923]] оны [[10 сарын 13]]-нд шинэ тулгар Турк улсын нийслэлээр Ангор (Анкара)-ыг зарлажээ.<ref>[http://www.kultur.gov.tr/EN/belge/2-20923/history.html Republic of Turkey Ministry of Culture and Tourism — City Guide: Ankara — History]</ref> [[Дундад зуун]]ы Европт энэ [[балгас]]ныг ''Angora'' (Ангора) гэж байлаа. Үүнийг Монголд '''Ангор''' гэдэг. «[[Ангор ямаа]]», «Ангор муур» гэх мэт малын үйлдрийн нэр үүнтэй холбоотой. Турк улсын засгийн газраас анхаарснаар 1930 оноос одоогийнхоо '''Анкара''' нэрийг олжээ.<ref>{{cite web |author=Tore Kjeilen |url=http://i-cias.com/e.o/ankara.htm |title=Ankara |publisher=I-cias.com |date=2004-09-03 |access-date=2013-10-25 |archive-date=2009-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090113175015/http://i-cias.com/e.o/ankara.htm |url-status=dead }}</ref> == Газар зүй == === Цаг уур === {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Анкара (Турк улсын цаг уурын албаны цогцолбор, Кечиөрен), 1991–2020, туйлын үе 1927–2023 | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 18.4 | Feb record high C = 21.3 | Mar record high C = 27.8 | Apr record high C = 31.6 | May record high C = 34.4 | Jun record high C = 37.0 | Jul record high C = 41.0 | Aug record high C = 40.5 | Sep record high C = 39.1 | Oct record high C = 33.3 | Nov record high C = 24.7 | Dec record high C = 20.4 | year record high C = 41.0 | Jan high C = 4.7 | Feb high C = 7.4 | Mar high C = 12.2 | Apr high C = 17.5 | May high C = 22.8 | Jun high C = 27.3 | Jul high C = 31.0 | Aug high C = 31.0 | Sep high C = 26.5 | Oct high C = 20.3 | Nov high C = 13.0 | Dec high C = 6.7 | year high C = 18.4 | Jan mean C = 0.9 | Feb mean C = 2.7 | Mar mean C = 6.7 | Apr mean C = 11.5 | May mean C = 16.5 | Jun mean C = 20.6 | Jul mean C = 24.2 | Aug mean C = 24.3 | Sep mean C = 19.6 | Oct mean C = 13.9 | Nov mean C = 7.3 | Dec mean C = 2.8 | year mean C = 12.6 | Jan low C = -2.2 | Feb low C = -1.2 | Mar low C = 1.9 | Apr low C = 6.0 | May low C = 10.5 | Jun low C = 14.1 | Jul low C = 17.2 | Aug low C = 17.4 | Sep low C = 13.1 | Oct low C = 8.4 | Nov low C = 2.7 | Dec low C = -0.3 | year low C = 7.3 | Jan record low C = -24.9 | Feb record low C = -24.2 | Mar record low C = -19.2 | Apr record low C = -7.2 | May record low C = -1.6 | Jun record low C = 3.8 | Jul record low C = 4.5 | Aug record low C = 5.5 | Sep record low C = -1.5 | Oct record low C = -9.8 | Nov record low C = -17.5 | Dec record low C = -24.2 | year record low C = -24.9 | Jan precipitation mm = 38.6 | Feb precipitation mm = 36.6 | Mar precipitation mm = 46.9 | Apr precipitation mm = 44.5 | May precipitation mm = 51.0 | Jun precipitation mm = 40.2 | Jul precipitation mm = 14.8 | Aug precipitation mm = 14.6 | Sep precipitation mm = 17.9 | Oct precipitation mm = 33.4 | Nov precipitation mm = 31.9 | Dec precipitation mm = 43.2 | year precipitation mm = 413.6 | precipitation colour = green | Jan precipitation days = 11.67 | Feb precipitation days = 10.9 | Mar precipitation days = 10.47 | Apr precipitation days = 11.63 | May precipitation days = 12 | Jun precipitation days = 9.27 | Jul precipitation days = 3.37 | Aug precipitation days = 3.67 | Sep precipitation days = 4.17 | Oct precipitation days = 7.63 | Nov precipitation days = 7.67 | Dec precipitation days = 11.27 | year precipitation days = | Jan snow days = | Feb snow days = | Mar snow days = | Apr snow days = | May snow days = | Jun snow days = | Jul snow days = | Aug snow days = | Sep snow days = | Oct snow days = | Nov snow days = | Dec snow days = | year snow days = | Jan humidity = 76.7 | Feb humidity = 70.7 | Mar humidity = 63.2 | Apr humidity = 58.4 | May humidity = 56.3 | Jun humidity = 53.1 | Jul humidity = 45.5 | Aug humidity = 45.3 | Sep humidity = 48.8 | Oct humidity = 60.2 | Nov humidity = 68.6 | Dec humidity = 76.7 | year humidity = 60.2 | Jan sun = 69.6 | Feb sun = 100.9 | Mar sun = 147.3 | Apr sun = 187.9 | May sun = 239.2 | Jun sun = 279.5 | Jul sun = 327.8 | Aug sun = 308.7 | Sep sun = 261.9 | Oct sun = 190.6 | Nov sun = 125.0 | Dec sun = 72.4 | year sun = 2287.2 | Jand sun = 2.2 | Febd sun = 3.6 | Mard sun = 4.8 | Aprd sun = 6.3 | Mayd sun = 7.7 | Jund sun = 9.3 | Juld sun = 10.6 | Augd sun = 10.0 | Sepd sun = 8.7 | Octd sun = 6.2 | Novd sun = 4.3 | Decd sun = 2.4 | yeard sun = 6.3 | source 1 = [[Туркийн Улсын Цаг Уурын Алба]]<ref name=eather1> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20190112144035/https://mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=A&m=ANKARA | archive-date = 12 January 2019 | url = https://www.mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=H&m=ANKARA | title = Resmi İstatistikler: İllerimize Ait Genel İstatistik Verileri | publisher = Туркийн Улсын Цаг Уурын Алба | language = tr | access-date = 2026-05-29}}</ref> | source 2 = [[NOAA]] (чийгшил, нар 1991–2020)<ref name=WMOCLINO>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20210717012832/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Turkiye/CSV/Ankara_Bolge_17130.csv |archive-format=CSV |format=CSV | archive-date = 2021-07-17 | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Turkiye/CSV/Ankara_Bolge_17130.csv | title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Ankara-Bolge | publisher = [[NCEI|Байгаль орчны мэдээллийн үндэсний төвүүд]] | access-date = 2026-05-29}}</ref> }} ==Хүн ам == Анкара улсынхаа хоёрдугаар их хот. Тодруулвал дээрх [[Стамбул]]аас 3 дахин цөөн, доорх [[Измир]]ээс 1 саяаар олон хүнтэй. 2010 онд 4,431,719 оршин суугчтай байсан. <ref name=ak2010>[http://tuikrapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&ENVID=adnksdb2Env&report=buyukbelediye.RDF&p_kod=1&p_yil=2010&p_dil=1&desformat=html] Address-based population report 2010.</ref> Нэг хавтгай дөрвөлжин километр газарт 1,551 хүн оногддог. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Анкарагийн оршин суугчийн тоо (1927-2010) |- ! width="100" {{highlight1}} | Он ! width="60" {{highlight1}} | 1927 ! width="60" {{highlight1}} | 1950 ! width="60" {{highlight1}} | 1970 ! width="60" {{highlight1}} | 1985 ! width="60" {{highlight1}} | 2000 ! width="60" {{highlight1}} | 2010 |- | '''Хүний тоо'''||75,000 || 287,000|| 1,209,000|| 2,251,533|| 3,703,362||4,431,719 |- |} == Зураг== <gallery widths="170px" heights="130px"> Зураг:Ankara rijkmuseum.jpeg Зураг:Guvenpark.jpg Зураг:Musem Of Anatolian Civilisations Ankara.JPG </gallery> == Цахим хуудас == {{Commonscat|Ankara}} {{Wikivoyage}} {{Wiktionary}} * [http://www.ankara.bel.tr/ Анкара хотын албан ёсны цахим хуудас] ==Тэмдэглэл== {{Notelist}} ==Эшлэл== {{Reflist}} {{Туркийн хот}} {{Азийн улсын нийслэл}} [[Ангилал:Анкара| ]] [[Ангилал:Анкара аймгийн суурин]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Туркийн их сургуулийн хот]] 41b47sjbgol9bes49rjudsks68yoao8 0 31001 864195 838032 2026-07-31T08:58:12Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 864195 wikitext text/x-wiki {{short description|Province of Vietnam}} {{Инфобокс суурин | name = Вин Фүк | native_name = Vĩnh Phúc | type = [[Вьетнамын мужууд|Муж]] | image_skyline = {{Photomontage | spacing = 1 | color_border = white | color = white | size = 310 | photo1a = Vòng xoay ở chỗ Bưu điện Vĩnh Phúc.jpg | photo1b = Zen Monastery Truc Lam Tay Thien.JPG | photo2a = Phong cảnh Tam Đảo.jpg | photo2b = Bãi tắm hồ Đại Lải.jpg | photo3a = Tam Dao mountain range.jpg | photo3b = Choi trau Hai Luu.jpg | photo4a = Binh Son tower 2.jpg }} | image_caption = Вин Фүк шуудангийн газар {{•}} Чук Лам Тай Тхиен зен сүм {{•}} Там Дао уул {{•}} Дай Лай нуур {{•}} [[Там Дао үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] {{•}} Буффало тулааны наадам {{•}} [[Бинь Сон суварга]] | nickname = Аз | image_seal = Logo tỉnh Vĩnh Phúc.svg | image_map = Vinh Phuc in Vietnam before 1 July 2025.svg | map_caption = Вьетнам дахь Вин Фүкийн байршил | image_map1 = | coordinates = {{coord|21|18|N|105|36|E|region:VN_type:adm1st|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Вьетнам}} | subdivision_type1 = [[Вьетнамын бүс нутгууд|Бүс нутаг]] | subdivision_name1 = [[Улаан голын дельта]] | seat_type = Нийслэл | seat = [[Вин Иен]] | leader_party = | leader_title = [[Вьетнамын мужууд#Ардын Зөвлөл|Ардын Зөвлөлийн]] дарга | leader_name = Чинх Динь Зунг | leader_title1 = [[Вьетнамын мужууд#Ардын Хороо|Ардын Хорооны]] дарга | leader_name1 = Нгуен Ньок Фи | area_footnotes = <ref name="area_2022">{{Cite act|date=2023-10-18|type=Decision|index=3048/QĐ-BTNMT|legislature=[[Байгалийн нөөц, байгаль орчны яам (Вьетнам)]]|title=Biểu số 4.2: Hiện trạng sử dụng đất vùng Đồng Bằng Sông Hồng năm 2022|trans-title=Хүснэгт 4.2: 2022 онд Улаан голын дельта дахь газрын ашиглалтын өнөөгийн байдал|language=vi|url=https://monre.gov.vn/VanBan/Lists/VanBanChiDao/Attachments/3012/b4.2_Signed.pdf}} – the data in the report are in hectares, rounded to integers</ref> | area_total_km2 = 1236.00 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 1,522,700 | population_as_of = 2024 | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = Хүн ам зүй | demographics1_title1 = [[Вьетнамын үндэстний бүлгийн жагсаалт|Үндэс угсаатнууд]] | demographics1_info1 = [[Вьетнамчууд]], [[Сан Зю үндэстэн|Сан Зю]], [[Сан Чай үндэстэн|Сан Чай]], [[Таи үндэстэн|Таи]] | demographics_type2 = ДНБ<ref>{{cite web|url=http://thongkevinhphuc.gov.vn/bvct/thong-ke-vinh-phuc/471/tinh-hinh-kinh-te-xa-hoi-tinh-vinh-phuc-nam-2018.html|title=Tình hình kinh tế - xã hội năm 2018 Vĩnh Phúc|website=Cục Thống kê tỉnh Vĩnh Phúc|access-date=2025-11-05}}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = [[VND]] 94.498 их наяд<br/>[[америк доллар|US$]] 4.104 тэрбум | blank1_name = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2020) | blank1_info = {{increase}} 0.778<ref>{{Cite web |title=Human Development Index by province(*) by Cities, provincies and Year |url=https://www.gso.gov.vn/en/px-web/?pxid=E1438&theme=Health%2C%20Culture%2C%20Sport%20and%20Living%20standard |access-date=2025-11-05 |website=[[Вьетнамын Ерөнхий Статистикийн Алба]]}}</ref><br />([[Вьетнамын засаг захиргааны нэгжийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|8-д]]) | timezone = [[Энэтхэг-Хятадын цаг|ICT]] | utc_offset = +7 | timezone_DST = | area_code_type = [[Вьетнам дахь утасны дугаар|Бүс нутгийн код]] | area_code = 211 | iso_code = [[ISO 3166-2:VN|VN-70]] | website = {{URL|http://www.vinhphuc.gov.vn/}} }} '''{{audio|Vinh_Phuc.ogg|Вин Фүк}}''' («зол жаргал», [[вьетнамаар]] Tỉnh Vĩnh Phúc - дэн-вэн-фүк, тинх-винх-пхүк, [[оросоор]] провинция Виньфук, [[хятадаар]] 永福省 - юнг-фү-шэнг, [[солонгосоор]] 빈푹성 - пиньбүк-сон) — [[Вьетнам улс|Вьетнам]] улсын [[Вьетнам улсын засаг захиргааны хуваарь|аймаг]] (дэн). 1236.5 км² нутагт нь 2011 онд 1,014,600 хүн амьдарч байсан.<ref>[http://www.gso.gov.vn/default.aspx?tabid=387&idmid=3&ItemID=12875 Вьетнам улсын орон нутгийн хүн амын тоо, газар нутгийн хэмжээ] (вьет.)</ref> Дотроо 1 [[Вьетнам улсын засаг захиргааны хуваарь|хот]] (тань), 1 [[Вьетнам улсын засаг захиргааны хуваарь|балгас]] (ти), 7 [[Вьетнам улсын засаг захиргааны хуваарь|сум]] (хюэнь)-нд хуваагддаг. ==Зураг== <gallery> File:Dinh tho tang 7.jpg File:Choi trau Hai Luu.jpg File:Khu du lịch Tam Đảo.jpg </gallery> ==Зүүлтийн холбоос== {{reflist}} == Цахим холбоос == * [http://www.vinhphuc.gov.vn/ Вин Фүк мужийн засгийн газрын цахим газар]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Вьетнам улсад хамаарах}} [[Ангилал:Фү Тоо муж| ]] [[Ангилал:Вьетнамын хуучин муж]] ouu133wmcp03fgu2gfpny6u6wp6kmi1 0 34774 864191 863732 2026-07-31T08:46:09Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 864191 wikitext text/x-wiki {{Short description|1918-1933 онуудад Герман улс}} {{Инфобокс улс | native_name = {{lang|de|Deutsches Reich}}<!-- Do not replace with Weimar Republic as this parameter is for the OFFICIAL name. --> | conventional_long_name = Германы Эзэнт Гүрэн<!-- Do not replace with Weimar Republic as that is the COMMON NAME whereas this parameter is for the official name. --> | common_name = Ваймарын Бүгд Найрамдах | p1 = Германы эзэнт гүрэн | flag_p1 = Flag of Germany (1867–1918).svg | s1 = Нацист Герман | flag_s1 = Flag of Germany (1933–1935).svg | image_flag = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg | flag_type = [[Германы далбаа#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1918–1933)|Далбаа]]<br>(1919–1933) | image_coat = Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg | coa_size = 80 | symbol_type = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын сүлд|Сүлд]]<br>(1919–1928) | national_anthem = {{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}<br />"Германчуудын дуу"<br /> (1922 оноос)<ref name="faz-20120904">{{cite news |access-date=2022-08-04 |first=Винфрид |last=Клайн |date=2012-09-14 |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |title=Wer sind wir, und was wollen wir dazu singen? |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/geisteswissenschaften/vom-deutschlandlied-zur-nationalhymne-wer-sind-wir-und-was-wollen-wir-dazu-singen-11878854.html |website=FAZ.NET}}<!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --></ref><br> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Deutschlandlied (old recording).oga]]}}</div> | image_map = Weimar Republic 1930.svg | map_width = 250px | image_map_caption = Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 1930 онд | image_map2 = Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg | image_map2_caption = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарь|Герман улсууд]] 1925 онд | population_density_km2 = 133.129 | capital = [[Берлин]] | coordinates = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт Герман хэл|Герман]] | common_languages = {{hidden|'''Албан бус:'''|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Польш хэл|Польш]], [[Лимбург хэл|Лимбург]], [[Фриз хэлнүүд|Фриз]], [[Идиш хэл|Идиш]], [[Дани хэл|Дани]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Синти Цыган хэл|Синти]], [[Литва хэл]]|style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal;}} | religion = 1925 оны тоолого:<ref>{{Webarchiv|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |wayback=20160809154418 |text=Volume 6. Weimar Germany, 1918/19–1933 Population by Religious Denomination (1910–1939) |archiv-bot=2026-05-24 03:22:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809154418/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |date=9 August 2016 }} Sozialgeschichtliches Arbeitsbuch, Volume III, Materialien zur Statistik des Deutschen Reiches 1914–1945, edited by Dietmar Petzina, Werner Abelshauser and Anselm Faust. Munich: Verlag C. H. Beck, 1978, p. 31. Translation: Fred Reuss.</ref>{{plainlist| * 64.1% [[Протестант]] ([[Лютеран]], [[Кальвинизм]], [[Нэгдсэн сүм|Нэгдсэн]]) * 32.4% [[Ромын Католик]] * 0.9% [[Герман дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]] * 2.6% Бусад}} | demonym = Германчууд | government_type = Холбооны [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] * [[Ардын Төлөөлөгчдийн зөвлөл|түр засгийн газар]] {{small|(1918 оны 11 сарын 10-наас 1919 оны 2 сарын 13 хүртэл)}} * ерөнхийлөгчийн [[зарлигаар засаглал]] {{small|(1930–1933)}} | title_leader = [[Германы ерөнхийлөгч (1919–1945)|Ерөнхийлөгч]] | year_leader1 = 1919–1925 | leader1 = [[Фридрих Эберт]] | year_leader2 = 1925–1933 | leader2 = [[Паул фон Хинденбург]] | title_deputy = [[Германы канцлер#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1919–1933)|Канцлер]] | year_deputy1 = 1918 (анхны) | deputy1 = [[Friedrich Ebert]] | year_deputy2 = 1933 (сүүлийн) | deputy2 = [[Адольф Хитлер]] | era = [[Дайны хоорондын үе]] | event_start = [[Германд бүгд найрамдах улсын тунхаглал|Тунхаглав]] | date_start = 11 сарын 9, | year_start = 1918 | event1 = [[Ваймарын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]] | date_event1 = 8 сарын 11, 1919 | event2 = [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн | date_event2 = 9 сарын 8, 1926 | event3 = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн засгийн газрууд|Зарлигаар засаглаж]] эхлэв | date_event3 = 3 сарын 29, 1930<ref name="Adam-2005"/> | event4 = [[Адольф Хитлер|Хитлер]] [[Адольф Хитлерийн эрх мэдэлд хүрэлт#Хяналтыг булаан авсан (1931–1933)|тангараг өргөв]] | date_event4 = 1 сарын 30, 1933 | event5 = [[Рейхстагийн галын зарлиг]] | date_event5 = 2 сарын 28, 1933 | event_end = [[1933 оны Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль|Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль]] | date_end = 3 сарын 23, | year_end = 1933<ref>{{cite encyclopedia |url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |title=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |first=Уильям Л. |last=Хош |date=2007-03-23 |encyclopedia=[[Britannica.com|Britannica]] Blog |language=en-US |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311083054/http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |wayback=20190311083054 |text=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |archiv-bot=2026-07-31 08:46:09 InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |title=The law that 'enabled' Hitler's dictatorship |date=2013-03-23 |website=[[DW.com]] |language=en |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907195649/https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=Republic to Reich: A History of Germany 1918–1945 |last=Мэйсон |first=К. Ж. |publisher=McGraw-Hill}}</ref> | legislature = [[Хоёр танхимт]] | house1 = [[Рейхсрат (Герман)|Рейхсрат]] ''(де-факто)'' | type_house1 = [[Дээд танхим]] | house2 = [[Рейхстаг (Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс)|Рейхстаг]] | type_house2 = [[Доод танхим]] | stat_year1 = 1925 | stat_area1 = 468787 | ref_area1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik">{{cite web |url=http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |title=Das Deutsche Reich im Überblick |work=Wahlen in der Weimarer Republik |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121115812/http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |url-status=live }}</ref> | stat_pop1 = 62,411,000 | ref_pop1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik" /> | currency = {{Unbulleted list|1919–23 [[Цаасан марк|"Цаасан марк" (ℳ)]] |1923–24 [[Рентенмарк]] (RM) |1924–33 [[Райхсмарк|Райхсмарк (ℛℳ)]]}} | today = {{plainlist| * [[Герман]] * [[Польш]] * [[Орос]]{{efn|[[Калининград муж]]}} * [[Литва]]{{efn|[[Клайпеда хошуу|Клайпеда]] ба [[Таураге хошуу]]ны хэсэг}} *[[Нидерланд]]{{efn|[[Дуйвелсберг]]}}}} }} '''Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс''' ({{lang-de|Weimarer Republik}}) бол 1919 онд [[Германы Хаант Улс]]ын дараа байгуулагдсан [[парламентын ардчилсан]] засаглалтай [[холбооны бүгд найрамдах]] улс юм. Энэ улс 1933 онд [[Адольф Хитлер]] засгийн эрхэнд гарч Райхсканцлер болсоноор дуусгавар болсон байна. [[Ваймар]] нь энэхүү бүгд найрамдах улсыг байгуулах Үндсэн хуулийн чуулган болсон хотын нэр юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Weimar Republic|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс}} * {{DNB-Portal|4065109-5|TEXT=Ном зүй:}} * Arnulf Scriba: [http://www.dhm.de/lemo/html/weimar/ Die Weimarer Republik] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{reflist}} [[Ангилал:Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс| ]] [[Ангилал:20-р зууны Германы түүx]] [[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]] 1r8vmif9vmn3ka4euy6owczqb12ltne 0 36908 864173 785021 2026-07-31T06:49:36Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 864173 wikitext text/x-wiki [[File:Andrei Kirilenko in 2011.jpg|thumb|right|190px|Андрей Кириленко 2011 онд.]] '''Андрей Геннадьевич Кириленко''' (''[[1981]] оны [[2 сарын 18|хоёрдугаар сарын 18-нд]] [[ЗСБНХУ]]-ын [[Удмурт|Бүгд Найрамдах Удмурт Улсын]] [[Ижевск]] хотод төрсөн'') — [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[сагсан бөмбөг]]чин бөгөөд [[Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо]]ны [[Нью Жерси Нетс|Брүүклин Нетс]] болон [[Оросын сагсан бөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Оросын шигшээ багийн]] [[Довтлогч (сагсан бөмбөг)|довтлогч]] юм. 15 настайгаасаа мэргэжлийн сагсан бөмбөгт хөл тавьсан Кириленко [[2000]] он гэхэд [[ЦСКА Москва]] (1998—2001, 2011—2012) багийн түлхүүр тоглогч болж Оросын аварга болж байлаа. 20 настайдаа буюу [[1999]] онд [[драфт]]ын №24 тэрээр ЦСКА Москва багаас [[Юта Жазз|Юта Жаз]] багт уригдсан юм. [[Миннесота Тимберволвес]] (2012 —2013) багаас [[2013]] оны [[7 сарын 12|долоодугаар сарын 12-нд]] Кириленко жил бүрийн 3.18 сая [[Америк доллар|доллар]] авахаар хоёр жилээр тохиролцон [[Нью Жерси Нетс|Брүүклин Нетс]] багт иржээ.<ref>{{cite web|title=Brooklyn Nets sign Andrei Kirilenko|url=http://www.insidehoops.com/blog/?p=13744|work=InsideHoops.com|date=July 12, 2013|accessdate=July 13, 2013}}</ref> НБА-д [[2004]] оны ''Бүх оддын тоглолтын тоглогч'' болж байв. [[2007 оны сагсан бөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2007]] оны [[Сагсан бөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Европын аварга]], [[2011 оны сагсан бөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2011]] оны Европын болон [[Лондоны олимп (2012 он)|2012]] оны [[Зуны олимп|олимпын]] хүрэл медальтан Кириленко ОХУ-ын [[Гавъяат тамирчин (Орос)|Гавъяат тамирчин]] цолтой. ==Товч мэдээлэл== *Өндөр — 206 [[Сантиметр|см]] *Жин — 103 [[Килограмм|кг]] *Өмсгөлийн дугаар — 47 ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Холбоос== {{commons category|Andrei Kirilenko|Андрей Кириленко}} * {{basketballstats|nba=Andrei_Kirilenko}} * [https://web.archive.org/web/20031203234436/http://www.kirilenko.ru/ Албан ёсны цахим хуудас] {{ru icon}} {{en icon}} * [http://www.basketball-reference.com/players/k/kirilan01.html Basketball-Reference.com Профайл] * [http://www.euroleague.net/competition/players/showplayer?pcode=003530 Euroleague.net Профайл] * [http://www.fiba.com/pages/eng/fa/player/p/pid/24490/sid/6229/tid/381/_/2012_FIBA_World_Olympic_Qualifying_Tournament/index.html FIBA.com Профайл]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20080811222806/http://results.beijing2008.cn/WRM/ENG/BIO/Athlete/5/200235.shtml Бээжин 2008] {{Брүүклин Нетс багийн бүрэлдэхүүн}} {{1999 оны НБА-гийн драфт}} {{2011 оны ЕАШТ-д Оросын эрэгтэйчүүдийн сагсан бөмбөгийн баг}} {{2012 оны зуны олимпт Оросын эрэгтэйчүүдийн сагсан бөмбөгийн баг}} {{DEFAULTSORT:Кириленко, Андрей}} [[Ангилал:1981 онд төрсөн]] [[Ангилал:НБА-гийн тоглогч]] [[Ангилал:Оросын сагсан бөмбөгчин]] [[Ангилал:Оросын шигшээ багийн сагсан бөмбөгчин]] [[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн довтлогч]] [[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн төвийн тоглогч]] [[Ангилал:Брүүклин Нетс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Оросууд]] m3zuzntxc6xo64fn8uvnc2vhssbwvrq 0 38026 864206 863753 2026-07-31T10:09:48Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 864206 wikitext text/x-wiki [[Файл:Dijkstra Animation.gif|thumb|right]] '''Дижикстрагийн алгоритм''', Dijkstra –ийн алгоритмыг 1956 онд Нидерландын компьютерын эрдэмтэн судлаач Edsger Dijkstra үүсгэн томъёолсон ба 1959 онд нийтлүүлсэн. Графийн хайлтийн алгоритм бөгөөд нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдвэрлэдэг. Графийн ирмэгүүд нь сөрөг биш утгатай нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдсэн бөгөөд хамгийн богино замын модыг гаргаж өгдөг. Энэ алгоритм нь хамгийн бага замыг олохдоо эхний цэгээс графын зангилаа бүрээр дайрдаг. Алгоритм нь нэг зангилаанаас өөр нэг зангилаа очих хамгийн богино замыг олохоор ажиллах ба хамгийн дөт замыг олмогц програм зогсоно. Жишээлбэл: Дижикстрагийн алгоритм нь нэг хотоос өөр нэг хотруу холбосон эхлэлийн цэг болон төгсгөлийн цэгийн хоорондох зай хамгийн богино байхаар тооцон олдог. Улмаар , хамгийн эхний богино зам бол сүлжээний шугамын протоколуудад өргөн ашигладаг, тухайлбал IS-IS ба OSPF(нээлттэй хамгийн эхний богино зам) юм. Дижикстрагийн анхны алгоритмийн бага эрэмбийг олох дараалалд O(|V2|) –ийг хэрэглэдэггүй. V нь координатын босоо тэнхлэг дэх тоо. Энэ алгоритмын санааг Leyzorek бас дэвшүүлж байсан. Бага эрэмбэтэй дараалал дээр суурилсан Fibonacci-ийн овоолго байдлаар O(|E|+|V|log|V|) томёонд хэрэгжүүлсэн. E- эрмэгийн тоо Энэ нь шинж тэмдэггүй ,сөрөг биш утгагай, нэг эхтэй ,богино замаа хамгийн хурдан мэдэх алгоритм юм. == 1.Алгоритм == [[Image:Dijkstras progress animation.gif|thumb|Illustration of Dijkstra's algorithm search for finding path from a start node (lower left, red) to a goal node (upper right, green) in a [[robotics|robot]] [[motion planning]] problem. Open nodes represent the "tentative" set. Filled nodes are visited ones, with color representing the distance: the greener, the farther. Nodes in all the different directions are explored uniformly, appearing as a more-or-less circular [[wavefront]] as Dijkstra's algorithm uses a [[consistent heuristic|heuristic]] identically equal to 0.]] Бид одоо анхны гэж нэрлэгдсэн зангилаанаас эхэлнэ. Заннгилааны зайг Y үсгээр тэмдэглэнэ. Анхны зангилаанаас Y хүртэлхийг зай гэдэг. Дижикстрагийн алгоритмаар зарим анхдагч зайн утгуудыг оноож өгдөг, алхам алхмаар сайжруулдаг. 1. Эхлээд бүх зангилаандаа анхны утгыг олгоно: Тэр нь манай анхны зангилаанаас бусад зангилаанд тодорхойгүй буюу тэг гэдэг утга өгнө. 2. Анхдагч зангилааг тухайн зангилаа болгож авна. Бүх зангилааг агуулсан зочлоогүй зангилаануудын олонлогыг үүсгэнэ. 3. Тухайн зангилааны хувьд хөрш зангилаануудад анхааран тэдрээрийг урьдчилан бодож тооцоолно. Одоогийн а зангилаа 6-ийн урттай гэж тэмдэглэгдсэн, түүний b хөрш зангилаатай холбогдсон ирмэгийн урт нь 2 бол b хүртэлх урт нь (6+2=8) болно. Хэрэв энэ зай нь өмнө b хүртэлх урьдчилсан зайнаас бага бол түүнийг дарж бичнэ. Шалгаж үзсэн ч гэсэн (зочилсон ) гэж тэмдэглээгүй бол тэр зангилаа зочлоогүй олонлогт байсаар байна. 4. Тухайн зангилааны бүх хөршүүдийг авч үзсэний дараа тухайн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглээд зочлоогүй олонлогоос хасна. Зочилсон зангилааг дахин хэзээ ч шалгахгүй. 5. Хэрвээ очих ёстой эцсийн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглэсэн бол (2 зангилааны хоорондох зам) тодорхойлогдсон, хэрэв зочлоогүй олонлог дахь зангилаануудын урьдчилсан хамгийн бага зай нь тодорхойгүй бол (төлөвлөгдсөн нэвтрэлт дууссан эсвэл анхны зангилаа болон үндсэн зочлоогүй зангилааны хооронд холбоо байхгүй байна). Тэгээд алгоритм дуусна. 6. Хамгийн бага урьдчилсан зайтай зочлоогүй зангилааг шинэ тухайн зангилаа болгоод 3-р алхам руу буцаана. == Тайлбар/description/ == :Та хотын газрын зургаас нэг газарт хүрэх хамгийн богино замыг олохын тулд анх эхлэх газар болон явах замаа тодорхойлох хэрэгтэй. Явах замаа тодорхойлохдоо: эхлэх цэгээс очих газар хүртлээ шулуунаар холбоно. Үүнийг хязгааргүй орон зайд ашиглах боломжгүй гэхдээ очоогүй газруудаа хаяглалгүй үлдээдэг.... == Ажиллах, гүйцэтгэх хугацаа == Дижикстрагын алгоритмын дээд хугацааг тооцоолохдоо төгсгөлийн тоо/E/ ба оройн тоо/V/ дүрсэлж болох ба функцээр илэрхийлэхэд |E|, |V| гэж тэмдэглэдэг. Ямарч oройн Q олонлогийн явах хугацаа О(|E|*dkq + |V|*emq) dkq ба emq нь хамгийн цөөн үйлдэл ба бага хугацаа зарах үйлдлүүд юм. Хамгиин хялбар Дижикстрагын алгоритмын хэрэглээ бол Q-г жирийн хэлхээтэй жагсаалт эсвэл цуваанд хадгалж, хамгийн бага хугацааг гаргах бол Q дэх оройнуудаас шугаман хайлт хийх юм. Энэ тохиолдолд явах хугацаа О(|E|+|V|^2)=O(|V|^2). Сийрэг граф-д Дижисктрагын алгоритмыг холбоост листэнд хийж хоёртын модны хайлт, хоёртын овоолго эсвэл фибонакын овоолгын анхдагч дарааллаар ашиглаж хамгийн бага хугацаа олохыг хурдан болгож алгоритмаа үр дүнтэйгээр шийдвэрлэсэн. Хоёртын модны хайлт эсвэл , хоёртын овоолго хэрэглэж хугацааг О((|E|+|V|)log|V|) олно. Энэ нь O(|E|log|V|)-ээр граф холбоостой үед дийлэгддэг. Энгийн хоёртын овоолго дээр О(|V|)хугацааг хэмнэхийн тулд oрой болгоны заагчийг овоолгын заагчтай хамт санах хэрэгтэй (бас анхны дараалал Q өөрчлөгдөхөд хугацаа хоцрогдолгүй байх ). Тэгэхлээр зөвхөн O(lov|V|)цаг авна. Фибонакын овоолго үүнийг O(|E|+|V|log|V|) болгож сайжруулна. Чиглэл нь тодорхой бус график зурган дээр хамгийн богино замыг шугаман хугацаанд олох боломжтой, оройнуудыг хамгийн богино хугацаанд бага зам туулхаар тооцоолон бодохдоо математикийн дүрмийн боловсруулалтыг ашигладаг. ==Тэмдэглэл== {{reflist}} == Эшлэл == * {{cite journal | authorlink = Edsger W. Dijkstra | first1 = E. W. | last1 = Dijkstra | url = http://www-m3.ma.tum.de/twiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | title = A note on two problems in connexion with graphs | journal = Numerische Mathematik | volume = 1 | year = 1959 | pages = 269–271 | ref = harv | doi = 10.1007/BF01386390 | access-date = 2013-12-06 | archive-date = 2020-01-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200123110037/http://www-m3.ma.tum.de/foswiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | url-status = dead }} * {{cite book | author1-link = Thomas H. Cormen | first1 = Thomas H. | last1 = Cormen | author2-link = Charles E. Leiserson | first2 = Charles E. | last2 = Leiserson | author3-link = Ronald L. Rivest | first3 = Ronald L. | last3 = Rivest | author4-link = Clifford Stein | first4 = Clifford | last4 = Stein | title = [[Introduction to Algorithms]] | edition = Second | publisher = [[MIT Press]] and [[McGraw–Hill]] | year = 2001 | isbn = 0-262-03293-7 | chapter = Section 24.3: Dijkstra's algorithm | pages = 595–601}} * {{cite conference|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|conference=25th Annual Symposium on Foundations of Computer Science|year=1984|publisher=[[IEEE]]|pages=338&ndash;346|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934|ref=harv|doi=10.1109/SFCS.1984.715934}} {{Webarchiv|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934 |wayback=20121011090757 |text=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms |archiv-bot=2026-07-31 10:09:48 InternetArchiveBot }} * {{cite journal|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|journal=Journal of the Association for Computing Machinery|volume=34|year=1987|pages=596&ndash;615|url=http://portal.acm.org/citation.cfm?id=28874|ref=harv|doi=10.1145/28869.28874|issue=3}} * {{cite journal | first1 = F. Benjamin | last1 = Zhan | first2 = Charles E. | last2 = Noon | month =February | year = 1998 | title = Shortest Path Algorithms: An Evaluation Using Real Road Networks | journal = [[Transportation Science]] | volume = 32 | issue = 1 | pages = 65–73 | doi = 10.1287/trsc.32.1.65}} * {{cite book|first1=M.|last1=Leyzorek|first2=R. S.|last2=Gray|first3=A. A.|last3=Johnson|first4=W. C.|last4=Ladew|first5=S. R.|last5=Meaker, Jr.|first6=R. M.|last6=Petry|first7=R. N.|last7=Seitz|title=Investigation of Model Techniques &mdash; First Annual Report &mdash; 6 June 1956 &mdash; 1 July 1957 &mdash; A Study of Model Techniques for Communication Systems|publisher=Case Institute of Technology|location=Cleveland, Ohio|year=1957|ref=harv}} * {{cite journal|first1=D.E.|last1=[[Donald_Knuth|Knuth]]|title=A Generalization of Dijkstra's Algorithm|journal=[[Information Processing Letters]]|volume=6|number=1|pages=1–5|year=1977}} == Холбоос == {{linkfarm|date=September 2012}} {{Commons category|Dijkstra's algorithm}} * C/C++ ** [https://github.com/xtaci/algorithms/blob/master/include/dijkstra.h Dijkstra's Algorithm in C++] ** [http://www.boost.org/doc/libs/1_43_0/libs/graph/doc/dijkstra_shortest_paths.html Implementation in Boost C++ library] ** [https://web.archive.org/web/20141231054104/http://www.rawbytes.com/dijkstras-algorithm-in-c/ Dijkstra's Algorithm in C Programming Language] * Java ** [http://www.dgp.toronto.edu/people/JamesStewart/270/9798s/Laffra/DijkstraApplet.html Applet by Carla Laffra of Pace University] ** [https://web.archive.org/web/20200217212029/http://students.ceid.upatras.gr/~papagel/english/java_docs/minDijk.htm Visualization of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20070927234553/http://www-b2.is.tokushima-u.ac.jp/~ikeda/suuri/dijkstra/Dijkstra.shtml Shortest Path Problem: Dijkstra's Algorithm] ** [http://www.unf.edu/~wkloster/foundations/DijkstraApplet/DijkstraApplet.htm Dijkstra's Algorithm Applet] ** [http://code.google.com/p/annas/ Open Source Java Graph package with implementation of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20150307205448/http://www.stackframe.com/software/PathFinder A Java library for path finding with Dijkstra's Algorithm and example Applet] ** [https://github.com/graphhopper/graphhopper/tree/90879ad05c4dfedf0390d44525065f727b043357/core/src/main/java/com/graphhopper/routing Dijkstra's algorithm as bidirectional version in Java] * C#/.Net ** [https://web.archive.org/web/20081202152613/http://www.codeproject.com/KB/recipes/ShortestPathCalculation.aspx Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20111229201146/http://www.codeproject.com/KB/recipes/FastHeapDijkstra.aspx Fast Priority Queue Implementation of Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20180121140629/http://quickgraph.codeplex.com/ QuickGraph, Graph Data Structures and Algorithms for .NET] * [https://web.archive.org/web/20141220002741/http://optlab-server.sce.carleton.ca/POAnimations2007/DijkstrasAlgo.html Dijkstra's Algorithm Simulation] * [http://purl.umn.edu/107247 Oral history interview with Edsger W. Dijkstra], [[Charles Babbage Institute]] University of Minnesota, Minneapolis. * [http://www.cs.sunysb.edu/~skiena/combinatorica/animations/dijkstra.html Animation of Dijkstra's algorithm] * [http://bonsaicode.wordpress.com/2011/01/04/programming-praxis-dijkstra’s-algorithm/ Haskell implementation of Dijkstra's Algorithm] on Bonsai code * [http://hansolav.net/sql/graphs.html Implementation in T-SQL] * [https://web.archive.org/web/20121218050306/http://www.mathworks.com/matlabcentral/fileexchange/20025-advanced-dijkstras-minimum-path-algorithm A MATLAB program for Dijkstra's algorithm] * [https://web.archive.org/web/20140116200833/http://www.turb0js.com/a/Dijkstra%27s_Algorithm Step through Dijkstra's Algorithm in an online JavaScript Debugger] [[Ангилал:Оновчлолын алгоритм]] [[Ангилал:Граф хайлтын алгоритм]] [[Ангилал:Routing]] [[Ангилал:Аялал ба маршрутын төлөвлөлт]] 1x9aw7ptuyh3gbsx5bvg0c2yswwhql0 0 40013 864125 864026 2026-07-30T15:31:09Z Avirmed Batsaikhan 53733 864125 wikitext text/x-wiki {{short description|Литвын нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Вильнюс | native_name = Vilnius | settlement_type = [[Нийслэл]] | image_skyline = {{multiple images | total_width = 280 | border = infobox| perrow = 1/2/2/2/2 | caption_align = center | image_style = border:1; | image1 = The White Bridge and Šnipiškės district in Vilnius in 2023 by Augustas Didžgalvis.jpg | alt1 = Шнипишкес бизнес дүүрэг | caption1 = [[Вильнюс төв бизнес дүүрэг]] | image2 = Vilnius old town by Augustas Didzgalvis.jpg | caption2 = [[Вильнюсийн хуучин хот]] | image3 = Vilnius Cathedral Exterior 2, Vilnius, Lithuania - Diliff.jpg | caption3 = [[Вильнюсийн цогчин дуган]] | image4 = Gedimino pilis by Augustas Didzgalvis.jpg | caption4 = [[Гедиминийн цамхаг]] | image5 = Church of Saint Teresa and Gate of Dawn in Vilnius, Lithuania (June 14, 2015).jpg | alt5 = Гэгээн Терезагийн сүм | caption5 = [[Гэгээн Терезагийн сүм, Вильнюс|Гэгээн Терезагийн сүм]] | image6 = Valdovu by Augustas Didzgalvis.jpg | caption6 = [[Литвын Их Гүнгийн ордон]] | image7 = Presidential Palace (9651323279).jpg | caption7 = [[Ерөнхийлөгчийн ордон, Вильнюс|Ерөнхийлөгчийн ордон]] }} | image_flag = Flag of Vilnius.svg | flag_link = Вильнюсийн далбаа | image_shield = Grand Coat of arms of Vilnius.svg | shield_link = Вильнюсийн сүлд | image_blank_emblem = Logo of Vilnius.svg | blank_emblem_type = [[Брэнд тэмдэг]] | nicknames = Умардын Иерусалим,<ref>{{cite web |title=Vilnius: In Search of the Jerusalem of Lithuania – Lithuanian Jewish Community |url=https://www.lzb.lt/en/2016/11/18/vilnius-in-search-of-the-jerusalem-of-lithuania/ |website=lzb.lt |access-date=2026-06-14 |date=2016-11-18|archive-url=https://archive.today/20240414170238/https://www.lzb.lt/en/2016/11/18/vilnius-in-search-of-the-jerusalem-of-lithuania/|archive-date=2024-04-14}}</ref> Умардын Ром,<ref>16-р зуунаас өнөөг хүртэл Вильнюс дахь олон католик сүм хийд болон төвийн ерөнхий шашны уур амьсгалыг дурдах зорилгоор энэ хочийг өргөнөөр ашиглаж ирсэн. Энэ хочийг зөвхөн гадаадынхан төдийгүй нутгийн иргэд ч ашигладаг байсан. 19-р зууны Литвийн соёлын зүтгэлтэн [[Дионизас Пошка]] Вильнюсийг "Умардын Ром" гэж нэрлэсэн, учир нь түүний хэлснээр Вильнюс нь "тэрс шашны хотоос Христийн шашны цайз болж хувирсан эртний шашны төв" юм. Д. Пошза, ''Raštai'', Вильнюс, 1959, х. 67</ref> Умардын Афин,<ref>Соёлын сонин, [http://www.satenai. Энэ нь 1990 оноос хойш Вильнюс хотод хэвлэгдсэн ба "Šiaurės Atėnai" (Умардын Афин) гэж нэрлэсэн]{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ба 19-р зууны эхний хагас, 20-р зууны эхний хагаст өргөн хэрэглэгддэг байсан Вильнюсийн хочны нэгээс иш татсан, хэвчлэн Вильнюсийн их сургуультай холбоотой. Дайны хоорондох хугацаанд Вильнюс хотод хэвлэгдсэн Польшийн шинжлэх ухааны сониныг мөн "Atheneum Wileńskie" гэж нэрлэжээ.</ref> Шинэ Вавилон,<ref>Ялангуяа 16-17-р зууны үед Вильнюсийг "Шинэ Вавилон" гэж нэрлэдэг байсан, учир нь тэнд олон хэлээр ярьдаг, түүнчлэн олон шашин шүтдэг (христийн янз бүрийн урсгалууд, мөн еврейчүүд, мусульман татарууд) байсан. E.g.: S. Bodniak, "Polska w relacji włoskiej z roku 1604", Pamiętnik biblioteki kórnickiej, 2, (Kórnik, 1930), p. 37.</ref> [[Палемончууд|Палемоны]] хот,<ref>Энэ хоч нь [[Литвын язгууртнууд]], Вильнюс хотын иргэд, яруу найрагчдын дунд, ялангуяа Барокко үед маш их алдартай байсан. Тухайн үеийн олон яруу найрагчид, түүний дотор [[Мацей Казимеж Сарбиевский]] Вильнюсийг "Палемоны нийслэл" эсвэл "Палемоны хот" гэж нэрлэжээ. Živilė Nedzinskaitė, Vilnius XVII–XVIII a. LDK lotyniškojoje poezijoje, Acta Academiae Artium Vilnensis, Вильнюс, 2010, х. 16; Eugenija Ulčinaitė, Motiejus Kazimieras Sarbievijus: Antikos ir krikščionybės sintezė; Vilniaus pasveikinimas, Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, Вильнюс, 2001, х. 47, 59, 61, 63; г.м</ref> | motto = ''Unitas, Justitia, Spes''<br />([[Латин хэл|Латин]]: Эв нэгдэл, Шударга ёс, Итгэл найдвар) | image_map = {{Maplink|frame=yes|frame-align=center|plain=y|frame-width=255|frame-height=255|zoom=9|frame-lat=54.690|frame-long=25.280|type=shape-inverse|stroke-width=1|stroke-color=#333333|id=Q923117|title=Vilnius}} | map_caption = Вильнюсийн интерактив газрын зураг | pushpin_map = Литва#Балтын орнууд#Европ | pushpin_map_caption = Литва дахь байршил##Балт дахь байршил##Европ дахь байршил | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|54|41|14|N|25|16|48|E|region:LT_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Литва}} | subdivision_type1 = [[Литвын бүс нутгууд|Угсаатны&nbsp;бүс нутаг]] | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = [[Литвын хошууд|Хошуу]] | subdivision_name2 = [[Вильнюс хошуу]] | subdivision_type3 = [[Литвын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | subdivision_name3 = [[Вильнюс хотын захиргаа]] | established_title = Анх дурдагдсан | established_date = 1323 | established_title2 = [[Магдебургийн эрх|Хотын эрх]] олгогдсон | established_date2 = 1387 | government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар]] | governing_body= [[Вильнюс хотын зөвлөл]] | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Валдас Бенкунскас]] | leader_party = | area_total_km2 = 401 | area_urban_km2 = 350 | area_metro_km2 = 9730 | elevation_m = 112 | population_footnotes = <ref name="pop.lt" /> | population_total = 617,984 | population_rank = (ЕХ-д 35-д) | population_urban = 767,907<ref name="FUA,Euro">{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/URB_LPOP1/default/table?lang=en&category=urb.urb_luz|title=Евростат|website=eurostat.ec.europa.eu}}</ref> | population_metro = 888,043<ref>[[Вильнюс хошуу]]тай</ref><ref name="pop.lt" /> | population_as_of = 2026 оны 1 сарын 1 | population_density_km2 = 1515 | population_density_urban_km2 = 1390 | population_density_metro_km2 = 90 | population_demonym = {{lang|mn|Вильнюсчууд}} ([[Монгол хэл|Монгол]])<br />{{lang|lt|vilniečiai}} ([[Литва хэл|Литва]]) | demographics_type2 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн)}} | demographics2_footnotes = <ref name="GDP">{{cite web|title=Gross domestic product by region in 2024 M.|url=https://osp.stat.gov.lt/informaciniai-pranesimai?articleId=14388593|website=osp.stat.gov.lt}}</ref> | demographics2_title1 = Бөөгнөрөл | demographics2_info1 = €{{FXConvert|EUR|36.2|b|lk=on}} | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = €{{FXConvert|EUR|41500|lk=on}} | blank3_name = [[Хотын төсөв]] | blank3_info = €1.7 тэрбум (2026)<ref>{{cite web |title=Patvirtintas 1,75 mlrd. eurų Vilniaus biudžetas – didžiausias dėmesys švietimui, judumui ir aplinkai |url=https://vilnius.lt/naujienos/patvirtintas-175-mlrd-euru-vilniaus-biudzetas-didziausias-demesys-svietimui-judumui-ir-aplinkai|website=vilnius.lt |language=lt-LT}}</ref> | blank4_name = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2021) | blank4_info = 0.918<ref>{{cite web |last1=Sub-national HDI |title=Area Database – Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/LTU/?levels=1+4&years=2021&interpolation=0&extrapolation=0 |website=hdi.globaldatalab.org}}</ref> – <span style="color:#090;">маш өндөр</span> | timezone = [[Дорнод Европын Цаг|ДЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Дорнод Европын Зуны Цаг|ДЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 01001–14191 | area_code = (+370) 5 | website = {{URL|vilnius.lt}} | blank1_name_sec1 = Олон улсын нисэх буудал | blank1_info_sec1 = [[Вильнюс нисэх буудал|Вильнюс Чюрлёнис]] ([[International Air Transport Association airport code|VNO]]) | blank_name_sec2 = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | blank_info_sec2 = [[Эх газрын чийглэг уур амьсгал|Dfb]] | footnotes = {{designation list | embed = yes | designation1 = WHS | designation1_offname = [[Вильнюсийн хуучин хот|Вильнюс хотын түүхэн төв]] | designation1_date = 1994 <small>(18-р [[Дэлхийн өвийн хороо|чуулган]])</small> | designation1_number = <ref>{{cite web |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/list/541 |title=Vilnius Historic Centre |access-date=2022-01-01}}</ref> | designation1_criteria = ii, iv | designation1_type = Соёлын | designation1_free1name = ЮНЕСКО-гийн бүс | designation1_free1value = [[Европ дахь Дэлхийн өвийн жагсаалт|Европ]] }} }} '''Вильнюс''' ([[Литва хэл|лит.]] Vilnius [{{IPA|ˈvʲɪlʲɲʊs}}] {{Audio|Lt-Vilnius.oga|сонсох}}, 1918 он хүртэл ''Вильна'', 1919—1939 онуудад ''Вильно'', [[Польш хэл|польш.]] ''Wilno'') — Бүгд Найрамдах [[Литва]] Улсын нийслэл. Вильнюс хотын хүн ам 2026 оны байдлаар — 618 мянга байсан. Үүнээс 67,1% литвачууд, 15,4% польшууд, 9,7% оросууд, 2,7% беларусь, 0,8% украинчууд (2021 он) байжээ. Хотын талбай нь 401 км² бөгөөд нийт талбайн 20.2% нь барилгажсан, ногоон байгууламж нь нутаг дэвсгэрийн 43.9% -ийг эзэлдэг байна. Тус нийслэл хот Литва улсын зүүн өмнөд хэсэгт, Вильня гол (тиймээс хотын нэр нь ийм байх магадлалтай) болон Нерис голын бэлчирт, Беларусьтай хиллэдэг улсын хилээс 34 км-ийн зайд орших энэ хот нь Литвийн улс төр, эдийн засаг, соёлын гол төв юм. == Түүх == Вильнюс хотын өнөөгийн нутаг дэвсгэрт хамгийн эртний суурингууд нь хотын янз бүрийн хэсгээс олдсон археологийн олдворуудаас [[Мезолит|Мезолитийн]] үед хамаарах нь нотлогдож байгаа юм. Энэ хот нь Литвийн зүүн хэсэгт орших дундад зууны эхэн үеийн феодалын өмнөх Балтийн толгод соёл хөгжсөн газар нутагт байрладаг. Хотын дотор арав гаруй толгод байдаг. 1323 онд Литвын Их ван Гедимин ([[Латин хэл|латин]]: ''Gedeminne'', ''Gedeminnus''; 1275 –1341) латин хэлээр илгээсэн захидалдаа Вильна хотыг өөрийн Ванлигийн гол нийслэл гэж анх дурдсан байдаг боловч үүнээс өмнө байгуулагдсан гэдэг. Олон зууны турш Литвын Их Гүнт улсын гол хот, 1569 оноос хойш [[Польш-Литвын холбоо|Польш-Литвын холбооны]] хамгийн том хотуудын нэг байв. 1795 онд Польш-Литвын холбоо гурав дахь удаа хуваагдсаны дараа Оросын нэг хэсэг болсон бөгөөд 1918 он хүртэл Вильна гэж нэрлэгддэг байв. Вильнюс хот нь Оросын эзэнт улсын Вилени (1795-1797), дараа нь Литва (1797-1801), Литва-Вилени (1801-1840), 1840 оноос хойш албан бус баруун хойд нутаг дэвсгэрийн нэг хэсэг байгаад Вилени мужийн захиргааны төв болж байсан түүхтэй. 1922 оны 2-р сарын 20-нд Вилений Сейм шийдвэр гаргаж Польшийн нэг хэсэг болсон 1939 он хүртэл Вилна нэртэй байжээ. 1939 оноос хойш Вильнюс нэрээр Бүгд Найрамдах Литва Улсын, дараа нь 1940 оны 8-р сарын 3-нд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] Литва улсыг өөртөө нэгтгэхэд тус хот нийслэл нь болсон. 1990 оны 3-р сарын 11-нд Вильнюс хотод Литвын ЗСБНХУ-ын Дээд зөвлөл Литвын улсын тусгаар тогтнолыг сэргээж буй тухай шийдвэрийг батлаж өнөөгийн тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Литва улсын нийслэл хот болсон байна. == Хүн ам == 2026 оны байдлаар хотын байнгын оршин суугчид 618,000 байсан. Вильнюс хотын хүн ам жилд дунджаар 10,000 оршин суугчаар өсч байгаа нь голчлон их сургуулийн төгсөгчид сургуулиа төгсөөд хотод үлдсэнтэй холбоотой юм. Энэ хот олон үндэстний хүн амаараа эртнээс ялгарч ирсэн. 1897 оны Бүх Оросын хүн амын тооллогоор 154,532 оршин суугчтай байснаас 61,847 (40.0%) нь еврей, 47,795 (30.9%) нь польш, 30,967 (20.1%) нь орос, 6,514 (4.2%) нь белорус, 3,238 (2.1%) нь литва, 4,171 (2.7%) нь бусад үндэстэн байжээ. 2021 оны хүн амын тооллогоор Вильнюс хотын 556,490 оршин суугчийн 373,513 (67.1%) нь Литва үндэстэн, 85,436 (15.4%) нь Польш, 53,887 (9.7%) нь Орос, 15,156 (2.7%) нь Беларусь, 4,687 (0.8%) нь Украин, 5,705 (1.0%) нь бусад, 18,112 (3.3%) нь мэдээлэлгүй байв. Хотод Литва, Орос, Польш хэлээр өргөн ярьдаг бөгөөд олон оршин суугчид англи хэл мөн сайн мэддэг байна. Вильнюс хотын хүн ам шашин шүтлэг: 66% нь [[католик]] шашинтнууд, 9.7% нь үнэн алдартан шашинтнууд, 1.2% нь хуучин итгэгчид, лютеранчууд болон евангелийн шинэчлэгчид - тус бүр 0.2%. == Хотын удирдлага == Вильнюс хотын өөрөө удирдах Зөвлөл нь 51 гишүүнээс бүрддэг. Энэ нь Литва улсын бүртгэлтэй улс төрийн намуудын нэр дэвшигчдийн жагсаалтаас 4 жилийн хугацаатай сонгогддог. Хотын зөвлөл эхний хоёр сарын хугацаанд хотын даргыг сонгох, хотын орлогч дарга нар болон хотын захиргааны захирлыг томилох, зөвлөлийн хороо, удирдах зөвлөлийг байгуулах ёстой. 2015-2023 онуудад Литвийн Хууль зүйн сайд асан Ремижюс Шимашюс хотын даргаар ажиллаж байсан. 2023 оны 4-р сарын 26-наас хойш "Эх орны холбоо - Литвийн Христийн ардчилсан нам"-ын төлөөлөгч Валдас Бенкунскас Вильнюс хотын даргаар ажиллаж байна. Хотын өөрөө удирдах газар нутаг 21 ахлагчдын зөвлөл (''seniūnija'') -д хуваагддаг байна. үүнд: # Антакальнис # Вилкпеде # Виршулишкес # Вяркяй # Григишкес # Жверинас # Жирмунай # Каролинишкес # Лаздинай # Науйининкай # Науйойи-Вильня # Науяместис (Шинэ хот) # Панеряй # Пашилайчяй # Пилайте # Расос # Сянаместис # Фабийонишкес # Шнипишкес # Шяшкине # Юстинишкес === Хотын дарга нар === * Паксас, Роландас - 1997-2000 * Зуокас, Артурас- (2000–2007) * Имбрасас, Жуозас — 2007 оноос 2009 оны 2-р сарын 11 хүртэл * Навицкас, Вилиус — 2009 оны 2-р сараас 2010 оны 12-р сарын 15 хүртэл * Зуокас, Артурас — 2011-2015 он хүртэл * Шимашиус, Ремигиюс — 2015-2023 он хүртэл * Бенкунскас, Валдас — 2023 оны 4-р сарын 26-наас хойш == Эдийн засаг == Вильнюс бол Литва улсын гол тээвэр, санхүү, худалдаа, эдийн засгийн төв бөгөөд хотод жижиглэн худалдаа, үйлчилгээний салбар хөгжсөн. Хотын бүс нутгийн нийт бүтээгдэхүүн нь улсын ДНБ-ий 25%-ийг эзэлдэг (2011) бөгөөд татварын орлого нь улсын төсвийн 22%-ийг эзэлдэг боловч нийслэлийн хүн ам Литвийн нийт хүн амын ердөө 15%-ийг эзэлдэг. Ажлын байрны дийлэнх нь (72%) үйлчилгээний салбарт байдаг бөгөөд аж үйлдвэр нь нийт ажилчдын 20%-ийг, барилга байгууламжийн 7.4%-ийг, хөдөө аж ахуй, ойн аж ахуй 0.5%-ийг эзэлдэг байна. Аялал жуулчлал бол хотын эдийн засгийн чухал салбар юм: Вильнюс хотод жилд 1-1.5 сая жуулчин ирдэг бөгөөд голчлон Беларусь (20%), Польш (15%)-аас ирдэг. Энэ хотод 1993 онд байгуулагдсан [[Вильнюсын хөрөнгийн бирж]] болон 7 арилжааны банк байрладаг. Вильнюс хотод 50,000 бүртгэлтэй аж ахуй (улсын хэмжээнд үйл ажиллагаа явуулдаг бүх бизнесийн дөрөвний нэг) байрладаг. Хотын хамгийн хөгжсөн аж үйлдвэрийн салбаруудад цахилгаан инженерчлэл (цахилгаан мотор болон цахилгаан тоног төхөөрөмж), хөнгөн үйлдвэр (нэхмэл эдлэл, арьс шир, хувцас, гутал), хүнсний боловсруулалт, химийн болон эмийн үйлдвэрүүд, мод боловсруулах болон тавилга үйлдвэрлэл, барилгын материалын үйлдвэрлэл, механик инженерчлэл багтдаг. === Тээвэр === Европын хурдны замууд Е28 (Берлин - Гданьск - Калининград - Кыбартай - Мариямполе - Вильнюс - Минск), Е85 (Клайпеда - Каунас - Вильнюс - Лида - Черновцы - Бухарест - Александруполи), Е272 (Клайпеда - Паланга - У. Вильнюс) Вильнюсээр дамжин Литва улсыг өнгөрдөг. Вильнюс-Каунас-Клайпеда, Вильнюс-Паневежис (цаашид Рига гэх) хурдны замууд нь Вильнюсээс гарч, олон улсын Виа Балтика хурдны замтай холбогддог. Вильнюсын Олон улсын нисэх онгоцны буудал нь Европын томоохон чиглэлд олон улсын нислэг үйлддэг. "Вильнюс" галт тэрэгний өртөө нь хэд хэдэн төмөр замын зангилаа юм. Төмөр замын буудлын хажууд дотоодын болон олон улсын автобусны чиглэлд үйлчилдэг Вильнюс хотын төв автобусны буудал байдаг. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Вильнюс (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1777–одоо) | collapsed = | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 12.3 | Feb record high C = 14.4 | Mar record high C = 24.7 | Apr record high C = 29.0 | May record high C = 31.8 | Jun record high C = 34.2 | Jul record high C = 36.4 | Aug record high C = 34.9 | Sep record high C = 33.1 | Oct record high C = 24.5 | Nov record high C = 15.5 | Dec record high C = 10.5 | year record high C = 36.4 | Jan high C = −1.5 | Feb high C = −0.4 | Mar high C = 4.5 | Apr high C = 12.7 | May high C = 18.5 | Jun high C = 21.8 | Jul high C = 23.8 | Aug high C = 23.1 | Sep high C = 17.4 | Oct high C = 10.3 | Nov high C = 3.9 | Dec high C = −0.1 | year high C = 11.2 | Jan mean C = −3.7 | Feb mean C = −3.1 | Mar mean C = 0.7 | Apr mean C = 7.4 | May mean C = 12.9 | Jun mean C = 16.3 | Jul mean C = 18.5 | Aug mean C = 17.6 | Sep mean C = 12.6 | Oct mean C = 6.8 | Nov mean C = 1.9 | Dec mean C = −2.0 | year mean C = 7.2 | Jan low C = −6.0 | Feb low C = −5.6 | Mar low C = −2.7 | Apr low C = 2.6 | May low C = 7.5 | Jun low C = 11.2 | Jul low C = 13.6 | Aug low C = 12.7 | Sep low C = 8.5 | Oct low C = 3.8 | Nov low C = -0.1 | Dec low C = −4.1 | year low C = 3.5 | Jan record low C = −37.2 | Feb record low C = −35.8 | Mar record low C = −29.6 | Apr record low C = −14.4 | May record low C = −4.4 | Jun record low C = 0.1 | Jul record low C = 3.5 | Aug record low C = 1.0 | Sep record low C = −4.8 | Oct record low C = −14.4 | Nov record low C = −22.8 | Dec record low C = −30.5 | year record low C = −37.2 | Jan avg record high C = 4.9 | Feb avg record high C = 5.7 | Mar avg record high C = 13.1 | Apr avg record high C = 22.4 | May avg record high C = 26.7 | Jun avg record high C = 28.8 | Jul avg record high C = 30.8 | Aug avg record high C = 30.3 | Sep avg record high C = 25.4 | Oct avg record high C = 18.3 | Nov avg record high C = 11.1 | Dec avg record high C = 6.1 |year avg record high C = 32.1 | Jan avg record low C = -19.3 | Feb avg record low C = -17.5 | Mar avg record low C = -10.8 | Apr avg record low C = -4.2 | May avg record low C = 0.1 | Jun avg record low C = 4.9 | Jul avg record low C = 8.1 | Aug avg record low C = 6.8 | Sep avg record low C = 1.1 | Oct avg record low C = -3.8 | Nov avg record low C = -8.7 | Dec avg record low C = -14.1 |year avg record low C = -22.0 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 48 | Feb precipitation mm = 42 | Mar precipitation mm = 41 | Apr precipitation mm = 43 | May precipitation mm = 56 | Jun precipitation mm = 65 | Jul precipitation mm = 92 | Aug precipitation mm = 76 | Sep precipitation mm = 57 | Oct precipitation mm = 60 | Nov precipitation mm = 47 | Dec precipitation mm = 51 | year precipitation mm = 678 | Jan precipitation days = 21.7 | Feb precipitation days = 18.4 | Mar precipitation days = 17.5 | Apr precipitation days = 10.2 | May precipitation days = 12.4 | Jun precipitation days = 11.7 | Jul precipitation days = 11.4 | Aug precipitation days = 10.5 | Sep precipitation days = 9.7 | Oct precipitation days = 13.5 | Nov precipitation days = 16.7 | Dec precipitation days = 21.2 | year precipitation days = 174.9 | Jan humidity = 88 | Feb humidity = 85 | Mar humidity = 76 | Apr humidity = 67 | May humidity = 67 | Jun humidity = 70 | Jul humidity = 73 | Aug humidity = 73 | Sep humidity = 79 | Oct humidity = 85 | Nov humidity = 90 | Dec humidity = 90 | year humidity = 79 | Jan sun = 35.1 | Feb sun = 56.4 | Mar sun = 131.9 | Apr sun = 194.6 | May sun = 260.7 | Jun sun = 263.3 | Jul sun = 262.9 | Aug sun = 245.7 | Sep sun = 168.1 | Oct sun = 95.1 | Nov sun = 31.0 | Dec sun = 24.6 | year sun = 1769.4 | Jan uv =0 | Feb uv =1 | Mar uv =2 | Apr uv =3 | May uv =5 | Jun uv =6 | Jul uv =6 | Aug uv =5 | Sep uv =3 | Oct uv =2 | Nov uv =1 | Dec uv =0 | Jan dew point C = -5 | Feb dew point C = -5 | Mar dew point C = -3 | Apr dew point C = 1 | May dew point C = 6 | Jun dew point C = 10 | Jul dew point C = 13 | Aug dew point C = 12 | Sep dew point C = 9 | Oct dew point C = 4 | Nov dew point C = 0 | Dec dew point C = -3 |source 1 = Литвийн Ус Цаг Уурын Алба,<ref>{{cite web |title=Klimato duomenys 1991-2020|url=https://www.meteo.lt/klimatas/lietuvos-klimatas/klimato-duomenys/ |website=Lietuvos hidrometeorologijos tarnyba |language=lt}}</ref> [[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага|WMO]] (дундаж макс, мин),<ref name = WMO>{{cite web |url=http://worldweather.wmo.int/105/c00204.htm |title=World Weather Information Service – Vilnius |publisher=World Meteorological Organization |access-date=2026-06-14 |archive-date=2019-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191223070503/https://worldweather.wmo.int/105/c00204.htm |url-status=dead}}</ref> NOAA (туйлшрал)<ref name = NOAA>{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/LU/26730.TXT |title=Vilnius Climate Normals 1961–1990 |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |access-date=2026-06-14 |archive-date=2022-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220318044606/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/LU/26730.TXT |url-status=dead}}</ref> | source 2 = Météo Climat (хур тунадастай өдөр),<ref>{{cite web |url=http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/listenormale-1991-2020-1-p130.php# |title=Météo Climat 1991–2020 averages for Lithuania |publisher=Météo Climat |access-date=2026-06-14}}</ref> Time and Date (шүүдрийн цэг, 1985–2015)<ref>{{cite web |url=https://www.timeanddate.com/weather/lithuania/vilnius/climate |title=Climate & Weather Averages in Vilnius |publisher=Time and Date |access-date=2026-06-14}}</ref> ба Weather Atlas<ref>{{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/lithuania/vilnius-climate |title=Vilnius, Lithuania – Detailed climate information and monthly weather forecast |publisher=Yu Media Group |website=Weather Atlas |access-date=2026-06-14 |archive-date=2022-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220620014131/https://www.weather-atlas.com/en/lithuania/vilnius-climate |url-status=dead }}</ref> | date = 2017 }} == Цахим холбоос == {{Commons|Vilnius|Вильнюс}} * [http://www.vilnius.lt/ Хотын албан ёсны цахим хуудас] ==Лавлах бичиг== {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Вильнюс| ]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Литвын хот]] [[Ангилал:Нерис голын суурин]] [[Ангилал:Литвын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Вильнюс дүүргийн суурин]] o61zbehkcnn1k57kaz719lzingjyzhr 0 40947 864215 818858 2026-07-31T11:35:11Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 864215 wikitext text/x-wiki {{Хянах}} {{Инфобокс дайн |conflict= Афганы дайн 1979-1989 он |partof= |image= [[File:Mortar attack on Shigal Tarna garrison, Kunar Province, 87.jpg|300px]] |caption= Мужахеддууд. |date= 1979-1989 он |place= [[Ази]] |casus= |territory= афганистаны нутаг |result= |combatant1 = {{flagicon|Зөвлөлт Холбоот Улс}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]<br /> {{flagicon|Афганистан|1980}} [[:ru:Демократическая Республика Афганистан|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Афганистан Улс]] <!--- Don't add belligerents without discussion --> |combatant2 = {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[Islamic Unity of Afghanistan Mujahideen|'''Sunni Mujahideen''':]] * [[Jamiat-e Islami]]<ref name=goodson/> ** [[Shura-e Nazar]] * [[Hezb-e Islami Gulbuddin|Gulbuddin faction]]<ref name=goodson/> ** [[Maktab al-Khadamat]] * [[Hezb-e Islami Khalis|Khalis faction]]<ref name=goodson/> * [[Islamic Dawah Organisation of Afghanistan|Ittehad i-Islami]]<ref name=goodson/> * [[Islamic and National Revolution Movement of Afghanistan|IRM]]<ref name=goodson/> * [[Afghanistan National Liberation Front|NLF]]<ref name=goodson/> * [[National Islamic Front of Afghanistan|NIFA]]<ref name=goodson/> {{Collapsible list | bullets = no | title = Supported by | {{flag|Пакистан}}<ref name=goodson>Goodson, P. L. ''Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of ...''. pp. 147, 165. [http://books.google.co.il/books?id=oFCfzdmnTwQC&pg=PA147&dq=afghanistan+war+supported&hl=iw&sa=X&ei=-xv9T8LfEI200QWB_4SaBw&redir_esc=y#v=snippet&q=iran%20support&f=false]</ref> | {{flag|Америкийн Нэгдсэн Улс}}<ref name='Oily'/><ref name="Brzezinski"/><ref name="Wilson"/><ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ho/time/rd/17741.htm|title="Reagan Doctrine, 1985," United States State Department|publisher=State.gov|accessdate=2011-02-20|archive-date=2007-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20070510151200/http://www.state.gov/r/pa/ho/time/rd/17741.htm|url-status=dead}}</ref> | {{flag|Их Британи}}<ref name="Wilson"/><ref name="gwu.edu">[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/coldwar/interviews/episode-17/brzezinski2.html Interview with Dr. Zbigniew Brzezinski] – (June 13, 1997). Part 2. Episode 17. Good Guys, Bad Guys. June 13, 1997.</ref><ref>{{cite book|first=Gordon|last=Corera|title=MI6: Life and Death in the British Secret Service|year=2011|publisher=Phoenix|location=London|isbn=978-0-7538-2833-5}}</ref> | {{flag|Хятад}}<ref name=shichor>{{cite book|url=http://books.google.co.il/books?id=GXj4a3gss8wC&pg=PA157&redir_esc=y#v=onepage&q&f=true|title=Shichor. pp157–158|publisher=|accessdate=October 2, 2014}}</ref> | {{flag|Саудын Араб}}<ref name="Brzezinski"/><ref name="Wilson"/><ref name=crile1>{{cite book|first=George|last=Crile|title=Charlie Wilson's War: The Extraordinary Story of the Largest Covert Operation in History|publisher=Atlantic Monthly Press|year=2003|isbn=0-87113-854-9}}</ref><ref name="SaudiArabia">{{cite web|url=http://www.cfr.org/afghanistan/saudi-arabia-future-afghanistan/p17964|title=Saudi Arabia and the Future of Afghanistan|work=Council on Foreign Relations|accessdate=October 2, 2014|archive-date=Аравдугаар сар 7, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141007011621/http://www.cfr.org/afghanistan/saudi-arabia-future-afghanistan/p17964|url-status=dead}}</ref> }} '''[[Tehran Eight|Shia Mujahedeen]]:''' * [[Islamic Movement of Afghanistan|Harakat i-Islami]]<ref name=goodson/> * [[Hezbollah (Afghanistan)|Afghan Hezbollah]] * [[Al-Nasr (Afghanistan)|Nasr Party (IVOA)]]<ref name=goodson/> * [[Corpus of Islamic Revolution Guardians of Afghanistan|COIRGA]] * [[Revolutionary Council of Islamic Unity of Afghanistan|Shura Party]] * [[Islamic Revolution Movement|IRM]] * [[Union of Islamic Fighters|UOIF]] * [[Raad Party]] {{Collapsible list | bullets = no | title = Supported by | {{flag|Иран}}<ref name=goodson/> }} '''Small maoist groups:''' *[[Afghanistan Liberation Organization|ALO]] *[[Liberation Organization of the People of Afghanistan|SAMA]] *[[Afghanistan Mujahedin Freedom Fighters Front|AMFFF]] <!--- Don't add belligerents without discussion --> |commander1 = {{flagicon|Зөвлөлт Холбоот Улс|1955}} [[Leonid Brezhnev]]<br />{{flagicon|Зөвлөлт Холбоот Улс}} [[Yuri Andropov]]<br />{{flagicon|Зөвлөлт Холбоот Улс}} [[Konstantin Chernenko]]<br />{{flagicon|Зөвлөлт Холбоот Улс}} [[Mikhail Gorbachev]]<br />{{flagicon|Зөвлөлт Холбоот Улс}} [[Dmitriy Ustinov]]<br />{{flagicon|Зөвлөлт Холбоот Улс}} [[Sergei Sokolov (Marshal)|Sergei Sokolov]]<br />{{flagicon|Зөвлөлт Холбоот Улс}} [[Dmitriy Yazov]]<br />{{flagicon|Зөвлөлт Холбоот Улс}} [[Valentin Varennikov]]<br />{{flagicon|Зөвлөлт Холбоот Улс}} [[Igor Rodionov]]<br />{{flagicon|Зөвлөлт Холбоот Улс}} [[Boris Gromov]]<br />{{flagicon|Афганистан|1980}} [[Babrak Karmal]]<br />{{flagicon|Афганистан|1987}} [[Mohammad Najibullah]]<br />{{flagicon|Афганистан|1980}} [[Abdul Rashid Dostum]]<br />{{flagicon|Афганистан|1980}} [[Abdul Qadir Dagarwal]]<br />{{flagicon|Афганистан|1987}} [[Shahnawaz Tanai]]<br />{{flagicon|Афганистан|1987}} [[Mohammed Rafie]] |commander2 = {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[Ahmad Shah Massoud]]<br />{{flagicon image|Logo of Hezb-e Islami Khalis.svg}} [[Abdul Haq (Afghan leader)|Abdul Haq]]<br />{{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[Abdullah Azzam]]<br /> {{flagicon image|Flag of Jamiat-e Islami.svg}} [[Ismail Khan]]<br />{{flagicon image|Flag of Hezbi Islami Gulbuddin.svg}} [[Gulbuddin Hekmatyar]]<br />{{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[Jalaluddin Haqqani]]<br /> {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}}[[Mohammad Nabi Mohammadi|Mohammad Nabi]] <br />{{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[Mullah Naqib|Naqib Alikozai]]<br />{{flagicon image|Flag of the National Islamic Front of Afghanistan.svg}} [[Abdul Rahim Wardak]]<br />{{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[Fazal Haq Mujahid]]<br />{{flagicon image|Flag of Jamiat-e Islami.svg}} [[Burhanuddin Rabbani]] ---- [[Muhammad Asif Muhsini]]<br /> Assef Kandahari<br /> [[Sayeed Ali Begeshti]]<br /> Mosbah Sade |strength1 = '''[[Soviet Armed Forces|Soviet Forces:]]''' * 115,000 at peak<ref name="Nyrop1986">{{cite book|title=Afghanistan: A Country Study|last=Nyrop|first=Richard F.|author2=Donald M. Seekins|date=January 1986|publisher=United States Government Printing Office|location=Washington, DC|pages=XVIII–XXV|url=http://www.gl.iit.edu/govdocs/afghanistan/Afghanistan-Chapter1.pdf|access-date=2014-11-23|archive-date=2001-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20011103033024/http://www.gl.iit.edu/govdocs/afghanistan/Afghanistan-Chapter1.pdf|url-status=dead}}</ref> '''[[Military of Afghanistan|Afghan Forces:]]''' * 55,000<ref>{{cite web|author=Mark N. Katz|url=http://www.mepc.org/articles-commentary/commentary/lessons-soviet-withdrawal-afghanistan|title=Middle East Policy Council &#124; Lessons of the Soviet Withdrawal from Afghanistan|publisher=Mepc.org|date=March 9, 2011|accessdate=July 28, 2011}}</ref> |strength2 = '''Mujahideen:''' 200,000–250,000<ref>{{cite web|author=Maxime Rischard|url=http://www.global-politics.co.uk/issue6/Stahl/|title=Al Qa'ida's American Connection|publisher=Global-Politics.co.uk|accessdate=July 28, 2011|archive-date=Арван нэгдүгээр сар 21, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111121131224/http://www.global-politics.co.uk/issue6/Stahl/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://translate.google.no/translate?js=n&prev=_t&hl=no&ie=UTF-8&layout=2&eotf=1&sl=no&tl=en&u=http%3A%2F%2Fvgd.no%2Fsamfunn%2Fhistorie%2Ftema%2F1582171%2Ftittel%2Fafghanistan-sovjet-eller-usa-sterkeste%2Finnlegg%2F28408954%2F&act=url|title=Soviet or the USA the strongest|language=no|publisher=Translate.google.no|accessdate=July 28, 2011|archive-date=Гуравдугаар сар 17, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190317112359/http://translate.google.no/translate?js=n&prev=_t&hl=no&ie=UTF-8&layout=2&eotf=1&sl=no&tl=en&u=http%3A%2F%2Fvgd.no%2Fsamfunn%2Fhistorie%2Ftema%2F1582171%2Ftittel%2Fafghanistan-sovjet-eller-usa-sterkeste%2Finnlegg%2F28408954%2F&act=url|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.armytimes.com/news/2010/11/ap-afghanistan-milestone-112610/|title=Afghanistan hits Soviet milestone – Army News|publisher=Armytimes.com|accessdate=February 15, 2012}}</ref> |casualties1 = '''Soviet Forces:''' 14,453 Killed (total) * 9,500 killed in combat<ref name="vfw.org"/> * 4,000 died from wounds<ref name="vfw.org"/> * 1,000 died from disease and accidents<ref name="vfw.org"/> 53,753 Wounded<ref name="vfw.org"/> 265 Missing<ref>{{cite news|title=Russia asks Afghanistan for help with over 200 Soviet troops missing since war in 1980s|url=http://www.foxnews.com/world/2012/10/15/russia-asks-afghanistan-for-help-with-over-200-soviet-troops-missing-since-war/|accessdate=10 July 2013|agency=Associated Press|date=October 15, 2012}}</ref> [[List of Soviet aircraft crashes in Afghanistan|451 aircraft]] (including 333 [[helicopters]])<br> 147 [[tanks]]<br> 1,314 [[IFV]]/[[Armoured personnel carrier|APCs]]<br> 433 [[Artillery|artillery guns]] and [[Mortar (weapon)|mortars]]<br> 11,369 cargo and fuel tanker trucks '''Afghan Forces:''' 18,000 killed<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=k86jifnA3oYC&pg=PA5&dq=osprey+russia+afghanistan#v=onepage&q&f=false|title=Russia's War in Afghanistan|author=David C. Isby|publisher=Books.google.es|accessdate=February 15, 2012|isbn=978-0-85045-691-2|date=1986-06-15}}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |casualties2 = '''Mujahideen:''' 75,000–90,000 killed, 75,000+ wounded (tentative estimate)<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=Hz5NzJtg48kC&pg=PA115&dq=soviet+afghan+war+safronov#v=onepage&q=soviet%20afghan%20war%20safronov&f=false|title=War, politics and society in Afghanistan, 1978–1992|author=Antonio Giustozzi|publisher=Hurst|year=2000|isbn=1-85065-396-8|quote=A tentative estimate for total mujahideen losses in 1980-02 may be in the 150–180,000 range, with maybe half of them killed.}}</ref> '''Pakistan:''' 300+ killed<br /> 1 [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16]] fighter jet shot down<ref>Markovskiy, Victor (1997). "Жаркое небо Афганистана: Часть IX" [Hot Sky of Afghanistan: Part IX]. Авиация и время [Aviation and Time] (in Russian) p.28</ref> '''Iran:''' 2 [[Bell AH-1 SuperCobra|AH-1J]] helis shot down<br />unknown killed<ref>{{cite web|url=http://www.acig.info/CMS/index.php?option=com_content&task=view&id=53&Itemid=47|title=Soviet Air-to-Air Victories of the Cold War|publisher=|accessdate=October 2, 2014|archive-date=Дөрөвдүгээр сар 17, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160417051333/http://www.acig.info/CMS/index.php?option=com_content&task=view&id=53&Itemid=47|url-status=dead}}</ref> |casualties3 = '''Civilians (Afghan):''' 850,000–1,500,000 killed<ref name="Khalidi">Noor Ahmad Khalidi, [http://www.nonel.pu.ru/erdferkel/khalidi.pdf "Afghanistan: Demographic Consequences of War: 1978-87,"] ''Central Asian Survey'', vol. 10, no. 3, pp. 101–126, 1991.</ref><ref name="Sliwinski">Marek Sliwinski, "Afghanistan: The Decimation of a People," ''Orbis'' (Winter, 1989), p.39.</ref> 5 million [[refugee]]s outside of Afghanistan<br /> 2 million [[internally displaced person]]s<br /> Around 3 million [[Afghanistan|Afghans]] wounded (mostly civilians)<ref>Hilali, A. (2005). US–Pakistan relationship: Soviet Intervention in Afghanistan. Burlington, VT: Ashgate Publishing Co. (p.198)</ref> '''Civilians (Soviet):'''<br /> Around 100 dead }} '''Афганистаны дайн''' '''1979-1989 он'''- (пушту. په افغانستان کې شوروی جګړه‎‎, перс. جنگ شوروی در افغانستان‎‎ —[[Орос хэл|орос]]. '''Советско-афганская война'''; '''Афганский конфликт 1979—1989''')- [[Афганистан]] улс дах Зөвлөлтийн нөлөөллийг хэвээр хадгалахын тулд Зөвлөлтийн цэргийг оруулан байршуулсны улмаас нэг талаас Афганистаны Засгийн газар ба Зөвлөлтийн арми, нөгөө талаас [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Пакистан]], БНХАУ болон Афганы сөрөг хүчний хооронд 1979-1989 онуудад болсон дайн юм. ==Түүх== 1979 оны 12-р сарын 12-нд Афганистанд зөвлөлтийн цэргийг оруулах тухай шийдвэрийг ЗХУ-ын Коммунист намын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны хуралдаанаар шийдсэн байна. Энэ өдөр Төв Хороо нууц тогтоол баталжээ. ЗХУ Афганистанд цэрэг оруулах болсон шалтгаанаа тус улсын албан ёсны удирдлагын хүсэлтээр хийж байгаа Интернационал тусламжийн алхам гэж тайлбарлаж байсан. Гэвч үнэндээ Афганистанд өрнөдийн хөрөнгөтөн орнуудын нөлөөг бэхжүүлэхээс сэргийлэх нь Зөвлөлтийн гол зорилго байжээ. "Хязгаарлагдмал тооны" ирсэн зөвлөлтийн цэргүүд Афганистаны иргэний дайны идэвхтэй оролцогч нь болжээ. Нэг талаас Афганистаны Засгийн газрын цэргүүд, нөгөө талаас можахед буюу душманууд тулалдаж байлаа. Засгийн газрын эсрэг зэвсэгт бослого гаргасан душмануудад АНУ ын тусгай алба, [[НАТО|Умард Атлантийн Гэрээний байгууллага]] (НАТО), Пакистаны тусгай албаныхан шууд дэмжлэг үзүүлж мөнгө санхүү, зэвсэг, техникээр тусалж байснаас гадна цэргийн сургалтын баазуудыг Пакистаны нутагт байгуулан душмануудыг сургаж байгааг Зөвлөлтийн тагнуулынхан олж мэдсэн байна. ===Зөвлөлтийн цэрэг оруулсан нь=== 1979 оны 12-р сарын 25-нд Зөвлөлтийн мотобуудлагын 108-р дивиз Афганистан руу [[Кабул]]<nowiki/>ын чиглэлд Узбекийн ЗХУ-ын [[Термез]] хотын ойролцоо [[Амударья|Амударья мөрөн]] дээгүүрх гүүрээр орж эхлэв. Үүний зэрэгцээ Зөвлөлт-Афганистаны хилийг 103-р дивизийн бие бүрэлдэхүүн, цэргийн техник хэрэгсэлтэй цэргийн тээврийн нисэх онгоцоор дайрч өнгөрөв. Зөвлөлтийн шүхэрчид Афганистаны нийслэлийн засаг захиргааны байгууламжид хяналтаа хурдан тавьжээ. 1979 оны 12-р сарын 25-нд Ардчилсан Афганистан улс руу Зөвлөлтийн цэргүүдийг Кушка‑Шинданд‑Кандагар, Термез‑Кундуз‑Кабул, Хорог‑Файзабад гэсэн 3 чиглэлээр оруулжээ. Десантын цэргүүд Кабул, Баграм, Кандагарын нисэх буудалд газардаж байлаа. Афганистанд ЗХУ-ын 40 дүгээр Арми ар талын хангамжтайгаа, 4 дивиз, 5 тусдаа бригад, 4 тусдаа салаа, агаарын хүчний 4 салаа, нисдэг тэрэгний 3 салаа, шугам хоолой барих нэг бригад, мөн ар талын хангамжийн нэг бригад Афганистанд иржээ. 12-р сарын 27-нд Зэвсэгт хүчний тусгай ангиуд, ЗХУ-ын КГБ Кабулд Шуурга-333 ажиллагаа явуулж, Афганистаны Ардын Ардчилсан намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Хафизулла Амины ордныг дайрч, түүнийг хөнөөв. Зөвлөлтийн удирдлагад үнэнч Бабрак Кармалийг Афганистаны төрийн болон намын дээд удирдагч хэмээн тунхагласан байна. Афганистаны дайн 1979 оны 12-р сарын 25-аас 1989 оны 2-р сарын 15 хүртэл нийт 2238 өдөр үргэлжилсэн байна. Афганистанд хийсэн Зөвлөлт Холбоот Улсын дайн үндсэн 5 үе шаттай байсан. Үүнд: ''1-р үе шат.'' 1979 оны 12-р сараас 1980 оны 2-р сар хүртэл. Зөвлөлтийн цэргүүд Афганистанд байрлалаа эзлэж, Засгийн газрын чухал обьектийг хамгаалж байлаа. ''2-р үе шат.'' 1980 оны 3-р сараас 1985 оны 4-р сар хүртэл: Афганистаы Засгийн газрын цэргүүдтэй хамтран зэвсэгт бүлэглэлүүдийн эсрэг идэвхтэй тулаан хийжээ. Ардчилсан Афганистан улсын батлан хамгаалах салбарыг бэхжүүлэх үүднээс олон төсөл хэрэгжсэн байна. ''3-р үе шат''. 1985 оны 5-р сараас 1986 оны 12-р сар хүртэл. Идэвхтэй цэргийн ажиллагаанаас гарч, засгийн газрын цэргүүдэд дэмжлэг үзүүлэхэд анхаарсан байна. Нисэх хүчин, артиллери, мэргэн буучид ажлын голыг нугалсан байна. Зөвлөлтийн цэргийн 6 салаа эх орондоо эргэж ирсэн байна. ''4-р үе шат.'' 1987 оны 1-р сараас 1989 оны 2-р сар хүртэл. Афганистанд үндэсний эв нэгдэл, эвлэрэл байгуулахад Зөвлөлтийн цэргүүд оролцсон байна. Мөн Афганистаны засгийн газрын цэргүүдэд дэмжлэг үзүүлсээр байлаа. Үүний зэрэгцээ Зөвлөлтийн цэргүүд эх орондоо эргэж ирэх бэлтгэл хангаж эхэлсэн байна. ''5-р үе шат.'' 1988 оны 4-р сарын 14-нд НҮБ-ын жуучлалаар Швейцарь улсад Афганистан, Пакистаны Гадаад хэргийн сайд нар нөхцөл байдлыг тогтворжуулах тухай тохиролцоонд хүрсэн байна. 5-р сарын 15-наас эхлэн ЗХУ цэргүүдээ 9 сарын дотор эргүүлэн татаж авах үүрэг хүлээжээ. АНУ, Пакистаны тал моджахедүүдэд дэмжлэг үзүүлэхээ ч зогсоохоор болжээ. 1988 оны 5-р сарын 15-наас Зөвлөлтийн цэргүүд эх орондоо буцаж 1989 оны 2-р сарын 15-нд Афганистанаас Зөвлөлт Холбоот улсын генерал Борис Громов тэргүүтэй хамгийн сүүлийн цэрэг гарчээ. Энэ дайнд Зөвлөлтийн 680 мянган цэрэг оролцсон байна. 1979-1989 онуудад Зөвлөлтийн 40-дүгээр Армийн командлагчид, дэслэгч генералууд: - Юрий Тухаринов (1979 оны 12 сар - 1980 оны 9 сар); - Борис Ткач (1980 оны 9 сараас - 1982 оны 5 сар); - Виктор Ермаков (1982 5 сараас- 1983 оны 11 сар); - Леонид Генералов (1983 оны 11 сараас- 1985 оны 4 сар); - Игорь Родионов (1985 оны 4 сараас - 1986 оны 4 сар); - Виктор Дубынин (1986 оны 4 сараас- 1987 оны 6 сар); - [[Борис Громов]] (1987 оны 6 сараас - 1989 оны 2 сар). ==Афганистаны дайны хохирол== Афганистаны дайнд Зөвлөлтийн зэвсэгт хүчин 14 мянга 453 хүн амь насаа алджээ. Мөн оросын тагнуулын албан КГБ-ийн 576 ажилтан, МВД-ийн 28 хүн үрэгдсэн байна. Зөвлөлтийн 53 753 хүн шархаджээ. Ер нь Афганисаны дайны үед ойролцоогоор 2 сая хүн алагдсан гэсэн тоо баримт байдаг. Афганчуудын хувьд 1,5 сая энгийн афганчууд амь үрэгдэж 90000 орчим афганы мужахадинууд амь үрэгджээ. Зөвлөлтийн армийн хохирол: нисэх онгоц — 118; нисдэг тэрэг- 333; танк-147; БМП, БМД, БТР- 1314; их буу, миномёт-433; радиостанц — 1138; инженерийн машин- 510; автомашин, автоцистерн- 11 3699.<ref> Немеркнущая слава: от воинов-интернационалистов до миротворцев. М., 2004. С. 295. </ref> ==Дайны үр дүн== Афганистанаас зөвлөлтийн цэргийг гаргасны дараа АНУ болон Пакистан нь тохиролцсоны дагуу афганы сөрөг хүчнийг санхүүжүүлэх, дэмжлэг үзүүлэх явдлаа зогсоох нь бүү хэл улам эрчимжүүлсэн байна. Зөвлөлтийн тал ч Афганы албан ёсны Засгийн газар болох Нажибуллагийн засгийн газрыг дэмжин урьдын хэвээр тусламжаа үзүүлсээр байжээ. Үүний үр дүнд Афганистанд Иргэний дайн үргэлжлэн 1992 онд Нажибуллагийн засгийн газрыг цэргийн хүчээр устгасан юм. Орос, Америкийн оролцоо багассан, бүр оролцохгүй болсоны улмаас Лалын фундаменталист хөдөлгөөн болох Таллибанчууд хүчээ авч энэ орон дундад зууны нөхцөлд эргэн орж, Хазаруудад геноцит /хоморлогон/ аллага хийж, боолчилол сэргэж, хар тамхины тариалалт газар авч, хил дамансан хууль бус хар тамхи, зэвсгийн худалдаа өсөж эхэлсэн. ==Монгол улсад хамаатай үйл явдал== Монгол Улс 1962 оны 12-р сарын 1-д Афганистан улстай дипломат харилцаа тогтоосон. Зөвлөлтийн шахалтаар Монгол Улс Кабулд ЭСЯ-аа 1978 онд Элчин сайдын яамаа нээсэн ч 1992 онд үйл ажиллагааг нь зогсоожээ. Анхны суурин Элчин сайдаар Монгол Улсын Баатар [[Пунцагийн Шагдарсүрэн]] 1981-1983 онд дараа нь 1988 он хүртэл нам, төрийн нэрт зүтгэлтэн, дипломатч [[Хаянгийн Банзрагч]] нар ажиллаж байв. Дайнд өнчирсөн пуштун голдуу 27 гаруй хүүхдүүдийг 2 асрагчийн хамт 1980 оны эхээр Улаанбаатар авчирч асрамжийн газар авчирч сургууль цэцэрлэгт өсгөн хүмүүжүүлж байсныг 1990 ээд оны эхээр нутаг буцаасан байдаг юм. 1992 онд Тажик үндэстэн цэргийн эрхтэн Ахмад Шах Масуд гэгч тухайн үеийн ерөнхйилөгч Нажибуллагийн Засгийн газрын цэргүүдийг нийслэл Кабулаас шахан гаргах тулалдааны үеэр олон орны ЭСЯ-ны ажилтнуудын хамт Монгол улсын ЭСЯ-хан ОХУ-ын десантын цэргүүдийн хамгаалалт дор орхин гарч манай ЭСЯ үүдээ хаасан байдаг юм. Монгол Улс НҮБ-ын мандатаар Америк, Герман Улстай хамтран 2003 оноос Энхийг сахиулах үйл ажиллагаанд оролцжээ. Өнгөрсөн хугацаанд Исламын Бүгд Найрамдах Афганистан Улсад Монгол Улсын 3300 цэрэг энхийг сахиулж байв. Харин 2020 оны зургаадугаар сард цэргүүд эх орондоо бүр мөсөн буцаж ирсэн юм. Мянга мянган жилийн тэртээгээс монголчуудын нүүдэллэн амьдрах нутгийн өмнөд хязгаар нь өнөөгийн Афганистан байжээ. Хүннү, Чингис хаан, [[Хүлэгү]] хаан, Төмөр хаан, Барс (Бабур) хааны үед өвөг монголчууд, монголчууд, пэрсэжсэн монголчууд, түрэгжсэн монголчууд энд олноор ирж байв. Тэдний хувьд, хөрш ард түмнүүдтэй холилдох, уусах явдал ч мэдээж байлаа. Ийнхүү хазар гэх монгол туургатан ард түмэн үүсчээ. Их Монголчуудын (Могул) гүрнийг байгуулах, мандуулан бадруулахад хазаруудын гүйцэтгэсэн үүрэг их. Харин тэрхүү гүрэн мөхсөний дараа өсөрхөн дайсагнасан ард түмнүүдийн хүрээлэл дунд орж, тал бүрээсээ халдлагад өртөх болов. Хазаруудын эсрэг пуштунчууд голлосон хүчтэй тэмцэлдсэний эцэст XIX зууны сүүлээр л хазарууд тэдэнд дийлдэн, эрхэнд нь орж, Хазара Жат улс нь мөхсөн юм. Тэгэхэд Абдуррахман гэдэг харгис хаан хазарууд бол хүн биш, буг чөтгөр хэмээн хамсаатнуудтайгаа нийлэн тунхаглаж, тэдний эсрэг шашны ариун дайн жихадаа зарлаж, хазар хүнийг алах нь буян болно гэж мунхруулан, хүн төрөлхтний түүхэнд тохиолдсон хамгийн том хядлагуудыг нэгийг үйлдсэн юм. Хазаруудын 60 хувийг устгаж, сая саяар нь алж хөнөөжээ. Манж Чин гүрний үйлдсэн Зүүнгарын, хятадын улаан малгайтнуудын үйлдсэн Хорчины, Абдуррахман нарын үйлдсэн Хазарын, сталинистуудын үйлдсэн Халимагийн гээд олон аймшигтай, өргөн хүрээтэй үй олноор хөнөөх ажил Монгол туургатны минь түүхэнд тохиожээ. Хазаруудыг тийнхүү хядсан нь монгол цусаар нь ялгаварлан гадуурхах, одоо хүртэл үргэлжилж байгаа арьс өнгөний бодлогын эхлэл байлаа. Абдуррахманы геноцидийн дараа хазарууд ямар ч эрхгүй боолууд, шаарлагдсан хүмүүс болж хувирсан. 1950-иад онд хазарууд энэ байдлыг эсэргүүцэн боссон ч, нухчигдан дарагдаж, нийслэл Панжабыг нь газрын хөрстэй тэгшлэн устгаж, үндэсний Хазара Жат мужийг нь татан буулгаж, хэсэглэн хувааж, өөр үндэстний мужуудад нэгтгэжээ. Ийнхvv Лалийн ертөнцийг захирч байсан Монголчуудын үр сад өнөөг хүртэл байсаар байж хатуу ширүүн он жилүүдийг давсаар байгаа ажээ. 1979 онд, Иранд хувьсгал гарч, Аятолла Хомэйнигээр удирдуулсан шийт шашны дэглэм тогтсон, зөвлөлтийн түрэмгий цэрэг Афганистанд цөмрөн орж ирсэн гэсэн, хоёр чухал үйл явдал болсон. Иран шашин нэгтнүүддээ тусална гэж хутган үймүүлж асан ч, мөн чанартаа расист хандлага гаргаж, паштун, тажик, үзбэк нарын тэмцлийг л голлон дэмжив. Хазаруудад зэвсэг, мөнгө, бусад тусламжийг илгээхдээ тун хойрго байсан хийгээд, өгснийг нь замаас нь сунначууд авчихдаг байлаа. Тэгсэн хэрнээ, харь буруу номтон шиачуудтай сүлбээцэлдлээ гэж тэд хазаруудад өсөрхөнө. Дайснуудтайгаа эвлэрдэггүй хазарчууд Афганистаны бусад үндэстнээс ялгаатай нь Зөвлөлт-Афганы хүчтэй ач тач, амь бие хайргүй тулалдаж, нутаг орноо чөлөөлж, улсаа байгуулж байв. Хичнээн их тэхник, зэвсэгтэй гээд зөвлөлтийн арми уулархаг нутагт нэн мөхөсдөж асан хэрэг. Хазаруудын хамгийн хайрлан хүндэтгэдэг баатар жанжин, үндэсний удирдагч нь болох Баба Мазари тодров. Баба гэдэг нь эцэг хэмээх үг. Мазари нар Исламын нэгдлийн намыг байгуулсан нь хазаруудын үндэсний нам байв. Түүний удирдсан хазарууд нь генерал Дустум, Ахмад шах Масуд нартай хамтран Кабулыг эзлэн НАжибуллагийн засгийн газрыг устгахад идэвхитэй оролцжээ. Тэрбээр Афганистаныг үндэсний улсуудын эрх тэгшээр, чөлөөтэйгээр эвлэлдэн нэгдсэн холбооны улс болох ёстой гэх үзлийг дэвшүүлэв. Чөлөөтэйгээр гэдэг нь холбооноос гарах эрхтэй гэсэн үг шүү дээ. Засгийн эрх мэдлийг хуваах явцад хазаруудыг ялгавран гадуурхаж эхэлсэн тул Баба Мазари нь хазаруудаа удирдан бусад душмануудын эсрэг тэмцсэн байна. Энэ үед лалын хатуу үзэлтнүүд болох Талибаны хөдөлгөөн үүсэн Пакистаны дэмжлэгтэйгээр душманы эсрэг Кабул руу давшиж эхэлсэн байна. Талибууд Кабулыг эзлэхийн өмнө Баба Мазур болон хазарын удирдагчдыг хэлэлцээ хийхээр хууран баривчилж, нисдэг тэрэгнээс шидэж хороосон байна. Удирдагчгүй болсон хазаруудыг талибууд бут цохисон бөгөөд хазар нь хүн биш гэж үй олноор хомроглон устгаж эхэлсэн байна. Талибуудад түрэгдэн афганы хойт хэсэгт хэсэгхэн газарт хориглолт хийж байсан Ахмад шах Масуд тэргүүтэй пуштун, тажик, узбек үндэстэн голлосон Умардын эвсэл ч гэсэн талибуудаас ялгарахгүй бодлого барьж байсан байна. Халили, Мохакик, Касими, Асиф гээд олон хазар баатрууд зөвлөлтийн болон [[Талибан|талибийн]] эсрэг тэмцлийн үед тодорсон. ==Мөн үзэх== * [[Бадабарын бослого]] * [[Афганистаны дайн 2001 оноос]] * [[Афганистаны иргэний дайн 1989-2001 он]] ==Эшлэл== {{reflist}} ==Холбоос== == Гадаад холбоос == * {{commonscat|war of Afgan|Афганы дайн }} {{Афганистан}} [[Ангилал:Афганистаны дайн (1978 оноос хойш)]] [[Ангилал:ЗХУ-ын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:АНУ-ын гадаад бодлого]] [[Ангилал:Иргэний дайн]] [[Ангилал:Партизаны дайн]] [[Ангилал:Төлөөллийн дайн]] [[Ангилал:1979 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1980-д он]] [[Ангилал:Афганистан-Оросын харилцаа]] hp13yyce20k7gpztj5xvtkkgeb56frt 0 50998 864148 747273 2026-07-31T04:35:02Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 864148 wikitext text/x-wiki '''''Boljoo''''' (Болзоо) гэж [[монгол бичиг]]тэй [[монгол үндэстэн|монгол хүмүүс]] хоорондоо харилцдаг зурвас, хөөрөлдөөний [[программ хангамж|программ]] байна.<ref>{{cite news |title=Inner Mongolia: Internet Sites Shut After Human Rights Abuses Rise |url=http://www.unpo.org/article/13406 |publisher=[[Unrepresented Nations and Peoples Organization]] |date=28 October 2011 |accessdate=23 January 2012 |archive-date=31 Арван хоёрдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111231023420/http://www.unpo.org/article/13406 |url-status=dead }}</ref> == Boljoo IME == ''Boljoo IME'' хэмээх энэ хөөрөлдөөний арга нь ''Menksoft'', ''Saiyin'' кодыг таньдаг бөгөөд зөвхөн монгол бичгээр оруулах аргачлал бүхий мэдээлэл шуурхай дамжуулах буюу мессенжерийн хэрэглээний программ хангамж юм. Boljooгийн үндсэн хэрэглэгчид Хятадын монголчууд бөгөөд монгол бичгээр бичсэн бичиглэлийг өөрөө зөв болгон засах чадвартай байна. <ref>{{Cite web |url=http://www.boljoo.com/boljooime/install.html |title=Boljoo IME суулгах заавар |access-date=2015-04-04 |archive-date=2011-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110708082158/http://www.boljoo.com/boljooime/install.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.boljoo.com/boljooime/configpanel.gif |title=Boljoo IME заавар |access-date=2015-04-04 |archive-date=2011-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110708082341/http://www.boljoo.com/boljooime/configpanel.gif |url-status=dead }}</ref> ==Мөн үзэх== * [[Монгол бичиг]] == Эх сурвалж == * Батцэнгэл Нацагдорж. «Чат» ба «форум» монгол хэлний утга нь — Болзоо. {{лавлах холбоос|2}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20090326083345/http://www.boljoo.com/boljooime/index.html Boljoo] * [https://web.archive.org/web/20090326083345/http://www.boljoo.com/boljooime/index.html Boljoo IME], монгол бичгээр бичигч * [https://web.archive.org/web/20150428213009/http://www.boljoo.com/index.php?m=content&c=index&a=show&catid=2&id=10] * [http://helbichig.blogspot.com/2010/11/boljoo-wordpad-notepad.html Boljoo Wordpad Notepad] [[Ангилал:Шуурхай зурвас илгээлт]] [[Ангилал:Чатны үйлчилгээ]] [[Ангилал:Монгол бичиг үсэг]] [[Ангилал:Өвөр Монгол]] n0cq4f7cjca44gijnydxalur3d1enqq 0 54888 864165 833289 2026-07-31T05:32:01Z Avirmed Batsaikhan 53733 864165 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Баянбаатарын Очирбат''' (төрөхдөө Дамдины Чулуундорж, 1920 оны 2-р сарын 7-нд [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Баяндэлгэр сум (Төв)|Баяндэлгэр суманд]] /тэр үеийн Богд хаан уул аймаг/ төрсөн- 2015 онд [[Улаанбаатар]] хотод нас барсан)- БНМАУ-ын Дотоод яамны болон Гадаад явдлын яамны орлогч сайд, Элчин сайд байсан төрийн зүтгэлтэн. ==Намтар== Дамины Чулуундорж 1920 оны хавар өнөөгийн [[Төв]] аймгийн [[Баяндэлгэр сум]]ын /Эрдэнэ сум/ нутагт малчин эцэг Дүүрэнгийн Дамдин, эх Дашдулам нарын гурав дахь хүү болж төрсөн (Том ах Д.Нацаг, ах [[Дамдины Ням]]). Эх Дашдулам 1923 онд төрөхийн хүндрэлээс болж нас барсан тул амьдралын эрхээр 1924 онд 5 настайдаа нутгийн ард үр хүүхэдгүй Тунсагийн Баянбаатар, тайж угсааны Дугарын охин Дашцэрэн нарынд үрчлэгджээ. Түүнийг сургуульд орохоос өмнө 6 настайд нь өргөж авсан эцэг Баянбаатар номтой хүн болгоно гээд худам монгол бичиг, дөрвөн аргын тоо зааж өгчээ. Улмаар 1928 онд Т.Баянбаатарынх Улаанбаатар хотод шилжин нүүж ирэхэд Б.Очирбат хотын үлгэр жишээ бага, дунд сургуулиудад суралцаж байгаад 15 насандаа буюу 1935 оны 11-р сард сургуулиа орхиж Хэвлэх үйлдвэрт үсэг өрөгч, үсэг хянагч, засагчийн ажил хийсэн. 1938 оны 8-р сарын 15-наас Монголын Хувьсгалт Залуучуудын Эвлэлийн Төв хорооны илгээлт, Намын Төв хорооны 20-р тогтоолоор шийдвэрээр Дотоод яаманд Эсэргүүцэн тагнах хэлтсийн 3-р тасагт бэлтгэл төлөөлөгчөөр томилогдон орсон байна. 1938-1950 онд Дотоод яаманд сурах ажилтан, жинхэнэ туслах төлөөлөгч, тасаг, хэлтсийн дарга, орлогч сайд хүртэл ажилсан. 1940 оны 7-р сард Дотоод яамны Улс төрийн газарт хэлтсийн дарга болсон. Энэ үед Монгол Улсын орчин цагийн Гадаад тагнуулын албыг үүсгэн байгуулахад шууд гар бие оролцсон хүний нэг ажээ. 1943 онд МАХН-д гишүүнээр элссэн. 1946-1949 онд Москва хотноо ЗХУ-ын Аюулаас хамгаалахын дунд сургуульд суралцсан. 1949 оны 2-р сард ДЯЯ-ны Аюулаас хамгаалах газрын орлогч дарга, мөн оны 4-р сараас Гадаад тагнуулын газрын дарга бөгөөд '''ДЯЯ-ны орлогч сайд болж хурандаа цол хүртсэн'''. 1950 оны 10-р сард МАХН-ын Төв хороо, Сайд нарын Зөвлөлийн 276 дугаар тогтоолоор Гадаад явдлын яамны Ёслолын хэлтсийн эрхлэгчээр томилогдон ажилласан. 1952-1953 онд УБДС дээр Марксизм-ленинизмын их сугууль нээгдэхэд орж суралцсан. 1953 оны 6-р сард Их Хурлын тэргүүлэгчдийн зарилгаар БНМАУ-аас [[БНХАУ]]-д суух хоёр дахь '''Элчин сайдаар''' томилогдон БНХАУ-ын дарга [[Мао Зэдун]]д итгэмжлэх жуух бичгээ барьж байжээ (Энэ үед Монголын ЭСЯ-нд зөвлөхөөр Д.Цэрэндорж, 1-р нарийн бичгийн даргаар Ринчинсоном, 3-р нарийн бичгийн даргаар Ө.Гүрсэд нар ажиллаж байсан). Энэ хугацаандаа Бүгд найрамдах [[Вьетнам]] Улсын Ерөнхийлөгч [[Хо Ши Мин]]д мөн Итгэмжлэх жуух бичиг гардуулж БНМАУ-аас БНВУ-д суух анхны Элчин сайдын үүргийг хавсран гүйцэтгэж байсан. Мөн 1956 онд Бүгд Найрамдах [[Энэтхэг]] Улстай дипломат харилцаа тогтооход гар бие оролцож мөн оны 1 дүгээр сард Монгол Улсаас Энэтхэг улсад суух анхны Онц бөгөөд бүрэн Эрхт Элчин сайдаар томилогдон Энэтхэг Улсын Ерөнхийлөгч Р.Прасадад Итгэмжлэх жуух бичгээ барьж байсан. [[Монгол-Энэтхэгийн харилцаа|Монгол Энэтхэгийн харилцааны]] суурийг тавьж, улмаар Монгол Улсыг [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-д элсэхэд Энэтхэгийн дэмжлэгийг авахад гар бие оролцож ихээхэн үүрэг гүйцэтгэсэн хүн юм. 1957 оны 5-р сард эх орондоо ирээд '''Гадаад явдлын яамны орлогч сайд'''аар ажиллаж байгаад 1958 оны 8-р сараас -1960 оны 4-р сард [[Зүүн Герман|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Герман Улсад]], 1960 оны -1962 оны 7-р сар хүртэл [[Гвиней]] Улсад суух Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин сайдаар ажилласан. 1962-1976 онд Хэвлэлийн хэрэг эрхлэх хорооны Материал хангамжийн баазын дарга, Аж үйлдвэрийн материал техник хангамжийн Ерөнхий газрын орлогч дарга, 1976 оноос Материал техникийн улсын хорооны газрын Харуул хамгаалалтын албаны даргын үүрэг гүйцэтгэж байгаад 1986 онд өндөр насны тэтгэвэртээ суусан. == Гавьяа == 1945 оны Эх орны чөлөөлөх дайнд өөрийн биеэр оролцож [[Өвөр Монгол]]ын нутгаар дамжин тагнуулын ажлаар Жанчхүүгийн даваа буюу [[Хаалган]] хүрч байсан ахмад дайчин байсан юм. 1942 онд Т.Цэндсүрэнтэй гэрлэсэн. Б.Очирбат 2015 онд Улаанбаатар хотноо 95 насандаа өнгөрсөн байна. ==Шагнал, цол, сонгуульт ажил== Б.Очирбат БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын депутатаар сонгогдож, МАХН-ын 12, 13 дугаар Их хурлаас Төв хорооны гишүүнээр сонгогдож байсан бөгөөд “Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд” дипломатын дээд цол хүртсэн. Монгол Улсын Аюулгүй байдлыг хангаж тусгаар тогтнолыг бүрдүүлж гадаад харилцааг хөгжүүлэхэд 52 жил тасралтгүй идэвх зүтгэл, үр бүтээлтэй ажилласныг Монгол Улсын Төр, засгаас өндрөөр үнэлж Цэргийн гавьяаны улаан тугийн одон, Байлдааны гавьяаны одонгоор хоёр удаа, Алтан гадас одон, байлдааны гавьяаны медалиар түүнийг хоёр удаа шагнасан. Б.Очирбат мөн ЗХУ-ын Улаан таван хошуу одон /Красная звезда/, ойн медалиудаар шагнагдаж байжээ. {{DEFAULTSORT:Очирбат, Баянбаатарын}} [[Ангилал:БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын дипломатч]] [[Ангилал:Вьетнам дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Гвиней дэх Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Зүүн Герман дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Хятад дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Энэтхэг дэх Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Монголын Цэргийн гавьяаны одон шагналтан]] [[Ангилал:БНМАУ-ын байлдааны гавьяаны одон шагналтан]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Улаан таван хошуу одон шагналтан]] [[Ангилал:Халхын голын дайны хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:2015 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:1920 онд төрсөн]] kb5z9tgfo1lnh5m06olzg8p30ivnxks 0 55076 864166 716792 2026-07-31T05:35:46Z Avirmed Batsaikhan 53733 864166 wikitext text/x-wiki Галшар овогт '''Хаянгийн Банзрагч''' (1921 оны 10-р сарын 8-нд [[Хэнтий]] аймгийн [[Галшар сум]]анд төрсөн - 2002 онд нас барсан) БНМАУ-ын Төрийн зүтгэлтэн, Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин сайд, дипломатч. Тэрээр Хэнтий аймагт бага сургууль төгсөөд, Улаанбаатар хотод шилжиж ирээд дунд сургуулиа дүүргэсэн. 1939-1946 онуудад Дотоод яамны Хилийн цэргийн эмнэлэгт сувилагчаар ажиллаж байсан. 1947-1953 онд ЗХУ-ын Москва хотын К.А.Тимирязевын нэрэмжит Хөдөө аж ахуйн Академийг сурч төгссөн. ==Ажилласан байдал== *1953-1961 онд Сангийн аж ахуйн удирдах газар агроном, ерөнхий агроном *1961-1963 онд БНМАУ-ын Улсын төлөвлөгөөний комиссын орлогч дарга *1963-1968 онд Сангийн аж ахуйн удирдах газрын дарга *1968-1973 онд Улсын төлөвлөгөөний комиссын орлогч дарга *1973-1979 онд БНМАУ-аас [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-д суугаа Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт [[Элчин сайд]] *1979-1980 онд МАХН-ын Төв Хорооны Хөдөө аж ахуйн хэлтсийн зааварлагч *1980-1982 онд БНМАУ-ын Сангийн аж ахуйн яамны сайд *1982-1988 онд БНМАУ-аас Бүгд Найрамдах Афганистан Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин сайд *1988-1990 онд БНМАУ-ын Гадаад Явдлын Яамны газрын захирал. *1990 онд тэтгэвэртээ суусан бөгөөд 2002 онд Улаанбаатар хотноо нас барсан. ==Цэргийн алба== Х.Банзрагч 1939 оны [[Халхын голын дайн|Халхын голын]] болон 1945 оны [[Чөлөөлөх дайн|Чөлөөлөх дайнд]] оролцож явсан ахмад дайчин. ==Гавьяа шагнал== Х.Банзрагч БНМАУ-ын АИХ-ын депутатаар олон удаа сонгогдсон. Төрийн дээд шагнал Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон, "[[Сүхбаатарын одон|Сүхбаатар]]" болон "[[Алтан гадас одон|Алтан гадас]]" одон Ардын хувьсгалын ойн медалиуд, ЗХУ-ын "Найрамдал" одонгоор тус тус шагнагдаж байсан. Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин сайд дипломат цолтой /1976/. ==Гэр бүл== Эхнэр Б.Сүхжав. 2 охинтой. {{DEFAULTSORT:Банзрагч, Хаянгийн}} [[Ангилал:1921 онд төрсөн]] [[Ангилал:2002 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Афганистан дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:ЗХУ дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Монголын хөдөө аж ахуйн сайд]] [[Ангилал:Монголын дипломатч]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Найрамдлын одон шагналтан]] [[Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монголчууд]] epotpq86hwxjz2njhdsyk7cuptk7yqn 0 55554 864162 840343 2026-07-31T05:21:46Z Avirmed Batsaikhan 53733 864162 wikitext text/x-wiki '''Боржигон Төгөлдөр''' овогтой '''Дамдины Ням''' /1916 онд төрсөн -1996 онд нас барсан/ Монгол Улсын орчин цагийн анхны дипломатуудын нэг. Киноны хэрэг эрхлэх газрын анхны дарга. == Намтар == 1916 оны 4-р сарын 1-нд (хаврын дунд сарын шинийн нэгэнд төрснөө баримт бичигт аргын тооллоор ингэж тэмдэглүүлсэн бололтой) одоогийн [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Баяндэлгэр сум (Төв)|Баяндэлгэр сумын]] /тэр үеийн Түшээт хан аймгийн Дархан Чин Вангийн хошуу/ нутагт Д.Дамдины дунд хүү болон "Гүн галуутай" хэмээх газар төржээ. (Ах Тувааны Нацаг, дүү [[Баянбаатарын Очирбат]]). Эцэг Дүүрэнгийн Дамдин нь Түшээт хаан аймгийн Дархан Чин Вангийн хошууны Гүн Галуутай гэх нутагт 1880 онд малчин ард Дүүрэнгийн хүү болж төрөөд хувийн мал аж ахуй эрхэлж амьдарч байгаад 1927 онд нас баржээ. Д.Ням бага насаа эцэг эхийн гар дээр мал маллаж өнгөрөөж Богд Хан уулын хошууны тамгын дэргэдэх тэнхимийн сургуульд сурч байсан. Эх нь түүний дүү Б.Очирбатыг төрүүлээд 1924 онд нас барсан байна. == Боловсрол == 1928 онд Богд хаан уулын аймаг, Богд хаан уулын хошууны Тамган дээр байгуулагдсан Танхимын сургуульд орж, бичиг үсэг суралцан төгсөж улмаар 1931 онд Улаанбаатар хотод нүүж ирээд хотын 1 дүгээр дунд сургуульд орж 2 жил суралцаж төгссөн байсан. 1933 онд Хөдөө аж ахуйн техникумд шилжин орж 1 жил суралцсаны дараа уг сургуулиас гарч ажил хийж амьдрах болсон юм. Тэрээр үндэсний монгол бичгээр цэвэрхэн алдаагүй бичдэг байсан тул 1932 оны хавар /тэр үед сургуулийн сурагчдыг хөдөө орон нутагт соёлын довтолгооны багшаар томилжээ, латин үсэг заалгаж байснаар Төв аймгийн Угтаал суманд очиж латин үсгийг зааж байгаад мөн оны намар шинэ эргэлтийн дараа буцан ирж сургуульдаа орж төгссөн байна. == Ажилласан байдал == 1934 оноос Монгол тээхийн хоёрдугаар бааз, дараа нь Засгийн газарт ахлах зааварлагч, Намын Төв Хороонд тасгийн эрхлэгч, Киноны хэрэг эрхлэх газрын дарга, Гадаад жуулчныг үйлчлэх товчооны дарга зэрэг алба хашиж байсан. 1939 оны 6-р сард Гадаад Явдлын Яаманд дипломат албанд шилжин Зөвлөлт Холбоот Улсад суугаа БНМАУ-ын Бүрэн эрхт төлөөлөгчийн газар [[Жамсрангийн Самбуу|Жамсрангийн Самбуугийн]] шууд удирдлага дор хоёрдугаар нарийн бичгийн даргаар томилогдон ажилласан. 1940 оны 5-р сард эрүүл мэндийн шалтгаанаар нутаг буцаж Засгийн газрын шийдвэрээр Гадаад Явдлын Яамны Өрнөдийн хэлтсийн эрхлэгчээр томилогдон ажиллаж байгаад Намын Төв Хорооны шийдвэрээр 1941-1944 онд Намын Төв Хорооны дэргэдэх Намын Шинэ хүчний дээд сургуульд суралцаж төгссөн байна. 1944 оны 7-р сард Намын Шинэ  хүчний дээд сургуулийг төгсч Монгол Ардын Хувьсгалт намын Төв Хорооны Улс Төрийн товчооны тогтоолоор НТХ-ны Тусгай тасгийн эрхлэгчээр томилогдон ажиллаж байсан. 1946 оны 1-р сард Гадаад Явдлын Яамыг өргөгтгөх үед ГЯЯ-ны Протоколын ангийн референтээр шилжин ажиллаж байсан. 1950 оны 6-р сард  БНМАУ-аас БНХАУ-д суух анхны ЭСЯ-нд 2 дугаар нарийн бичгийн даргаар, 1952 оны 1-р сараас 1 дүгээр нарийн бичгийн даргаар дэвшин ажиллаж байгаад 1953 оны 5-р сард уг ажлаас чөлөөлөгдөн орон нутагтаа буцаж ирсэн. 1953 оны 6-р сараас ГЯЯ-ны Протоколын /Ёслолын/ хэлтсийн орлогч эрхлэгчээр, 1953 оны 8-р сараас эхлэн мөн Яамны шинэ хүчний хэлтсийн даргаар ажиллаж байгаад 1954 оны 1-р сард уг хэлтэс татан буугдсан учир чөлөөлөгдсөн. 1954 оны 1-р сараас МАХН-ын Төв Хорооны шийдвэрээр Урлагийн Хэрэг эрхлэх газрын харьяа Кино үйлдвэр, кино үзвэрийн хэрэг эрхлэх газар хоёрыг нэгтгэж '''Киноны хэрэг эрхлэх газар''' болгоход уг газрын анхны даргаар томилогдон ажилласан. 1954 оны 8-р сараас Улаанбаатар хотын “Алтай” зочид буудал, “Алтай” ресторан хоёрыг нэгтгэж Гадаад худалдааны газрын харьяа Гадаад жуулчдыг үйлчлэх товчоо болгоход Намын Төв Хорооны шийдвэрээр Киноны хэрэг эрхлэх газрын даргын үүрэгт ажлаас чөлөөлж Гадаад жуулчдыг үйлчлэх товчооны даргаар томилогдон ажилсан бөгөөд 1956 оны 1-р сараас эхлэн уг товчооны зохион байгуулалтыг өргөтгөж, Гадаад худалдааны яамны харьяа Гадаадын жуулчдыг үйлчлэх газар болгоход уг газрын орлогч даргаар томилогдон ажилласан. 1956 оны 6-р сараас уг ажлаас чөлөөлөгдөж Гадаад Явдлын Яамны тусгай хэлтсийн даргаар шилжин ажиллаж байгаад 1957 оны 12 дугаар сард уг ажлаас чөлөөлөгдөн БНМАУ-аас БНАСАУ-д суух анхны ЭСЯ-ны 2 дугаар нарийн бичгийн даргаар томилогдон ажиллаж, 1958 оны 11-р сард уг ажлаас чөлөөлөгдөн эх нутагтаа эргэн ирсэн байна. 1958 оны 11-р сараас Гадаад Явдлын Яамны Ерөнхий канцелярын газар /Тамгын газар/ референтээр, 1959 оны 3 дугаар сараас тус Яамны Үйлчилгээ аж ахуйн хэлтсийн орлогчоор, 1961 оны 1-р сараас Аж ахуйн хэлтсийн даргаар тус тус ажилласан. 1961 оны 12-р сарын 15-наас ГЯЯ-ны Гэрээ, архивын референт, 1969 оны 7-р сараас Гадаад Яамны Архив, номын сангийн тасгийн даргаар томилогдон ажилласан. 1972 оноос 1978 онд Монгол Улсаас БНХАУ-д суугаа ЭСЯ-нд нэгдүгээр нарийн бичгийн даргаар томилогдон ажиллаж 1978 оны эцсээр тэтгэвэртээ суусан. Тухайн үеийн Гадаад Явдлын Яаманд "Ням" нэртэй хүн хэд хэд байсан тул "улаан хамар Нямаа" гэж түүнийг нэрлэдэг байжээ. ЗХУ-ын удирдагч Л.И.Брежневийг 1966 онд БНМАУ-д айлчлах үеэр байгуулсан "Найрамдлын Гэрээ"-нд [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]], [[Леонид Брежнев|Л.Брежнев]] нар гарын үсэг зурахад Монголын талаас баримт бичгийг түшиж байсан нь баримтат киноны дэлгэцнээ дүр нь үлджээ. Тэрээр 1996 онд өвчний улмаас Улаанбаатар хотноо нас барсан. == Гэр бүл == Эхнэр Сүхбаатарын Хандсүрэн, тэд нар 10 хүүхэд төрүүлж өсгөсөн байна. == Шагнал == Төр, засгаас Д.Нямын гавьяа зүтгэлийг үнэлж "Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан туг"-ийн одон, "Алтан гадас" одонгоор гурван удаа болон Хөдөлмөрийн хүндэт медаль, БНМАУ-ын Засгийн газрын хүндэт жуух бичиг, Ардын хувьсгалын 25, 40, 50, 60 жилийн ойн медалиудаар тус тус шагнаж байжээ. {{DEFAULTSORT:Ням, Дамдины}} [[Ангилал:Умард Солонгос дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Монголын дипломатч]] [[Ангилал:БНМАУ-ын хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Ардын Хувьсгалын 25 жилийн ойн медаль шагналтан]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн хүндэт медаль шагналтан]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1916 онд төрсөн]] [[Ангилал:1996 онд өнгөрсөн]] m5fiuonkyfkd070qrbd41g5vfglov4p 0 59280 864124 838506 2026-07-30T14:53:20Z Ariyae 106412 /* 3. Улсын заан */ 864124 wikitext text/x-wiki ==''Улсын цолтнууд''== ==== 1.Улсын аварга ==== # Ховд аймгийн Буянт сумын харьяат улсын аварга ОРГИХЫН ХАНГАЙ ==== 2.Улсын арслан ==== # Ховд аймгийн Буянт сумын харьяат өсөх идэр, саруул сайжрах, уран хүчит, саруул шаламгай улсын арслан ШАРАВЫН ВАНЧИНХҮҮ # Ховд аймгийн Зэрэг сумын Харьяат Монгол Улсын Арслан Б.Бат-Өлзий ==== 3. Улсын заан ==== # Ховд аймгийн Дарви сумын харьяат улсын заан ДАН-ААГИЙН РЭНЦЭНДОРЖ # Ховд аймгийн Буянт сумын харьяат өсөх идэр, хуйрнан шуугигч, уран мэхт, өсөх идэр, өрнөн дэлгэрэх, хурц шаламгай, уран барилдаанч, хурдан шаламгай, цогт гарамгай улсын заан ДАСРАНГИЙН МЯГМАР # Ховд аймгийн Чандмань сумын харьяат өсөх идэр, үлэмж бадрах улсын заан ЧАДРААБАЛЫН БЯМБАДОРЖ # Ховд аймгийн Чандмань сумын харьяат улсын заан ЧОГСОМЫН БАТЗОРИГ # Ховд аймгийн Мөст сумын харьяат өсөх идэр, улам нэмэх, өрнөн дэлгэрэх, үнэн зоригт, цогт гарамгай улсын заан ЦЭДЭВИЙН МЯГМАРСҮРЭН # Ховд аймгийн Чандмань сумын харьяат үлэмж бадрах улсын манлай заан БААТАРХҮҮГИЙН ПҮРЭВСАЙХАН ==== 4. Улсын харцага ==== # Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн сумын харьяат улсын харцага ТҮМЭННАСАНГИЙН АМАРТҮВШИН # Ховд аймгийн Мянгад сумын харьяат улсын харцага ГАНБАТЫН АЛТАНГЭРЭЛ # Ховд аймгийн Чандмань сумын харьяат улсын харцага НЯМААГИЙН БАТЗАЯА # Ховд аймгийн Булган сумын харьяат улсын үнэн зоригт харцага ГАНБААТАРЫН ГАНХУЯГ ==== 5. Улсын начин ==== # Ховд аймгийн Буянт сумын харьяат улсын начин САНДАГ # Ховд аймгийн Буянт сумын харьяат улсын начин ЧОЙЖИЛЫН ДОРЛИГ # Ховд аймгийн Дөргөн сумын харьяат улсын начин ЛЭГШИДИЙН БАНДИХҮҮ # Ховд аймгийн Дарви сумын харьяат улсын заан НАЙДАНГИЙН БҮРЭНЗЭВСЭГ # Ховд аймгийн Алтай сумын харьяат цог нэмэх чимэгтэй улсын начин АДУУЧИЙН БААТАРХҮҮ # Ховд аймгийн Дарви сумын харьяат улсын начин РАВДАНГИЙН ДАВААДАЛАЙ # Ховд аймгийн Дарви сумын харьяат улсын начин ЛОДОЙН ЭРХБАЯР # Ховд аймгийн Дарви сумын харьяат улсын начин ЛОДОЙН ЭНХБАЯР # Ховд аймгийн Цэцэг сумын харьяат улсын начин ДАВААГИЙН ГАНБОЛД # Ховд аймгийн Дарви сумын харьяат улсын начин ШАРХҮҮГИЙН ЛХАГВАСҮРЭН # Ховд аймгийн Чандмань сумын харьяат улсын начин ИДЭШИЙН МӨНХБААТАР # Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн сумын харьяат улсын начин ТҮВДЭНЖАМБЫН БАТ-ЭРДЭНЭ # Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн сумын харьяат өсөх идэр улсын начин ЦОГТООГИЙН ЛХАГВАСҮРЭН # Ховд аймгийн Чандмань сумын харьяат улсын начин БЯМБАДОРЖИЙН ЗАЯАМАНДАХ # Ховд аймгийн Чандмань сумын харьяат улсын начин ЧУЛУУНБАТЫН ЦОГБАЯР # Ховд аймгийн Буянт сумын харьяат улсын начин БАТДОРЖИЙН СОСОРБАРАМ # Ховд аймгийн Дөргөн сумын харьяат улсын начин ДАРМААЖАНЦАН # Ховд аймгийн Мөнххайрхан сумын харьяат улсын начин БҮРНЭЭГИЙН БАЯНМӨНХ ==''Аймгийн наадам''== ==== Аймгийн наадамд түрүүлж, үзүүрлэсэн бөхчүүд ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" | Он ! colspan="3" |Түрүүлсэн бөх ! colspan="3" |Үзүүрлэсэн бөх |- |'''''Цол''''' |'''''Овог нэр''''' |'''''Харъяалал''''' |'''''Цол''''' |'''''Овог нэр''''' |'''''Харъяалал''''' |- |1925 |А.а |Д.Чойжинжав |Завхан | | | |- |1926 |А.а |Гонгорын Сандуйжав |Завхан Нөмрөг | | | |- |1927 |А.а |Гонгорын Сандуйжав |Завхан Нөмрөг | | | |- |1928 |А.а |Буянаа |Дорнод | | | |- |1929 |А.з |Пүрэвжав |Булган Орхон | | | |- |1930 |У.з |Дан-Аагийн Ренчиндорж |Ховд Дарви | | | |- |1931 |У.з |Намсрайн Чойжамц |Хэнтий Норовлин |У.з |Дан-Аагийн Ренчиндорж |Ховд Дарви |- |1932 |У.з |Дан-Аагийн Ренчиндорж |Ховд Дарви |У.арс |[[Шаравын Ванчинхүү]] |Ховд Буянт |- |1933 |А.а |Чойжилжавын Шилхүү |Ховд Буянт | | | |- |1934 |У.арс |[[Шаравын Ванчинхүү]] |Ховд Буянт |У.з |Дан-Аагийн Ренчиндорж |Ховд Дарви |- |1935 |У.з |Дан-Аагийн Ренчиндорж |Ховд Дарви | | | |- |1936 |У.арс |[[Шаравын Ванчинхүү]] |Ховд Буянт |У.з |Дан-Аагийн Ренчиндорж |Ховд Дарви |- |1937 |А.а |Дашийн Должин |Ховд Алтай |А.а |Шийлэгийн Нинзэн |Ховд Буянт |- |1938 |А.а |Борхүүгийн Цэдэв |Увс Цагаанхайрхан |У.н |Белдеубайн Хожагапаан |Баян-өлгий Алтанцөгц |- |1939 |А.а |Нямын Самдан |Ховд Дуут |У.з |Дан-Аагийн Ренчиндорж |Ховд Дарви |- |1940 |А.а |Нямын Самдан |Ховд Дуут |А.а |Шонхцойн Рийвэр |Ховд Дөргөн |- |1941 |У.з |Дан-Аагийн Ренчиндорж |Ховд Дарви |А.а |Нямын Самдан |Ховд Дуут |- |1942 |Д.ав |[[Шаравын Батсуурь]] |Говь-Алтай Жаргалан |А.а |Цогтын Дамбий |Ховд Буянт |- |1943 |А.а |Даваажавын Аюуш |Ховд Буянт |А.а |Лүндэгийн Гэндэнжамц |Хэнтий Галшар |- |1944 |А.а |Лүндэгийн Гэндэнжамц |Хэнтий Галшар |А.а |Гаваа |Архангай |- |1945 |А.а |Гаваа |Архангай |А.з |Дарамжавын Пагважав |Завхан Дөрвөлжин |- |1946 |У.н |Жотойн Гэлэг |Увс Ховд |А.а |Нямын Самдан |Ховд Дуут |- |1947 |А.а |Нямын Самдан |Ховд Дуут |У.н |Жотойн Гэлэг |Увс Ховд |- |1948 |А.а |Нямын Самдан |Ховд Дуут |А.а |Даваажавын Аюуш |Ховд Буянт |- |1949 |А.а |Нямын Самдан |Ховд Дуут |А.з |Базарзанын Бямбажав |Ховд Эрдэнэбүрэн |- |1950 |У.арс |[[Шаравын Ванчинхүү]] |Ховд Буянт | |Амгалан | |- |1951 |А.а |Нямын Самдан |Ховд Дуут |А.а |Даваажавын Аюуш |Ховд Буянт |- |1952 |А.а |Нямын Самдан |Ховд Дуут |У.н |Лэгшидийн Бандихүү |Ховд Дөргөн |- |1953 |А.а |Дүвжирийн Лувсан |Ховд Буянт |А.а |Доржийн Цэнд |Дундговь Хулд |- |1954 |А.а |Намжилын Пүрэвдорж |Ховд Буянт |А.з |Аюушийн Жамц |Ховд Эрдэнэбүрэн |- |1955 |А.а |Дасрангийн Батаа |Ховд Буянт |А.а |[[Рагчаагийн Раднаа]] |Ховд Буянт |- |1956 |А.а |[[Рагчаагийн Раднаа]] |Ховд Буянт |А.а |Цогтын Дамбий |Ховд Буянт |- |1957 |А.а |[[Рагчаагийн Раднаа]] |Ховд Буянт |А.а |Чинсүрэнгийн Магван |Ховд Дарви |- |1958 |А.а |Түгжээгийн Лхүндэв |Увс Тэс |А.а |[[Лааганы Найдан]] |Ховд Буянт |- |1959 |А.а |[[Рагчаагийн Раднаа]] |Ховд Буянт |А.а |[[Лааганы Найдан]] |Ховд Буянт |- |1960 |А.а |Дасрангийн Насан |Ховд Буянт |А.а |Дасрангийн Батаа |Ховд Буянт |- |1961 |А.а |Суурийн Намбар |Ховд Чандмань |А.а |Рэнцэндоржийн Эрдэнэпүрэв |Ховд Дарви |- |1962 |У.арс |[[Лувсанчимэдийн Сосорбарам]] |Төв Баян-Өнжүүл |Д.ав |[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]] |Булган Хангал |- |1963 |У.з |Дашийн Лувсан |Архангай Батцэнгэл |А.а |Дасрангийн Насан |Ховд Буянт |- |1964 |А.а |[[Лааганы Найдан]] |Ховд Буянт |А.а |Довчингийн Сундуй |Ховд Чандмань |- |1965 |А.а |[[Лааганы Найдан]] |Ховд Буянт |А.а |Суурийн Намбар |Ховд Чандмань |- |1966 |А.а |Дуламжавын Бат-Амгалан |Завхан Тосонцэнгэл |А.з |Дооцэрэнгийн Сэрээнэн |Ховд Цэцэг |- |1967 |А.а |[[Бат-Очирын Ичинхорлоо|Бат-очирын Ичинхорлоо]] |Ховд Манхан |У.з |[[Дасрангийн Мягмар]] |Ховд Буянт |- |1968 |А.а |[[Бат-Очирын Ичинхорлоо|Бат-очирын Ичинхорлоо]] |Ховд Манхан |А.з |Бургастайн Баттулга |Ховд Булган |- |1969 |А.а |[[Бат-Очирын Ичинхорлоо|Бат-очирын Ичинхорлоо]] |Ховд Манхан |А.а |Рэнцэндоржийн Эрдэнэпүрэв |Ховд Дарви |- |1970 |А.а |[[Бат-Очирын Ичинхорлоо|Бат-очирын Ичинхорлоо]] |Ховд Манхан |А.з |Самдангийн Содмоо |Ховд Дуут |- |1971 |А.а |Довчингийн Пүрэвжав |Ховд Эрдэнэбүрэн |А.з |Хорлоогийн Жамъянсүрэн |Увс Тэс |- |1972 |А.а |Жамсрангийн Батбаяр |Ховд Эрдэнэбүрэн |А.а |[[Бат-Очирын Ичинхорлоо|Бат-очирын Ичинхорлоо]] |Ховд Манхан |- |1973 |У.з |Дасрангийн Мягмар |Ховд Буянт |А.а |Довчингийн Пүрэвжав |Ховд Эрдэнэбүрэн |- |1974 |А.а |[[Бат-Очирын Ичинхорлоо|Бат-очирын Ичинхорлоо]] |Ховд Манхан |У.н |[[Товуудоржийн Дэмбэрэлсамбуу]] |Өвөрхангай Бүрд |- |1975 |У.н |[[Равдангийн Даваадалай]] |Ховд Дарви |А.а |[[Бат-Очирын Ичинхорлоо|Бат-очирын Ичинхорлоо]] |Ховд Манхан |- |1976 |У.н |[[Адуучийн Баатархүү]] |Ховд Алтай |А.а |[[Бат-Очирын Ичинхорлоо|Бат-очирын Ичинхорлоо]] |Ховд Манхан |- |1977 |А.а |[[Бат-Очирын Ичинхорлоо|Бат-очирын Ичинхорлоо]] |Ховд Манхан |А.а |Өлзийбатын Баатарсүрэн |Ховд Буянт |- |1978 |А.а |Өлзийбатын Баатарсүрэн |Ховд Буянт |А.а |Довчингийн Пүрэвжав |Ховд Эрдэнэбүрэн |- |1979 |А.а |[[Бат-Очирын Ичинхорлоо|Бат-очирын Ичинхорлоо]] |Ховд Манхан |А.а |Жамсрангийн Батбаяр |Ховд Эрдэнэбүрэн |- |1980 |А.а |Өлзийбатын Баатарсүрэн |Ховд Буянт |А.а |[[Бат-Очирын Ичинхорлоо|Бат-очирын Ичинхорлоо]] |Ховд Манхан |- |1981 |А.а |[[Бат-Очирын Ичинхорлоо|Бат-очирын Ичинхорлоо]] |Ховд Манхан |А.а |Ойлоогийн Баасандорж |Ховд Манхан |- |1982 |А.а |Ойлоогийн Баасандорж |Ховд Манхан |А.а |[[Бат-Очирын Ичинхорлоо|Бат-очирын Ичинхорлоо]] |Ховд Манхан |- |1983 |А.а |[[Бат-Очирын Ичинхорлоо|Бат-очирын Ичинхорлоо]] |Ховд Манхан |А.з |Ёлын Ганхүү |Төв Архустай |- |1984 |А.а |Гончигийн Цогтгэрэл |Ховд Чандмань |А.а |Ойлоогийн Баасандорж |Ховд Манхан |- |1985 |А.а |Өлзийбатын Баатарсүрэн |Ховд Буянт |А.а |[[Бат-Очирын Ичинхорлоо|Бат-очирын Ичинхорлоо]] |Ховд Манхан |- |1986 |А.а |[[Бат-Очирын Ичинхорлоо|Бат-очирын Ичинхорлоо]] |Ховд Манхан |У.н |Ёлын Ганхүү |Төв Архустай |- |1987 |А.а |Ойлоогийн Баасандорж |Ховд Манхан |У.н |[[Даваагийн Ганболд (бөх)|Даваагийн Ганболд]] |Ховд Цэцэг |- |1988 |У.н |[[Түвдэнжамбын Бат-Эрдэнэ]] |Ховд Эрдэнэбүрэн |А.а |Өлзийбатын Баатарсүрэн |Ховд Буянт |- |1989 |А.а |Ёндонгийн Мөнхцоож |Ховд Чандмань |А.з |Намжилын Даваадорж |Ховд Манхан |- |1990 |А.а |Мөнгөлөөгийн Мягмаржав |Ховд Мөст |А.а |Баяраагийн Болд |Ховд Алтай |- |1991 |А.а |Ойлоогийн Баасандорж |Ховд Манхан |А.а |Дүгэрийн Батбаяр |Ховд Дарви |- |1992 |А.а |Дүгэрийн Батбаяр |Ховд Дарви |А.а |Ойлоогийн Баасандорж |Ховд Манхан |- |1993 |А.а |Баяраагийн Болд |Ховд Алтай |А.а |Равдангийн Галсандаваа |Ховд Дарви |- |1994 |У.н |[[Адуучийн Баатархүү]] |Ховд Алтай |А.з |Хавчаагийн Баянмөнх |Ховд Булган |- |1995 |А.а |Равдангийн Галсандаваа |Ховд Дарви |А.а |Баяраагийн Болд |Ховд Алтай |- |1996 |А.а |Равдангийн Галсандаваа |Ховд Дарви |А.з |Түмэн-Өлзийн Мөнхбаяр |Ховд Алтай |- |1997 |А.а |Баяраагийн Болд |Ховд Алтай |А.а |Равдангийн Галсандаваа |Ховд Дарви |- |1998 |А.а |Равдангийн Галсандаваа |Ховд Дарви |А.з |Цэрэнпилийн Одгэрэл |Ховд Чандмань |- |1999 |А.а |Батчулууны Батмөнх |Ховд Үенч |А.з |Цэрэнбаатарын Цогтбаяр |Ховд Чандмань |- |[[2000 оны Ховд аймгийн наадам|2000]] |А.а |Нямсүрэнгийн Даваасүрэн |Ховд Манхан |А.а |Батчулууны Батмөнх |Ховд Үенч |- |[[2001 оны Ховд аймгийн наадам|2001]] |У.з |[[Чогсомын Батзориг]] |Ховд Чандмань |У.з |[[Цэдэвийн Мягмарсүрэн]] |Ховд Мөст |- |2002 |А.а |Магсарын Эрдэнэжаргал |Ховд Чандмань |А.а |Содмоогийн Ганхуяг |Ховд Дуут |- |2003 |У.г |[[Ширбазарын Жаргалсайхан]] |Завхан Идэр |А.з |Цонхын Төмөрпүрэв |Увс Малчин |- |2004 |А.а |Цэвээний Энэбиш |Ховд Жаргалант |А.з |Равдангийн Цогтдалай |Ховд Буянт |- |2005 |А.а |Гомбожавын Цэдэнбал |Ховд Чандмань |У.х |[[Нямаагийн Батзаяа]] |Ховд Чандмань |- |2006 |У.х |[[Ганбатын Алтангэрэл]] |Ховд Мянгад |А.з |[[Баатарын Бадарч]] |Увс Тэс |- |2007 |А.а |[[Лхагвасүрэнгийн Алтанхуяг]] |Говь-Алтай Төгрөг |А.з |[[Ганбатын Нямандэлэг]] |Ховд Эрдэнэбүрэн |- |2008 |У.н |[[Бямбадоржийн Заяамандах]] |Ховд Чандмань |А.з |[[Дэрмээгийн Уламбаяр]] |Ховд Мянгад |- |2009 |У.н |[[Чулуунбатын Цогбаяр]] |Ховд Чандмань |У.з |[[Баатархүүгийн Пүрэвсайхан|Баатархүү Пүрэвсайхан]] |Ховд Чандмань |- |2010 |У.з |[[Баатархүүгийн Пүрэвсайхан]] |Ховд Чандмань |А.з |[[Ваанчигийн Туяазаяа]] |Говь-Алтай Төгрөг |- |[[2011 оны Ховд аймгийн наадам|2011]] |А.х.а |[[Оюуны Гантулга]] |Увс Малчин |А.а |[[Загджавын Соёмбо]] |Ховд Чандмань |- |[[2012 оны Ховд аймгийн наадам|2012]] |А.а |[[Нямпүрэвийн Батсайхан]] |Ховд Мянгад |У.ав |[[Оргихын Хангай]] |Ховд Буянт |- |[[2013 оны Ховд аймгийн наадам|2013]] |У.ав |[[Оргихын Хангай]] |Ховд Буянт |А.а |[[Доржсүрэнгийн Бадамгарав]] |Ховд Булган |- |[[2014 оны Ховд аймгийн наадам|2014]] |А.а |[[Бальдаржамцын Тайван]] |Ховд Дарви |У.з |[[Баярхүүгийн Бат-Өлзий]] |Ховд Зэрэг |- |[[2015 оны Ховд аймгийн наадам|2015]] |А.а |[[Доржсүрэнгийн Бадамгарав]] |Ховд Булган |А.а |[[Шараагийн Мөнх-Од]] |Ховд Манхан |- |[[2016 оны Ховд аймгийн наадам|2016]] |А.а |[[Шараагийн Мөнх-Од]] |Ховд Манхан |А.а |[[Гансүхийн Хишигбат]] |Ховд Алтай |- |2017 |А.а |[[Цэвээнпүрэвийн Адъяа]] |Ховд Мөст |А.з |[[Ганболдын Ариунболд]] |Ховд Дөргөн |- |[[2018 оны Ховд аймгийн наадам|2018]] |А.а |[[Гансүхийн Хишигбат]] |Ховд Алтай |А.з |[[Баатарын Уртнасан]] |Ховд Үенч |- |[[2019 оны Ховд аймгийн наадам|2019]] |У.н |[[Бүрнээгийн Баянмөнх]] |Ховд Мөнххайрхан |А.а |[[Цэвээнпүрэвийн Төмөрцоож]] |Ховд Мөст |- |[[2020 оны Ховд аймгийн наадам|2020]] |А.а |[[Цэвээнпүрэвийн Төмөрцоож]] |Ховд Мөст |У.н |[[Галбадрахын Дармаажанцан]] |Ховд Дөргөн |} ==== Хоёроос дээш түрүү хүртсэн бөхчүүд ==== {| class="wikitable" !д\д !Цол !Овог нэр !Харъяалал !Түрүү !Үзүүр !Түрүүлсэн он !Үзүүрлэсэн он |- |1. |Аймгийн арслан |[[Бат-Очирын Ичинхорлоо|Бат-очирын Ичинхорлоо]] |Ховд Манхан !10 !6 |1967, 1968, 1969, 1970, 1974 1977, 1979, 1981, 1983, 1986 |1972, 1975, 1976, 1980, 1982 1985 |- |2. |Аймгийн арслан |[[Нямын Самдан]] |Ховд Дуут !7 !2 |1939, 1940, 1947, 1948, 1949 1951, 1952 |1941, 1946 |- |3. |Улсын заан |Дан-аагийн Ренчиндорж |Ховд Дарви !4 !4 |1930, 1932, 1935, 1941 |1931, 1934, 1936, 1939 |- |4. |Аймгийн арслан |Ойлоогийн Баасандорж |Ховд Манхан !3 !3 |1982, 1987, 1991 |1981, 1984, 1992 |- |5. |Аймгийн арслан |Өлзийбатын Баатарсүрэн |Ховд Буянт !3 !2 |1978, 1980, 1985 |1977, 1988 |- |6. |Аймгийн арслан |Равдангийн Галсандаваа |Ховд Дарви !3 !2 |1995, 1996, 1998 |1993, 1997 |- |7. |Улсын арслан |Шаравын Ванчинхүү |Ховд Буянт !3 !1 |1934, 1936, 1950 |1932 |- |8. |Аймгийн арслан |[[Рагчаагийн Раднаа]] |Ховд Буянт !3 !1 |1956, 1957, 1959 |1955 |- |9. |Аймгийн арслан |Баяраагийн Болд |Ховд Алтай !2 !2 |1993, 1997 |1990, 1995 |- |10. |Аймгийн арслан |[[Лааганы Найдан]] |Ховд Буянт !2 !2 |1964, 1965 |1958, 1959 |- |11. |Улсын начин |Адуучийн Баатархүү |Ховд Алтай !2 !- |1976, 1994 | |} ==== Түрүү, үзүүр хүртсэн сумдын эрэмбэ ==== {| class="wikitable" !д\д !Сумдын нэр !Түрүү !Үзүүр !Түрүүлсэн он !Үзүүрлэсэн он |- !1. |Буянт !18 !16 |1933, 1934, 1936, 1950, 1953, 1954, 1955, 1956, 1957, 1959 1960, 1964, 1965, 1973, 1978, 1980, 1985, 2013 |1932, 1937, 1942, 1948, 1951, 1955, 1956, 1958, 1959, 1960 1963, 1967, 1977, 1988, 2004, 2012 |- !2. |Манхан !15 !12 |1967, 1968, 1969, 1970, 1974, 1977, 1979, 1981, 1982, 1983 1986, 1987, 1991, 2000, 2016 |1972, 1975, 1976, 1980, 1981, 1982, 1984, 1985, 1989, 1992 1998, 2015 |- !3. |Дарви !10 !10 |1930, 1932, 1935, 1941, 1975, 1992, 1995, 1996, 1998, 2014 |1931, 1934, 1936, 1939, 1957, 1961, 1969, 1991, 1993, 1997 |- !4. |Чандмань !9 !5 |1961, 1984, 1989, 2001, 2002, 2005, 2008, 2009, 2010 |1964, 1965, 2005, 2009, 2011 |- !5. |Дуут !7 !4 |1939, 1940, 1947, 1948, 1949, 1951, 1952 |1941, 1946, 1970, 2002 |- !6. |Алтай !6 !5 |1937, 1976, 1993, 1994, 1997, 2018 |1990, 1995, 1996, 1999, 2016 |- !7. |Эрдэнэбүрэн !3 !6 |1971, 1972, 1988 |1949, 1954, 1973, 1978, 1979, 2007 |- !8. |Мөст !3 !2 |1990, 2017, 2020 |2001, 2019 |- !9. |Мянгад !2 !1 |2006, 2012 |2008 |- !10. |Булган !1 !3 |2015 |1968, 1994, 2013 |- !11. |Үенч !1 !2 |1999 |2000, 2018 |- !12. |Жаргалант !1 !- |2004 | |- !13. |Мөнххайрхан !1 !- |2019 | |- !14. |Дөргөн !- !3 | |1940, 1952, 2017, 2020 |- !15. |Цэцэг !- !1 | |1987 |- !16. |Зэрэг !- !1 | |2014 |- !17. |Ховд !- !- | | |} ==== Өөр аймгаас түрүү, үзүүр хүртсэн бөхчүүд ==== ===== Түрүүлсэн бөхчүүд ===== # Завхан аймгийн харьяат аймгийн арслан Чойжил 1925 онд түрүүлсэн. # Завхан аймгийн Нөмрөг сумын харьяат аймгийн арслан Гонгорын Сандуйжав 1926, 1927 онуудад хоёр түрүүлсэн. # Дорнод аймгийн харьяат аймгийн арслан Буянаа 1928 онд түрүүлсэн. # Булган аймгийн Орхон сумын харьяат аймгийн заан Пүрэвжав 1929 онд түрүүлсэн. # Хэнтий аймгийн Норовлин сумын харьяат аймгийн арслан Намсрайн Чойжамц 1931 онд түрүүлсэн. # Увс аймгийн Цагаанхайрхан сумын харьяат аймгийн арслан Борхүүгийн Цэдэв 1938 онд түрүүлсэн. # Говь-Алтай аймгийн Жаргалан сумын харьяат дархан аварга Шаравын Батсуурь 1942 онд түрүүлсэн. # Хэнтий аймгийн Галшар сумын харьяат аймгийн арслан Лүндэгийн Гэндэнжамц 1944 онд түрүүлсэн. # Архангай аймгийн харьяат аймгийн арслан Гаваа 1945 онд түрүүлсэн. # Увс аймгийн Ховд сумын харьяат улсын начин Жотойн Гэлэг 1946 онд түрүүлсэн. # Увс аймгийн Тэс сумын харьяат аймгийн арслан Түгжээгийн Лхүндэв 1958 онд түрүүлсэн. # Төв аймгийн Баян-Өнжүүл сумын харьяат улсын арслан [[Лувсанчимэдийн Сосорбарам]] 1962 онд түрүүлсэн. # Архангай аймгийн Батцэнгэл сумын харьяат улсын заан Дашийн Лувсан 1963 онд түрүүлсэн. # Завхан аймгийн Тосонцэнгэл сумын харьяат аймгийн арслан Дуламжавын Бат-Амгалан 1966 онд түрүүлсэн. # Завхан аймгийн Идэр сумын харьяат улсын гарьд [[Ширбазарын Жаргалсайхан]] 2003 онд түрүүлсэн. # Говь-Алтай аймгийн Төгрөг сумын харьяат аймгийн арслан [[Лхагвасүрэнгийн Алтанхуяг]] 2007 онд түрүүлсэн. # Увс аймгийн Малчин сумын харьяат аймгийн арслан [[Оюуны Гантулга]] 2011 онд түрүүлсэн. ===== Үзүүрлэсэн бөхчүүд ===== # Баян-Өлгий аймгийн Алтанцөгц сумын харьяат улсын начин Белденбайн Хожагапаан 1938 онд үзүүрлэсэн. # Хэнтий аймгийн Галшар сумын харьяат аймгийн арслан Лүндэгийн Гэндэнжамц 1943 онд үзүүрлэсэн. # Архангай аймгийн харьяат аймгийн арслан Гаваа 1944 онд үзүүрлэсэн. # Завхан аймгийн харьяат аймгийн заан Д.Пагважав 1945 онд үзүүрлэсэн. # Увс аймгийн Ховд сумын харьяат улсын начин Жотойн Гэлэг 1947 онд үзүүрлэсэн. # Дундговь аймгийн Хулд сумын харьяат аймгийн арслан Доржийн Цэнд 1953 онд үзүүрлэсэн. # Булган аймгийн Хангал сумын харьяат дархан аварга [[Бадамдоригийн Түвдэндорж]] 1962 онд үзүүрлэсэн. # Увс аймгийн Тэс сумын харьяат аймгийн заан Жамъянсүрэн 1971 онд үзүүрлэсэн. # Өвөрхангай аймгийн Бүрд сумын харьяат улсын начин Товуудоржийн Дэмбэрэлсамбуу 1974 онд үзүүрлэсэн. # Төв аймгийн Баянзүрх сумын харьяат улсын начин Гарамжавын Ганхүү 1983, 1986 онуудад хоёр үзүүрлэсэн. # Увс аймгийн Малчин сумын харьяат аймгийн заан Цонхын Төмөрпүрэв 2003 онд үзүүрлэсэн. # Увс аймгийн Тэс сумын харьяат аймгийн заан [[Баатарын Бадарч]] 2006 онд үзүүрлэсэн. # Говь-Алтай аймгийн Төгрөг сумын харьяат аймгийн заан [[Ваанчигийн Туяазаяа]] 2010 онд үзүүрлэсэн. [[Ангилал:Ховд аймгийн наадам| ]] m99nt4zq7vv3wd7as3dn5rhzoqbxa37 2 62540 864114 864080 2026-07-30T13:12:38Z HorseBro the hemionus 100126 HorseBro the hemionus moved page [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] to [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus/sandbox2]]: [[en:WP:BOLD|WP:BOLD]] 864080 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | partof = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн'''{{efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'' бас Sino–Dzungar Wars гэх Хятад–Зүүнгарын дайнууд гэж бас нэрлэгдэнэ.}} эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн'''{{efn|[[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны''}} нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. a a a a a a a a aa tom.pearl i will exoand pagefucks sakeu a a a a a a a a == Өмнөтгөл == === Ойрадууд === ==== Ойрадууд эрх мэдлийнхээ оргил үе ==== a a a a a a a a a a a a ==== Ойрадын нүүдэл ба тусгаар тогтнолоо алдсан нь ==== a a a a a a ==== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ==== a a a a a aaaaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a ==== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ==== a a a a a a a === Манжууд === ==== Зүрчидийн нэгдэл ==== [[Файл:太祖趁势取乌拉城.jpg|thumb|[[Нурхач]] Ёнжи хотыг Хайши Зүрчидээс булаан авсан нь]] [[Жянши муж|Жянши мужын]] тэргүүн Ван Гао [[Мин улс|Мин улстай]] хэсэг хугацаанд дайсагнаж байсан бөгөөд Монголын холбоотнуудтай хамт Мин улсын хотуудад байнга халддаг байжээ. Тэрээр 1573 онд [[Фүшүн|Фүшүнд]] Мин улсын командлагчийг алсны дараа Мин улс хариу довтолж, Ван улсыг хойд зүг рүү Хада улсын нутаг руу хөөж, Хулун холбоотны удирдагч Ван Тайд олзлогдон Мин улсын генерал Ли Ченлянд хүлээлгэн өгчээ. Ли түүнийг 1575 онд цаазаар авахуулсан.{{sfn|Twitchett|1998b|p=270}} Ван Гаогийн үхэл Жианжоу овгуудын дунд эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийг өдөөжээ. Ван Гаогийн өмнө нь харьяа байсан Жиоцанга болон түүний хүү Такси нар эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд Ли Ченлянтай нууцаар нэгдсэн.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} 1582 онд Ван Гаогийн хүү Атай Мин улсын нутгийг довтлов. Мин Гиоцангга болон Такси нарын дэмжлэгтэйгээр шийтгэх экспедиц илгээв.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Атайн цайз руу довтлох үеэр Гиоцангга болон Такси нарыг Мингийн өөр нэг Журчен холбоотон Никан Вайлан хөнөөжээ.{{sfn|Crossley|1987|p=771}} Мин улс үүнийг санамсаргүй явдал гэж үзээд Никан Вайланыг Таксигийн хүү [[Нурхач|Нурхачид]] хүлээлгэн өгөхөөс татгалзсан боловч тэд түүнд нөхөн төлбөр болгон зарим бэлэг, хөрөнгө оруулалт өгсөн.{{sfn|Swope|2014|p=17}} [[Файл:碩翁科羅巴遜敗哈達兵.jpg|left|thumb|Нурхачийн арми Хада Зүрчидийг ялав]] Нурхач ирээдүйтэй удирдагч болж өссөн. Тэрээр залуу байхдаа морьт харваанд авьяастай байсан бөгөөд Зүрчид, [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад хэлийг]] сайн мэддэг байжээ. Зарим эх сурвалжаас үзэхэд Нурхач залуу насандаа Фушунд Ли Ченлянгийн гэрт амьдарч байсан тул хятад хэлээр бичиг үсэг тайлагдсан гэж үздэг.{{sfn|Swope|2014|p=16-17}} Тэрээр бага насныхаа ихэнх хугацаанд өөрийгөө Мин улсын хилийн харуул, Мин улсын эзэнт гүрний орон нутгийн төлөөлөгч гэж албан ёсоор үздэг байжээ.{{sfn|Peterson|2008|p=29}} 1583 оны эхээр Нурхачи Мин улсын генерал Ли Ченлянаас эцгийнхээ залгамжлагч бага Зүрчид удирдагчийн эрхийг авчээ.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Тэрээр Никан Вайлантай дайн хийж, Мин улс руу зугтахыг албадаж, эцэст нь цаазаар авчээ. Нурхачи жижиг овог аймгуудыг аажмаар устгаж, Мин улсын тааллыг олж авснаар нөлөөгөө тэлсээр байв. 1589 онд тэрээр хулгайлагдсан хэдэн хятад хүнийг аварч, Мин улсын эрх баригчдад хүлээлгэн өгснөөр Мин улсын сэтгэлийг татсан бөгөөд энэ үйлдлээрээ түүнд ерөнхий комиссарын туслах цол олгов.{{sfn|Peterson|2008|p=29}} [[Файл:太祖招撫扎海.jpg|thumb|Нурхач Жахайгийн бууж өгөлтийг хүлээн авч байна]] Тэрээр 1611 он хүртэл Мин улсын ордонд алба гувчуур илгээх ажлыг биечлэн удирдан Мин улстай харилцаагаа бэхжүүлсэн бөгөөд Мин улс түүнийг үнэнч харьяат гэж үздэг байв.{{sfn|Jerr|2017|p=152}} Тэрээр Мин улсын олзлогдсон хүмүүсийг зохих эрх баригчдад буцааж өгч, тэр ч байтугай [[Солонгос руу хийсэн Японы довтолгоо|Солонгос руу хийсэн Японы довтолгооны]] эсрэг тэмцэх санал тавьсан. Түүний Япончуудтай тулалдах саналыг [[Солонгосчууд|Солонгосчуудын]] эргэлзээнээс болж татгалзсан боловч Мин улс Нурхачид Хадагийн удирдагчийн хамт луу-барын жанжин цол олгосон.{{sfn|Peterson|2008|p=30}} 1587 онд Нурхач Фе Алад шинэ нийслэл байгуулжээ. 1591 он гэхэд тэрээр Фүшүнээс [[Ялу гол]] хүртэл үргэлжилсэн газар нутгийн нэлээд хэсгийг хянаж байв. Түүний бусад Зүрчид овгуудын эсрэг түрэмгий тактик нь Мин улсын түүнд өгсөн өндөр статусаас үүдэлтэй бөгөөд түүний амжилт нь Хада, Ула, Хойфа, [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Шибэ]], Гувалка, Жушери, Нейен, Их зэрэг есөн овог аймгийн хамтарсан довтолгоонд хүргэсэн. 30,000 хүчтэй эвслийн хүч 1593 онд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=24}} 1599 оны байдлаар Нурхач Хада овгийг хяналтандаа байлгаж байсан ч Мин овгийн удирдагчдад цол хэргэм олгохыг зөвшөөрсөн. Нурхач мөн Эрдэнэ Бакси, Дахай заргач нарт [[Монгол бичиг|Монгол бичгийг]] Зүрчид хэлэнд тохируулахыг даалгаснаар Зүрчидүүдийг ард түмэн болгон нэгтгэхийн төлөө ажилласан. Тэрээр мөн Манж улсын түүхийн ихэнх хугацаанд цэргийн байгууллагыг тодорхойлсон [[Найман хошуу]] армийн системийг бий болгосон. 1601 онд тэрээр хуурамч дүр эсгэж, Хадаг захируулсан. 1607 онд Хойфа нар дагалдаж, 1608 онд Улагийн эсрэг аян дайн эхэлсэн.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}} 1603 онд өмнөх газарт усны асуудлаас болж Жяншийн нийслэлийг Хэту Ала руу нүүлгэсэн. 1605 онд [[Чосон|Чосоны]] Гванхэгун хойд зүг рүү экспедиц илгээж, Зүрчид Холжаон овгийг устгасан. Гэсэн хэдий ч Зүрчидүүдийн дийлэнх нь Нурхачийн хаант улсын нэг хэсэг болжээ. Зэрлэг Зүрчид үүд 1611 онд ялагдаж, Ула овог 1613 онд нэгтгэгджээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}} Сүүлийн томоохон Зүрчид овог болох Их нь Нурхач өөрийгөө [[Хожуу Жин]]{{Efn|Эсвэл Манжийн Амага [[Айсингиоро]]}} улсын ''"[[хаан]]"'' гэж зарласнаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1619 он хүртэл захирагдаагүй. Үүний зэрэгцээ тэрээр 1618 онд Долоон гомдол зарлаж, Мин улсын ноёрхлоос илт татгалзаж, Мин улсын эсрэг тэмцэж эхлэв. Их нар Сархугийн тулалдаанд Нурхачтай тулалдахад Мин улстай нэгдэн орсон боловч хэдэн сарын дараа Сиченгийн тулалдаанд ялагдаж, эцэст нь эзлэгдсэн. {{sfn|Swope|2014|p=24}} Хожуу Жин улсыг [[Чин улс|Чин улсын]] өмнөх үе гэж үздэг бөгөөд энэ нь хожим Мин улсыг эзэлсэн юм. ==== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ==== {{Инфобокс дайн | conflict = Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь | place = [[Өвөр Монгол]] | caption = Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг. | image = Chahar war.png | result = Манжийн ялалт | territory = Манжийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] байлдан дагуулсан | partof = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] | date = 1618–1636{{Sfn|Gantulga|2019|p=33}} | combatant1 = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Цахар]] | combatant2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Жин]]<br>{{tree list}} *{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын бусад овог аймгууд]]:''' **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хорчин]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Түмэд]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Асуд]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Юншээбүү]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Лигдэн хаан]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Нурхач]]<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Дээд эрдэмт|Абахай]] }} [[Цахар|Цахар Монголын]] [[Лигдэн хаан]] өмнөд Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Зүрчидүүд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлов. Тэрээр ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урвасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид нэгдсэн бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид нэгдсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}} {{Quote|''"[[Монголчууд]] энэ үүлтэй адил, үүл хуралдвал бороо ордог. Монголчууд цуглавал цэрэг болдог. Үүл сарнивал бороо зогсоно. Бид Монголчуудын хүч сарнихыг хүлээж чадвал тэднийг буулган авч чадна."''|[[Нурхач]].{{sfn|Gantulga|2019|p=32}}}}{{Quote|''"...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу..."''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}} [[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачид]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх Монгол]] Энхдагуур.]] 1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Зүрчид нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлов. Лигдэн хаан хожим Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөрмонголын цэрэг Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нар Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтолсон. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахай Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгджээ. Үүний тулд тэрээр Хөхнуур руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдан хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна [[Чин улс|Чин улсад]]{{Efn|1636 онд Хожуу Жин улсаас нэрээ өөрчилсөн}} асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Чин улс мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1636 он гэхэд Зүрчид Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} ==== Чин улс байгуулагдсан ба Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ==== {{Main|Мин улсаас Чин улс руу шилжих шилжилт}} [[Файл:Du_Halde_-_Description_de_la_Chine_-_Vol_2_feuille_113.jpg|thumb|[[Мин улс|Мин]], [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улсын]] эзэн хааны энгийн дүрэмт хувцастай Иезуит номлогчийн зураг]] [[Дээд эрдэмт]] [[Хятадууд|Хятад үндэстнээс]] эрдэмтэн-албан тушаалтнуудыг элсүүлэхийн тулд эзэн хааны шалгалт зохион байгуулж, Хятадын хууль эрх зүйн хэлбэрийг баримталжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=160–167}} 1631 онд Далинхэ бууж өгснөөр Мин улсын хамгийн чадварлаг армийн офицерууд дайны ихэнх хэсгийг бэлтгэх, төлөвлөх ажлыг хариуцах шинэ гүрний үнэнч дагалдагчид болжээ. Энэ үеэс эхлэн шилжилт нь Хятад, [[Манжуур|Манжийн]] хоорондох үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн байхаа больж, харин [[Мүгдэн]], [[Бээжингийн тулалдаан (1900)|Бээжингийн]] хоорондох иргэний дайн болжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=196–197}} [[Файл:Emperor Huang Taiji.jpg|thumb|304x304px|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] хөрөг.|left]]Дээд эрдэмт Хятадын эзэн хаан болохоос татгалзсан. Гэсэн хэдий ч Хан Хятадын албан тушаалтнууд Нин Ванво, Фан Вэнчэн, Ма Гуожу, Зу Кефа, Шэнь Пэйруй, Жан Вэнхэн нар түүнийг өөрийгөө Хятадын эзэн хаан гэж зарлахыг ятгасан. 1636 оны 5-р сарын 14-нд тэрээр энэ зөвлөгөөг хүлээн авч, өөрийн дэглэмийн нэрийг Жин биш Чин болгон өөрчилж, Күнзийн ёслолын үеэр өөрийгөө ''"Хятадын [[Хаан|эзэн хаан]]"'' хэмээн өргөмжилжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=204–208}} 1641–1642 онд Жинжоу, Суншаний тулалдаанд Чин улс ялалт байгуулснаар Мин улсын Ляоси дахь хамгаалалтын тогтолцоо нуран унаж, Шаньхай даваа нь Бээжин хүрэх зам дахь сүүлчийн томоохон хамгаалалт болов.{{sfn|Wakeman|1985|pp=212–221}}[[Файл:Battle of Shanhai Pass.png|thumb|[[Манжууд]] Хятад руу нэвтрэх боломжийг олгосон [[Шаньхайн даваа дахь тулаан]].]] Босогчдын эгнээнээс гарч ирсэн нэр хүндтэй удирдагч бол 1642 он гэхэд Төв Хятадыг ноёрхож эхэлсэн ''"Зоригт ханхүү"''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: 闖王; Латинжуулсан: Chuǎng Wáng}} цолтой Ли Зичен байв.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Түүний манлайллын туршид Мин улс түүнийг хэд хэдэн удаа устгаж болох байсан ч Зүрчидүүд Цагаан хэрмийг нэвтлэв. Зүрчидүүд 1629 оноос хойш Цагаан хэрмийг хэд хэдэн удаа дайрч, түүний дотор 1634,{{sfn|Wakeman|1985|p=201}} 1638,{{sfn|Wakeman|1985|p=209}} болон 1642 онуудад халдсан нь,{{sfn|Wakeman|1985|p=154}} Мин гүрний анхаарлыг сарниулсан юм.{{sfn|Atwell|2008|p=630}} Мин улс нэгэн зэрэг тулгарч буй дотоод болон гадаад аюул заналхийллийг үр дүнтэй даван туулж чадаагүй, тэр ч байтугай Цагаан хэрэм дагуух тогтвортой хамгаалалтыг хадгалж чадаагүй юм. Гэсэн хэдий ч Манжууд Мин улсын эсрэг байлдан дагуулах довтолгоог эхлүүлэхэд хараахан бэлэн биш байсан; Дээд эрдэмт 1642 онд тэмдэглэснээр ''"Шанхайн даваа гарагийг эзлэх боломжгүй"'' гэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=224}} 5-р сарын 27-нд Шун арми өмнөд хэсгээс Шаньхайн даваа руу ойртоход Ву Сангуй хаалгыг нээж, Чин улсын армийг хойд хэсгээс даваагаар нэвтрүүлэв. Энэ хүртэл Ли Зичэн, Ву Сангуй нарын хоорондох Шаньхайн даваа дахь тулаан Лигийн талд өрнөж байсан ч Манжийн туг дайчид гэнэт гарч ирснээр Шунийн хүчийг шийдэмгий бут цохив. Ийнхүү Цагаан хэрмийг нэвтлэн Манжууд 6-р сарын 5-нд Бээжин хотыг эзэлжээ. Эцэст нь тэд босогчдын байгуулсан Шун улс болон үлдсэн Мин улсын эсэргүүцлийг хоёуланг нь ялж, бүх Хятадад Чин улсын ноёрхлыг тогтоов.{{sfn|Elliott|2001|pp=1–2}} ==== Монголчуудад нөлөөлсөн Манжийн нөлөө ==== [[Файл:Meritorious Officers Paintings of Ziguang Ge-Bandi.JPG|thumb|218x218px|Монголын [[Найман хошуу|Найман хошууны]] гишүүн.]] 1621 онд Өмнөд [[Халх|Халхын]]{{efn|Тэднийг хожим нь Зуун уд болгон нэрлэжээ.}} анхны монголчууд 600 өрхтэй [[Хожуу Жин]] улстай нэгдсэн. Хожим нь [[Нурхач]] тэднийг хоёр сум болгон байгуулсан. Түүний залгамжлагч [[Дээд эрдэмт]] хожим нь тэднийг [[Найман хошуу|найман өөр Монгол хошууны]] нэг хэсэг болгон 80 сум болгон хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160}} 1657 он гэхэд найман хошууны 17%-ийг [[Монголчууд]] бүрдүүлжээ. Зөвхөн Манжийн эх нутаг{{Efn|Орчин үеийн зүүн [[Ляонин муж]].}} руу биечлэн нүүж ирсэн монголчууд л Найман хошууны гол бүрэлдэхүүнд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160-161}} 1644 онд Манж Хятадыг эзлэн авсны дараа Найман хошууны цэргүүдийн тал хувь нь [[Бээжин]] рүү нүүлгэн шилжүүлэгдсэн. Цэргүүдийн 30 орчим хувь нь эзэнт гүрний стратегийн хэсгүүдэд байрладаг гарнизонуудад байрлаж байсан бөгөөд үүнд Монголын Найман хошууны цэргүүд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=161}} 1653 онд [[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хаан]] Чин улсад алба гувчуур илгээж, [[Эеэр засагч|Эеэр засагчаас]] эзэн хааны тамга, цол хэргэм хүлээн авчээ. Хожим нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] [[Очирт сэцэн хан]], [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] зэрэг Монголын удирдагчид мөн алба гувчуур илгээжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} === Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа === [[Файл:Qing-Expansion3 ZH.png|thumb|203x203px|[[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Чин улс|Чин улсыг]] өргөжүүлсэн нь.]] 1670-аад оны сүүлчээр [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханыг]] ялсан байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} 1677 онд Чин улс Галданыг алба гувчуур явуулж, худалдаа хийхэд зөвшөөржээ. Галдан уг он гэхэд [[Өөлд|Өөлдүүдийг]] ялж, үүний үр дүнд Өөлдүүд Чин улсын хилийн харуулууд болон нутгийн иргэдийг довтлохоор болжээ. Тэдний дунд 10,000 орчим улстай Эрдэнэ хошууч байсан бол Мөргөналандорж хэдэн мянган улстай байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} 1678 оны 8-р сард Очирт сэцэн ханы харьяат Дархан хашха [[Ганьсү муж|Ганьсү мужийн]] [[Чин улс|Чин улсын]] захиргаатай уулзжээ. Тэрээр Галдан 1678 оны 2-р сард Очирт сэцэн ханыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} Хожим нь Ганьсу мужийн захиргаа [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] Очирт сэцэн ханы хүү Баатарэрх жонон эцгийг нь ялагдсаны дараа өөрийн улстай хамт ирж, газар нутаг хүссэн гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=168-169}} Очирт сэцэн ханы ялагдсан харьяатууд [[Ордос|Ордос мужид]] байсан монголчууд руу довтлов.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Энх амгалан Очирт сэцэн ханы ялагдсан албатуудыг өршөөх зарлиг гаргаж, тэдэнд цол хэргэм, тамга, газар нутаг олгохыг тушаав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} Энх Амгалан мөн Өөлдүүдийг уучилсан бөгөөд Энх Амгалан хилийн цэргүүддээ тэднийг алахгүй, зөвхөн хөөж гаргахыг анхааруулсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} {{Quote|''“[[Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт [сэцэн] ханыг]] ялсны дараа Баатарэрх жонон болон түүний нөхөд нутгаа орхин манай хил рүү зугтаж, Муумянган, Урадыг дээрэмдсэн бөгөөд үүний төлөө тэрээр бүрэн эрхийнхээ дагуу бүрмөсөн устгагдсан. Гэвч тэр болон бусад нь хоёулаа бидэнд үеэс үед алба гувчуур авчирсан Очирт [сэцэн] ханы харьяат хүмүүс байсан тул (...) бид түүний гэмийг уучилсан юм. Лувсангомборавданы хувьд тэрээр мөн Очирт [сэцэн] хааны ач хүү, Баатарэрх жононы ах юм”''|[[Энх амгалан]].{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}}}}[[Цоохор убаши|Цоохор убашийн]] үр удам хожим нь хамгаалалт хүссэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1679 онд Эрдэнэ хошууч газар нутгаа үргэлжлүүлэн дээрэмдэж, Энх амгалан Эрдэнэ хошуучын ноёдыг гэж түүнийг хянах бөгөөд эцэст нь Энх амгалан Эрдэнэ хошуучийг олзлоход Галданаас тусламж хүсэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Галдан ''"Эрдэнэ хошууч зэрлэг амьтадтай хамт тэнүүчилж байсан тул олдсонгүй"'' гэж хариулав. Энх Амгалан ''"Галдан Эрдэнэ хошуучийг барьж аваад олзоо буцааж өгөх ёстой, эс тэгвээс тэр өөрөө арга хэмжээ авна"'' гэж хариулав.{{Sfn|Perdue|2005|p=140}} 1684 оны сүүлчээр Ханд тайж, Эрдэнэ хошууч Энх амгаланд хандан "Галдан Цоохор убашийг барьж, Бандияаг алав" гэж хэлжээ. Энх амгалан хожим Ханд тайжид газар өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1678 он гэхэд Энх амгалан Галданы удирдлаган дор [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарууд]] Манжид захирагдаагүй тул тэднийг сэжиглэж байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} 1678 оны хавар Галдан [[Хөхнуур муж|Хөхнуурын]] язгууртнуудын эсрэг дайн хийхээр бэлтгэж байгаа тухай Чин улсад мэдэгдсэн. Үүний тулд Энх амгалан асуудал зарлаж, Зүүнгаруудтай хийх аливаа дайныг зайлсхийв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169-170}} Зүүнгар–Чин улсын харилцаа эхэндээ найрсаг байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} 1684 эсвэл 1689 он гэхэд Энх амгалан хаан Манжийн эрх хүч бүрэн тогтсон гэж үзэж, Зүүнгарүүд тэд нарт ямар ч аюул үзүүлсэнгүй гэж Пердью тэмдэглэжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} Галдан илүү их эрх чөлөөтэй, илүү шийдэмгий байхийг хүссэн тул Энх амгалан хааныг өмнө баруун зүгт аян дайн хийх явцад 5-р Далай ламын зөвшөөрлөөр Галдан ''"Бошигт хаан"'' гэх цол хүртэжээ. Үүнийг зарлах тулдаа 1679 оны 10-р сард [[Бээжин]] рүү алба гувчуур, бэлэг илгээж Чин улсын засгийн газар түүнийг Чин улсын харьят хаан болсон гэж үзжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=140-141}} Дараа нь Энх амгалан хариуд нь 1683 оны намар Галдан руу илч илгээжээ. Галдан Чин улсын тамга, Хятад ёслол баримтлах гэж хүсэж, Чин улсын элч нартай 1685 он гэхэд Эрдэнэ хошууч ба бусад дээрэмчдийг барьцаалж авна гэж зөвшөөрөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=141-142}} a a a a a a a a a a a aa a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад | date = 1688–1697{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} '''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} | strength2 = 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} | width = 330px | territory = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} }} aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1722 | result = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}} * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}} | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag|Хошуудын хант улс}} **{{flag|Казахын ханлиг}} {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:''' * Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }} a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=209}} | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Юэ Жончи]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Фурдан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} a a a a a a a a aa aa aa aa a a a a a a == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]] | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан<br>{{flag icon|Чин улс}} Салар<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен<br>{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}} | width = 330px | strength1 = 10,000 <small>([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)</small>{{sfn|Perdue|2005|p=274}}<hr>10,000 <small>([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)</small> | strength2 = {{plainlist| '''Маргаантай:'''<Br> * 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}} * 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} | image = Battle of Khurungui.jpg | caption = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]] | partof = [[Арван Их Аян]] }} '''Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн''' нь [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв. 1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов. 1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй. 1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна. === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Уламбаяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Уламбаярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү, татвар эмээс төрсөн гэжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]] гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарвагатай нуруунд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён, [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан, [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум{{Efn|эцсийн шаардлага буюу шаардлагыг үл тоомсорловол муу зүйл тохиолдох болно гэсэн анхааруулга}} илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач ''"Да [[тайж]]"'' цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын Хаант Улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваач Дөрвөдшүд бослого гаргасан тул эсрэг 5,000 Казах цэрэгийн тусламжтай тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдүүдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд үндэстний эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казахын орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн Амарсанаатай харилцаагаа тасалж, тун удалгүй хурцадмал байдал нь улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Уг үед бас 1753 онд Ойрадын ноён, зайсанууд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсан нар Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд Оросын царьт улсын засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чин улсын эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербург хотод суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}} === Чин улсын дайны бэлтгэл === [[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]] [[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгар нутгаас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халх Монголд цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд]] бүс нутагт [[Халх|Халх Монголын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, цэргийн постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг улам эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх Монголчуудыг өргөнөөр цэрэгт элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} [[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжин хот руу илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авч, [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд ''"Чинь Ван"'' цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин [[Банди|Бандийн]] удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх–Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч хоёр ширхэг 25,000 цэрэгтэй Зүүнгарын хаант Улс руу довтлох болов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми бүр нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} === Чин улсын довтолгоо === [[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд түүний өвөө болох, [[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] "хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн" хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''"Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг."''|[[Тэнгэр тэтгэгч]].{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}} [[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]] [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|[[Гадан уулын тулаан]]]] [[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]] Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми [[Бортал тойрог|Бортал]] руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000–200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын Хаант Улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. 4-р сарын сүүлээр хоёр анги [[Эв нуур|Эв нуурын]] ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрадууд Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] хот рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Златкины хэлснээр, Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын ноёдууд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. Удалгүй [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхжээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] ''"Хаким бэг"'' цол [[Хожис]] баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулж хотоос баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр Пердю цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чин улсын жижиг эргүүл цэрэг Даваачийн хүчийг тарааж, [[Тэнгэр Уул|Тэнгэр Уулсыг]] гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} [[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]] Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжид цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, ''"цянжун"''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа ''"Зүүнгарын хаан"'' болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг ''"[[Хойд|Хойдын]] хаан"'' болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргажээ.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} === Амарсанаагийн бослого === {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]] [[Амарсанаа]] албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 [[Казахууд|Казах]] дайчидыг цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монголын ноён, Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр Амарсанаа байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. Амарсанаа Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар нутаг руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны цэрэг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}} Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьж, Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэгээс гарсан цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} Амарсанаагийн цэргүүд [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, Чин улсын цэрэг их томоохон бослого гарна гэж бодоогүй байсан. Хотийн бүслэлтийн үеэр Банди амиа хорлоод, Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр Чин улсын цэргүүд [[Өрөмч|Өрөмч хотыг]] тэр үед хамгаалж чадаагүй тул [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухрав. Дараа нь Ён Чаныг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} [[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Вүсү нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]] Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг ''"хаан"'' хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр Казахуудын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] орших [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]] Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг цэргийн довтлогд автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг [[Зүүнгарын геноцид|бөөнөөр нь устгаж эхлэв]]. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын цэрэг Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Зүүнгарын харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жүз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, Казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казахын захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай аян дайн явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны аян дайн холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч, В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй Казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн{{Efn|Их Жүз, Дунд Жүз, Бага жүз гэх гурван Казахын жүз бий байгаа.}} олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ерали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим Казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар Амарсанаа Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}} 1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амарсанаа Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} 1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амарсанаа Бархөл дахь Чин улсын цэрэг руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр цэргүүд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чин улсын цэрэгтэй тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}} [[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]] Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амарсанаа Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин салхин цэцэг өвчнөөс болж өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжиний засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} === Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого === [[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''"'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''"''''' гэж бичсэн байдаг.]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}} Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээний]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжиний засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}} == Үр дагавар == [[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]] [[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул "тэрэг"-ийн оронд "гэр бүл"-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов "зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү" гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}} Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} {{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}} === Зүүнгарын геноцид === {{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]] Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг "зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал" гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''"Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ."'' ''"Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ."''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}} Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}} Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] "залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг" тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь "арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн шилдэг нь" гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}} === Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд === [[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]] [[Чин улс]] [[Зүүнгарын ард түмэн|Зүүнгарын ард түмний]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]] Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}} === Захиргааны шинэчлэл === [[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]] [[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] эзлэн авсны дараа түүнд [[Шинжаан]] гэдэг нэрийг өгсөн бөгөөд 1760–1820 оны хооронд [[Хятадууд|Хань Хятадын]] газар тариаланчдын шинэ колониуд 1 сая му (17,000 акр) газрыг тал хээрийн бэлчээрээс тариалангийн талбай болгон хувиргасан.{{sfn|Marks|2011|p=192}} 1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд "хувааж захирах" бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Арван Их Аян]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business & Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}} * {{citation |last=Crossley |first=Pamely Kyle |title=''Manzhou yuanliu kao'' and the Formalization of the Manchu Heritage |journal=Journal of Asian Studies |volume=46 |issue=4 |pages=761–90 |year=1987 |doi=10.2307/2057101 |jstor=2057101 |s2cid=162618002 |author-link=Pamela Kyle Crossley |doi-access=free}} * {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Crowe |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=978-0-8047-4684-7}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=YqNHAQAAIAAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=SMC |year=1991 |isbn=978-9-5763-8066-2 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |location=Taipei}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=0_V5DwAAQBAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=Global Oriental |year=2010 |isbn=978-9004218017 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |edition=reprint}} * {{citation |last=Jerr |first=Nicole |title=The Scaffolding of Sovereignty: Global and Aesthetic Perspectives on the History of a Concept |year=2017 |publisher=Columbia University Press}} * {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman & Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{citation |last=Mote |first=Frederick W. |title=Imperial China: 900-1800 |year=1999 |location=Cambridge, MA |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-01212-7 |author-link=Frederick Mote |title-link=Imperial China: 900-1800}} * {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{citation |last=Peterson |first=Willard |title=The Cambridge History of China Volume 9 The Ch'ing Empire to 1800, Part 1 |year=2008 |publisher=Cambridge University Press}} * {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{Cite book |last=Rawski |first=Evelyn Sakakida |title=The Last Emperors: A Social History of Qing Imperial Institutions. |publisher=University of California Press |year=2001 |isbn=978-0-520-22837-5 |edition=1st |location=Berkeley}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{Citation |last=Swope |first=Kenneth |title=The Military Collapse of China's Ming Dynasty |year=2014 |publisher=Routledge}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{citation |last=Twitchett |first=Denis |title=The Cambridge History of China Volume 8 The Ming Dynasty, 1368—1644, Part 2 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press}} * {{Cite book |last=Unclear |title=Empire at the Margins: Culture, Ethnicity, and Frontier in Early Modern China. |publisher=University of California Press |year=2006 |isbn=978-1-282-35656-6 |editor-last=Pamela |editor-first=Kyle Crossley |editor-last2=Helen |editor-first2=F. Siu |editor-last3=Donald |editor-first3=S. Sutton}} * {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] bzhtt7167nvrwl7x9tkp0fy9dqwygze 0 64872 864210 853729 2026-07-31T11:02:24Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 864210 wikitext text/x-wiki {{short description|Британийн уралдаанч (1980 онд төрсөн)}} {{Инфобокс хүн | name = Женсон Баттон | native_name = Jenson Button | image = Jenson Button 2024 WEC Fuji.jpg | caption = Баттон 2024 онд | birth_name = Женсон Александр Лайонс Баттон | birth_date = {{birth date and age|1980|1|19}} | birth_place = [[Фрум]], Сомерсет, Англи | spouse = {{plainlist| * {{marriage|[[Жессика Мичибата]]|2014|2015|end=салсан}} * {{marriage|[[Бриттни Уорд]]|2022}} }} | partners = [[Луиз Гриффитс]] (2000–2005) | children = 2 | module = {{Инфобокс Ф1 уралдаанч | embed = yes | nationality = {{flag|Нэгдсэн Хаант Улс}} | years = {{F1|2000}}–{{F1|2017}} | teams = [[Уильямс Ф1|Уильямс]], [[Бенеттон Формула|Бенеттон]], [[Рено Ф1 Теам|Рено]], [[Бритиш Американ Расинг|БАР]], [[Хонда Расинг Ф1|Хонда]], [[Браун ГП|Браун]], [[Макларен]] | races = 309 (306 гараа) | championships = 1 ({{F1|2009}}) | car_number = 22 | wins = 15 | podiums = 50 | points = 1235 | poles = 8 | fastest_laps = 8 | first_race = [[2000 оны Австралийн гран-при]] | first_win = [[2006 оны Унгарын гран-при]] | last_win = [[2012 оны Бразилийн гран-при]] | last_race = [[2017 оны Монакогийн гран-при]] }} }} '''Женсон Александр Лайонс Баттон''' (англиар: '''''Jenson Alexander Lyons Button''''', * [[1980 он]]ы [[1 сарын 19]]-нд [[Сомерсет]], [[Англи]]) [[Их Британи]]йн авто уралдааны жолооч юм. [[2000 оны Формула-1|2000]] - [[2016 оны Формула-1|2016]] оны хооронд тэрбээр нийт 305 удаа [[Формула-1]]-ийн гран пригийн гараанд гарсан бөгөөд [[2009 оны Формула-1|2009]] онд [[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|дэлхийн аварга]] цолыг хүртсэн өнөөг хүртэлх тус цолыг Их Британиас хүртсэн арав дахь тамирчин юм. Баттон 2016 оны улирлын төгсгөлд идэвхтэй тамирчны ажлаа орхисон<ref name="Rücktritt">{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2016/09/mclaren-piloten-2017-button-tritt-zurueck-vandoorne-kommt-16090317.html |wayback=20161112065659 |text=Motorsport-Total.com: ''McLaren-Piloten 2017: Button tritt zurück, Vandoorne kommt'' |archiv-bot=2026-07-31 11:02:23 InternetArchiveBot }}, Dominik Sharaf, 2016-09-03</ref> ба энэ хүртэл хугацаанд тэрбээр Их Британийн Формула Нэгийн нисгэгчдээс хамгийн олон удаа гараанд гарсан амжилтыг тогтоожээ. ==Тамирчны гараа== === Моторт спортын эхлэл (1989-1999) === Баттон найман настайдаа [[карт спорт]]од орон [[моторт спорт]]ын гараагаа эхэлжээ. 1991 онд ''British Cadet Kart Championship''-н бүх 34 уралдаанд түрүүлэн аварга цолыг авчээ. Баттон ''British Open Kart Championship''-ийн гурван удаагийн аварга болсныхоо дараа 1997 онд Их Британийн ''European Super A Championship'' уралдааны түүхэн дэх хамгийн залуу ялагчаар тодорсон байна. Баттон 1998 онд [[Формула спорт]] руу шилжин британийн [[Формула Форд]]од Хэйвүүд Расинг багийн нисгэгчээр гараагаа эхэлсэн ба нийт долоон удаа түрүүлсэн байна. Мөн түүнчлэн европын Формула Форд уралдаанд хоёрдугаар байрт шалгарав. Түүнээс гадна британийн өсвөр үеийнхэний дунд зохион явагддаг чухал уралдаан болох ''Formel Ford Festival''-д оролцон түрүүлжээ. === Формула 1 (2000–2016) === ==== Уильямс (2000) ==== [[2000 оны Формула-1|2000 оны Формула-1-ДАШТ]]-ний өмнө Формула-1-ийн баг [[Уильямс Ф1|Уильямс]] өөрийн нисгэгч [[Алессандро Цанарди]]гаас салах нь ойлгомжтой болсон тул түүний оронд орох нисгэгчийг авахаар шалгаруулалт явуулжээ. Энэхүү шалгаруулалтанд Женсон Баттон тухайн үед [[Олон улсын Формула-3000|Формула-3000]] уралдааны аварга байсан [[Бруно Жункейра]]тай өрсөлдөн шалгарч Уильямс багт оров.<ref>[http://www.grandprix.com/ns/ns11872.html ''BAR considers Williams-style shootout for 2004 drive''], grandprix.com am 16. September 2003</ref> Үүгээр Баттон тухайн үедээ британийн хамгийн залуу Формула Нэгийн нисгэгчээр тодорчээ.<ref>[http://atlasf1.autosport.com/news/2000/jan/1919.htm ''Williams Launch New Car; Button Replaces Zanardi''], autosport.com am 24. Januar 2000</ref> Түүний багийн хамтран нисгэгч нь [[Ральф Шумахер]] байв. ==Статистик== === Мэргэжлийн тамирчны замнал === {| |- style="vertical-align:top;" | style="width:33%" | * 1989–1997: [[Карт спорт]] * 1998: Их Британийн [[Формула Форд]] (Аварга) * 1999: Европын Формула Форд (2-р байр) * 1999: [[Их Британийн Формула-3-АШТ|Их Британийн Формула 3]] (3-р байр) * [[2000 оны Формула-1|2000]]: [[Формула-1]] (8-р байр) * [[2001 оны Формула-1|2001]]: Формула 1 (17-р байр) * [[2002 оны Формула-1|2002]]: Формула 1 (7-р байр) * [[2003 оны Формула-1|2003]]: Формула 1 (9-р байр) | style="width:33%" | * [[2004 оны Формула-1|2004]]: Формула 1 (3-р байр) * [[2005 оны Формула-1|2005]]: Формула 1 (9-р байр) * [[2006 оны Формула-1|2006]]: Формула 1 (6-р байр) * [[2007 оны Формула-1|2007]]: Формула 1 (15-р байр) * [[2008 оны Формула-1|2008]]: Формула 1 (18-р байр) * [[2009 оны Формула-1|2009]]: Формула 1 (Дэлхийн аварга) * [[2010 оны Формула-1|2010]]: Формула 1 (5-р байр) * [[2011 оны Формула-1|2011]]: Формула 1 (2-р байр) | style="width:33%" | * [[2012 оны Формула-1|2012]]: Формула 1 (5-р байр) * [[2013 оны Формула-1|2013]]: Формула 1 (9-р байр) * [[2014 оны Формула-1|2014]]: Формула 1 (8-р байр) * [[2015 оны Формула-1|2015]]: Формула 1 (16-р байр) * [[2016 оны Формула-1|2016]]: Формула 1 (15-р байр) * [[2017 оны Формула-1|2017]]: Формула 1 (Туршилтын жолооч) |} === Формула1-ийн ДАШТ-ний статистик=== Дараах статистикийн хүснэгтэнд нисгэгчийн [[Формула-1|Формула-1-ийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд]] оролцсон бүх үр дүнг жагсаав. ====Нийт амжилтын тойм==== {| class="wikitable" style="width:100%" |- class="hintergrundfarbe5" style="font-size:95%; text-align:center;" ! style="width:4.5em;" | Улирал ! Баг ! Шасси ! Хөдөлгүүр ! style="width:4.5em;"| Уралдаан ! style="width:4.5em;"| Түрүүлсэн ! style="width:4.5em;"| Хоёрт ! style="width:4.5em;"| Гуравт ! style="width:4.5em;"| Поле байрлал ! style="width:4.5em;" | х.хурдан<br />тойролт ! style="width:4.5em;"| Оноо ! style="width:4.5em;"| ДА-жагсаалтанд |- style="text-align:center;" | '''[[2000 оны Формула-1|2000]]''' | [[Уильямс Ф1|BMW Уильямс Ф1 Теам]] | [[Уильямс FW22]] | [[BMW (моторт спорт)|BMW 3.0 V10]] | 17 | − | − | − | − | − | 12 | '''8.''' |- style="text-align:center;" | '''[[2001 оны Формула-1|2001]]''' | [[Бенеттон Формула|Майлд Севен Бенеттон Рено]] | [[Бенеттон B201]] | [[Рено]] 3.0 V10 | 17 | − | − | − | − | − | 2 | '''17.''' |- style="text-align:center;" | '''[[2002 оны Формула-1|2002]]''' | [[Рено Ф1 Теам|Майлд Севен Рено Ф1 Теам]] | [[Рено R202]] | Рено 3.0 V10 | 17 | − | − | − | − | − | 14 | '''7.''' |- style="text-align:center;" | '''[[2003 оны Формула-1|2003]]''' | [[Бритиш Американ Расинг|Лакки Страйк БАР Хонда]] | [[БАР 005]] | [[Хонда]] 3.0 V10 | 15 | − | − | − | − | − | 17 | '''9.''' |- style="text-align:center;" | '''[[2004 оны Формула-1|2004]]''' | Лакки Страйк БАР Хонда | [[БАР 006]] | Хонда 3.0 V10 | 18 | − | 4 | 6 | 1 | − | 85 | '''3.''' |- style="text-align:center;" | '''[[2005 оны Формула-1|2005]]''' | Лакки Страйк БАР Хонда | [[БАР 007]] | Хонда 3.0 V10 | 16 | − | − | 2 | 1 | − | 37 | '''9.''' |- style="text-align:center;" | '''[[2006 оны Формула-1|2006]]''' | [[Хонда Расинг Ф1|Хонда Расинг Ф1 баг]] | [[Хонда RA106]] | Хонда 2.4 V8 | 18 | 1 | − | 2 | 1 | − | 56 | '''6.''' |- style="text-align:center;" | '''[[2007 оны Формула-1|2007]]''' | Хонда Расинг Ф1 баг | [[Хонда RA107]] | Хонда 2.4 V8 | 17 | − | − | − | − | − | 6 | '''15.''' |- style="text-align:center;" | '''[[2008 оны Формула-1|2008]]''' | Хонда Расинг Ф1 баг | [[Хонда RA108]] | Хонда 2.4 V8 | 18 | − | − | − | − | − | 3 | '''18.''' |- style="text-align:center;" | '''[[2009 оны Формула-1|2009]]''' | [[Браун ГП|Браун ГП Формула Нэг баг]] | [[Браун BGP 001]] | [[Мерседес-Бенц|Мерседес 2.4 V8]] | 17 | 6 | 1 | 2 | 4 | 2 | 95 | style="background:#F7F6A8;" | '''[[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|1.]]''' |- style="text-align:center;" | '''[[2010 оны Формула-1|2010]]''' | [[МкЛарен Расинг|Водафон МкЛарен Мерседес]] | [[МкЛарен MP4-25]] | Мерседес 2.4 V8 | 19 | 2 | 3 | 2 | − | 1 | 214 | '''5.''' |- style="text-align:center;" | '''[[2011 оны Формула-1|2011]]''' | Водафон МкЛарен Мерседес | [[МкЛарен MP4-26]] | Мерседес 2.4 V8 | 19 | 3 | 4 | 5 | – | 3 | 270 | '''2.''' |- style="text-align:center;" | '''[[2012 оны Формула-1|2012]]''' | Водафон МкЛарен Мерседес | [[МкЛарен MP4-27]] | Мерседес 2.4 V8 | 20 | 3 | 3 | – | 1 | 2 | 188 | '''5.''' |- style="text-align:center;" | '''[[2013 оны Формула-1|2013]]''' | Водафон МкЛарен Мерседес | [[МкЛарен MP4-28]] | Мерседес 2.4 V8 | 19 | − | − | − | − | − | 73 | '''9.''' |- style="text-align:center;" | '''[[2014 оны Формула-1|2014]]''' | МкЛарен Мерседес | [[МкЛарен MP4-29]] | Мерседес 1.6 V6 Турбо | 19 | − | − | 1 | − | − | 126 | '''8.''' |- style="text-align:center;" | '''[[2015 оны Формула-1|2015]]''' | МкЛарен Хонда | [[МкЛарен MP4-30]] | Хонда 1.6 V6 Турбо | 18 | − | − | − | − | − | 16 | '''16.''' |- style="text-align:center;" | '''[[2016 оны Формула-1|2016]]''' | МкЛарен Хонда | [[МкЛарен MP4-31]] | Хонда 1.6 V6 Турбо | 21 | − | − | − | − | − | 21 | '''15.''' |- class="hintergrundfarbe5" style="text-align:center;" | colspan="4"| '''Нийт''' | '''305''' | '''15''' | '''15''' | '''20''' | '''8''' | '''8''' | '''1235''' | |} ==== Гран при ялалтууд ==== {| |- style="vertical-align:top;" | style="width:33%" | * 2006: [[Зураг:Flag of Hungary.svg|20px|link=2006 оны Унгарын гран-при]] ([[Хунгароринг|Модьород]]) * 2009: [[Файл:Flag of Australia.svg|20px|link=2009 оны Австралийн гран-при]] ([[Альберт паркийн авто тойруулга|Альберт парк]]) * 2009: [[File:Flag of Malaysia.svg|20px|link=2009 оны Малайзын гран-при]] (Сепанг) * 2009: [[Зураг:Flag of Bahrain.svg|20px|link=2009 оны Бахрейны гран-при]] ([[Бахрейны олон улсын авто тойруулга|Бахрейн]]) * 2009: [[Файл:Flag of Spain.svg|20px|link=2009 оны Испанийн гран-при]] ([[Каталуня авто тойруулга|Каталуня]]) | style="width:33%" | * 2009: [[Зураг:Flag of Monaco.svg|20px|link=2009 оны Монакогийн гран-при]] ([[Монакогийн авто тойруулга|Монте-Карло]]) * 2009: [[Файл:Flag of Turkey.svg|20px|link=2009 оны Туркын гран-при]] ([[Истанбул парк авто тойруулга|Истанбул]]) * 2010: [[Файл:Flag of Australia.svg|20px|link=2010 оны Австралийн гран-при]] ([[Альберт паркийн авто тойруулга|Альберт парк]]) * 2010: [[Зураг:Flag of the People's Republic of China.svg|20px|link=2010 оны Хятадын гран-при]] (Шанхай) * 2011: [[Зураг:Flag of Canada.svg|20px|link=2011 оны Канадын гран-при]] ([[Жиль-Вильнёвын авто тойруулга|Монтреал]]) | style="width:33%" | * 2011: [[Зураг:Flag of Hungary.svg|20px|link=2011 оны Унгарын гран-при]] ([[Хунгароринг|Модьород]]) * 2011: [[Зураг:Flag of Japan.svg|20px|link=2011 оны Японы гран-при]] ([[Сузука олон улсын авто тойруулга|Сузука]]) * 2012: [[Файл:Flag of Australia.svg|20px|link=2012 оны Австралийн гран-при]] ([[Альберт паркийн авто тойруулга|Альберт парк]]) * 2012: [[Зураг:Flag of Belgium (civil).svg|20px|link=2012 оны Бельгийн гран-при]] ([[Спа-Франкоршам авто тойруулга|Спа-Франкоршам]]) * 2012: [[Зураг:Flag of Brazil (1968-1992).svg|20px|link=2012 оны Бразилын гран-при]] ([[Автодром Жосе Карлос Пасе|Интерлагос]]) |} ==== Ганцаарчилсан дүн ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%" |- class="hintergrundfarbe5" ! Улирал ! style="width:2.5em" | 1 ! style="width:2.5em" | 2 ! style="width:2.5em" | 3 ! style="width:2.5em" | 4 ! style="width:2.5em" | 5 ! style="width:2.5em" | 6 ! style="width:2.5em" | 7 ! style="width:2.5em" | 8 ! style="width:2.5em" | 9 ! style="width:2.5em" | 10 ! style="width:2.5em" | 11 ! style="width:2.5em" | 12 ! style="width:2.5em" | 13 ! style="width:2.5em" | 14 ! style="width:2.5em" | 15 ! style="width:2.5em" | 16 ! style="width:2.5em" | 17 ! style="width:2.5em" | 18 ! style="width:2.5em" | 19 ! style="width:2.5em" | 20 ! style="width:2.5em" | 21 ! style="width:2.5em" | 22 ! style="width:2.5em" | 23 ! style="width:2.5em" | 24 |- ! rowspan="2" | [[2000 оны Формула-1|2000]] {{2000 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#DFFFDF;" | 6 | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#DFFFDF;" | 5 | style="background:#CFCFFF;" | 17* | style="background:#CFCFFF;" | 10* | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#CFCFFF;" | 11 | style="background:#CFCFFF;" | 8 | style="background:#DFFFDF;" | 5 | style="background:#DFFFDF;" | 4 | style="background:#CFCFFF;" | 9 | style="background:#DFFFDF;" | 5 | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#DFFFDF;" | 5 | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2" | [[2001 оны Формула-1|2001]] {{2001 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | style="background:#CFCFFF;" | 14* | style="background:#CFCFFF;" | 11 | style="background:#CFCFFF;" | 10 | style="background:#CFCFFF;" | 12 | style="background:#CFCFFF;" | 15 | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#CFCFFF;" | 7 | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#CFCFFF;" | 13 | style="background:#CFCFFF;" | 16* | style="background:#CFCFFF;" | 15 | style="background:#DFFFDF;" | 5 | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#CFCFFF;" | 9 | style="background:#CFCFFF;" | 7 | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2" | [[2002 оны Формула-1|2002]] {{2002 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#DFFFDF;" | 4 | style="background:#DFFFDF;" | 4 | style="background:#DFFFDF;" | 5 | style="background:#CFCFFF;" | 12* | style="background:#CFCFFF;" | 7 | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#CFCFFF;" | 15* | style="background:#DFFFDF;" | 5 | style="background:#CFCFFF;" | 12* | style="background:#DFFFDF;" | 6 | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#DFFFDF;" | 5 | style="background:#CFCFFF;" | 8 | style="background:#DFFFDF;" | 6 | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2" | [[2003 оны Формула-1|2003]] {{2003 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | style="background:#CFCFFF;" | 10 | style="background:#DFFFDF;" | 7 | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#DFFFDF;" | 8 | style="background:#CFCFFF;" | 9 | style="background:#DFFFDF;" | 4 | style="background:#FFFFFF;" | <small>DNS</small> | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#DFFFDF;" | 7 | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#DFFFDF;" | 8 | style="background:#DFFFDF;" | 8 | style="background:#CFCFFF;" | 10 | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#DFFFDF;" | 4 | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2" | [[2004 оны Формула-1|2004]] {{2004 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | style="background:#DFFFDF;" | 6 | style="background:#FFDF9F;" | 3 | style="background:#FFDF9F;" | 3 | style="background:#DFDFDF;" | '''2''' | style="background:#DFFFDF;" | 8 | style="background:#DFDFDF;" | 2 | style="background:#FFDF9F;" | 3 | style="background:#FFDF9F;" | 3 | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#DFFFDF;" | 5 | style="background:#DFFFDF;" | 4 | style="background:#DFDFDF;" | 2 | style="background:#DFFFDF;" | 5 | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#FFDF9F;" | 3 | style="background:#DFDFDF;" | 2 | style="background:#FFDF9F;" | 3 | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2" | [[2005 оны Формула-1|2005]] {{2005 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | style="background:#CFCFFF;" | 11* | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="color:white; background:#000000" | <small>DSQ</small> | <small>EX</small> | <small>EX</small> | style="background:#CFCFFF;" | 10 | style="background:#EFCFFF;" | <small>'''DNF'''</small> | style="background:#FFFFFF;" | <small>DNS</small> | style="background:#DFFFDF;" | 4 | style="background:#DFFFDF;" | 5 | style="background:#FFDF9F;" | 3 | style="background:#DFFFDF;" | 5 | style="background:#DFFFDF;" | 5 | style="background:#DFFFDF;" | 8 | style="background:#FFDF9F;" | 3 | style="background:#DFFFDF;" | 7 | style="background:#DFFFDF;" | 5 | style="background:#DFFFDF;" | 8 | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2" | [[2006 оны Формула-1|2006]] {{2006 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | style="background:#DFFFDF;" | 4 | style="background:#FFDF9F;" | 3 | style="background:#CFCFFF;" | '''10*''' | style="background:#DFFFDF;" | 7 | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#DFFFDF;" | 6 | style="background:#CFCFFF;" | 11 | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#CFCFFF;" | 9 | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#DFFFDF;" | 4 | style="background:#FFFFBF;" | 1 | style="background:#DFFFDF;" | 4 | style="background:#DFFFDF;" | 5 | style="background:#DFFFDF;" | 4 | style="background:#DFFFDF;" | 4 | style="background:#FFDF9F;" | 3 | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2" | [[2007 оны Формула-1|2007]] {{2007 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | style="background:#CFCFFF;" | 15 | style="background:#CFCFFF;" | 12 | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#CFCFFF;" | 12 | style="background:#CFCFFF;" | 11 | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#CFCFFF;" | 12 | style="background:#DFFFDF;" | 8 | style="background:#CFCFFF;" | 10 | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#CFCFFF;" | 13 | style="background:#DFFFDF;" | 8 | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#CFCFFF;" | 11* | style="background:#DFFFDF;" | 5 | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2" | [[2008 оны Формула-1|2008]] {{2008 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#CFCFFF;" | 10 | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#DFFFDF;" | 6 | style="background:#CFCFFF;" | 11 | style="background:#CFCFFF;" | 11 | style="background:#CFCFFF;" | 11 | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#CFCFFF;" | 17 | style="background:#CFCFFF;" | 12 | style="background:#CFCFFF;" | 13 | style="background:#CFCFFF;" | 15 | style="background:#CFCFFF;" | 15 | style="background:#CFCFFF;" | 9 | style="background:#CFCFFF;" | 14 | style="background:#CFCFFF;" | 16 | style="background:#CFCFFF;" | 13 | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2" | [[2009 оны Формула-1|2009]] {{2009 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | style="background:#FFFFBF;" | '''1''' | style="background:#FFFFBF;" | '''''1''''' | style="background:#FFDF9F;" | 3 | style="background:#FFFFBF;" | 1 | style="background:#FFFFBF;" | '''1''' | style="background:#FFFFBF;" | '''1''' | style="background:#FFFFBF;" | ''1'' | style="background:#DFFFDF;" | 6 | style="background:#DFFFDF;" | 5 | style="background:#DFFFDF;" | 7 | style="background:#DFFFDF;" | 7 | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#DFDFDF;" | 2 | style="background:#DFFFDF;" | 5 | style="background:#DFFFDF;" | 8 | style="background:#DFFFDF;" | 5 | style="background:#FFDF9F;" | 3 | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2" | [[2010 оны Формула-1|2010]] {{2010 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | style="background:#DFFFDF;" | 7 | style="background:#FFFFBF;" | 1 | style="background:#DFFFDF;" | 8 | style="background:#FFFFBF;" | 1 | style="background:#DFFFDF;" | 5 | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#DFDFDF;" | 2 | style="background:#DFDFDF;" | 2 | style="background:#FFDF9F;" | ''3'' | style="background:#DFFFDF;" | 4 | style="background:#DFFFDF;" | 5 | style="background:#DFFFDF;" | 8 | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#DFDFDF;" | 2 | style="background:#DFFFDF;" | 4 | style="background:#DFFFDF;" | 4 | style="background:#CFCFFF;" | 12 | style="background:#DFFFDF;" | 5 | style="background:#FFDF9F;" | 3 | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2" | [[2011 оны Формула-1|2011]] {{2011 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | style="background:#DFFFDF;" | 6 | style="background:#DFDFDF;" | 2 | style="background:#DFFFDF;" | 4 | style="background:#DFFFDF;" | 6 | style="background:#FFDF9F;" | 3 | style="background:#FFDF9F;" | 3 | style="background:#FFFFBF;" | ''1'' | style="background:#DFFFDF;" | 6 | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#FFFFBF;" | 1 | style="background:#FFDF9F;" | 3 | style="background:#DFDFDF;" | 2 | style="background:#DFDFDF;" | ''2'' | style="background:#FFFFBF;" | ''1'' | style="background:#DFFFDF;" | 4 | style="background:#DFDFDF;" | 2 | style="background:#FFDF9F;" | 3 | style="background:#FFDF9F;" | 3 | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2" | [[2012 оны Формула-1|2012]] {{2012 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | style="background:#FFFFBF;" | ''1'' | style="background:#CFCFFF;" | 14 | style="background:#DFDFDF;" | 2 | style="background:#CFCFFF;" | 18* | style="background:#DFFFDF;" | 9 | style="background:#CFCFFF;" | 16* | style="background:#CFCFFF;" | 16 | style="background:#DFFFDF;" | 8 | style="background:#DFFFDF;" | 10 | style="background:#DFDFDF;" | 2 | style="background:#DFFFDF;" | 6 | style="background:#FFFFBF;" | '''1''' | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#DFDFDF;" | 2 | style="background:#DFFFDF;" | 4 | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#DFFFDF;" | ''5'' | style="background:#DFFFDF;" | 4 | style="background:#DFFFDF;" | 5 | style="background:#FFFFBF;" | 1 | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2" | [[2013 оны Формула-1|2013]] {{2013 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | style="background:#DFFFDF;" | 9 | style="background:#CFCFFF;" | 17* | style="background:#DFFFDF;" | 5 | style="background:#DFFFDF;" | 10 | style="background:#DFFFDF;" | 8 | style="background:#DFFFDF;" | 6 | style="background:#CFCFFF;" | 12 | style="background:#CFCFFF;" | 13 | style="background:#DFFFDF;" | 6 | style="background:#DFFFDF;" | 7 | style="background:#DFFFDF;" | 6 | style="background:#DFFFDF;" | 10 | style="background:#DFFFDF;" | 7 | style="background:#DFFFDF;" | 8 | style="background:#DFFFDF;" | 9 | style="background:#CFCFFF;" | 14 | style="background:#CFCFFF;" | 12 | style="background:#DFFFDF;" | 10 | style="background:#DFFFDF;" | 4 | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2" | [[2014 оны Формула-1|2014]] {{2014 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | style="background:#FFDF9F;" | 3 | style="background:#DFFFDF;" | 6 | style="background:#CFCFFF;" | 17* | style="background:#CFCFFF;" | 11 | style="background:#CFCFFF;" | 11 | style="background:#DFFFDF;" | 6 | style="background:#DFFFDF;" | 4 | style="background:#CFCFFF;" | 11 | style="background:#DFFFDF;" | 4 | style="background:#DFFFDF;" | 8 | style="background:#DFFFDF;" | 10 | style="background:#DFFFDF;" | 6 | style="background:#DFFFDF;" | 8 | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#DFFFDF;" | 5 | style="background:#DFFFDF;" | 4 | style="background:#CFCFFF;" | 12 | style="background:#DFFFDF;" | 4 | style="background:#DFFFDF;" | 5 | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2" | [[2015 оны Формула-1|2015]] {{2015 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | style="background:#CFCFFF;" | 11 | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#CFCFFF;" | 14 | style="background:#FFFFFF;" | <small>DNS</small> | style="background:#CFCFFF;" | 16 | style="background:#DFFFDF;" | 8 | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#DFFFDF;" | 9 | style="background:#CFCFFF;" | 14 | style="background:#CFCFFF;" | 14 | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#CFCFFF;" | 16 | style="background:#DFFFDF;" | 9 | style="background:#DFFFDF;" | 6 | style="background:#CFCFFF;" | 14 | style="background:#CFCFFF;" | 14 | style="background:#CFCFFF;" | 12 | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2" | [[2016 оны Формула-1|2016]] {{2016 оны Формула-1}} |- | style="background:#CFCFFF;" | 14 | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#CFCFFF;" | 13 | style="background:#DFFFDF;" | 10 | style="background:#DFFFDF;" | 9 | style="background:#DFFFDF;" | 9 | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#CFCFFF;" | 11 | style="background:#DFFFDF;" | 6 | style="background:#CFCFFF;" | 12 | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#DFFFDF;" | 8 | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#CFCFFF;" | 12 | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#DFFFDF;" | 9 | style="background:#CFCFFF;" | 18 | style="background:#DFFFDF;" | 9 | style="background:#CFCFFF;" | 12 | style="background:#CFCFFF;" | 16 | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |} {{Уралдааны дүнгийн тайлал}} == Цахим холбоос == {{Commons|Jenson Button|Женсон Баттон}} * [https://web.archive.org/web/20201206111532/https://www.jensonbutton.com/ Женсон Баттоны албан ёсны цахим хуудас] ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Формула 1-ийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Их Британийн Формула 1 уралдааны нисгэгч]] [[Ангилал:Английн тамирчин]] [[Ангилал:Member des Order of the British Empire]] [[Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (Уильямс)]] [[Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (Бенеттон)]] [[Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (Хонда)]] [[Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (Браун)]] [[Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (Рено)]] [[Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (МкЛарен)]] [[Ангилал:Их Британичууд]] [[Ангилал:1980 онд төрсөн]] odztkcsyd4jje7tdpnzyfbexvqonb6p 0 65547 864208 810831 2026-07-31T10:33:32Z ~2026-42606-85 106428 /* */ хэй 864208 wikitext text/x-wiki [[Файл:Sherlock Holmes Portrait Paget.jpg|thumb|223x223px]] '''Шерлок Холмс''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Sherlock Holmes'') нь Английн нэрт зохиолч [[Артур Конан Дойл]]ын [[1887]] оноос [[1927]] оны хооронд зохиосон Мөрдөгч Холмс зохиолын гол дүр юм. Хэрэг учрыг нэвт үздэг "нүд"-тэй хүнээс давуу учирлах чадвараараа дэлхийд ганцхан "зөвлөх мөрдөгч" байв. Түүний эрхэм найз Доктор [[Жон Ватсон]]той Лондон хотын Бейкер гудамжны 221B-дугаарт хамт амьдарч байсан гэж зохиолд гардаг юм. ==Дүр бүтсэн нь== Сер Артур Конан Дайл “Единбургын Их Сургууль”-д сурахдаа багш, эмч Жозеф Беллийн хараад л шууд хэлдэг гоц ухааныг харж, өөрийн бичих авьяасаар энэхүү дүрийг бүтээжээ. Шерлокын нэр нь анх Шерринфорд байсан юм. Анхны ном болох “Улаан Судлал”-г нилээдгүй сэтгүүл татгалзсан ч “Беетоны Зул Сарын Мэдээ” гэх өнөөгийнхөөр Шинэ Жилийн баярын хөтөлбөр маягийн зүйлс бичдэг, дотроо богино зохиол, жүжиг тоглох заавар, тоглоом мэт гардаг сэтгүүл Артурын зохиолыг авжээ. {{DEFAULTSORT:Холмс, Шерлок}} [[Ангилал:Шерлок Холмс| ]] deuxx0cazhcr8hb4mukiyazy1eu52ow 0 66085 864161 863692 2026-07-31T05:13:00Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 864161 wikitext text/x-wiki {{Infobox programming language | name = R хэл | logo = [[File:R logo.svg|200px|Лого]] | released = {{Start date and age|1993|08}}<ref name="Interface98">{{cite techreport |url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Interface98.pdf |title=R : Past and Future History |first=Ross |last=Ihaka |institution=Statistics Department, The University of Auckland, Auckland, New Zealand |conference=Interface '98 |year=1998}}</ref> | designer = [[wikisource:en:Ross Ihaka|Ross Ihaka]] and [[wikisource:en:Robert Gentleman (statistician)|Robert Gentleman]] | developer = R Core Team<ref>{{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ |at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}</ref> | typing = [[wikisource:en:dynamic typing|Dynamic]] | implementations = | dialects = | influenced = | license = [[GNU GPL#Version 2|GNU GPL v2]]<ref>{{cite web |url=https://www.r-project.org/COPYING |title=R license |publisher=r-project |access-date=6 June 2016}}</ref> | website = [https://www.r-project.org/ www.r-project.org] | wikibooks = | paradigms = [[Multi-paradigm programming language|Multi-paradigm]]: [[Array programming|Array]], [[Object-oriented programming|object-oriented]], [[Imperative programming|imperative]], [[Functional programming|functional]], [[Procedural programming|procedural]], [[Reflective programming|reflective]] | latest_release_version = 3.4.0 (You Stupid Darkness)<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-devel/NEWS.html|title=R News|website=CRAN|access-date=22 April 2017}}</ref> | latest_release_date = {{Start date and age|2017|04|21}} | latest_test_version = | latest_test_date = | influenced_by = | file_ext = .r, .R, .RData, .rds, .rda }} R нь статистик тооцоолол, график дүрслэлд зоиулагдсан нээлттэй эх бүхий [[программчлалын хэл]] болон програм хангамж бөгөөд Статистик Тооцооллын R Сан дээр түшиглэдэг.{{refn| R language and environment * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ| at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} R Foundation * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-the-R-Foundation_003f |title=R FAQ |at=2.13 What is the R Foundation? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} The R Core Team [https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Citing-R asks authors who use R in their data analysis] to cite the software using: * R Core Team (2016). R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing, Vienna, Austria. URL http://www.R-project.org/. }} R хэлийг статистикчид, [[Data mining|өгөгдлийн уурхайчид]] статистикийн програм хангамж{{refn| widely used * {{cite journal | author1 = Fox, John | author2 = Andersen, Robert | lastauthoramp = yes | title = Using the R Statistical Computing Environment to Teach Social Statistics Courses | publisher = Department of Sociology, McMaster University | date = January 2005 | url = http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | format = PDF | accessdate = 2006-08-03 | archive-date = 2016-06-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160611085820/http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | url-status = dead }} * {{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html |title=Data Analysts Captivated by R's Power | date=2009-01-06 | accessdate=2009-04-28|last=Vance| first=Ashlee |work=[[New York Times]]| quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}} }} зохиох, мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийх<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html|title=Data Analysts Captivated by R's Power|date=2009-01-06|accessdate=2009-04-28|last=Vance|first=Ashlee|work=[[New York Times]]|quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}}</ref> зэрэгт өргөн хэрэглэхийн зэрэгцээ сүүлийн жилүүдэд түүний хэрэглээ бусад чиглэлд ч хурдацтай өсөн нэмэгдэж байна.{{refn| R's popularity * David Smith (2012); [http://java.sys-con.com/node/2288420 ''R Tops Data Mining Software Poll''], Java Developers Journal, May 31, 2012. * Karl Rexer, Heather Allen, & Paul Gearan (2011); [http://www.rexeranalytics.com/Data-Miner-Survey-Results-2011.html ''2011 Data Miner Survey Summary''], presented at Predictive Analytics World, Oct. 2011. * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} }} R бол GNU програм хангамж юм.{{refn| GNU project * {{cite web | url=http://directory.fsf.org/project/gnur/ | publisher=Free Software Foundation (FSF) Free Software Directory|title=GNU R |date=19 July 2010|accessdate=13 November 2012}} * {{cite web | author=R Project|date=n.d.|url=https://www.r-project.org/about.html | title=What is R? | accessdate=2009-04-28}} }} R програмын эх код [[Си хэл|C]], [[Фортран|Fortran]], R хэл дээр бичигдсэн.<ref>{{cite web|author="Wrathematics"|url=http://librestats.com/2011/08/27/how-much-of-r-is-written-in-r/|title=How Much of R Is Written in R|date=27 August 2011|accessdate=2011-12-01|publisher=librestats}}</ref> R програмыг [[GNU General Public License|GNU GPL Олон Нийтийн Лиценз]]-ээр голлох [[Үйлдлийн систем|үйлдлийн системүүд]] дээр үнэ төлбөргүй ашиглах боломжтой. Мөн R нь командын мөрнөөс ажилладаг тул зориулалтын [[Хэрэглэгчийн график интерфейс|график интерфейс]] бүхий програмаар дамжуулан ашиглах нь зүйтэй.<ref name="R_gui">{{cite web|title=7 of the Best Free Graphical User Interfaces for R|url=http://www.linuxlinks.com/article/20110306113701179/GUIsforR.html|website=linuxlinks.com|accessdate=9 February 2016}}</ref> == Түүх == R нь John Chambers гэдэг хүний Bell Labs-д ажиллаж байх үедээ зохиосон [[wikisource:en:S (programming language)|програмчлалын S хэл]] дээр тулгуурласан. Эдгээрийн хооронд хэдэн чухал ялгаа байдаг ч S хэлээр бичигдсэн кодын ихэнх нь R дээр шууд ажилладаг.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/about.html|title=R: What is R?|website=R-Project|accessdate=7 February 2016}}</ref> R програмыг Росс Ihaka , Роберт Gentleman<ref>{{cite web|url=http://myprofile.cos.com/rgentleman|title=Individual Expertise profile of Robert Gentleman|last=Gentleman|first=Robert|date=9 December 2006|accessdate=2009-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723215206/http://myprofile.cos.com/rgentleman|archivedate=23 July 2011}}</ref> нар Шинэ Зеландын Веллингтон Их Сургууль-д байх үедээ зохиосон бөгөөд одоогоор ''R Development Core Team'' хөгжүүлж байна. S хэлний зохиогч Chambers уг багийн нэг гишүүн юм. R гэх нэр нь түүнийг анхлан зохиогчдын нэр болон гол суурь нь болсон S хэлний нэртэй холбоотой.<ref>{{cite book|url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Why-is-R-named-R_003f|title=The R FAQ: Why is R named R?|isbn=3-900051-08-9|author=Kurt Hornik|accessdate=2008-01-29}}</ref> Төсөл 1992 онд санаачлагдсан бол анхны хувилбар нь 1995 онд гарсан. Харин тогтвортой beta хувилбар нь 2000 онд гарсан.<ref>{{Cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/html/interface98-paper/paper_2.html|title=R : Past and Future History -- A Free Software Project|website=cran.r-project.org|access-date=2016-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|title=Over 16 years of R Project history|website=Revolutions|access-date=2016-05-30|archive-date=2017-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20171006060821/http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Massey.pdf|title=The R Project: A Brief History and Thoughts About the Future|last=Ihaka|first=Ross|date=|website=stat.auckland.ac.nz|publisher=|access-date=}}</ref> == R програм Монгол улсад == R програмыг хэрэглэх, R хэлийг судлах явдал [[Монгол улс]]ад улам бүр дэлгэрч буй бөгөөд үүнийг гэрчлэх мэдээ материал<ref>{{Cite web|url=http://news.num.edu.mn/?p=38344|title=Судалгаанд статистикийн аргыг хэрэглэх нь сэдэвт сургалт амжилттай болж өндөрлөлөө|website=news.num.edu.mn|access-date=2016-11-29}}</ref>, нийгмийн сүлжээний бүлгэмүүд<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/groups/238749916309897/|title=Монголын R хэрэглэгчдийн групп|website=facebook.com|access-date=2017-05-19}}</ref> цөөнгүй байна. Зарим их, дээд сургууль сургалтын хөтөлбөртөө R програмыг нэвтрүүлснээс тухайлан [[Монгол Улсын Их Сургууль]] дээр хэрэгжиж буй Статистик хөтөлбөрийг дурдаж болно.{{citation needed|date=May 2017}} Монгол хэл дээрх ном, сурах бичиг, гарын авлагын хувьд [https://web.archive.org/web/20171129163653/http://galaa.mn/ Г.Махгал], Ш.Мөнгөнсүх нар бичиж Б.Магсаржав хянан тохиолдуулсан [https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html Статистик програмчлалын R хэл] сурах бичиг хэвлэгдэн гарчээ.<ref>{{Cite web|url=http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|title=МУИС Пресс хэвлэлийн газар|website=mongolbooks.com|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519163835/http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://magadlal.mn/books/id-2.html|title=www.magadlal.mn|website=magadlal.mn|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html|url-status=dead}}</ref> == Статистикийн зүгээс онцлох зүйлс == R, түүний сангууд олон янзын статистик болон график хэрэгсэл агуулдаг. Тухайлбал шугаман болон шугаман бус загвар, статистик шинжүүрүүд, хугацаан цувааны шинжилгээ, бүлэглэх, ангилах болон бусад олон шинжилгээ дурдаж болно. Мөн R програмын нэмэлт багцууд олон янзын функц болон бусад зүйлс агуулдаг. R хэлний стандарт функцүүдийн олонх нь R хэл дээрээ бичигдсэн бөгөөд нэмэлтээр [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээрх код оруулан ажиллуулж болдог. Өндөр мэдлэг чадвартай хэрэглэгчид C, C++,<ref>{{cite journal|url=http://www.jstatsoft.org/v40/i08|title=Rcpp: Seamless R and C++ Integration|first1=Dirk|last1=Eddelbuettel|first2=Romain|last2=Francois|journal=[[Journal of Statistical Software]]|volume=40|issue=8|year=2011|doi=10.18637/jss.v040.i08}}</ref> [[Java]],<ref>{{cite web|title=Calling R from Java|first=Duncan|last=Temple Lang|url=http://www.nuiton.org/attachments/168/RFromJava.pdf|date=6 November 2010|accessdate=18 September 2013|publisher=Nuiton}}</ref> [[.NET Фрэймворк|.NET]]{{refn| .NET Framework * {{cite web |title=Making GUIs using C# and R with the help of R.NET |url = http://psychwire.wordpress.com/2011/06/19/making-guis-using-c-and-r-with-the-help-of-r-net/}} * {{cite web |title=R.NET homepage |url=http://rdotnet.codeplex.com/ |access-date=2017-05-18 |archive-date=2015-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151013020201/http://rdotnet.codeplex.com/ |url-status=dead }} * {{cite conference |url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |title=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |last1=Haynold |first1=Oliver M. |date=April 2011 |conference=R/Finance 2011 |conference-url=http://www.rinfinance.com/RinFinance2011/agenda/ |publisher= |book-title= |pages= |location=Chicago, IL, USA |id= }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-31 05:13:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-27 23:53:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-25 04:34:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-22 00:43:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-19 00:19:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-16 01:14:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-13 00:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-10 01:11:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-07 00:12:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-04 01:07:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-30 23:49:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-28 01:35:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-25 00:08:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-22 00:37:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-18 23:54:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-16 01:14:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-13 00:14:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-10 00:40:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-09 01:15:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-30 00:38:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-27 00:13:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-24 00:21:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-20 23:36:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-18 00:41:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-14 23:39:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-12 00:42:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-09 00:06:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-06 00:39:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-02 23:33:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-30 00:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-26 23:38:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-24 00:34:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-23 18:36:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-20 20:14:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-04 03:21:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-31 23:46:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-29 01:12:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 23:40:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 15:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-20 22:50:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-17 23:46:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-14 22:54:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-11 23:57:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-08 23:22:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-05 23:40:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-02 22:48:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-27 23:49:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-24 22:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-21 23:32:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-18 23:02:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-15 23:30:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-12 22:45:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-09 23:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-06 23:31:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-03 22:53:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-31 23:53:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-28 22:54:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-25 23:32:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-22 23:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-19 23:35:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-16 22:55:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 23:22:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 03:16:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-10 04:04:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-05 22:44:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-02 21:42:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-31 00:40:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-27 22:10:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-24 22:29:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-21 21:38:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-18 22:42:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-15 21:36:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-12 22:21:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 22:02:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 03:45:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-05 21:09:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-02 19:51:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-25 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-21 23:47:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-15 18:28:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-12 17:33:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-09 18:20:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-06 17:56:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-03 18:15:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-31 17:30:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-28 18:41:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-25 18:26:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-22 19:11:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 17:21:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 11:24:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 02:49:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-14 21:41:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 20:40:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 14:14:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 07:33:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-07 22:30:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-04 21:50:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-01 21:57:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-28 22:26:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-25 21:31:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-22 22:20:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-19 21:38:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-17 02:50:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-13 22:36:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-10 22:11:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-07 23:03:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 22:07:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 15:38:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-01 16:55:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-29 15:32:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 16:17:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 05:15:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-23 08:15:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-20 00:58:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-16 23:37:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-14 01:18:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-10 23:56:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-08 00:11:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-05 00:39:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-01 23:58:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-30 00:38:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 23:52:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 09:26:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-23 08:56:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-20 08:08:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-17 09:00:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-13 02:17:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 12:20:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 07:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 03:51:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-11 22:54:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-09 17:17:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 22:40:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 15:10:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 05:45:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 21:39:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 08:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-23 17:13:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 20:09:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 00:21:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-19 00:48:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-17 00:06:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 12:49:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 04:39:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 09:35:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 00:55:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-12 01:56:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-09 01:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-06 02:10:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-04 21:26:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-29 00:04:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-26 00:51:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-23 00:06:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-20 02:24:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-17 00:55:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-14 00:10:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-11 00:45:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-08 00:19:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-05 00:52:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-01 23:56:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-29 01:00:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-26 00:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-23 00:44:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 23:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 21:44:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 19:51:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 17:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 16:01:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 14:02:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 12:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 10:14:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 08:24:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 06:31:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 04:38:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 02:34:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-17 22:09:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-07 21:38:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-04 20:50:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-01 22:11:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-29 20:49:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-26 21:49:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-23 21:06:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-20 21:41:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-17 20:54:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-14 21:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-11 20:48:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-08 21:41:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 20:55:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 14:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 07:26:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 01:27:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-01 22:19:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-26 23:16:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-23 22:32:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-20 22:59:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-17 22:13:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-14 23:11:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-11 22:21:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-08 22:50:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-05 22:25:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-02 23:03:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-30 22:09:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-29 19:19:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-24 22:21:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 22:54:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 17:03:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-18 17:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 17:33:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 11:02:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-11 21:07:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-08 21:55:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-05 21:02:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-02 21:53:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-30 21:14:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-27 21:46:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-24 20:59:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-21 22:01:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-18 21:06:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-15 21:41:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-12 21:15:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-09 22:36:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-06 21:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-03 21:52:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-30 20:59:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-27 21:53:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-24 21:25:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 21:36:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 15:16:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-18 15:56:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-15 15:31:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-12 16:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-09 17:02:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-06 18:17:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-20 23:39:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-18 22:35:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-08 00:12:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-05 00:41:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-01 23:54:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-29 01:10:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-26 00:54:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-23 00:42:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-20 00:16:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-17 00:39:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-13 23:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-11 01:00:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-07 23:55:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-05 00:50:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-02 00:13:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-30 00:43:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-27 00:02:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-24 00:51:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-20 23:52:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-18 00:48:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 23:48:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 19:34:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 14:52:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 12:21:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 09:07:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-10 16:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-07 15:01:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-04 16:35:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-31 09:33:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-28 12:22:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-25 09:51:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-22 09:58:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-17 13:54:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-14 14:33:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-11 13:16:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-08 15:15:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-05 13:29:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-02 14:31:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-29 14:02:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-26 13:52:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-24 18:03:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-20 11:07:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-17 11:47:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-14 11:19:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-11 11:45:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-08 10:54:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-05 11:53:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-02 10:48:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-30 11:46:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-27 11:12:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-24 11:42:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-21 11:41:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-18 12:34:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-15 11:55:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-12 10:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-09 11:53:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-08 10:54:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-07 08:13:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-06 00:38:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-04 23:27:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-02 01:42:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-29 00:14:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-26 01:43:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-23 00:59:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-20 00:07:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-17 00:48:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-14 00:20:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-11 00:57:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-07 20:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-04 18:23:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-01 20:05:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-29 19:22:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-27 03:09:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 17:56:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 05:41:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-22 02:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-21 08:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 14:08:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 01:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-19 12:23:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-18 12:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-17 20:04:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-14 21:51:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-11 21:02:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-08 21:37:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-05 20:47:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-02 21:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-28 21:02:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-25 21:36:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-22 21:10:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-19 21:40:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-16 21:01:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-13 21:44:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-10 20:53:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-07 21:24:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-04 20:40:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-01 21:47:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 19:37:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 03:10:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-28 03:40:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-27 08:11:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-26 15:41:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-25 23:48:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 23:22:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 03:04:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-23 10:42:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-22 16:16:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-21 15:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 20:27:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 05:13:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-19 13:05:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-18 13:06:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 16:34:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 00:43:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-16 09:14:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-13 01:25:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-10 07:39:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-07 00:41:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-04 00:02:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-01 00:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-28 23:55:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-26 00:48:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-22 23:59:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-20 00:42:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-16 23:59:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-14 00:46:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-10 23:47:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-08 01:13:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-05 00:45:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-01 23:52:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-29 01:02:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-25 23:51:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-23 00:47:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-20 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-17 00:36:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-13 23:55:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-11 00:55:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-07 23:50:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-05 19:50:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-02 00:06:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-30 01:23:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-26 23:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-24 01:20:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-20 23:50:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-18 00:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-15 00:08:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-12 00:39:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-08 23:53:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-06 01:17:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-02 23:50:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-30 01:05:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 23:46:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 05:10:10 InternetArchiveBot }} }} болон [[Python]] зэрэг хэл дээр R хэлний объект уруу шууд хандаж ажиллах код бичдэг.<ref name="SASvsR">{{cite web|url=https://intellipaat.com/blog/choosing-between-sas-r-and-python-for-big-data-solution/|title=Choosing between SAS, R and Python for Big Data Solution - Intellipaat Blog|first=|last=Intellipaat|work=intellipaat.com|accessdate=2 December 2016}}</ref> Статистик тооцооллын бусад хэлнүүдээс ялгарах гол давуу тал бол R хэлний [[Объект хандалтат програмчлал|объект-хандалтат]] чанар бөгөөд энэ нь S хэлнээс түүнд дамжсэн билээ. R хэлний бас нэг онцлог lexical scoping зарчмыг хэрэгжүүлсэн явдал юм.<ref>{{cite journal|last=Jackman|first=Simon|title=R For the Political Methodologist|journal=The Political Methodologist|volume=11|issue=1|pages=20–22|date=Spring 2003|publisher=Political Methodology Section, [[American Political Science Association]]|url=http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|format=PDF|accessdate=2006-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060721143309/http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|archivedate=2006-07-21}}</ref> Түүний өөр нэг давуу тал бол математикийн тэмдэгт агуулсан, хэвлэлийн шаардлагад нийцэх график диаграм байгуулдаг явдал юм. Мөн нэмэлт багцуудын тусламжтай динамик болон интерактив график диаграм ч байгуулах боломжтой.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|title=CRAN Task View: Graphic Displays & Dynamic Graphics & Graphic Devices & Visualization|publisher=The Comprehensive R Archive Network|accessdate=2011-08-01|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926233106/https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|url-status=dead}}</ref> R програм өөрийн баримт бичиг боловсруулалтын [[LaTeX]] төст Rd гэх форматтай.<ref name="R_Rd">{{cite web|title=Rd format|url=http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|website=hep.by|accessdate=9 February 2016|archive-date=13 Есдүгээр сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180913185536/http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|url-status=dead}}</ref> == Програмчлалын зүгээс онцлох зүйлс == R нь шууд хөрвүүлэгдэн ажилладаг хэл бөгөөд хэрэглэгчид түүнийг командын мөрний хөрвүүлэгчээр дамжуулж ашигладаг. Хэрэв хэрэглэгч R хэлний командын мөрөнд <code>2+2</code> гэж бичээд enter дарвал компьютер доор үзүүлсэн шиг 4 гэсэн хариу өгнө:<source lang="rout"> > 2+2 [1] 4 </source>R програм энэ тооцоог тус бүр нэг элементтэй хоёр векторын нийлбэр гэж ойлгох тул үр дүн нь нэг элементтэй вектор байна. <code>[1]</code> угтвар векторын эхний элемент хэвлэгдсэнийг илтгэнэ (энэ нь тооцооны үр дүн олон мөр дамнан хэвлэгдэх үед илүү ашиг тустай байдаг). APL , MATLAB зэрэгтэй адил R хэл матриц дээрх арифметик үйлдлүүдийг дэмждэг. R-ын [[Өгөгдлийн бүтэц|өгөгдлийн бүтцэд]] вектор, матриц, массив, датафрейм (өгөгдлийн сангийн хүснэгттэй төстэй), лист зэрэг багтдаг.<ref>{{cite book|last=Dalgaard|first=Peter|title=Introductory Statistics with R|year=2002|publisher=Springer-Verlag|location=New York, Berlin, Heidelberg|isbn=0387954759|pages=10–18, 34}}</ref> Эдгээр объектуудаас гадна регрессийн загвар, хугацаан цуваа болон гео-орон зайн координат зэрэг өөр бусад төрлийн объектууд байдаг. Мөн хэрэглэгч өөрөө шинээр объектын класс тодорхойлж ашиглах боломжтой. Скаляр төрлийн өгөгдлийн хувьд энэ нь бие даасан өгөгдлийн бүтэц болдоггүй.<ref>{{cite journal|last=Ihaka|first=Ross|last2=Gentlman|first2=Robert|date=Sep 1996|title=R: A Language for Data Analysis and Graphics|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/R-paper.pdf|journal=Journal of Computational and Graphical Statistics|publisher=American Statistical Association|volume=5|issue=3|pages=299–314|doi=10.2307/1390807|accessdate=2014-05-12}}</ref> Үүний оронд скаляр утгыг нэг урттай вектор гэж үздэг.<ref>{{Cite web|url=http://adv-r.had.co.nz/Data-structures.html|title=Data structures · Advanced R.|website=adv-r.had.co.nz|access-date=2016-09-26}}</ref> R нь зарим функцийн хувьд функц бүхий [[процедур хандалтат програмчлал]] болон ерөнхий функц бүхий [[объект хандалтат програмчлал]]<nowiki/>ын аль алийг дэмждэг. Ерөнхий функц нь түүний аргументаар дамжин ирсэн объектын классаас хамааран ажилладаг. Өөрөөр хэлбэл ерөнхий функц объектын классыг ялгаад улмаар харгалзах функц уруу замчилж өгдөг. Жишээлбэл <code>print</code> нэртэй ерөнхий функц ашиглан бараг бүх төрлийн объектын утгыг хэвлэх тушаалыг  <code>print(objectname)</code>  хэлбэрээр өгч болдог.<ref name="help_print">{{cite web|last1=R Core Team|title=Print Values|url=https://stat.ethz.ch/R-manual/R-devel/library/base/html/print.html|website=R Documentation|publisher=R Foundation for Statistical Computing|accessdate=30 May 2016}}</ref> == Багц == R програмын боломж бололцоог хэрэглэгчдийн үүсгэсэн ''багц'' нэмж суулгах замаар жишээлбэл мэргэжлийн статистикийн арга техник, график төхөөрөмж (тухайлбал ggplot2 багц, зохиогч нь Hadley Wickham), импорт/экспортын боломжууд, тайлан гаргах хэрэгсэл (knitr, Sweave) гэх мэтээр өргөтгөх боломжтой. Тэдгээр багцууд голдуу R заримдаа [[Java]], [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээр бичигдсэн байдаг.{{citation needed|date=January 2016}} R програмын суулгацад агуулагдах үндсэн багцуудаас гадна Comprehensive R Archive Network (CRAN),<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/|title=The Comprehensive R Archive Network|publisher=}}</ref> Bioconductor, Omegahat,<ref>{{cite web|url=http://www.omegahat.net/|title=Omegahat.net|publisher=Omegahat.net|date=|accessdate=2016-09-09}}</ref> GitHub болон бусад агуулахуудад (2017 оны 4 сарын байдлаар) 10500 нэмэлт багц байна.{{refn| packages available from repositories * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} * {{Cite web|url = http://www.rdocumentation.org/|title = <nowiki>Search all R packages and function manuals | Rdocumentation</nowiki>|date = 2014-06-16|accessdate = 2014-06-16|website = Rdocumentation|publisher = }} }} == Гол үе шатууд == R програмын өөрчлөлтийн түүхчилсэн жагсаалт CRAN дээр хадгалагдаж байдаг.<ref name="RNews">Changes in versions 3.0.0 onward: </ref> Тэдгээрээс заримыг онцлон дор жагсаав. {| class="wikitable" |- ! Release ! Date ! Description |- ! 0.16 | |This is the last [[Alpha test|alpha]] version developed primarily by Ihaka and Gentleman. Much of the basic functionality from the "White Book" (see [[S (programming language)#History|S history]]) was implemented. The mailing lists commenced on April 1, 1997. |- ! 0.49 | style="white-space:nowrap;"|1997-04-23 | This is the oldest [[Source code|source]] release which is currently available on CRAN.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/src/base/R-0/|title=Index of /src/base/R-0|publisher=}}</ref> CRAN is started on this date, with 3 mirrors that initially hosted 12 packages.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/1997/000001.html|title=ANNOUNCE: CRAN|publisher=}}</ref> Alpha versions of R for Microsoft Windows and the [[classic Mac OS]] are made available shortly after this version.{{citation needed|reason=the CRAN announcement does not specifically mention Windows or Mac OS|date=October 2015}} |- ! 0.60 | 1997-12-05 | R becomes an official part of the [[GNU Project]]. The code is hosted and maintained on [[Concurrent Versions System|CVS]]. |- ! 0.65.1 | style="white-space:nowrap;"|1999-10-07 | First versions of update.packages and install.packages functions for downloading and installing packages from CRAN.<ref>https://cran.r-project.org/src/base/NEWS.0</ref> |- ! 1.0 | 2000-02-29 | Considered by its developers stable enough for production use.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/2000/000127.html|title=R-1.0.0 is released|author=Peter Dalgaard|accessdate=2009-06-06}}</ref> |- ! 1.4 | 2001-12-19 | S4 methods are introduced and the first version for [[macOS|Mac OS X]] is made available soon after. |- ! 2.0 | 2004-10-04 | Introduced [[lazy loading]], which enables fast loading of data with minimal expense of system memory. |- ! 2.1 | 2005-04-18 | Support for [[UTF-8]] encoding, and the beginnings of [[internationalization and localization]] for different languages. |- ! 2.11 | 2010-04-22 | Support for Windows 64 bit systems. |- ! 2.13 | 2011-04-14 | Adding a new compiler function that allows speeding up functions by converting them to byte-code. |- ! 2.14 | 2011-10-31 | Added mandatory namespaces for packages. Added a new parallel package. |- ! 2.15 | 2012-03-30 | New load balancing functions. Improved serialization speed for long vectors. |- ! 3.0 | 2013-04-03 | Support for numeric index values 2³¹ and larger on 64 bit systems. |} == Интерфейсүүд == Хамгийн өргөн хэрэглэгддэг R хэлний график интерфэйс бүхий хөгжүүлэлтийн цогц орчин бол RStudio юм. Үүнтэй ижил төстэй интерфэйс гэвэл R Tools for Visual Studio програмыг нэрлэж болно. R хэлэнд зориулагдсан интерфейст мөн Crackle GUI, R Commander, RKWard багтана. Өргөн хэрэглэгддэг зарим редактор R хэлийг дэмждэг. Тухайлбал Eclipse,<ref>{{cite web|url=http://www.walware.de/goto/statet|title=StatET for R|author=Unknown|access-date=2017-05-18|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926134541/http://www.walware.de/goto/statet|url-status=dead}}</ref> Emacs, Кейт,<ref>{{cite web|url=http://kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|title=Syntax Highlighting|publisher=Kate Development Team|accessdate=2008-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080707062903/http://www.kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|archivedate=2008-07-07|url-status=dead}}</ref> LyX.<ref>{{cite web|url=http://wiki.lyx.org/LyX/LyxWithRThroughSweave|title=LyX with R through Sweave|author=Paul E. Johnson and Gregor Gorjanc|accessdate=2017-04-04}}</ref> Notepad++,<ref>{{cite web|url=http://sourceforge.net/projects/npptor/|title=NppToR: R in Notepad++|publisher=sourceforge.net|accessdate=2013-09-18|date=8 May 2013}}</ref> WinEdt,<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/packages/RWinEdt/index.html|title=RWinEdt: R Interface to 'WinEdt'|author=Uwe Ligges|accessdate=2017-04-04}}</ref> Tinn-Р.<ref>{{cite web|url=http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|title=Tinn-R|accessdate=2017-04-04|archive-date=2015-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713103753/http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|url-status=dead}}</ref> R хэлийг [[Python]],<ref>{{cite web|url=http://rpy.sourceforge.net|title=A simple and efficient access to R from Python|accessdate=18 September 2013|date=21 October 2012|first=Laurent|last=Gautier}}</ref> Perl,<ref>{{cite web|url=https://metacpan.org/module/Statistics::R|title=Statistics::R - Perl interface with the R statistical program - metacpan.org|author=Florent Angly|publisher=}}</ref> Ruby,<ref>{{cite web|url=https://github.com/alexgutteridge/rsruby|title=GitHub - alexgutteridge/rsruby: Ruby - R bridge.|author=alexgutteridge|work=GitHub}}</ref> F#<ref>{{cite web|url=http://bluemountaincapital.github.io/FSharpRProvider/|title=F# R Type Provider|author=BlueMountain Capital|publisher=}}</ref> , Julia<ref>{{cite web|url=https://github.com/JuliaInterop/RCall.jl}}</ref> зэрэг хэд хэдэн скрипт хэлнээс хандаж ашиглах боломжтой байдаг. == useR! хурал == R хэрэглэгчдийн албан ёсны жил тутмын цугларалт бол  "[https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html useR!]" юм.<ref name="user">"useR!"</ref> Үүний анхны арга хэмжээ [https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/ useR! 2004] 2004 оны тав дугаар сард Австри улсын [[Вена]] хотноо зохион байгуулагдсан.<ref>{{cite web|url=http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|title=useR! 2004 - The R User Conference|accessdate=2013-09-18|date=27 May 2004|archive-date=2013-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|url-status=dead}}</ref> Уг арга хэмжээ 2005 онд өнжсөнөөс хойш жил бүр Европ болон Хойд Америкт ээлжлэн зохион байгуулагдаж байна.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/conferences.html|title=R-related Conferences|author=R Project|date=9 August 2013|accessdate=2013-09-18|archive-date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html|url-status=dead}}</ref> Дараагийн хурлуудыг дор жагсаав: * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2006/ useR! 2006, Vienna, Austria] * [https://web.archive.org/web/20161031082351/http://user2007.org/ useR! 2007, Ames, Iowa, USA] * [https://web.archive.org/web/20170603005926/http://www.statistik.uni-dortmund.de/useR-2008/ useR! 2008, Dortmund, Germany] * [https://web.archive.org/web/20161206224014/http://math.agrocampus-ouest.fr/infoglueDeliverLive/evenements/useR2009 useR! 2009, Rennes, France] * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2010/ useR! 2010, Gaithersburg, Maryland, USA] * [https://web.archive.org/web/20170421113054/http://web.warwick.ac.uk/statsdept/useR-2011/ useR! 2011, Coventry, United Kingdom] * [https://web.archive.org/web/20161103201807/http://biostat.mc.vanderbilt.edu/wiki/Main/UseR-2012 useR! 2012, Nashville, Tennessee, USA] * [https://web.archive.org/web/20161103062642/http://www.edii.uclm.es/~useR-2013// useR! 2013, Albacete, Spain] * [https://web.archive.org/web/20190107054408/http://user2014.stat.ucla.edu/ useR! 2014, Los Angeles, California, USA] * [http://user2015.math.aau.dk// useR! 2015, Aalborg, Denmark] *[https://user2016.r-project.org// useR! 2016, Stanford, California, USA] * [http://user2017.brussels/ useR! 2017, Brussels, Belgium] *[https://user2018.r-project.org/ useR! 2018, Brisbane, Australia] *[https://web.archive.org/web/20191202142748/http://www.user2019.fr/ useR! 2019, Toulouse, France] *[https://user2020.r-project.org/ useR! 2020, St. Louis, Missouri, USA] == R сэтгүүл == ''R сэтгүүл'' нь R төслийн нээлттэй хандалттай, хөндлөнгийн хяналттай сэтгүүл юм. Энд R програмын хэрэглээ болон хөгжүүлэлт тухайлбал R хэлний багц, програмчлалын зөвлөмж, мэдээ зэрэг зүйлс хэвлэгддэг. == SAS, SPSS болон Stata програмуудтай харьцуулахад == R програмыг SAS, SPSS, Stata зэрэг өргөн тархсан статистикийн програмуудтай нарийвчлан харьцуулах нь зүйтэй.<ref>{{cite web|url=http://www.burns-stat.com/pages/Tutor/R_relative_statpack.pdf|title= Comparison of R to SAS, Stata and SPSS|first=Patrick|last=Burns|date=27 February 2007|accessdate=2013-09-18}}</ref> R нь статистикийн програмуудын харьцуулалт дээр статистикийн шилдэг програмуудтай хамт тэргүүн эгнээнд жагсдаг. ''New York Times'' сонины 2009 оны 1 дүгээр сарын дугаарт өгөгдөл шинжээчдийн дунд R програм хүлээн зөвшөөрөгдөхийн зэрэгцээ SAS зэрэг арилжааны чанартай статистикийн програмын зах зээлд болзошгүй аюул учруулж буй талаар нийтлэл хэвлэгдсэн байдаг.{{refn | R as competition for commercial statistical packages * {{cite news| url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=Data Analysts Are Mesmerized by the Power of Program R: [Business/Financial Desk] | date=2009-01-07}} * {{cite news| url=http://bits.blogs.nytimes.com/2009/01/08/r-you-ready-for-r/ | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=R You Ready for R? | date=2009-01-08}} }} == Жишээ == === Бичигдэх хэлбэр === Дараах жишээнд уг [[Синтакс|хэлний бичигдэх хэлбэр]] болон командын мөрнөөс ажиллах байдлыг харууллаа.{{citation needed|date=January 2016}} R хэлэнд утга оноох оператор болох = тэмдэгтийн оронд <- хоёр тэмдэгтээс тогтох сумыг өргөн хэрэглэдэг.<ref>{{cite web|author=R Development Core Team|title=Assignments with the = Operator|url=https://developer.r-project.org/equalAssign.html|accessdate=14 June 2012}}</ref><source lang="rout"> > x <- c(1,2,3,4,5,6) # Create ordered collection (vector) > y <- x^2 # Square the elements of x > print(y) # print (vector) y [1] 1 4 9 16 25 36 > mean(y) # Calculate average (arithmetic mean) of (vector) y; result is scalar [1] 15.16667 > var(y) # Calculate sample variance [1] 178.9667 > lm_1 <- lm(y ~ x) # Fit a linear regression model "y = f(x)" or "y = B0 + (B1 * x)" # store the results as lm_1 > print(lm_1) # Print the model from the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Coefficients: (Intercept) x -9.333 7.000 > summary(lm_1) # Compute and print statistics for the fit # of the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Residuals: 1 2 3 4 5 6 3.3333 -0.6667 -2.6667 -2.6667 -0.6667 3.3333 Coefficients: Estimate Std. Error t value Pr(>|t|) (Intercept) -9.3333 2.8441 -3.282 0.030453 * x 7.0000 0.7303 9.585 0.000662 *** --- Signif. codes: 0 ‘***’ 0.001 ‘**’ 0.01 ‘*’ 0.05 ‘.’ 0.1 ‘ ’ 1 Residual standard error: 3.055 on 4 degrees of freedom Multiple R-squared: 0.9583, Adjusted R-squared: 0.9478 F-statistic: 91.88 on 1 and 4 DF, p-value: 0.000662 > par(mfrow=c(2, 2)) # Request 2x2 plot layout > plot(lm_1) # Diagnostic plot of regression model </source>[[Файл:Plots_from_lm_example.svg]] === Функцийн бүтэц === Хэрэглэгчийн функц зохиоход хялбар байдал нь R хэлний нэг давуу тал юм. Функцийн бие доторх объект функцийн дотоод хувьсагч болохын зэрэгцээ функцийн буцаах утга өгөгдлийн аль ч төрөл хэлбэрт байж болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.statmethods.net/management/userfunctions.html|title=Quick-R: User-Defined Functions|first=Robert|last=Kabacoff|year=2012|accessdate=2013-10-28|website=statmethods.net}}</ref> Функцийн бүтцийг харуулсан жишээг дор өгөв:<source lang="r"> functionname <- function(arg1, arg2, ... ){ # функцийн нэр болон аргументуудыг зарлаж байна statements # тушаалууд return(object) # object объектыг функцийн утга болгон буцааж байна } sumofsquares <- function(x){ # хэрэглэгчийн үүсгэсэн функц return(sum(x^2)) # x векторын элементүүдийн квадратуудын нийлбэрийг буцааж байна } </source><source lang="rout"> > sumofsquares(1:3) [1] 14 </source> === Mandelbrot олонлог === R хэл дээрх дараах богинохон код ''c'' комплекс тогтмолын янз бүрийн утганд харгалзах ''z'' = ''z''² + ''c'' тэгшитгэлийн эхний 20 итерацаар Mandelbrot олонлогийг дүрслэн үзүүлнэ. Мөн энэ жишээ дараах зүйлсийг харуулна: * энд caTools багцын хэрэглээ * [[комплекс тоо]]<nowiki/>н дээрх үйлдэл * тоон элементүүдээс тогтох олон хэмжээст массивын хэрэглээ (<code>C</code>, <code>Z</code> , <code>X</code>).<source lang="r"> install.packages("caTools") # багц суулгах тушаал library(caTools) # write.gif функц ашиглахаар харгалзах багцыг дуудаж байна jet.colors <- colorRampPalette(c("#00007F", "blue", "#007FFF", "cyan", "#7FFF7F", "yellow", "#FF7F00", "red", "#7F0000")) dx <- 400 # урт dy <- 400 # өргөн C <- complex( real=rep(seq(-2.2, 1.0, length.out=dx), each=dy ), imag=rep(seq(-1.2, 1.2, length.out=dy), dx ) ) C <- matrix(C,dy,dx) # комплекс тоонуудыг матриц хэлбэрт шилжүүлэх Z <- 0 # Z хувьсагчид 0 утга оноох X <- array(0, c(dy,dx,20)) # гаралтанд ашиглах 3 хэмжээст массивыг үүсгэж байна for (k in 1:20) { # 20 итерац бүхий давталт Z <- Z^2+C # итерац X[,,k] <- exp(-abs(Z)) # үр дүнг хадгалах } write.gif(X, "Mandelbrot.gif", col=jet.colors, delay=900) </source>[[Файл:Mandelbrot_Creation_Animation.gif|400x400px]] == Санал болгох бусад мэдээлэл == * [[wikisource:en:Comparison of numerical analysis software|Comparison of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:Comparison of statistical packages|Comparison of statistical packages]] * [[wikisource:en:List of numerical analysis software|List of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:List of statistical packages|List of statistical packages]] * [[wikisource:en:Programming with Big Data in R|Programming with Big Data in R]] (pbdR)<ref>{{cite web|author=Ostrouchov, G., Chen, W.-C., Schmidt, D., Patel, P.|title=Programming with Big Data in R|year=2012|url=http://r-pbd.org/}}</ref> * [[wikisource:en:Rmetrics|Rmetrics]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|GNU R|R}} * [https://www.r-project.org/ R төслийн албан ёсны веб сайт] * [https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-release/R-intro.html An Introduction to R] * [https://www.r-project.org/doc/bib/R-books.html R books], has extensive list (with brief comments) of R-related books * [http://www.r-bloggers.com/ R-bloggers], a daily news site about R, with 10,000+ articles, tutorials and case-studies, contributed by over 450 R bloggers. * [https://web.archive.org/web/20121206104812/http://rgm3.lab.nig.ac.jp/RGM/ The R Graphical Manual], a collection of R graphics from all R packages, and an index to all functions in all R packages * [http://rseek.org R seek], a custom frontend to Google search engine, to assist in finding results related to the R language * [https://web.archive.org/web/20061004131509/http://addictedtor.free.fr/graphiques/index.php R Graph Gallery] == Ашигласан материал == {{Reflist|3}} [[Ангилал:Статистикийн программчлалын хэл]] [[Ангилал:Чөлөөт статистикийн программ хангамж]] [[Ангилал:Чөлөөт тоон программ хангамж]] [[Ангилал:GNU багц]] mzcrb0zibmmayzsk28jpbpupp89lzhx 0 91008 864134 590762 2026-07-31T00:43:39Z EmausBot 7864 исправление двойного перенаправления на [[Дорнод Пиреней]] 864134 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Дорнод Пиреней]] 0edtdkl5xx6rj5azlbca7j556iqsf44 0 91075 864211 864043 2026-07-31T11:10:07Z Kontributor 2K 89027 [[Special:Contributions/RespectiveDuck781|RespectiveDuck781]] ([[User talk:RespectiveDuck781|Яриа]]) хэрэглэгчийн [[Special:Diff/864043|864043]] sockpuppetry 864211 wikitext text/x-wiki {{short description|Administrative region of France}} {{Инфобокс суурин | official_name = Бургунд-Франш-Конте | native_name = {{native name|fr|Bourgogne-Franche-Comté}} | native_name_lang = fr | settlement_type = [[Францын мужууд|Муж]] | image_skyline = {{Photomontage |border=0 |size=275 |spacing=2 |color=none | photo1a = Besançon, la cathédrale Saint-Jean ; portail nord.jpg | photo2a = Vue panoramique de Dijon 07.jpg | photo2b = Théâtre Lons Saunier 7.jpg | photo3a = Nevers - Pont de Loire 2.jpg}} | image_caption = | image_flag = Flag_of_the_region_Bourgogne-Franche-Comté.svg | flag_size = 120px | image_shield = Blason région fr Bourgogne-Franche-Comté.svg | shield_size = | image_blank_emblem = Bourgogne-Franche-Comté 2016.svg | blank_emblem_type = [[Брэнд тэмдэг]] | blank_emblem_size = | image_map = Bourgogne-Franche-Comté in France 2016.svg | map_caption = | motto = | coordinates = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flagu|Франц}} | seat_type = Мужийн зөвлөлийн байршил | seat = [[Безансон]] | seat1_type = [[Францын префектур|Префектур]] | seat1 = [[Дижон]] | parts_type = [[Францын департаментууд|Департамент]] | parts_style = list | parts = 8 | p1 = {{flag|Ду|logo}} (25) | p2 = {{flag|Дээд Сон|logo}} (70) | p3 = {{flag|Йон|logo}} (89) | p4 = {{flag|Кот-д’Ор|logo}} (21) | p5 = {{flag|Ньевр|logo}} (58) | p6 = {{flag|Сон-е-Луар|logo}} (71) | p7 = {{flag|Теритуар де Белфор|logo}} (90) | p8 = {{flag|Юра (департамент)|logo}} (39) | p9 = | p10 = | p11 = | p12 = | p13 = | p14 = | leader_party = [[Социалист Нам (Франц)|PS]] | leader_title = [[Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч (Франц)|Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Жером Дюрен]] | leader_name1 = Виолен Демаре | leader_title1 = [[Префект (Франц)|Префект]] | area_footnotes = | area_total_km2 = 47783 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 6-д | population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +02:00 | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-22}}</ref> |demographics1_title1 = Нийт |demographics1_info1 = €81.712 тэрбум | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох |demographics1_info2 = €29,200 | website = {{URL|www.bourgognefranchecomte.fr}} | iso_code = FR-BFC | footnotes = }} '''Бургунд-Франш-Конте''' ({{lang-fr|Bourgogne-Franche-Comté}} [{{IPA|buʁgɔɲ fʁãʃ kɔ̃te}}]) нь [[Франц|Франц Улсын]] [[Муж (Франц)|муж]] бөгөөд 2016 оны нэгдүгээр сарын 1-нд хуучин байсан [[Бургунд]] ба [[Франш-Конте]] мужууд нэгдсэнээр бий болсон юм. Мужийн төв нь [[Дижон|Дижон хот]]. Бургунд-Франш-Конте нь нийт 47.784 км² нутаг дэвсгэртэй ба үүгээрээ Францын мужуудыг газар нутгаар нь жагсаасан жагсаалтад тавдугаарт (далайн чанад дахь мужуудыг оруулахгүйгээр) бичигддэг. Нийт 2.818.338 хүн амтай (мэдээ: 2016 он) ба хүн амын тоогоороо сүүлээсээ гуравт орно. == Хотууд == Бургунд-Франш-Конте мужийн хамгийн олон хүн амтай хотуудын тоонд: {| class="wikitable sortable" |- ! Хот ! Хүн ам <br /><small>(Мэдээ: 2016)</small> ! Департамент |- | [[Дижон]] || style="text-align:right;"| 155,090 <small>(2016)</small> || [[Кот-д’Ор (департамент)|Кот-д’Ор]] |- | [[Безансон]] || style="text-align:right;"| 116,466 <small>(2016)</small> || [[Ду (департамент)|Ду]] |- | [[Белфор]] || style="text-align:right;"| 48,973 <small>(2016)</small> || [[Теритуар де Белфор]] |- | [[Шалон-сюр-Сон]] || style="text-align:right;"| 45,446 <small>(2016)</small> || [[Сон-е-Луар (департамент)|Сон-е-Луар]] |- | [[Осер]] || style="text-align:right;"| 34,846 <small>(2016)</small> || [[Йон (департамент)|Йон]] |- | [[Невер]] || style="text-align:right;"| 33,235 <small>(2016)</small> || [[Ньевр (департамент)|Ньевр]] |- | [[Макон]] || style="text-align:right;"| 33,427 <small>(2016)</small> || [[Сон-е-Луар (департамент)|Сон-е-Луар]] |- | [[Монбельяр]] || style="text-align:right;"| 25,304 <small>(2016)</small> || [[Ду (департамент)|Ду]] |- | [[Санс]] || style="text-align:right;"| 25,913 <small>(2016)</small> || [[Йон (департамент)|Йон]] |- | [[Доль]] || style="text-align:right;"| 23,579 <small>(2016)</small> || [[Юра (департамент)|Юра]] |- |} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Bourgogne-Franche-Comté}} * [https://www.bourgognefranchecomte.fr/ Бургунд-Франш-Конте мужийн албан ёсны цахим хуудас] {{Францын мужийн хөтлөгч загвар}} [[Ангилал:Бургунд-Франш-Конте| ]] [[Ангилал:Францын муж]] [[Ангилал:2016 онд байгуулагдсан]] el2k4r1rxyhqs76p29hbdm3d374w15k 0 105739 864127 864050 2026-07-30T15:53:06Z Enkhsaihan2005 64429 864127 wikitext text/x-wiki {{short description|Польшийн муж}} {{Инфобокс суурин | name = Баруун Померан муж | native_name = Województwo zachodniopomorskie | settlement_type = [[Польшийн мужууд|Муж]] | image_skyline = | image_blank_emblem = Pomorze Zachodnie.png | blank_emblem_type = [[Брэнд тэмдэг]] | blank_emblem_size = 120px | image_flag = POL_województwo_zachodniopomorskie_flag.svg | image_shield = POL województwo zachodniopomorskie COA.svg | image_map = West Pomeranian in Poland (+rivers).svg | map_caption = [[Польш]] дахь байршил. | image_map1 = Woj zachodniopomorskie adm.svg | map_caption1 = [[Повят|Тойргийн]] газрын зураг. | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{POL}} | seat_type = Нийслэл | seat = [[Шчецин]] | parts_type = [[Повят|Тойрог]] | parts = 3 хотын тойрог, 18 орон нутгийн тойрог | p1 = [[Кошалин]] | p2 = [[Свиноуйсьце]] | p3 = [[Шчецин]] | p4 = [[Бялогард тойрог]] | p5 = [[Вальц тойрог]] | p6 = [[Дравско тойрог]] | p7 = [[Голенюв тойрог]] | p8 = [[Грыфино тойрог]] | p9 = [[Грыфице тойрог]] | p10 = [[Камень тойрог]] | p11 = [[Колобжег тойрог]] | p12 = [[Кошалин тойрог]] | p13 = [[Лобез тойрог]] | p14 = [[Мыслибурз тойрог]] | p15 = [[Полице тойрог]] | p16 = [[Пыжице тойрог]] | p17 = [[Свидвин тойрог]] | p18 = [[Славно тойрог]] | p19 = [[Старгард тойрог]] | p20 = [[Хощно тойрог]] | p21 = [[Щецинек тойрог]] | governing_body = Гүйцэтгэх зөвлөл | leader_title1 = [[Польшийн воевода (1999 оноос)|Воевода]] | leader_name1 = [[Адам Рудавски]] | leader_title2 = [[Мужийн маршал|Маршал]] | leader_name2 = [[Ольгерд Геблевич]] | leader_title3 = [[Европын Парламент|ЕП]] | leader_name3 = [[Любуш ба Баруун Померан (Европын Парламентын тойрог)|Любуш ба Баруун Померан]] | coor_pinpoint = Шчецин | coordinates = {{coord|53|25|N|14|35|E|region:PL|display=inline,title}} | area_total_km2 = 22892.48 | total_type = | population_total = 1682003 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_urban = | population_blank1_title = | population_blank1 = | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +2 | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-29}}</ref> | demographics1_title1 = Нийт | demographics1_info1 = €30.031 тэрбум (2024) | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = €19,116 (2024) | blank_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2019) | blank_info_sec2 = 0.869<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/POL/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&years=2019|title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab|website=globaldatalab.org|language=en|access-date=2026-07-29|publisher=[[Радбудын Их Сургууль]]}}</ref><br/>{{color|Green|маш өндөр}} · [[Польшийн мужийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|11-т]] | blank1_name_sec2 = Үндсэн нисэх буудал | blank1_info_sec2 = [[Шчецин–Голенюв нисэх буудал]] | blank2_name_sec2 = [[Польшийн хурдны замууд|Хурдны зам]] | blank2_info_sec2 = [[File:A6-PL.svg|32px|link=Хурдны зам A6 (Польш)]] [[File:S3-PL.svg|32px|link=Хурдны зам S3 (Польш)]] [[File:S6-PL.svg|32px|link=Хурдны зам S6 (Польш)]] [[File:S10-PL.svg|32px|link=Хурдны зам S10 (Польш)]] [[File:S11-PL.svg|32px|link=Хурдны зам S11 (Польш)]] | iso_code = [[ISO 3166-2:PL|PL-32]]<Br>[[ISO 3166-1:PL|PL-ZP]] | registration_plate = [[Польшийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Z]] | website = [http://www.szczecin.uw.gov.pl szczecin.uw.gov.pl] | footnotes = }} '''Баруун Померан муж''' ({{lang-pl|Województwo zachodniopomorskie}}) нь [[Польш|Бүгд Найрамдах Польш Улсын]] 16 [[Воеводство (Польш)|мужийн]] нэг юм. Тус муж нь улсынхаа баруун хойд хэсэгт орших ба түүхэн [[Ар Померан]]ы бүх баруун хэсэг болон түүхэн [[Өмнөд Померан]]ы багахан хэсэг мөн түүнчлэн урьдны [[Ноймарк]]ийн бага шиг газар нутгийг багтаасан байна. Мужийн төв нь [[Шчецин]]. == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|West Pomeranian Voivodeship|Баруун Померан муж}} * [https://web.archive.org/web/20200708204947/http://bip.rbip.wzp.pl/artykul/urzad-marszalkowski-0 Баруун Померан мужийн маршалын албаны цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20220122210851/http://bip.rbip.wzp.pl/ Баруун Померан мужийн алба] {{Польшийн муж}} [[Ангилал:Өрнөд Померан муж| ]] [[Ангилал:Польшийн муж]] cus6vq9p2vbx9vahbe0ccg3lon3lq19 0 105755 864129 864049 2026-07-30T15:53:58Z Enkhsaihan2005 64429 864129 wikitext text/x-wiki {{short description|Польшийн муж}} {{Инфобокс суурин | name = Бага Польш муж | native_name = Województwo małopolskie | native_name_lang = pl | settlement_type = [[Польшийн мужууд|Муж]] | image_blank_emblem = Malopolska.svg | blank_emblem_type = [[Брэнд тэмдэг]] | blank_emblem_size = 120px | image_flag = POL województwo małopolskie 1 flag.svg | image_shield = POL województwo małopolskie COA.svg | image_map = File:Lesser Poland in Poland (+rivers).svg | map_caption = Польш дахь байршил | image_map1 = POL województwo małopolskie map marked.svg | map_caption1 = Тойргийн газрын зураг | coordinates = {{coord|50|3|41|N|19|56|18|E|region:PL-MA_type:adm1st|display=title,inline}} | coor_pinpoint = Краков | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{POL}} | seat_type = Нийслэл | seat = [[Краков]] | parts_type = [[Повят|Тойрог]] | parts = 3 хот, 19 орон нутгийн тойрог * | governing_body = Гүйцэтгэх зөвлөл | leader_title1 = [[Польшийн воевода (1999 оноос)|Воевода]] | leader_name1 = [[Кшиштоф Кленчар]] ([[Польшийн Ардын Нам|ПАН]]) | leader_title2 = [[Мужийн маршал|Маршал]] | leader_name2 = [[Лукаш Смолка]] ([[Эрх зүй ба Шударга ёс Нам|PiS]]) | leader_title3 = [[Европын Парламент|ЕП]] | leader_name3 = [[Бага Польш ба Светокришки (Европын Парламентын тойрог)|Бага Польш ба Светокришки]] | total_type = Нийт | area_total_km2 = 15108 | population_total = 3404863 | population_as_of = 2019 | population_density_km2 = auto | population_urban = 1641189 | population_blank1_title = Хөдөөгийн | population_blank1 = 1763674 | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-29}}</ref> | demographics1_title1 = Нийт | demographics1_info1 = €69.015 тэрбум (2024) | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = €20,794 (2024) | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +2 | blank_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2023) | blank_info_sec2 = 0.924<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/POL/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&years=2019 |title=Sub-national HDI - Subnational HDI |website=Global Data Lab |language=en |access-date=2026-07-29 |publisher=[[Радбудын Их Сургууль]] }}</ref><br/>{{color|green|маш өндөр}} · [[Польшийн мужийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|3-т]] | blank1_name_sec2 = Үндсэн нисэх буудал | blank1_info_sec2 = [[II Иохан Паул Краков олон улсын нисэх буудал|II Иохан Паул Краков]] | blank2_name_sec2 = [[Польшийн хурдны замууд|Хурдны зам]] | blank2_info_sec2 = [[File:A4-PL.svg|32px|link=Хурдны зам A4 (Польш)]] [[File:S7-PL.svg|32px|link=Хурдны зам S7 (Польш)]] | website = {{Official URL}} | footnotes = * 182 [[гмина]]д хуваагддаг | p1 = [[Краков]] | p2 = [[Новы Сонч]] | p3 = [[Тарнув]] | p4 = [[Бжеско тойрог]] | p5 = [[Бохня тойрог]] | p6 = [[Вадовице тойрог]] | p7 = [[Величка тойрог]] | p8 = [[Домброва тойрог]] | p9 = [[Горлице тойрог]] | p10 = [[Краков тойрог]] | p11 = [[Лиманова тойрог]] | p12 = [[Мехув тойрог]] | p13 = [[Мысленице тойрог]] | p14 = [[Новы Сонч тойрог]] | p15 = [[Новы Тарг тойрог]] | p16 = [[Олькуш тойрог]] | p17 = [[Освенцим тойрог]] | p18 = [[Прошовице тойрог]] | p19 = [[Суха тойрог]] | p20 = [[Тарнув тойрог]] | p21 = [[Татра тойрог]] | p22 = [[Хшанув тойрог]] | iso_code = [[ISO 3166-2:PL|PL-12]] | registration_plate = [[Польшийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|K]] }} '''Бага Польш муж''' ({{lang-pl|Województwo małopolskie}} [{{IPA|vɔjɛˈvut͡stfɔ mawɔˈpɔlskʲɛ}}]) нь [[Польш|Бүгд Найрамдах Польш Улсын]] 16 [[Воеводство (Польш)|мужийн]] нэг юм. Мужийн нийслэл нь [[Краков]]. Тус муж нь баруун талаараа [[Силези муж|Силезитэй]], умард талаараа [[Светокришки муж|Светокришкитэй]], зүүн талаараа [[Подкарпат муж|Подкарпат]] мужуудтай болон өмнө талаараа [[Словак|Словак Улстай]] хиллэдэг. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Lesser Poland Voivodeship|Бага Польш муж}} * [https://web.archive.org/web/20160711002400/http://www.malopolskie.pl/ Бага Польш мужийн цахим хуудас] == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{Commons category|Lesser Poland Voivodeship|Бага Польш муж}} {{Польшийн муж}} [[Ангилал:Бага Польш муж| ]] [[Ангилал:Польшийн муж]] kcun0lp8agcjx7d4t76r0rvi66k44u4 0 105758 864126 837548 2026-07-30T15:53:02Z Enkhsaihan2005 64429 864126 wikitext text/x-wiki {{Short description|Польшийн муж}} {{Инфобокс суурин | name = Доод Карпат муж | native_name = Województwo podkarpackie | settlement_type = [[Польшийн мужууд|Муж]] | image_skyline = | imagesize = 255px | image_flag = POL województwo podkarpackie flag.svg | image_shield = POL województwo podkarpackie COA.svg | shield_link = Доод Карпат мужийн сүлд | image_blank_emblem = Subcarpathian_Voivodeship_Logo.png | blank_emblem_type = Брэнд тэмдэг | image_map = Podkarpackie in Poland (+rivers).svg | map_caption = Польш дахь байршил | image_map1 = Podkarpackie Voivodeship administrative map.svg | map_caption1 = Захиргааны газрын зураг | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{POL}} | seat_type = Нийслэл | seat = [[Жешув]] | parts_type = [[Повят|Тойрог]] | parts = 4 хот, 21 орон нутгийн тойрог* | p1 = [[Кросно]] | p2 = [[Пшемысль]] | p3 = [[Жешув]] | p4 = [[Тарнобжег]] | p5 = [[Бещады тойрог]] | p6 = [[Бжозув тойрог]] | p7 = [[Дембица тойрог]] | p8 = [[Жешув тойрог]] | p9 = [[Кольбушова тойрог]] | p10 = [[Кросно тойрог]] | p11 = [[Ланьцут тойрог]] | p12 = [[Лежайск тойрог]] | p13 = [[Леско тойрог]] | p14 = [[Любачув тойрог]] | p15 = [[Мелец тойрог]] | p16 = [[Ниско тойрог]] | p17 = [[Пшеворск тойрог]] | p18 = [[Пшемысль тойрог]] | p19 = [[Ропчице-Сендзишув тойрог]] | p20 = [[Санок тойрог]] | p21 = [[Сталёва Вола тойрог]] | p22 = [[Стшижув тойрог]] | p23 = [[Тарнобжег тойрог]] | p24 = [[Ярослав тойрог]] | p25 = [[Ясло тойрог]] | governing_body = Гүйцэтгэх зөвлөл | leader_title1 = [[Польшийн воевода (1999 оноос)|Воевода]] | leader_name1 = [[Тереза ​​Кубас-Хул]] ([[Иргэний Индэр нам (Польш)|PO]]) | leader_title2 = [[Мужийн маршал|Маршал]] | leader_name2 = [[Władysław Ortyl]] ([[Эрх зүй ба Шударга ёс Нам|PiS]]) | leader_title3 = [[Европын Парламент|ЕП]] | leader_name3 = [[Доод Карпат (Европын Парламентын тойрог)|Доод Карпат тойрог]] | coor_pinpoint = Жешув | coordinates = {{Coord|50|2|1|N|22|0|17|E|region:PL-18_type:city(198,000)|display=inline}}<br/> Voivodeship: {{Coord|49|57|24|N|22|10|22|E|region:PL-PK_type:adm1st|display=title,inline}} | area_total_km2 = 17844 | total_type = Нийт | population_total = 2127462 | population_as_of = 2019 | population_density_km2 = auto | population_urban = 880947 | population_blank1_title = Хөдөөгийн | population_blank1 = 1246515 | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +2 | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat | access-date=2026-07-30 | archive-date=2023-02-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230227213552/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | url-status=live }}</ref> | demographics1_title1 = Нийт | demographics1_info1 = €32.683 тэрбум (2024) | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = €16,786 (2024) | blank_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2023) | blank_info_sec2 = 0.883<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web |title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/POL/?levels=1+4&years=2023&interpolation=0&extrapolation=0 |archive-date= |archive-url= |url-status= |website=globaldatalab.org |publisher=[[Радбудын Их Сургууль]] |access-date=2026-07-30 |language=en}}</ref><br/>{{color|#090|маш өндөр}} · [[Польшийн мужийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|9-д]] | blank1_name_sec2 = Үндсэн нисэх буудал | blank1_info_sec2 = [[Жешув-Ясёнка нисэх буудал]] | blank2_name_sec2 = [[Польшийн хурдны замууд|Хурдны зам]] | blank2_info_sec2 = [[File:A4-PL.svg|32px|link=Хурдны зам A4 (Польш)]] [[File:S19-PL.svg|32px|link=Хурдны зам S19 (Польш)]] | iso_code = [[ISO 3166-2:PL|PL-18]] | registration_plate = [[Польшийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|R]] | website = [https://rzeszow.uw.gov.pl/ rzeszow.uw.gov.pl] | footnotes = <nowiki>*</nowiki>160 [[гмина]]д хуваагддаг }} '''Подкарпат муж''' ({{lang-pl|Województwo podkarpackie}}) нь [[Польш|Бүгд Найрамдах Польш Улсын]] 16 [[Воеводство (Польш)|мужийн]] нэг юм. Уг муж нь улсынхаа зүүн өмнөд хэсэгт [[Сан гол]]ын ойролцоо бэлчирт орших ба дорно талаараа [[Украин]]тай, өмнө талаараа [[Словак]]тай, өрнө талаараа [[Бага Польш муж]]тай, баруун хойд талаараа [[Светокришки муж]]тай, зүүн хойд талаараа [[Люблин муж]]тай хиллэнэ. Энэ мужийн цорын ганц том хот нь мужийн төв болох [[Жешув]] юм. Өмнө талд нь мужийн нэрийг өгөгч [[Карпатын бэл]]д хамаарах [[Дорнод Карпатын нуруу]] байдаг. == Засаг захиргааны гишүүнчлэл == Муж нийт 21 [[повят]]ад (орон нутгийн тойрог) хуваагдах боловч үүнээс дөрөв нь [[тойроггүй хот]]од ордог. Энэ дөрвөн хот нь ижил нэртэй орон нутгийн тойрогт харьяалагддаггүй. === Tойроггүй хотууд === * [[Жешув]] (189.662) * [[Пшемысль]] (61.808) * [[Тарнобжег]] (47.387) * [[Кросно]] (46.600) === Орон нутгийн тойргууд === {| class="wikitable sortable" align=center ! class="sortbottom"| № !!class="unsortable"| Сүлд !! Орон нутгийн тойрог !! Хүн ам<br><small>(2017 он)</small><ref name="GUS2008">Główny Urząd Statystyczny: [http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/ludnosc-stan-i-struktura-ludnosci-oraz-ruch-naturalny-w-przekroju-terytorialnym-stan-w-dniu-31-xii-2014-r-,6,17.html?pdf=1 ''„LUDNOŚĆ – STAN I STRUKTURA W PRZEKROJU TERYTORIALNYM“'']</ref><ref>[https://www.citypopulation.de/php/poland-podkarpackie_d.php ''Подкарпат муж: Орон нутгийн тойргууд ба суурингуудын газрын зураг болон хүн амын тоо''], хандсан 2018 оны арванхоёрдугаар сарын 20</ref> |- |1 || [[Файл:POL powiat bieszczadzki COA.svg|24px]] || [[Бешчадски повят|Бешчадски]] || 21.891 |- |2 || [[Файл:POL powiat brzozowski COA.svg|24px]] || [[Бжозов повят|Бжозов]] || 65.938 |- |3 || [[Файл:POL powiat dębicki COA.svg|24px]] || [[Дембица повят|Дембица]] || 135.479 |- |4 || [[Файл:POL powiat rzeszowski COA.svg|24px]] || [[Жешув повят|Жешув]] || 169.165 |- |5 || [[Файл:POL powiat kolbuszowski COA.svg|24px]] || [[Колбушовски повят|Колбушовски]] || 62.401 |- |6 || [[Файл:POL powiat namysłowski COA.svg|24px]] || [[Кросненски повят (Подкарпат муж)|Кросненски]] || 112.481 |- |7 || [[Файл:POL powiat bieszczadzki COA.svg|24px]] || [[Ланцут повят|Ланцут]] || 80.741 |- |8 || [[Файл:POL powiat leżajski COA.svg|24px]] || [[Лежайски повят|Лежайски]] || 69.641 |- |9 || [[Файл:POL powiat leski COA.png|24px]] || [[Лески повят|Лески]] || 26.606 |- |10 || [[Файл:POL powiat lubaczowski COA.svg|24px]] || [[Любачувски повят|Любачувски]] || 56.086 |- |11 || [[Файл:POL powiat mielecki COA.svg|24px]] || [[Мелецки повят|Мелецки]] || 136.666 |- |12 || [[Файл:POL powiat niżański COA.svg|24px]] || [[Ниско повят|Ниско]] || 66.917 |- |13 || [[Файл:POL powiat przemyski COA.svg|24px]] || [[Пшемысль повят|Пшемысль]] || 74.440 |- |14 || [[Файл:POL powiat przeworski COA.svg|24px]] || [[Пшеворски повят|Пшеворски]] || 78.644 |- |15 || [[Файл:POL powiat ropczycko-sędziszowski COA.svg|24px]] || [[Ропчицко-Сендзишувски повят|Ропчицко-Сендзишувски]] || 74.198 |- |16 || [[Файл:POL powiat sanocki COA.svg|24px]] || [[Санок повят|Санок]] || 95.035 |- |17 || [[Файл:POL powiat stalowowolski COA.svg|24px]] || [[Сталёвоволски повят|Сталёвоволски]] || 107.138 |- |18 || [[Файл:POL powiat strzyżowski COA.svg|24px]] || [[Стшижовски повят|Стшижовски]] || 61.690 |- |19 || [[Файл:POL powiat tarnobrzeski COA.svg|24px]] || [[Тарнобжегски повят|Тарнобжегски]] || 53.388 |- |20 || [[Файл:POL powiat jarosławski COA.svg|24px]] || [[Ярославски повят|Ярославски]] || 120.980 |- |21 || [[Файл:POL powiat jasielski COA.svg|24px]] || [[Яселски повят|Яселски]] || 114.156 |} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Subcarpathian Voivodeship|Подкарпат муж}} * [https://rzeszow.uw.gov.pl/ Подкарпат мужийн албан ёсны цахим хуудас] * [http://zamki.res.pl/woj-pod.htm ''Подкарпат муж дахь орд, харшууд''] == Эшлэл == <references> <ref name="Volkszählung2011"> Ergebnis der Volkszählung 2011, Główny Urząd Statystyczny: ''Wyniki Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2011.'' Warschau, März 2012. {{Webarchiv |url=http://stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/lu_nps2011_wyniki_nsp2011_22032012.pdf |text=Online |wayback=20130116214520}} (PDF) </ref> </references> [[Ангилал:Подкарпат муж| ]] [[Ангилал:Польшийн муж]] kzbnizzdnein9n4l6rh6tgk8ufzjhpx 864128 864126 2026-07-30T15:53:30Z Enkhsaihan2005 64429 864128 wikitext text/x-wiki {{Short description|Польшийн муж}} {{Инфобокс суурин | name = Доод Карпат муж | native_name = Województwo podkarpackie | settlement_type = [[Польшийн мужууд|Муж]] | image_skyline = | imagesize = 255px | image_flag = POL województwo podkarpackie flag.svg | image_shield = POL województwo podkarpackie COA.svg | shield_link = Доод Карпат мужийн сүлд | image_blank_emblem = Subcarpathian_Voivodeship_Logo.png | blank_emblem_type = Брэнд тэмдэг | image_map = Podkarpackie in Poland (+rivers).svg | map_caption = Польш дахь байршил | image_map1 = Podkarpackie Voivodeship administrative map.svg | map_caption1 = Захиргааны газрын зураг | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{POL}} | seat_type = Нийслэл | seat = [[Жешув]] | parts_type = [[Повят|Тойрог]] | parts = 4 хот, 21 орон нутгийн тойрог* | p1 = [[Кросно]] | p2 = [[Пшемысль]] | p3 = [[Жешув]] | p4 = [[Тарнобжег]] | p5 = [[Бещады тойрог]] | p6 = [[Бжозув тойрог]] | p7 = [[Дембица тойрог]] | p8 = [[Жешув тойрог]] | p9 = [[Кольбушова тойрог]] | p10 = [[Кросно тойрог]] | p11 = [[Ланьцут тойрог]] | p12 = [[Лежайск тойрог]] | p13 = [[Леско тойрог]] | p14 = [[Любачув тойрог]] | p15 = [[Мелец тойрог]] | p16 = [[Ниско тойрог]] | p17 = [[Пшеворск тойрог]] | p18 = [[Пшемысль тойрог]] | p19 = [[Ропчице-Сендзишув тойрог]] | p20 = [[Санок тойрог]] | p21 = [[Сталёва Вола тойрог]] | p22 = [[Стшижув тойрог]] | p23 = [[Тарнобжег тойрог]] | p24 = [[Ярослав тойрог]] | p25 = [[Ясло тойрог]] | governing_body = Гүйцэтгэх зөвлөл | leader_title1 = [[Польшийн воевода (1999 оноос)|Воевода]] | leader_name1 = [[Тереза ​​Кубас-Хул]] ([[Иргэний Индэр нам (Польш)|PO]]) | leader_title2 = [[Мужийн маршал|Маршал]] | leader_name2 = [[Władysław Ortyl]] ([[Эрх зүй ба Шударга ёс Нам|PiS]]) | leader_title3 = [[Европын Парламент|ЕП]] | leader_name3 = [[Доод Карпат (Европын Парламентын тойрог)|Доод Карпат тойрог]] | coor_pinpoint = Жешув | coordinates = {{Coord|50|2|1|N|22|0|17|E|region:PL-18_type:city(198,000)|display=inline}}<br/> Voivodeship: {{Coord|49|57|24|N|22|10|22|E|region:PL-PK_type:adm1st|display=title,inline}} | area_total_km2 = 17844 | total_type = Нийт | population_total = 2127462 | population_as_of = 2019 | population_density_km2 = auto | population_urban = 880947 | population_blank1_title = Хөдөөгийн | population_blank1 = 1246515 | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +2 | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat | access-date=2026-07-30 | archive-date=2023-02-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230227213552/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | url-status=live }}</ref> | demographics1_title1 = Нийт | demographics1_info1 = €32.683 тэрбум (2024) | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = €16,786 (2024) | blank_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2023) | blank_info_sec2 = 0.883<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web |title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/POL/?levels=1+4&years=2023&interpolation=0&extrapolation=0 |archive-date= |archive-url= |url-status= |website=globaldatalab.org |publisher=[[Радбудын Их Сургууль]] |access-date=2026-07-30 |language=en}}</ref><br/>{{color|#090|маш өндөр}} · [[Польшийн мужийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|9-д]] | blank1_name_sec2 = Үндсэн нисэх буудал | blank1_info_sec2 = [[Жешув-Ясёнка нисэх буудал]] | blank2_name_sec2 = [[Польшийн хурдны замууд|Хурдны зам]] | blank2_info_sec2 = [[File:A4-PL.svg|32px|link=Хурдны зам A4 (Польш)]] [[File:S19-PL.svg|32px|link=Хурдны зам S19 (Польш)]] | iso_code = [[ISO 3166-2:PL|PL-18]] | registration_plate = [[Польшийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|R]] | website = [https://rzeszow.uw.gov.pl/ rzeszow.uw.gov.pl] | footnotes = <nowiki>*</nowiki>160 [[гмина]]д хуваагддаг }} '''Подкарпат муж''' ({{lang-pl|Województwo podkarpackie}}) нь [[Польш|Бүгд Найрамдах Польш Улсын]] 16 [[Воеводство (Польш)|мужийн]] нэг юм. Уг муж нь улсынхаа зүүн өмнөд хэсэгт [[Сан гол]]ын ойролцоо бэлчирт орших ба дорно талаараа [[Украин]]тай, өмнө талаараа [[Словак]]тай, өрнө талаараа [[Бага Польш муж]]тай, баруун хойд талаараа [[Светокришки муж]]тай, зүүн хойд талаараа [[Люблин муж]]тай хиллэнэ. Энэ мужийн цорын ганц том хот нь мужийн төв болох [[Жешув]] юм. Өмнө талд нь мужийн нэрийг өгөгч [[Карпатын бэл]]д хамаарах [[Дорнод Карпатын нуруу]] байдаг. == Засаг захиргааны гишүүнчлэл == Муж нийт 21 [[повят]]ад (орон нутгийн тойрог) хуваагдах боловч үүнээс дөрөв нь [[тойроггүй хот]]од ордог. Энэ дөрвөн хот нь ижил нэртэй орон нутгийн тойрогт харьяалагддаггүй. === Tойроггүй хотууд === * [[Жешув]] (189.662) * [[Пшемысль]] (61.808) * [[Тарнобжег]] (47.387) * [[Кросно]] (46.600) === Орон нутгийн тойргууд === {| class="wikitable sortable" align=center ! class="sortbottom"| № !!class="unsortable"| Сүлд !! Орон нутгийн тойрог !! Хүн ам<br><small>(2017 он)</small><ref name="GUS2008">Główny Urząd Statystyczny: [http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/ludnosc-stan-i-struktura-ludnosci-oraz-ruch-naturalny-w-przekroju-terytorialnym-stan-w-dniu-31-xii-2014-r-,6,17.html?pdf=1 ''„LUDNOŚĆ – STAN I STRUKTURA W PRZEKROJU TERYTORIALNYM“'']</ref><ref>[https://www.citypopulation.de/php/poland-podkarpackie_d.php ''Подкарпат муж: Орон нутгийн тойргууд ба суурингуудын газрын зураг болон хүн амын тоо''], хандсан 2018 оны арванхоёрдугаар сарын 20</ref> |- |1 || [[Файл:POL powiat bieszczadzki COA.svg|24px]] || [[Бешчадски повят|Бешчадски]] || 21.891 |- |2 || [[Файл:POL powiat brzozowski COA.svg|24px]] || [[Бжозов повят|Бжозов]] || 65.938 |- |3 || [[Файл:POL powiat dębicki COA.svg|24px]] || [[Дембица повят|Дембица]] || 135.479 |- |4 || [[Файл:POL powiat rzeszowski COA.svg|24px]] || [[Жешув повят|Жешув]] || 169.165 |- |5 || [[Файл:POL powiat kolbuszowski COA.svg|24px]] || [[Колбушовски повят|Колбушовски]] || 62.401 |- |6 || [[Файл:POL powiat namysłowski COA.svg|24px]] || [[Кросненски повят (Подкарпат муж)|Кросненски]] || 112.481 |- |7 || [[Файл:POL powiat bieszczadzki COA.svg|24px]] || [[Ланцут повят|Ланцут]] || 80.741 |- |8 || [[Файл:POL powiat leżajski COA.svg|24px]] || [[Лежайски повят|Лежайски]] || 69.641 |- |9 || [[Файл:POL powiat leski COA.png|24px]] || [[Лески повят|Лески]] || 26.606 |- |10 || [[Файл:POL powiat lubaczowski COA.svg|24px]] || [[Любачувски повят|Любачувски]] || 56.086 |- |11 || [[Файл:POL powiat mielecki COA.svg|24px]] || [[Мелецки повят|Мелецки]] || 136.666 |- |12 || [[Файл:POL powiat niżański COA.svg|24px]] || [[Ниско повят|Ниско]] || 66.917 |- |13 || [[Файл:POL powiat przemyski COA.svg|24px]] || [[Пшемысль повят|Пшемысль]] || 74.440 |- |14 || [[Файл:POL powiat przeworski COA.svg|24px]] || [[Пшеворски повят|Пшеворски]] || 78.644 |- |15 || [[Файл:POL powiat ropczycko-sędziszowski COA.svg|24px]] || [[Ропчицко-Сендзишувски повят|Ропчицко-Сендзишувски]] || 74.198 |- |16 || [[Файл:POL powiat sanocki COA.svg|24px]] || [[Санок повят|Санок]] || 95.035 |- |17 || [[Файл:POL powiat stalowowolski COA.svg|24px]] || [[Сталёвоволски повят|Сталёвоволски]] || 107.138 |- |18 || [[Файл:POL powiat strzyżowski COA.svg|24px]] || [[Стшижовски повят|Стшижовски]] || 61.690 |- |19 || [[Файл:POL powiat tarnobrzeski COA.svg|24px]] || [[Тарнобжегски повят|Тарнобжегски]] || 53.388 |- |20 || [[Файл:POL powiat jarosławski COA.svg|24px]] || [[Ярославски повят|Ярославски]] || 120.980 |- |21 || [[Файл:POL powiat jasielski COA.svg|24px]] || [[Яселски повят|Яселски]] || 114.156 |} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Subcarpathian Voivodeship|Подкарпат муж}} * [https://rzeszow.uw.gov.pl/ Подкарпат мужийн албан ёсны цахим хуудас] * [http://zamki.res.pl/woj-pod.htm ''Подкарпат муж дахь орд, харшууд''] == Эшлэл == <references> <ref name="Volkszählung2011"> Ergebnis der Volkszählung 2011, Główny Urząd Statystyczny: ''Wyniki Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2011.'' Warschau, März 2012. {{Webarchiv |url=http://stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/lu_nps2011_wyniki_nsp2011_22032012.pdf |text=Online |wayback=20130116214520}} (PDF) </ref> </references> {{Польшийн муж}} [[Ангилал:Подкарпат муж| ]] [[Ангилал:Польшийн муж]] 8bx5ggdwjq8jg5f0s5d2xdqdeakgvhk 0 119233 864140 848424 2026-07-31T02:40:05Z Avirmed Batsaikhan 53733 864140 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Нацагдоржийн Ананда Шири''' (1934 оны 3-р сарын 22-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн-1996 оны Улаанбаатар хотод нас барсан)- Монгол улсын орчин үеийн уран зохиолыг үндэслэгч [[Дашдоржийн Нацагдорж|Д.Нацагдоржийн]] охин. Их зохиолч эцэг Д.Нацагдорж өөрийн уншсан дорно дахины олон ном сударт гардаг хүний нэрээр охиндоо Ананда Шири /Нана/ гэсэн нэр хайралсан байна. Эх [[Нина Чистякова|Нина Николаевна Чистяковагийн]] эх нь герман, эцэг нь орос гаралтай Ленинград хотын угуул эмэгтэй байжээ. 1932 онд Д.Нацагдорж, Нина Чистякова нар танилцаж удалгүй хамтран амьдрах болжээ. Н.Ананда Шириг 2 нас хүрээгүй байхад 1935 онд эцэг Д.Нацагдоржийг хоёр дахь удаагаа баривчлагдахад эх Нина Чистякова Монголд байж суух аргагүй болж 1935 оны 12-р сард охины хамт цэргийн машинд дайгдаж улсын хил хүрээд цааш унаа дамжин явсаар 1936 оны 11-р сард [[Ленинград]] хот хүрсэн байна. /Энэ тухай 1920-иод оны эцсээр Ленинград хотод суралцаж, 1970-аад онд ШУА-ын Газарзүйн хүрээлэнд ажиллаж байсан Очирын Намнандорж гуай хуучлахдаа, “Нацагийн Орос авгайг манайхан хавчиж хяхаад, цагаан аралын дамжлага бааз орох жинчдийг дагуулаад нялх хүүхдийг нь тэврүүлээд хөөчихсөн юм" гэж харуусан дурссан байна./ Эцэг Д.Нацагдоржийг шоронд сууж байхад эх Н.Чистякова эргэлт оруулахдаа "Баавгайтай" чихэр өгч тэр чихрийн цаасан дээр их зохиолч шүлгээ бичиж байсан гэдэг. Нина Чистякова охины хамт 1941-1942 оны өвлийг бүслэгдсэн Ленинградад өнгөрүүлсэн байна. Дайны үеэр ЗХУ-ын [[Алтайн хязгаар]] руу нүүн амьдарсан байна. Ананда Шири Ленинградын их сургуульд сурч байхдаа багш Таисия Алексеевна Бурдуковагаас Д.Нацагдоржийн тухай анх сонсч тэр үеэс тэр аавыгаа мэддэг болжээ. 1966 онд [[Эстони|Эстонийн]] нийслэл [[Таллин]] хотын Политехникийн дээд сургуульд багшлах болж нөхөр Л.Г.Кондратьевын хамт Таллин хотод шилжин очиж суурьшсан байна. Тус сургуульд 1966-1978 онд багш, ахлах багш, лабораторийн эрхлэгчээр ажиллаж байгаад 1990 оноос өндөр насныхаа тэтгэвэрт гарч сардаа 260 рублийн тэтгэмж авдаг байжээ. Н.Ананда Шири 1986 онд эцэг Д.Нацагдоржийн 100 жилийн ойн арга хэмжээнд оролцохоор Монголд ирж байсан. 1992 оны эхээр түүнийг төрсөн нутаг Монголд шилжин ирж амьдарлынхаа сүүлийн жилүүдийг өнгөрөөхөд тухайн үеийн Соёлын сайд, сүүлд Ерөнхийлөгч асан [[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]], зохиолч Л.Дашням нар их чармайлт гаргаж тусалсан гэдэг. Тэрээр уран зураг зурдаг байсан. Гол төлөв байгалийн сэдэвтэй, уул ус, цэцэг ногоо зурдаг байсан байна. Ананда Шри 1994 оны дөрөвдүгээр сарын 24, 26-нд тууш шугамтай сурагч дэвтрийн хоёр хуудсанд хөх өнгийн бэхээр “Нацагдоржийн Ананда Шри”, “Чистякова Нина Ивановна” гэсэн хоёр намтрыг бичээд “Н.Ананда” гэж гарын үсгээ зурж, ээжийнхээ хоёр, өөрийнхөө нэг гэрэл зургийн хамт их зохиолч Д.Нацагдорж судлаач, доктор, профессор Л.Балданд үлдээсэн байна. Ананда Монголын зохиолчдын хорооноос өгсөн XII хороолол дахь хоёр өрөө байрандаа уран зураач, бичгийн хүний ёсоор тохилогхон аж төрдөг байв. Их зохиолчийн охин Ананда Шириг 1994 онд тэнгэрт халихад таньдаг дотно анд нөхөд, шинжлэх ухаан, соёл урлагийн байгууллага, Төв аймгийн төлөөлөгчид “Далан давхар”-т оршуулж, “Ганц охиноо бодоход хайрлах сэтгэл ундарна. Д.Нацагдорж” хэмээн алтан үсгээр бичсэн гэрэлт хөшөө босгожээ. {{DEFAULTSORT:Ананда Шири, Нацагдоржийн}} [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монголын зохиолч]] [[Ангилал:Дашдоржийн Нацагдорж|!]] [[Ангилал:1934 онд төрсөн]] [[Ангилал:1996 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн хүн]] 9oknu9ewc9v4o2k7ktiqb014miou3ys 0 125080 864167 843123 2026-07-31T06:00:04Z Avirmed Batsaikhan 53733 864167 wikitext text/x-wiki [[Файл:1987 CPA 5886.jpg|thumb|Самуил Маршакт зориулсан шуудангийн марк]] [[Файл:Samuil Marshak by Sergei Strunnikov.jpg|thumb|С.Маршак, 1938 он.]] '''Самуил Маршак''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Самуил Яковлевич Маршак,'' 1887 оны 11-р сарын 3-нд Оросын хаант улсын [[Воронеж]] хотод төрсөн - 1964 оны 7-р сарын 4-нд ЗХУ-ын [[Москва]] хотод нас барсан) - Оросын, Зөвлөлтийн яруу найрагч, орчуулагч, уран зохиолын шүүмжлэгч. Хүүхдийн уран зохиолч. Лениний (1963) болон Сталины (1942, 1946, 1949, 1951) нэрэмжит 4 удаагийн шагналтан. == Намтар == С.Маршак 1887 онд Оросын Воронеж мужид [[Еврейчүүд|еврей]] гэр бүлд төрсөн. Эцэг Яков Миронович Маршак (1855—1924), савангийн үйлдвэрт ажилдаг байсан. Эх Евгения Борисовна Гительсон (1867—1917) нь Витебск хотоос гаралтай гэрийн эзэгтэй байсан. 1893 онд тэдний гэр бүл Витебск хотод шилжин очсон, 1894 онд Покров, 1895 онд Бахмут, 1896 онд Острогож орчмын Майдан, сүүлд 1900 онд Острогожск руу нүүжээ. Түүнийг гимназид сурч байх үед уран зохиолын багш нь түүнд сонгодог яруу найргийг хайрлах сэтгэлийг төрүүлж, ирээдүйн яруу найрагчийн анхны уран зохиолын оролдлогуудыг дэмжиж, түүнийг гарамгай авьяаслаг хүүхэд гэж үздэг байв. 1902 онд дорно дахины судлаач, бизнес эрхлэгч Давид Гинзбург (1857–1910) 14 настай Самуил Маршакийг нэрт утга зохиолын шүүмжлэгч Владимир Стасов (1824–1906)-той танилцуулжээ. В.Стасов залуу яруу найрагчийн амьдралд идэвхтэй оролцож, түүнийг Острогож хотоос Санкт-Петербургийн гиманзид шилжүүлж, залуу яруу найрагчийг Оросын соёлын тэргүүлэх зүтгэлтнүүд, түүний дотор хөгжмийн зохиолч [[Александр Глазунов]], зураач [[Илья Репин]], дуучин [[Фёдор Шаляпин]] нартай танилцуулжээ. 1904 онд Стасовын гэрт тэрээр [[Максим Горький|Максим Горькийтэй]] уулзаж, тэрээр түүнд маш их анхаарал хандуулж, түүнийг Ялта дахь зуслангийн байшиндаа урьжээ. Маршак 1904-1906 онд тэнд амьдарч байсан. Тэрээр 1907 онд "Сионидс" цуглуулгаа хэвлүүлж эхэлжээ. 1911 онд тэрээр найз, яруу найрагч Яков Годин болон хэсэг еврей залуучуудын хамт Турк, Грек, Сири, Палестин руу хөлөг онгоцоор урт аялалд гарсан бөгөөд Маршак Санкт-Петербургийн "Всеобщая газета" болон "Синий журнал" сонины сурвалжлагчаар аялжээ. Энэ аялалдаа тэрээр буцаж ирснийхээ дараахан гэрлэсэн София Михайловна Милвидская (1889–1953)-тай танилцжээ. 1912 оны 9-р сарын сүүлээр шинээр гэрлэсэн хос Их Британи руу явж эхлээд Политехникийн сургуульд, дараа нь Лондоны Их Сургуульд (1912–1914) суралцжээ. Амралтаараа тэрээр Англиар аялж, Английн ардын дуу сонсдог байв. Тэр ч байтугай тэрээр Английн балладуудын орчуулга дээр ажиллаж эхэлсэн бөгөөд энэ нь хожим нь түүнд алдар нэрийг авчирсан юм. Хэсэг хугацаанд Финландад гэр бүлээрээ амьдраад 1918 онд тэрээр Петрозаводск хотод суурьшиж, Олонецк мужийн Олон нийтийн боловсролын газрын сургуулийн өмнөх боловсролын хэлтэст ажилтнаар ажиллаж, Петрозаводск хотын тариачин, ажилчин, цэргүүдийн орлогч нарын зөвлөлийн ажилд оролцжээ. Тэрээр анхны багшлах туршлагаа Петрозаводскийн ойролцоох Деревянное тосгонд байрлах хүүхдийн "колони"-д зочилж байв. 1920 оны 3-р сарын 31-нд Зөвлөлтийн засаг Екатеринодар хотод бүс нутгийн нийтийн боловсролын хэлтэс байгуулжээ. 1920 оны 4-р сарын 2-нд Самуил Маршакийг өнчин хүүхдүүдийн асрамжийн газар, колониудын хэлтсийн даргаар томилов. Екатеринодар хотод (тэр жилдээ [[Краснодар]] нэртэй болсон) Маршак хүүхдүүдэд зориулсан соёлын байгууллагуудын цогцолборыг зохион байгуулж, Оросын анхны хүүхдийн театруудын нэгийг байгуулж, түүнд зориулж жүжиг бичиж байжээ. Тэрээр мөн бүс нутгийн нийтийн боловсролын хэлтсийн сэтгүүлд ажиллаж, Кубаны их сургуульд англи хэл, жүжгийн уран зохиолын түүхийг зааж байжээ. Тэрээр [[Корней Чуковский|Корней Чуковскийтэй]] найрсаг харилцаатай байсан тул халдлагын үеэр түүнийг дэмжиж, хориотой номнуудыг нь хэвлүүлэхийг дэмжиж байв. Тэрээр хэдэн жилийн турш "Детгиз", "Ленгосиздат", "Молодая Гвардия" хэвлэлийн газрын Ленинградын редакцийг удирдаж байжээ. Тэрээр "Чиж" сэтгүүлтэй хамтран ажиллаж байжээ. Мөн (Ленинградын Пионерийн ордонд) Утга зохиолын дугуйланг удирдаж байжээ. 1934 онд Зөвлөлтийн зохиолчдын анхдугаар их хурлаар хүүхдийн уран зохиолын талаар илтгэл тавьж, ЗХУ-ын Зохиолчдын эвлэлийн удирдах Зөвлөлд сонгогдсон юм. 1937 онд С.Маршакийн Ленинград хотод байгуулсан хүүхдийн хэвлэлийн газар татан буугджээ. Түүний шилдэг төгсөгчдийг янз бүрийн үед хэлмэгдүүлсэн. Үүнд: 1941 онд А. И. Введенский, 1937 онд Н. М. Олейников, 1938 онд Н. А. Заболотский, 1937 онд Т. Г. Габбе, 1941 онд Хармс нар бөгөөд олон хүнийг ажлаас нь халсан байна. 1938 онд тэрээр Москва руу нүүжээ. 1939-1947 онд тэрээр Москва хотын Хөдөлмөрчдийн Зөвлөлийн орлогч дарга байв. Зөвлөлтийн Аугаа их Эх орны дайны үеэр тэрээр хошин шогийн төрөлд идэвхтэй ажиллаж, "Правда", "Красная Звезда" сонинд шүлэг, нийтлэл, жүжиг хэвлүүлж, Кукриниксы (РОСТА цонх)-той хамтран зурагт хуудас бүтээхэд оролцож байжжээ. Тэрээр "Батлан ​​​​хамгаалах сан"-д хөрөнгө босгоход идэвхтэй хувь нэмэр оруулсан. 1960 онд тэрээр "Амьдралын эхэнд" намтарчилсан тууж, 1961 онд "Үгээр боловсрол олгох" (яруу найргийн урлалын тухай нийтлэл, тэмдэглэлийн түүвэр) номоо хэвлүүлжээ. Самуил Маршак 1964 оны 7-р сарын 4-нд Москвад 77 насандаа таалал төгссөн байна. == Бүтээлүүд == Тэрээр мөн Уильям Шекспирийн сонетуудын сонгодог орчуулга, Роберт Бернсийн дуу, балладууд, Уильям Блэйк, Уильям Вордсворт, Жон Китс, Р. Киплинг, Э. Лир, А. А. Милн, Жейн Остин, Ованнес Туманяны шүлгүүд, мөн Украин, Беларусь, Литва, Армен болон бусад яруу найрагчдын бүтээлүүдийн зохиогч юм. Тэрээр мөн [[Мао Зэдун|Мао Зэдуны]] шүлгүүдийг орчуулж байжээ. == Хүүхдийн зохиолууд == * 12 сар- «Двенадцать месяцев» (жүжиг, 1943) * Зовлонгоос айвал, жаргал ирэхгүй- «Горя бояться — счастья не видать» * Дугуй Солонго- «Радуга-дуга» * Ухаантай зүйлс -«Умные вещи» (1964) * Муурын байшин - «Кошкин дом» (анхны хэвлэл 1922) * Жижиг байшин - «Теремок» (1940) * Тээрэм, хүү илжиг гурав- «Мельник, мальчик и осёл». * Тэнэгхэн хулганын тухай үлгэр- «Сказка о глупом мышонке». * Хаан, цэрэг хоёрын тухай үлгэр- «Сказка про короля и солдата». * Хоёр хөршийн тухай- «Про двух соседей». * Адуу, хулгана, тахиа - «Лошади, хомяки и куры». * Ухаант хулганы тухай үлгэр- «Сказка об умном мышонке». * Муурыг яагаад муур гэж нэрлэсэн бэ - «Отчего кошку назвали кошкой». * «Кольцо Джафара». * «Курочка Ряба и десять утят». * «Старуха, дверь закрой!» * «Пудель». * «Багаж». * «Хороший день». * «Отчего у месяца нет платья». * «Где обедал воробей?» * «Волга и Вазуза». * «Кот-скорняк». * «Лунный вечер». * «Усатый-полосатый». * «Храбрецы». * «Угомон». * «Разговор». * «В гостях у королевы». * «Что я видел». * «Сказка про козла». * «Доктор Фауст». {{DEFAULTSORT:Маршак, Самуил Яковлевич}} [[Ангилал:Оросын зохиолч]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн зохиолч]] [[Ангилал:Воронежийн хүн]] [[Ангилал:Лениний нэрэмжит шагналтан]] [[Ангилал:Сталины нэрэмжит шагналтан]] [[Ангилал:1887 онд төрсөн]] [[Ангилал:1964 онд өнгөрсөн]] 1ee3ieiwctivx0y3e7zk6h633gju4op 0 138884 864138 835626 2026-07-31T01:13:13Z ~2026-42379-57 106420 864138 wikitext text/x-wiki '''"Миний хэнз хурга" шүлэг'''- Монголын орчин цагийн уран зохиолыг үндэслэгч тайж [[Дашдоржийн Нацагдорж]] нь гэргий [[Дамдины Пагмадулам|Дамдины Пагмадуламаас]] төрсөн, анхны охин "Цэрэндулам" - даа зориулан дэвтэр дээр нь эцгийн хайраа илэрхийлэн уйгаржин бичгээр өөрийн гараар туурвин бичсэн шүлэг юм. Уул шүлэг яг хэдэн онд бичигдсэн нь эргэлзээтэй байдаг ч язгууртан их зохиолч маань хэлмэгдэн зовж байхдаа бичсэн гэдэг таамаг байдаг. 1922 онд 16,17 настайдаа танилцаад М.Пагмадулам 1923 онд 18 настайдаа анхны охин Цэрэндуламаа төрүүлсэн байдаг учраас 1925 оноос хойш бичсэн нь лавтай. Дашдоржийн Нацагдорж нь өөрийн төрсөн охиноо олноос зориудаар нуусан нь шүлгээс харагдаж байна . Социализимын тархи угаалтаар их зохиолч Дашдоржийн Нацагдоржийн удаах эхнэр орос эмэгтэй Чистяковагаас төрсөн охин " Ананда Шриг " зохиолчийн цор ганц охин гэж зохиолчийн 50-60 насны ойг тэмдэглэхэд 1956, 1966 онуудад олон нийтэд тайлбарлан ойлгуулсан байдаг. Харин ууган охин болох Цэрэндулам гуай бүхий л амьдралаа Д.Нацагдорж, Д.Пагмадулам нарын охин мөн гэдгээ дурссаар мөнхөрсөн байдаг эмгэнэлтэй намтрыг ардаа тээсэн шүлэг юм. == Миний хэнз хурга шүлэг == Миний хэнз хурга Магнай халзан зурвастай Мянган хонины дундаас Би хармагц таньдаг Мярс мярс майлж Намайг чиглэсээр ирдэг Дун цагаан үстэй Дуран хар нүдтэй Түмэн хонины дунд Түүнээс хөөрхөн амьтангүй Төрсөн хот дотроон Тэр бид хоёр тоглодог Өвдөг юугаа сөгдөөд Өөрийнхөөн ээжийг хөхдөг Өвөр дээр минь гараад Өхөөрдмөөр өхөөрдмөөр эрхэлдэг Нааш цааш дэгдэн Малчин хүнийг баясгадаг [[Ангилал:Дашдоржийн Нацагдоржийн бүтээл]] [[Ангилал:Монгол хэлээрх утга зохиол]] [[Ангилал:Утга зохиолын бүтээл]] [[Ангилал:Шүлэг]] [[Ангилал:20-р зууны утга зохиол]] [[Ангилал:Монголын яруу найраг]] p0801u1lr7ollyuuw1vlcazxc73b76d 864141 864138 2026-07-31T02:48:03Z Avirmed Batsaikhan 53733 864141 wikitext text/x-wiki '''"Миний хэнз хурга" шүлэг'''- Монголын орчин цагийн уран зохиолыг үндэслэгч тайж [[Дашдоржийн Нацагдорж]] нь гэргий [[Дамдины Пагмадулам|Дамдины Пагмадуламаас]] төрсөн, анхны охин "Цэрэндулам" - даа зориулан дэвтэр дээр нь эцгийн хайраа илэрхийлэн уйгаржин бичгээр өөрийн гараар туурвин бичсэн шүлэг юм. Уул шүлэг яг хэдэн онд бичигдсэн нь эргэлзээтэй байдаг ч язгууртан их зохиолч маань хэлмэгдэн зовж байхдаа бичсэн гэдэг таамаг байдаг. 1922 онд 16,17 настайдаа танилцаад М.Пагмадулам 1923 онд 18 настайдаа анхны охин Цэрэндуламаа төрүүлсэн байдаг учраас 1925 оноос хойш бичсэн нь лавтай. Дашдоржийн Нацагдорж нь өөрийн төрсөн охиноо олноос зориудаар нуусан нь шүлгээс харагдаж байна . Социализимын үзэл суртлаар их зохиолч Дашдоржийн Нацагдоржийн удаах эхнэр орос эмэгтэй [[Нина Чистякова|Нина Чистяковагаас]] 1934 оны 3-р сарын 22-нд төрсөн [[Нацагдоржийн Ананда Шири|Нацагдоржийн Ананда Шри]] цорын ганц охин нь байсан гэж зохиолчийн 50-60 насны ойг тэмдэглэхэд 1956, 1966 онуудад олон нийтэд тайлбарлан ойлгуулсан байдаг. Харин ууган охин болох Цэрэндулам гуай бүхий л амьдралаа Д.Нацагдорж, Д.Пагмадулам нарын охин мөн гэдгээ дурссаар мөнхөрсөн байдаг эмгэнэлтэй намтрыг ардаа тээсэн шүлэг юм. == Миний хэнз хурга шүлэг == Миний хэнз хурга Магнай халзан зурвастай Мянган хонины дундаас Би хармагц таньдаг Мярс мярс майлж Намайг чиглэсээр ирдэг Дун цагаан үстэй Дуран хар нүдтэй Түмэн хонины дунд Түүнээс хөөрхөн амьтангүй Төрсөн хот дотроон Тэр бид хоёр тоглодог Өвдөг юугаа сөгдөөд Өөрийнхөөн ээжийг хөхдөг Өвөр дээр минь гараад Өхөөрдмөөр өхөөрдмөөр эрхэлдэг Нааш цааш дэгдэн Малчин хүнийг баясгадаг [[Ангилал:Дашдоржийн Нацагдоржийн бүтээл]] [[Ангилал:Монгол хэлээрх утга зохиол]] [[Ангилал:Утга зохиолын бүтээл]] [[Ангилал:Шүлэг]] [[Ангилал:20-р зууны утга зохиол]] [[Ангилал:Монголын яруу найраг]] 130l9hjjnvcfry0ixopv0qcij8tkq47 0 146198 864189 859099 2026-07-31T08:11:18Z Anastasiya Volkovaa 104270 /* Сэтгэл заслын хүрээнээс гадна */ 864189 wikitext text/x-wiki [[Файл:PPT_logo_sign.png|right|thumb|Figure 1. Positive and Transcultural Psychotherapy (ЭСЗ after N. Peseschkian since 1977)]] '''Эерэг сэтгэл засал''' ({{langx|en|Positive Psychotherapy}}) нь 1968 оноос Германд боловсруулагдасан сэтгэл заслын арга юм. Энэ аргыг сэтгэцийн эмч, сэтгэл засалч [[:en:Nossrat Peseschkian|Носсрат Пезешкиан]] бусадтай хамтран боловсруулсан. 1977 оноос энэхүү аргыг Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) хэмээн нэрлэх болсон. ЭСЗ нь хүний мөн чанарын тухай эерэг ойлголтод үндэслэсэн хүмүүнлэг, психодинамик сэтгэл засал мөн. Хүмүүнлэг, системчилсэн, психодинамик, танин мэдэхүйн зан үйлийн сэтгэл заслын элементүүдийг багтаасан цогц арга барил юм. 2026 оны байдлаар 22 гаруй улсад ЭСЗ-ын төв ажиллаж, сургалтууд явагдаж байна. ЭСЗ-ыг эерэг сэтгэл зүйтэй андуурч болохгүй.<ref>''Theo A. Cope (July 2014). {{Webarchiv|url=https://www.ijp.org.uk/shop/productlist.php?category=18&secondary=55 |wayback=20260113054117 |text="Positive Psychotherapy: 'Let the Truth be Told'" |archiv-bot=2026-05-12 17:03:54 InternetArchiveBot }}. International Journal of Psychotherapy. '''18''' (2).''</ref> == Тодорхойлолт == Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) нь 1970-1980-аад оны үед Носсрат Пезешкианы боловсруулсан сэтгэл заслын арга юм<ref>Peseschkian N. Schatten auf der Sonnenuhr: Erziehung, Selbsthilfe, Psychotherapie. Wiesbaden: Verlag Medical Tribune; 1974.</ref><ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapie. Theorie und Praxis einer neuen Methode. Frankfurt: Fischer; 1977.</ref><ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977).</ref>. Анх "Ялгаварлах дүн шинжилгээ" гэж нэрлэж байгаад 1977 онд Пезешкиан бүтээлээ хэвлүүлснээс хойш ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэх болсон. Пезешкианы бүтээл 1987 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. ЭСЗ дахь "positive" (латинаар positivus) гэсэн нэр томъёо нь хүний амьдралын туршлагын жинхэнэ, бодит, тодорхой талууд гэсэн утгаар хэрэглэгддэг. Эерэг сэтгэл заслын гол зорилго нь өвчтөн болон үйлчлүүлэгчийн чадвар, хүч чадал, нөөц, далд боломжуудыг өөрт нь ухамсарлуулах, хөгжүүлэхэд нь туслах явдал юм. Энэ арга нь сэтгэл заслын янз бүрийн чиглэлийн элементийг нэгтгэдэг. Энд: * хүний мөн чанарт болон сэтгэл заслыг үйлчлүүлэгчтэй хамтран, хоршин хийх явцад хүмүүнлэгээр хандах хандлга, * сэтгэцийн болон психосоматик эмгэгийн талаарх психодинамик ойлголт, * гэр бүл, соёл, ажил төрөл болон орчин, өөртөө туслах дадлага ажлын онцлогийг харгалзаж үздэг системчилсэн хандлага, * сэтгэл заслын бусад чиглэлийн техник аргуудыг нэгтгэсэн, зорилгодоо хүргэхэд чиглэсэн 5 алхамт/үе шатны сэтгэл заслын үйл явц<ref>Henrichs, C., Hum, G. (2020). Positive Psychotherapy and other psychotherapeutic methods. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 401–408), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. ЭСЗ нь дэлхийн 20 гаруй соёлыг ажиглан судалсан судалгаанд тулгуурлан, зөрчилдөөн болон нөөц, боломжид илүүтэй төвлөрдөгөөрөө онцлог<ref>Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. ЭСЗ нь танин мэдэхүйн зан үйлийн заслын гарт арга болон үйл явцад чиглэсэн аналитик сэтгэл засал хоёрын дунд оршдог. ЭСЗ нь оношилгоо, засал, заслын дараа өөртөө туслах болон сургалтандаа хагас бүтэцтэй хандлагыг ашигладаг. == Үүсгэн байгулагчийн тухай == [[file:Nossrat Peseschkian 2010 03 31.jpg|thumb|Figure 2. Dr. Nossrat Peseschkian]] Эерэг сэтгэл заслыг үндэслэгч профессор Носсрат Пезешкиан бол Иран гаралтай Германы сэтгэцийн эмч, мэдрэл судлаач, сэтгэл засалч, психосоматик анагаах ухааны мэргэжилтэн. 1960-аад оны сүүл, 1970-аад оны эхэн үед тэрээр янз бүрийн эх сурвалж, эрдэмтэн, бүтээлүүдийг судлан санаа авчээ. Тухайлбал, * хүмүүнлэгийн сэтгэл зүйг болон түүний дараагийн дэвшлүүдийг бий болгосон тухайн цаг үеийн онцлог, * [https://en.wikipedia.org/wiki/Viktor%20Frankl Виктор Франкл], [https://en.wikipedia.org/wiki/Jacob%20L.%20Moreno Якоб Л.Морено], Хайнрих Менг зэрэг нэр хүндтэй, нөлөө бүхий сэтгэл засалч, сэтгэцийн эмч нартай тогтоосон хувийн харилцаа холбоо, * Бахай шашны хүмүүнлэг, нэгдмэл зарчим, үнэт зүйлс, * Тэр үеийн Германы психоаналистууд болон зан үйлийн сэтгэл зсалч нарын хоорондын зөрчилдөөний сөрөг туршлагаас үүдэн нэгдсэн арга барилыг бий болгох хүсэл, * Соёлын мэдрэмжтэй арга зүйн эрэл хайгуулаас үүдэлтэй 20 гаруй соёлын хүрээнд хийсэн соёлын онцлогийн ажиглалтууд. Носсрат Пезешкианы амьдралын түүх, хувийн шинж чанар нь энэ хандлагыг бий болгоход болон цаашаа хөгжүүлэхэд ихээхэн нөлөөлсөн. Пезешкианы намтрыг бичсэн зохиолч түүнийг "хоёр ертөнцийн хооронд аялагч" гэж тодорхойлсон <ref>7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.</ref> бөгөөд намтарчилсан ном нь “Дорно ба Баруун” гэсэн дэд гарчигтай. Эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэхэд түлхэц болсон гол зүйл нь 1954 оноос Европт амьдрахдаа төрөл бүрийн соёлын зан үйл, зан заншил, хандлагын ялгааг маш сайн ухаарсан иран хүний туршлага байсан хэмээн Пезешкиан хэлсэн байдаг. Бага насандаа Бахаи шашинтан байсан тэрээр бахайн зан заншил нь лалын, христийн болон иудейн шашинтай багш, хамтран суралцаж байсан оюутнуудын зан заншлаас ялгаатай байгааг ажиглаж, ухамсарлаж эхэлсэн. Энэ туршлага нь түүнийг шашин болон хүмүүсийн хоорондын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодоход хүргэж, энэ хандлага нь ертөнцийг үзэх үзэл, гэр бүлийн үзэл баримтлалаас үүдэлтэй гэдэг ойлголт руу хөтөлсөн. Пезешкиан анагаахын мэргэжлээр суралцах хугацаандаа сэтгэц, мэдрэл, сэтгэл заслын янз бүрийн арга хоорондоо сөргөлдөж буйг нотолсон бөгөөд ийнхүү нотолсон нь шашин хоорондын болон хүн хоорондын хэвшмэл, өрөөсгөл ойлголтоос татгалзах ёстойг ойлгуулжээ. Энэ туршлага болон, Баруунд эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн тэгш байдал гэх мэт ойлголтыг үргэлж үнэлж баршгүй гэж үздэг байсан нь адил үзэлтэй Пезешкианд тав тухтай байдлыг мэдрэхэд нь тусалсан<ref>7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.</ref>. Эерэг сэтгэл засал нь [https://en.wikipedia.org/wiki/Kurt%20Goldstein Курт Голдштейн], [[Абрахам Маслоу]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Carl%20Rogers Карл Рожерс] зэрэг анхдагчдын суурийг нь тавьсан хүмүүнлэг сэтгэл судлал, сэтгэл зүйн эмчилгээнээс үндэстэй. Суралцах хугацаандаа Носсрат Пезешкиан Хайнрих Менг, Виктор Франкл, Жейкоб Леви Морено зэрэг нэрт сэтгэл засалчидтай биечлэн уулзсан нь түүнд гүн гүнзгий сэтгэгдэл үлдээжээ. Гэсэн хэдий ч Пезешкиан Германы сэтгэл заслын нийгэмлэгийн янз бүрийн сургууль, арга барил, хандлагууд хоорондоо зөрчилдөөнтэй, сэтгэл судлаачид болон зан үйлийн эмч нар хамт сууж хооллохоос татгалзахыг нүдээрээ харж байлаа. Нэмж дурдахад, психоанализийн хүчтэй нөлөө, түүний дараагийн хөгжил, тухайлбал, неофрейдийн, психосоматик, төвлөрөлд чиглэсэн эрдэмтэн Балинт-ын хандлага нь Пезешкианы үзэл бодлыг бий болгосон. Эдгээр хуваагдлын хариуд тэрээр өөр өөр арга хоорондын ялгааг арилгах мета онолыг бий болгохоор эрэлхийлж эхлэв. Үүний зэрэгцээ Бахай шашны зарим зарчмыг Носсрат Пезешкиан бүхий л амьдралынхаа туршид сонирхон судалж, түүнээс урам зориг авч байсан. Бахайн шашинд шинжлэх ухаан болон шашны зохицлыг онцгойлон үзэхээс гадна бахайчууд хүнийг "үнэлж баршгүй үнэт чулуугаар баялаг уурхай"<ref>Baha’u’llah. Gleanings from the Writings of Baha’u’llah. Wilmette: US Baha’i Publishing Trust; 1990 (pocket-size edition, pp. 259–260).</ref> гэж үздэг, соёлын олон янз байдлыг хамарсан нийгмийн тухай алсын хараа зэрэг ойлголтыг багтаасан байдаг. Эдгээр зарчим нь түүний бүтээлч байдал, философийн үзэл бодлыг төлөвшүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Эерэг сэтгэл заслын ахиц дэвшил нь удаан хугацааны туршид түүний хөгжилд нөлөөлсөн хэд хэдэн хүчин зүйлтэй холбоотой байж болно. Анагаах ухааны боловсролыг тасралтгүй эзэмшсэнээр олж авсан мэдлэг, сэтгэл зүйн болон психосоматик практикт өвчтөнүүдтэй ажиллах туршлага, өөр өөр соёл, шашин шүтлэг, үнэт зүйлсийн тогтолцооны төлөөлөгчидтэй харилцах, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмчилгээний аргуудын олон талт байдал зэрэг хүчин зүйлийг энд дурдаж болно. Хуримтлуулсан туршлагын үр дүнд 1969 онд "Дифференциал анализ"-ийг бий болгож, улмаар шинэчлэн сайжруулж, 1977 онд албан ёсоор ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэж боловсрогдсон. Пезешкианы "Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал" (1974), "Утгын эрэл хайгуул" (1983) зэрэг анхны номууд нь эерэг сэтгэл заслын хөгжилд психоанализ болон сэтгэл заслын экзистенциал сургуулиудын нөлөөг тусгасан байдаг<ref>In recent years, some North American authors have published the clinical applications of positive psychology and named it Positive Psychotherapy (Martin E. P. Seligman, Tayyab Rashid, Acacia C. Parks, Positive Psychotherapy. November 2006, American Psychologist, 774–788) [Seligman M, Rashid T, Parks T. Positive psychotherapy. Am Psychol. 2006;61(8):774–88.]</ref>. Цаашилбал, "Гэр бүлийн эерэг засал" (1980) ном нь 1970-аад онд гэр бүлийн системчилсэн засалтай зэрэгцэн хөгжиж байгааг онцолсон. Нийтдээ Пезешкиан энэ хандлагыг тусгасан 29 ном олон тооны нийтлэл бичиж хэвлэсэн нь ЭСЗыг өргөнөөр түгээхэд хувь нэмэр оруулав. == Хөгжил ба түүх == === 1970-1980-аад он === 1970-аад он бол өнөөгийн бидний мэддэг эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэх, хүлээн зөвшөөрөх чухал үе юм. ЭСЗ-ыг сэтгэл заслын салбарт илүү өргөнөөр хүлээн зөвшөөрсөн нь эргэлтийн цэг байв. Энэ үед ЭСЗ-ын үндсэн зарчмууд үүсч, өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэнд заслыг хэрэглэж эхэлсэн. Эдгээр зарчмууд Германд болон бусад хэлийн чанд бусад оронд уншсан лекцүүдээрээ танилцуулсан. Энэ чухал үед ЭСЗ-ын үндсэн таван номын дөрөв нь хэвлэгджээ. Тухайлбал, "Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал" (1974 онд "Schatten auf der Sonnenuhr" нэрээр хэвлэгдсэн), "Эерэг сэтгэл засал" (1977 онд герман хэлээр хэвлэгдсэн), "Эерэг сэтгэл заслын дорнын түүхүүд" (1979 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдсэн) болон “Гэр бүлийн эерэг сэтгэл засал” ном 1980 онд герман хэл дээр тус тус хэвлэгджээ. Нэмж дурдахад дээд сургуулийн сургалтын төгсөлтийн дараах анхны сургалтын курсууд 1970-аад онд явагдаж эхэлсэн бөгөөд эдгээр курсэд суурилан 1974 онд Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP) хэмээх сургалтын байгууллага бий болсон. Энэхүү сургалтын байгууллагыг 1979 онд Гэссе хотын Анагаах ухааны танхим сэтгэл заслын чиглэлээр резидентурын сургалт явуулдаг байгуулга гэж хүлээн зөвшөөрсөн. Нэмж дурдахад 1977 онд Германы Эерэг сэтгэл заслын нийгэмлэг (DGPP) байгуулагдсан бөгөөд энэ нь дэлхийн эерэг сэтгэл заслын анхны үндэсний холбоо юм. 1980-аад оны үед ЭСЗ нь тасралтгүй хөгжиж, энэ нь "Утгын эрэл хайгуул" зэрэг ном хэвлэгдэн гарсан. “Утгын эрэл хайгуул” ном 1983 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдэж, дараа нь 1985 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. Залуу сэтгэл судлаачидтай хамтарсан ажил нь ЭСЗ-ын аргыг цаашид системчлэхэд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан. Энэ үед хамаарах нэг чухал үйл явдал бол 1988 онд дуусгаж хамгаалсан Хамид Пезешкианы докторын төсөл диссертаци<ref>Peseschkian H. (1987). Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Medizinische Dissertation. Universität Mainz.</ref> бфйлаа. Энэ нь чухам ЭСЗ-д зориулагдсан анхны шинжлэх ухааны бүтээл байв. Энэхүү диссертаци нь ЭСЗ-ын асуулга, анхны ярилцлагыг бүтэцтэй болгоход чухал алхам болсон. ЭЗСын Анхны ярилцлага гэгч хэрэглүүрд тусгайлан асуулга боловсруулсан бөгөөд энэ нь дараа психодинамикийн судалгаанд хамрагдсан. 1988 онд анхны ярилцлагын асуумжийг WIPPF<ref>Peseschkian N, Deidenbach H. Wiesbadener Inventar zur Positiven Psychotherapie und Familientherapie WIPPF. Berlin: Springer; 1988.</ref>-ын асуулгын хамт бага зэрэг өөрчлөн нийтлэлсэн. Энэ нь хожим боловсруулагдасан хагас бүтэцтэй психодинамик анхны ярилцлагны өмнөх хувилбар байсан бөгөөд психодинамик сэтгэл заслын салбарын анхны жишээнүүдийн нэг байв. 1980-аад онд Носсрат Пезешкиан Ази болон Латин Америкийн хөгжиж буй орнуудаар аялж, ЭСЗ-ын семинар зохион байгуулжээ. Энэ хугацаанд ЭСЗ-ын чухал бүтээлүүдийг англи хэл рүү орчуулсан. Доктор Пезешкиан мөн менежментийн сургалт, коучингад ЭЗС-ыг хэрэглэх арга барилын талаар семинар зохион байгуулж, ЭСЗ-ыг эдгээр чиглэлд ашиглах сонирхлыг төрүүлсэн. === 1990–2010 он === Энэ хугацаанд Пезешкиан [https://www.amazon.com/Positive-Psychosomatics-Nossrat-Peseschkian/dp/1524636614 "Психосоматик ба эерэг сэтгэл засал"] хэмээх эцсийн суурь бүтээлээ 1991 онд (герман хувилбар) хэвлүүлж, дараа нь 2013 онд англи хэл рүү орчуулсан. Энэхүү номдоо сэтгэл зүйн болон бие махбодийн олон эмгэгийг эмчлэх бүтэцтэй психодинамик аргыг танилцуулсан. 1990-ээд оны үед Төв болон Зүүн Европын орнуудад гарсан улс төрийн өөрчлөлт нь 1980-аад онд эхэлсэн ЭСЗ-ын олон улсын тэлэлтийг ихээхэн хурдасгасан юм. ЭСЗ нь Дорнод болон Барууны соёлын хооронд өвөрмөц сэтгэл зүйн байр суурь эзэлдэг эдгээр соёлуудад ихээхэн сонирхол татсан. Зохион байгуулалттай ажлын арга барил, мэдлэгээрээ алдартай Зүүн Европын хамт олон нь ЭСЗ-ын семинаруудыг системчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. 1990 онд ОХУ-ын Казань хотод анхны төв байгуулагдаж, улмаар дэлхий даяар 30 гаруй төв байгуулагдсан. Эерэг сэтгэл заслын үндэсний холбоо Болгарт (1993), Румынд (2004), Орос улсад байгуулагдсан<ref>[https://www.positum.org/ppt-centers/ "PPT centers"]</ref>. 1996 онд ХБНГУ-д Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төвийг төрийн бус байгууллагаар бүртгэж, дараа нь Дэлхийн эерэг сэтгэл засал болон соёл хоорондын/соёл дамнасан (Транскультураль) сэтгэл заслын холбоо [https://www.positum.org/ (WAPP)] болон өөрчлөгдсөнөөр ЭСЗ-ыг олон улсын хандлага болгох ажил үргэлжилж ирлээ. Эдгээр үйл явдал нь 1990 онд Вена хотод Европын сэтгэл заслын холбоо [https://www.europsyche.org/ (EAP)] байгуулагдсантай давхцаж, сэтгэл заслын мэргэжлийн болон хууль эрх зүйн стандартыг бий болгосон. Эерэг сэтгэл заслын төлөөлөгчид EAP байгуулагдсан цагаас эхлэн үйл ажиллагаанд нь идэвхтэй оролцож ирсэн. Герман хэлээр ярьдаг орнуудад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр дүнтэй байдлын талаарх маргааныг 1994 онд хэвлэгдсэн [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Гравегийн] бүтээл<ref>Grawe K, Donati R, Bernauer F. Psychotherapie im Wandel: Von der Konfession zur Profession. Göttingen: Hogrefe; 1994.</ref>, түүний мөрөөр сэтгэл заслын тухай хуулиудын талаарх маргааныг дагуулсан. Үүний хариуд Пезешкиан болон түүний хамтрагчид "Эерэг сэтгэл заслын үр дүн"<ref>Tritt, K.; Loew, T. H.; Meyer, M.; Werner, B.; Peseschkian, N. (1999). [https://psycnet.apa.org/record/2000-13704-005 "Positive psychotherapy: Effectiveness of an interdisciplinary approach"]. The European Journal of Psychiatry. 13 (4): 231–242.</ref> хэмээх томоохон судалгааг хийж, тэр нь 1997 онд Ричард Мертен-ий шагнал хүртжээ. Энэхүү судалгаа нь ЭСЗ-ын практик үр дүнтэй байдлын баталгаа болсон бөгөөд сэтгэл заслын нотолгоонд суурилсан практикт анхаарал хандуулж байгаатай нийцэж байв. 1999 онд янз бүрийн улс орны туршлагад үндэслэн ЭСЗ-аар мэргэшил дээшлүүлэх олон улсын сургалтын хөтөлбөр хэвлэгдсэн. 2000 онд ЭСЗ-ын сургагч багш нарын жил бүр явагдах олон улсын сургалтын эхлэл тавигдсан<ref>[https://www.positum.org/conferences/ "Conferences".]</ref>. ЭЗС-ын өргөтгөл нь Германд албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP)<ref>[https://web.archive.org/web/20211019064622/https:/www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ "Geschichte der WIAP-Akademie"] [History of the WIAP Academy] (in German). [https://www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ Archived from the original] on 2021-10-19.</ref> нь психодинамик сэтгэл заслын чиглэлээр сэтгэл судлаачид, түүнчлэн хүүхэд, өсвөр үеийнхний сэтгэл заслын багш, нийгмийн ажилтнуудад зориулсан төгсөлтийн дараах резидентурын сургалт явуулах эрхийг төрийн түвшинд хүлээн зөвшөөрсөн. Германд Сэтгэл засалчдын тухай хууль байдаг<ref>[https://www.bgbl.de/xaver/bgbl/start.xav?start=%2F%2F*%5B%40attr_id%3D%27bgbl198s1311.pdf%27%5D#/switch/tocPane?_ts=1777876624016 "Bundesgesetzblatt BGBL. Online-Archiv 1949 – 2022 | Bundesanzeiger Verlag".]</ref>. Сургалтын хөтөлбөрийг цаашид хөгжүүлэх, ЭСЗ-ын анхан шатны болон ахисан түвшний сургалтыг системчлэхэд 1998 он онцгой чухал он болж, улмаар ЭСЗ-ын нөлөө Германаас хальсан. Хэдэн жилийн турш Зүүн Европт зохион байгуулагдсан үндсэн түвшний семинаруудын үр дүнд шинэ суурь үзэл баримтлал бий болсон. ЭСЗ нь анагаах ухааны агуулгаасаа хальж, сургууль, их сургуулийн боловсрол, менежментийн сургалт, коучинг зэрэг янз бүрийн салбарт хэрэглэгдэх болсон.<ref>Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.</ref><ref>Remmers A. An integrated model for salutogenesis and prevention in education, organisation, therapy, self-help and family consultation, based on positive family psychotherapy [Realized projects and experiences in Bulgaria 1992–1994]. 1995.</ref>. ЭЗСын анхны Дэлхийн конгресс 1997 онд ОХУ-ын Санкт- Петербург хотноо зохион байгуулагдаж, түүнээс хойш 3-4 жил тутамд зохион байгуулагдаж байжээ. 2005 онд Боливийн Санта Круз хотын UTEPSA их сургуульд ЭСЗ чиглэлээр магистрын зэрэг олгох анхны төгсөлтийн хөтөлбөрийг дүүргэсэн. Олон улсын эерэг соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын академи (IAPP) гэгддэг Проф.Пезешкианы санг 2005 онд Маниже Пезешкиан,Носсрат Пезешкиан хоёр байгуулав. Энэ сан олон улсын санаачлагыг дэмжиж, ЭСЗ-ын Олон улсын архивын үйл ажиллагааг хянадаг. === 2010 оноос хойш === ЭСЗ-ыг үүсгэн байгуулагч Носсрат Пезешкиан 2010 онд таалал төгсч, ЭСЗ нийгэмлэг дараагийн шинэ шатанд оров. Дэлхийн эерэг соёл хоорондын сэтгэл заслын холбоо (WAPP) нь эерэг сэтгэл заслын дэлхийн дээвэр байгууллага болсон. 1996 онд Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төв нэртэйгээр байгуулагдсан WAPP нь бие даасан гишүүд, үндэсний холбоод, сургалтын хүрээлэн, төв, үндэсний болон бүс нутгийн түвшний төлөөлөгчийн газруудаас бүрддэг. Үүний гол зорилго нь эерэг сэтгэл заслыг судлах, дадлага хийх, сурталчлах сонирхолтой гишүүд болон хувь хүмүүст дэмжлэг үзүүлэх явдал юм. WAPP нь Германы Висбаден хотод ашгийн бус байгууллагаар бүртгэгдсэн бөгөөд 2024 оны байдлаар дэлхийн 60 улсын 2600 гаруй бие даасан гишүүнтэй<ref>[https://web.archive.org/web/20230718061311/https:/www.positum.org/wapp-members-list/ "WAPP members"]. Archived from the original on 2023-07-18. Retrieved 2023-05-22.</ref>. Эерэг сэтгэл засал бол Европын Сэтгэл заслын холбооны (EAP) албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн арга барилын нэг юм. Европын Эерэг сэтгэл заслын төвүүдийн холбоо (EFCPP) нь Европ даяарх байгууллага бөгөөд EAP-ийн дэргэдэх IAPP Академиар дамжуулан Европын байгууллага (EWO), Бүх Европын магадлан итгэмжлэлийн байгууллага (EWAO) Европын магадлан итгэмжлэгдсэн сэтгэл заслын сургалтын хүрээлэнгийн (EAPTI) үүрэг гүйцэтгэдэг. Хүсэл эрмэлзэлтэй сэтгэл засалч нар EFCPP-ийн сургалтад хамрагдсанаар эерэг сэтгэл заслын Европын сэтгэл заслын гэрчилгээг (ECP) авах боломжтой<ref>[https://www.positum.org/training-standards/ "Training standards".]</ref>. Эерэг сэтгэл заслын засал нь АНУ-д бүртгэгдсэн худалдааны тэмдэг юм (бүртгэл No6,082,225)<ref>[https://web.archive.org/web/20240331041344/https://tmsearch.uspto.gov/bin/showfield?f=doc&state=4809%3A2znph.2.1 "Trademark Search"]. Archived from the original on 2020-01-17. Retrieved 2023-05-20.</ref>. 2016 онд эерэг сэтгэл заслын засал нь Европын холбоо болон Швейцарь улсад албан ёсоор бүртгэгдсэн. 2025 оны байдлаар Болгар, Гүрж, Герман, Румын, Косово, Украин, Этиоп, Монгол зэрэг улсад ЭСЗ-ын үндэсний холбоод байгуулагдав<ref>Peseschkian, N.; Tritt, K. (1998). "Positive psychotherapy effectiveness study and quality assurance". European Journal of Psychotherapy & Counselling. 1: 93–104. [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13642539808400508 doi:10.1080/13642539808400508.]</ref>. Цаашилбал, Армян, Австри, Беларусь, Болгар, Хятад, Кипр, Гүрж, Герман, Косово, Латви, Хойд Македон, Польш, Румын, Орос, Турк, Украин, Их Британи, Монгол дахь орон нутгийн болон бүс нутгийн 50 гарүй сургалтын төвүүдээр дамжуулан ЭСЗ идэвхтэй сурталчлагдаж байна. ЭСЗ-ын талаарх семинар, лекцүүд дэлхийн 80 гаруй оронд явагджээ. Болгар, Орос, Украин, Туркийн их дээд сургуулиудын сэтгэл судлал, сэтгэл заслын сургалтын хөтөлбөрт ЭСЗ орсон байгаа. == ОНОЛ == === Үндсэн шинж чанарууд === ЭСЗ-ын үндэс нь шинжлэх ухааны онолд үндэслэсэн бөгөөд үүнийг бусад сэтгэл заслын аргуудаас олж харж болно. Гэсэн хэдий ч Пезешкианы энэхүү арга барил нь психодинамик ба хүмүүнлэг сэтгэл заслын онол, заслын практикийн элементүүдийг нэгтгэсэнээрээ соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын хандлагыг бий болгож чадсан билээ. ЭСЗ нь үйлчлүүлэгчийн хувийн хэрэгцээ, салютогенетик нэгдсэн арга барилыг хэрэгжүүлдэг зарчим, гэр бүлийн засал, өөртөө туслах хэрэгслүүд бүгдийг харгалзан үздэг нэгдмэл арга барилыг ашигладаг<ref>Peseschkian, Hamid (2023). [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles "Positive psychotherapy: Core principles".] Current Psychiatry. 22. [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles doi:10.12788/cp.0317.]</ref>. '''ЭСЗ-ын аргын үндсэн шинж чанарууд:''' * Сэтгэл заслын нэгдмэл арга барил * Хүмүүнлэг психодинамик арга барил * Сэтгэл заслын цогц нэгдмэл тогтолцоо * Зөрчилдөөнт төвтэй богино хугацааны арга * Соёлуудын ялгааны мэдрэмжтэй * Түүх, шог яриа, зүйр цэцэн үгийг ашигладаг * Шинэлэг оролцоо болон арга техниктэй * Сэтгэл засал, анагаах ухааны бусад салбар, зөвлөгөө, боловсрол, урьдчилан сэргийлэх, менежмент, сургалтанд ашигладаг. === Үндсэн зарчмууд === Эерэг сэтгэл заслын гурван үндсэн зарчим буюу тулгуур нь<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref>: * Итгэл найдварын зарчим * Тэнцвэрийн зарчим * Зөвлөгөөний зарчим юм. '''''Итгэл найдварын зарчим нь''''' өвчтөнд түүний эмгэг, зөрчилдөөний цаад утга учир, зорилгыг танин мэдэх, ойлгоход нь туслах зорилготой гэж үздэг. Үүний үр дүнд эмгэгийг эергээр тайлбарлахад, тайлбарыг эергээр боловсруулан ухамсарлахад хүргэдэг. Жишээ нь: * Нойрны хямралыг сэрэмжтэй байх, хязгаарлагдмал нойртой ажиллах чадвар гэж, * Сэтгэлийн хямралыг гүнзгий мэдрэх, зөрчилдөөний хариуд сэтгэл хөдлөлөө илэрхийлж чадах чадвар гэж, * Шизофрени нь хоёр ертөнц, эсвэл уран зөгнөлийн ертөнцөд нэгэн зэрэг оршин тогтнох чадвар гэж үздэг. * Ийм өөдрөг үзлийг баримталснаар зөвхөн өвчтөнд төдийгүй түүний эргэн тойрон дахь хүмүүсийн үзэл бодлыг өөрчлөх боломжтой болно. '''''Тэнцвэртай байх зарчим''''' нь нийгэм, соёлын ялгааг үл харгалзан хүн болгон бэрхшээл/асуудлыг даван туулах түгээмэл механизмд найдлагатай байдаг гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг. Носсрат Пезешкиан эерэг сэтгэл заслын тэнцвэрийн загвартай хослуулан янз бүрийн соёлын зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх динамик, орчин үеийн хандлагыг боловсруулсан. Энэхүү загвар нь амьдралын дөрвөн үндсэн хүрээг тодорхойлдог: * Бие мах бодь/Мэдрэмж - психосоматик асуудлууд. * Амжилт/Үйл ажиллага – стресс үүсгэх хүчин зүйлүүд. * Дотны харилцаа холбоо/Ёс зүйн уламжлал - сэтгэлийн хямралыг өдөөгч хүчин зүйлс. * Ирээдүй/Уран зөгнөл/Амьдралын утга учир/Зөн совин - айдас ба фоби. Эдгээр дөрвөн хүрээ нь бүх хүнд нийтлэг байдаг ч тухайн хүн ямар соёлд хамаарч байгаагаас шалтгаалан өөр өөр илэрдэг. Тухайлбал, барууны нийгэмд бие бялдрын сайн сайхан байдал, мэргэжлийн амжилтыг чухалчилдаг бол дорныхон хүмүүс хоорондын харилцаа холбоо, төсөөлөл, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг илүү чухалчилдаг. Холбоо барих, төсөөлөх чадваргүй байх нь янз бүрийн психосоматик өвчин үүсэхэд нөлөөлдөг гэдгийг мэддэг. Үүнийг Ид, Эго, Супер-эго гэсэн Фрейдийн сонгодог загварын бодит ялгаа гэж үзэж болно. '''''Зөвлөгөөний зарчим нь''''' эерэг сэтгэл засалд нягт уялдаатай засал ба өөртөө туслах “таван үе шат” ойлголтыг танилцуулдаг. Эдгээр үе шатанд өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэн хамтдаа өвчний талаар болон түүнийг шийдвэрлэх хувь хүний шийдлийн талаар мэдээлэл авдаг. Таван үе шат нь дараах байдалтай байна: # '''''Ажиглалт болон зай барих:''''' Энэ үе шат нь сэтгэл засалч сэтгэл хөдлөлийн хувьд тодорхой зай сахихын зэрэгцээ, үйлчлүүлэгч хүсэл, бэрхшээл, асуудлаа мэдэрч, илэрхийлэх явдал юм. # '''''Бүрдүүлэлт/Мэдээлэл цуглуулах цэгцлэх:''''' Өвчтөн сүүлийн 5-10 жилийн хугацаанд тохиолдсон амьдралын чухал үйл явдлуудын талаар эргэцүүлэн бодох үед танин мэдэхүйн чадвараа идэвхжүүлдэг. # '''''Нөхцөл байдлын урамшуулал, дэмжлэг үзүүлэх:''''' Энэ үе шат нь өөртөө туслах, дотоод нөөцийг идэвхжүүлэхэд чиглэдэг. Өвчтөнийг зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхэд өмнөх амжилтай туршлагыг ашиглахыг зөвлөж байна. # '''''Үгээр илэрхийлэх үйл явц:''''' Өвчтөний харилцааны чадавх сайжирч, амьдралын дөрвөн хүрээтэй холбоотой шийдэгдээгүй зөрчилдөөн, асуудлуудыг томъёолж, илэрхийлэх боломжийг олгодог. # '''''Зорилгоо тэлэх/өргөжүүлэх:''''' Энэ үе шат нь асуудлыг шийдвэрлэсний дараах ирээдүйн урт хугацааны амьдралын чиг баримжаагаа тодорхойлоход чиглэгддэг. Өвчтөнөөс "Бүх асуудал шийдэгдчихвэл та юу хиймээр байна вэ? Ирэх таван жилийн зорилго чинь юу вэ?" гэх мэт асуулт асууна. Эдгээр таван үе шат нь хүний сайн сайхан байдлын янз бүрийн асуудлыг шийдвэрлэх, хувь хүний өсөлт хөгжил, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг дэмжих тогтолцоог бүрдүүлж, эмчилгээ, өөртөө туслах цогц арга барилыг илэрхийлдэг. === Эерэг сэтгэл засал нь мета онол юм === Анх Пезешкианы хоёр зорилго тавьж ажиллаж байсан: нэгдүгээрт, өвчтөнүүдэд ойлгож, ашиглахад хялбархан аргыг бий болгох, хоёрдугаарт, янз бүрийн сэтгэл заслын сургууль хооронд зуучлагч арга барил болох эерэг сэтгэл заслыг боловсруулах. 1977 онд герман хэлээр, 1987 онд англи хэл дээр хэвлэгдсэн "Эерэг сэтгэл засал" номондоо<ref>Frank JD. Persuasion and healing: a comparative study of psychotherapy. 3rd ed. Baltimore: Hopkins Univ. Press; 1991.</ref> тэрээр энэ сорилтод "Эерэг сэтгэл засал ба бусад сэтгэл засал" (хуудас 365–400) гэсэн нэг бүлгийг зориулсан. Энэ бүлэг “хамгийн хэцүү, хөдөлмөр их шаардсан бүлэг” гэж Пезешкиан хэлсэн байдаг. Тэрээр эерэг сэтгэл заслыг сэтгэл заслын талбарт гарч ирсэн зүгээр нэг өөр арга гэж ойлгож болохгүйг онцлон тэмдэглэсэн байдаг. “Энэ нь тодорхой тохиолдлуудад тохирох арга зүйн хандлагыг сонгох, эдгээр аргыг хооронд нь хосолж хэрэглэх хялбар цогц тогтолцоог бүрдүүлэх арга” хэмээн тэр тодорхойлсон. Нэг ёсондоо эерэг сэтгэл засал нь сэтгэл заслын мета онол юм. Тэрээр сэтгэл заслыг зөвхөн тодорхой шинж тэмдгүүдийг арилгах тогтсон арга гэж бус, харин өөрийн үйл ажиллагаа явуулж буй өргөн хүрээтэй нийгэм, соёл хоорондын болон нийгмийн орчинд үзүүлэх хариу үйлдэл гэж үздэг<ref>Lapworth P, Sills C. Integration in counselling & psychotherapy. Los Angeles: SAGE; 2010.</ref>. Пезешкиан мөн эерэг сэтгэл заслыг хаалттай, онцгой систем гэж үзэх ёсгүй гэж үзсэн; үүний оронд энэ нь сэтгэл заслын олон янзын аргуудыг нэгтгэж ач холбогдолтайгаар ашигладаг. Энэ нь сэтгэлзүйн шинжилгээ, сэтгэлзүйн динамик, зан үйлийн, бүлгийн, гипно эмчилгээ, эм, физик эмчилгээ зэрэг янз бүрийн хандлагыг хамардаг. Эерэг сэтгэл заслыг сэтгэл заслын хэд хэдэн хэмжээсийг хамарсан интеграцийн арга гэж үзэж болно. Швейцарь дахь [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Граве] болон түүний хамтран ажиллагсад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр нөлөөний мета-анализыг хэвлэн нийтэлж, уламжлалт сэтгэл заслын сургуулиас давсан ерөнхий аргыг санал болгохоос өмнө бараг хорин жил өнгөрсөн<ref>Norcross JC, Goldfried MR. Handbook of psychotherapy integration. New York: Oxford University Press; 2003.</ref>. АНУ-д сэтгэцийн эмч [https://en.wikipedia.org/wiki/Jerome%20Frank%20(psychiatrist) Жером Франк] багцтай сэтгэл заслын тогтолцоо/схемыг санал болгосон ч энэ нь маргаантай байсан бөгөөд батлагдаагүй. Үүнээс хойш улам бүр хүлээн зөвшөөрөгдсөн эклектик болон интегратив сэтгэл заслын хөдөлгөөнүүд өргөжиж байгаа ч интеграцийн үндсэн зорилго болох онолын зохицуулалтанд анхаарлаа хандуулах биш, харин өөр өөр сургуулийн арга техникийг ашиглах захын функцэд ихээхэн анхаарал тавьж байна<ref>Maslow AH. Motivation and personality. New York: Harper & Row; 1954.</ref><ref>Nossrat Peseschkian mentions the term ‘positive psychology’ in his book on Positive Psychotherapy in 1987, p. 389, but not going further.</ref>. Заслын үйл явцад эмпати, хүлээлт, соёлын дасан зохицох чадвар, засалчийн хувийн шинж чанар зэрэг хүчин зүйлүүд нь тодорхой арга, хэрэгсэл, техникээс илүү чухал гэдэгтэй санал нэгдэж байна. === Эерэг хандлага === Эерэг сэтгэл засал нь одоо байгаа эмгэгийг арилгахаас илүүтэй өөртөө туслах боломж, чадвараа дайчлахыг чухалчилдаг. [[Абрахам Маслоу]] хувь хүний хөгжлийн боломж, эерэг чадваруудыг чухалчлах үүднээс "эерэг сэтгэл судлал" гэсэн нэр томъёог нэвтрүүлсэн<ref>Jork K, Peseschkian N. Salutogenese und Positive Psychotherapie. Bern, Stuttgart: Hans Huber Verlag; 2003/2006.</ref>. Энэхүү хандлагын дагуу сэтгэл засал нь засалд оролцож байгаа хүмүүсийн чадварт анхаарал хандуулж, хөгжих боломж олгохоос эхэлдэг (Peseschkian N.,<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref> с.1–7). Шинж тэмдэг, эмгэгийг мөргөлдөөнд үзүүлэх хариу үйлдэл гэж үздэг бөгөөд энэ нь амьдралын жам, баяр баясгалан, боломж, нөөц, хүч чадал, боломжийн салютогенезийг багтаасан хүмүүний бүхэл цул байдлыг хүлээн зөвшөөрдөг тул заслыг "эерэг" гэж нэрлэдэг (Jork K, Peseschkian N.,<ref>In German language, there is a very exact word for worldview, philosophy of life, or image or conception of human beings: Menschenbild. This concept plays a very important role in philosophy, medicine and psychotherapy.</ref> с.;13). Эерэг сэтгэл заслын "эерэг" гэсэн нэр томъёо нь "эерэг шинжлэх ухаан" ([[Макс Вебер|Макс Веберын]] дагуу, 1988) гэсэн ойлголтод суурилдаг бөгөөд энэ нь ажиглагдсан үзэгдлийн талаар дүгнэлт хийхгүй байх гэсэн үг юм. Носсрат Пезешкиан "positum" гэдэг нэр томьёог илүү өргөн утгаар нь ашигладаг бөгөөд энэ нь боломжтой, өгөгдсөн эсвэл бодитой гэсэн утгатай. Өвчинд хандах энэ эерэг хандлага нь өвчнийг ойлгох, эмнэл зүйн эмчилгээ явуулахад өвчнийг сөрөг талаас авч үзэхтэй адил чухал юм. Засал нь одоо байгаа чадавх, боломжуудыг өөртөө туслах зорилгоор дайчлах зорилготой бөгөөд зөвхөн "шинж тэмдгийн уут"-тай харьцахаас илүү хувь хүний хөгжлийн чадавх, чадварт анхаарлаа хандуулдаг. Пезешкиан шинж тэмдгүүд, эмгэгүүд нь зөрчилдөөний хариу үйлдэл гэж үздэг бөгөөд үүнд оролцсон хүмүүсийн бүрэн бүтэн байдал нь өгөгдсөн гэж үздэг тул заслаа "эерэг" гэж нэрлэдэг болсон<ref>Peseschkian H, Peseschkian N. Der Mensch ist seinem Wesen nach gut. Die Notwendigkeit eines positiven Menschenbildes für Priester und Ärzte im Zeitalter multikultureller Gesellschaften. In: Paris W, Ausserer O (eds.). Glaube und Medizin. Meran: Alfred und Söhne; 1993.</ref>. Эерэг сэтгэл заслын суурь үзэл нь хүний төрөлхийн сайн сайхан, чадавхийг онцолсон, эдгээрийг хүний байгалиас өгөгдсөн мөн чанар гэж үздэг хүмүүнлэг үзэлд<ref>Abebe, S. W. (2020). Positive Interpretation as a Tool in Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 417–422), Springer, Cham (Switzerland).</ref> суурилдаг<ref>Peseschkian H. Osnovy pozitivnoj psichoterapii (Basics of positive psychotherapy). Archangelsk: Publications of the Medical School; 1993. (in Russian).</ref>. ЭСЗ-ын дагуу хүмүүс хайрлах, танин мэдэх гэсэн хоёр үндсэн чадавхи/өгөгдөлтэй бөгөөд боловсрол, хувь хүний хөгжлийн замаар энэ чадвар, өвөрмөц онцлогоо хөгжүүлж чаддаг. Энэ нөхцөлд заслыг өвчтөн болон түүний гэр бүлийн цаашдын өсөлт, боловсролыг дэмжих хэрэгсэл гэж үздэг. Эерэг сэтгэл засалд эмгэгийг эерэг талаас нь авч үздэг. Жишээлбэл, сэтгэлийн хямралыг "мөргөлдөөнд гүн гүнзгий сэтгэл хөдлөлөөр хариулах чадвар", ганцаардлаас айх айдсыг "бусад хүмүүстэй хамт байх хүсэл", архидалтыг "бусдаас хүлээж авдаггүй халуун дулаан сэтгэлээр (мөн хайраар) өөрийгөө хангах чадвар", психозыг "хоёр ертөнцөд нэгэн зэрэг амьдрах чадвар", зүрхний эмгэгийг "зүрхний үйл ажиллагааг маш ойр байлгах чадвар" гэж тайлбарладаг.<ref>Peseschkian H, Peseschkian N. Der Mensch ist seinem Wesen nach gut. Die Notwendigkeit eines positiven Menschenbildes für Priester und Ärzte im Zeitalter multikultureller Gesellschaften. In: Paris W, Ausserer O (eds.). Glaube und Medizin. Meran: Alfred und Söhne; 1993.</ref> ЭСЗ-д хамрагдсан эерэг үйл явц нь өвчтөн, түүний гэр бүл, эмч/засалч гээд бүх талын хэтийн төлвийг өөрчлөхөд хүргэдэг<ref>Peseschkian H, Remmers A (2013): Positive Psychotherapie. In der Buchreihe „Wege der Psychotherapie“. Reinhardt Verlag München.</ref>. Зөвхөн шинж тэмдэгт анхаарлаа төвлөрүүлэхийн оронд гол гүнзгий зөрчилдөөнд төвлөрдөг. Нэмж дурдахад энэ арга нь "жинхэнэ өвчтөнийг" олж тодорхойлох боломжийг олгодог<ref>Kirillov, Ivan; Efremova, Polina; Dobiala, Ewa; Pleshakov, Ivan (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirrilov-i-efremova-p-dobiala-e-pleshakov-i-the-global-psychotherapist/ "Primary Capacities as a Predictor of Perceived Stress, Anxiety, and Depression in the Pandemic Crisis of Covid-19".] The Global Psychotherapist. 3 (2): 19–29. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirrilov-i-efremova-p-dobiala-e-pleshakov-i-the-global-psychotherapist/ doi:10.52982/lkj195].</ref>. Учир нь, ихэвчлэн тусламж хүсч хандсан хүн нь өвчтөн биш, харин түүний нийгмийн орчны хэн нэгэн жинхэнэ өвчтөн байдаг. Өвчин эмгэгийг эерэг талаас нь тайлбарласнаар өвчтөнүүд болон бусад хүмүүс өвчний боломжит үүрэг сэтгэцийн динамик ач холбогдлыг ойлгож, өвчнөө таньж мэддэгийн зэрэгцээ өөрийн чадваруудыг хүлээн зөвшөөрөх боломжийг олдог. === Үндсэн Чадавхи (өгөгдөл) (ҮЧ) болон Бодит чадварууд (БЧ) === Тэдний ард хайр, шударга ёс гэгч ойлголт, эмх цэгц, бүрэн итгэлцэл, тэвчээр гэх мэт үнэт зүйлс буюу эерэг сэтгэл засалд бодит чадвар гэж нэрлэгддэг шинж чанарууд байдаг. Зан төлөв, үнэт зүйл, ариун журам, зөрчилдөөнтэй санаанууд нь соёлын онцлогоор тодорхойлогддог бодит чадваруудын утга агуулгатай холбоотой байдаг. Өдөр тутмын амьдрал дахь зөрчилдөөн, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмгэг, өвчинд хүргэж болзошгүй дотоод зөрчил нь хүнд тогтосон үнэт зүйлсийн шүүлттэй холбоотой байдаг. Үүнд '''хайр''' эсвэл '''шударга ёсоч''' гэх мэт ойлголтууд, эсвэл '''эмх цэгцтэй/зохион байгуулалтай байх''' байдал, '''бүрэн итгэх/итгэлцэл, тэвчээр/хатуужил/хүлээллцтэй хандах''' зэрэг үнэт зүйлс багтдаг бөгөөд эдгээр нь эерэг сэтгэл засалд '''Бодит чадварууд (БЧ)''' гэж нэрлэгддэг шинж чанарууд юм. Зан төлөв, үнэт зүйлс, сайн сайхан чанарууд болон зөрчилдөөнд хүргэдэг бодол санаанууд нь Бодит чадваруудын онцгой агуулгатай холбоотой байдаг. Энэ нь хүний тухайн соёлын онцлогоос үүдэлтэй. Хүн бүр амьдралынхаа туршид суралцаж хөгжүүлсэн, хувь хүний туршлагаас үүдэлтэй бөгөөд соёл боловсролоор дамжуулан өвлөн авсан загвар болсон суурь үзлүүдэд өөр өөрийнхөөрөө хариу үйлдэл үзүүлдэг. Жишээ нь, '''цаг баримтлах,''' эсвэл '''бүрэн итгэл/итгэлцэл''' гэгч бодит чадваруудын талаар адил нөхцөл байдалд хоёр хүн өөр өөр ойлголттай байх болно. Зовиур шаналал, тэр ч байтугай бие махбодийн хариу үйлдэлд (өвчин/зовиур) хүргэх зөрчилдөөн нь ихэвчлэн идэвхтэйгээр илэрсэн бодит чадваруудын (тухайлбал, цаг баримтлах, эсвэл итгэлцэл) талаарх ялгаатай ойлголтуудаас үүдэлтэй байдаг. Бодит чадварууд өөр өөрөөр үнэлэгддэг нь соёлын болон гэр бүлийн ялгаатай суурь үзлээс үүдэлтэй. '''Нийгмийн харилцан үйлчлэл, Үйл ажиллага, амжилт, шударга ёсоч байдлыг цаг баримтлах, эсвэл бүрэн итгэх/итгэлцлийн''' ач холбогдлыг харьцуулж үнэлэхэд янз бүрийн хүмүүс өөр өөрөөр үнэлнэ. Энэ нь зөрчилдөөн үүсгэдэг ч, хүмүүст суурь үзлүүдээ солилцох, тэдгээрээсээ суралцах, тэдгээрийг өргөжүүлэхэд хүргэдэг. 1977 онд Носсрат Пезешкиан "Бодит чадвар" гэсэн томъёоллыг нэвтрүүлсэн<ref>Peseschkian, N. (1974): Schatten auf der Sonnenuhr. Wiesbaden: Medical Tribune.</ref>. Пезешкианы томъёолсноор хүнд хоёр '''Үндсэн (өгөгдөл) чадавхи''' байдаг. Нэгд, '''Хайрлах чадавхи:''' сэтгэл хөдлөлийн хэрэгцээгээр илэрхийлэгдэх '''Анхдагч бодит чадварууд;''' хоёрт, '''Танин мэдэх чадавхи:''' Хоёрдогч бодит чадвар болон нийгмийн хэм хэмжээгээр дамжуулан хөгжөдөг чадавхи. Хайрлах чадавхи нь '''Тэвчээр/хатуужил/хүлээлцтэй ханадах, Цаг хугацааны мэдрэмж, Бүрэн итгэл/итгэлцэл''' зэрэг анхдагч бодит чадваруудаар илэрхийлэгддэг бол Танин мэдэх чадавхи нь '''Цаг баримтлах, Цэвэрч нямбай байх, Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/Зохион байгуулалттай''' байх зэрэг хоёрдогч бодит чадваруудаар илэрхийлэгдэнэ. “Бид танин мэдэх чадавхийн тусламжтайгаар туршлагаа бүтэцтэй болгодог. Үүнд суралцах (туршлага хуримтлуулах) болон заах (туршлагаа бусдад дамжуулах) зэрэг чадвар багтана”<ref>Peseschkian H, Remmers A (2013): Positive Psychotherapie. In der Buchreihe „Wege der Psychotherapie“. Reinhardt Verlag München</ref>. {| class="wikitable" |+ '''Бодит чадварууд''' |- ! '''Анхдагч бодит чадварууд (хайрлах үндсэн (өгөгдөл) чадавхигаас хөгждөг''' !! '''Хоёрдогч бодит чадварууд (танин мэдэх үндсэн (өгөгдөл) чадавхигаас хөгждөг''' |- | Хайрлах/хайрлагдах ба ойр дотны харилцаа холбоо тоготоох (өгөгдөл) чадавхи (Love and Capacity for Relationships) || Цаг баримтлах чадвар (Punctuality) |- | Төгс төгөлдөр байх/Үлгэр жишээнээс даган дуурайх загвар авах чадвар (Role Model) || Цэвэрч нямбай байх чадвар (Cleanliness) |- | Тэвчээр/Хатуужил/Хүлээцтэй хандах чадвар (Patience) || Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/зохион байгуулалттай байх/хандах чадвар (Orderlinsss/Order) |- | Цаг хугацааны мэдрэмж (Time awareness) || Дуулгавартай/сахилга баттай/нийгмийн хэв журмыг даган мөрдөх чадвар (Obedience) |- | Нийгмийн харилцан үйлчлэл (Contact) || Эелдэг эвтэй байх чадвар (Politness|Courtesy) |- | Бэлгийн харилцааны мэдрэмТаашал авч/өгөх чадвар /өөрийн хүсийн адилтгалтай байх (Sexuality) || Шударга ёсоор хандах/үйлдэх (Justice/Fairness) |- | Итгэл найдвар (Hope) || Үнэнч/Чин баттай байх чадвар (Fidelity|Loyalty) |- | Бүрэн итгэл/Итгэлцэл (Trust) || Шулуун шударга/Цэгц шулуун/Нээлттэй байх чадвар (Honesty/Directness) |- | Өөртөө итгэлтэй байх (Confidence) || Хичээл зүтгэл/Амжилт/Тэмүүлэл/Урам зоригтой байх чадвар (Diligence/Achievment) |- | Итгэл үнэмшил, шашин шүтлэг/ёртөнцийг үзэх үзэл (Belief/Faith/Worldview) || Арвич хямгач/Гамтай хандах чадвар Frugality/Thriftiness) |- | Эргэлзээ (Doubt) || Найдвартай/Хариуцлагатай байх/хандах чадвар (Reliability/Trustworthiness) |- | Тодорхой байдал (Certanity/Assurance) || Нарийн няхуур/Хянамгай байх чадвар (Accuracy/Precision) |- | Эв нэгдэл/нэгдэлцэл/харьялагдлын мэдрэмж (дотоод бүрэн бүтэн байдлын мэдрэмж) (Unity/Oneness) || Ухамсартай /хүн чанарын үүднээс үйлдэх/ хандах чадвар (Counscientiousness) |- | '''''Сэтгэл хөдлөлийн хэрэгцээ ба харилцааны чадвар (загварчлалаар бий болсон)''''' || '''''Нийгмийн хэм хэмжээ, харилцааг бий болгох (хүмүүжил боловсролоор дамжуулан)''''' |} Пезешкиан “Ялгаварлах дүн шинжилгээний онол”-ыг боловсруулсан(<ref>Chykhantsova, Olena; Kuprieieva, Olga (2021). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ "Possibilities of Positive Psychotherapy in the Formation of Hardiness". The Global Psychotherapist.] 1 (2): 22–26. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ doi:10.52982/lkj147].</ref>; с. 25). Энэ онол нь тухайн үедээ психосексуал үе шатуудыг (жишээлбэл, аман, аналь ба эдипаль) болон Ид ба Супер-Эго-гийн бие даасан хөгжил, тэдгээрийн хоорондын зөрчилдөөнүүдийг голчлон судалж байсан психоанализд нэмэлт болон гарч ирсэн(<ref>Chykhantsova, Olena; Kuprieieva, Olga (2021). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ "Possibilities of Positive Psychotherapy in the Formation of Hardiness". The Global Psychotherapist.] 1 (2): 22–26. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ doi:10.52982/lkj147].</ref>; с. 25). Ялгаварлах дүн шинжилгээ нь хөгжлийн эхэн үе шатанд ямар тодорхой агуулга үүсэхийг судалдаг: Эцэг эхийн тэвчээр, бүрэн итгэлцлийн хөгжил, болзолгүйгээр хүлээн зөвшөөрөх хайрын туршлага нь аман үе шатанд амжилттай хөгжих хөгжлийн сэтгэл зүйн урьдчилсан нөхцөл мөн. "Анхдагч" гэж нэрлэгддэг эдгээр чадварууд нь эцэг эхийн зан байдал, тэдний загварчлалаар хүүхдэд шууд дамжуулагддаг. Тэвчээртэй хандах (өөртөө эсвэл бусдад), бүрэн итгэх (өөртөө, бусдад, эсвэл хувь заяандаа), хэн нэгэнд зориулан цаг гаргах зэрэг Анхдагч бодит чадварууд нь хүүхдийн хөгжлийн үндсэн хэрэгцээ юм. Хүүхэд өөрийн насны онцлогт тохирсон дотоод тэнцвэрийг бий болгохын тулд тэдэнд орчны халуун дулаан уур амьсгал, цаг хугацаа, тэвчээр, эмпатитай болзолгүй хүлээн зөвшөөрөл хэрэгтэй байдаг<ref>Moghaddam FM, Harre R. But is it science? Traditional and alternative approaches to the study of social behavior. World Psychology. 1995;1(4):47–78.</ref>. Өөрт нь чухал, ач холбогдолтой хүнтэй анх харилцаа тогтоох анхдагч бодит чадвар нь хүн өөртэйгөө харилцах, өөртэйгөө эв найртай байх, өөрийгөө танин мэдэх, өөрийгөө болон ертөнцийг танин мэдэх чадварыг хөгжүүлэх, эцэст нь дотоод болон гадаад зөрчилдөөнийг зохих ёсоор даван туулах боломжийг олгодог. "Тэвчээр" гэсэн анхдагч бодит чадвар нь импульсийг хангалттай хянах, "бүрэн итгэл" чадварыг нь дотоод дэмжлэг, дулаан, аюулгүй байдлын мэдрэмжинд шаардлагатай байдаг. Хүүхдэд бага насанд нь мэдрэх 2 маш чухал зүйл бол нэгд, үргэлж цаг завтай, тэвчээртэй байдаг ээж, эмээгээс авсан ухамсаргүй хайр, хүлээн зөвшөөрөл, хоёрт, маш их итгэж, түүний өвөрт орж, хэзээ ч хэнд ч итгэж байгаагүй зүйлээ ярьж чаддаг хүүхдийн дотор байрласан эцгийн дүр төрх<ref>Badecka, Patrycja (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/badecka-p-2023-the-possibilities-of-transcultural-positive-psychotherapy-in-supporting-the-development-of-post-traumatic-growth-ptg-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ "The Possibilities OF Transcultural Positive Psychotherapy in Supporting the Development of Post-Traumatic Growth (PTG)"]. The Global Psychotherapist. 3: 98–103. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/badecka-p-2023-the-possibilities-of-transcultural-positive-psychotherapy-in-supporting-the-development-of-post-traumatic-growth-ptg-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ doi:10.52982/lkj187].</ref>. '''Цаг баримтлах, эелдэг/эвтэй байх, шулуун шудрага/цэгц шулуун/нээлттэй байх, шударга ёсоор хандах, үнэнч/чин баттай байх''' зэрэг хоёрдогч бодит чадварууд нь зөрчилдөөн, үл ойлголцлыг шийдвэрлэхэд ихэнхдээ нийгмийн хэм хэмжээний үүрэг гүйцэтгэдэг. Тиймээс '''"эмх цэгцтэй/дэг журамтай/зохион байгуулалттай байх"''' нь барууны соёл иргэншилд эцэг эх, хүүхдүүдийн хоорондын зөрчилдөөн, түүнчлэн гэрлэсэн хосын хоорондын зөрчилдөөний хамгийн түгээмэл агуулгын нэг юм. '''Шударга ёсоор хандах/үйлдэх''' Хоёрдогч бодит чадвар нь шударга бус байдлаас үүсэх зовинолын үед шударга ёсны талаар дахин дахин бодож цэгнэн, нөхцөл байдлыг хүлээн зөвшөөрөх, яаралгүйгээр нөхцөл байдлыг ойлгох, тэвчээртэй байх нөхцөл байдалд зайлшгүй хүргэдэг. Сахилга батын нэг хэлбэр болох '''дуулгавартай/сахилга баттай байх, нийгмийн журмыг даган мөрдөх чадвар''' нь түүхэн шалтгааны улмаас ардчилсан Германд тийм ч их үнэлэгддэггүй ч сургуулиудад үүнийг амьдралын бодит байдал гэж үзэн угаасаа хүнд байх шийдвэр гаргах эрх чөлөө нь дүрэмд захирагдах хэрэгцээ шаардлагаар хойш тавигддаг бүтээгч чадварын нэгд тооцогддог. Тиймээс ч энэ нь боловсролын салбарт түгээмэл тохиолддог зөрчилдөөний хүчин зүйлийн нэг юм. Сэтгэл засалд Супер-эгогийн зөрчилдөөн нь шашны номлодог гэм буруутай байдлын зөрчилдөөнийг өдөөдөг нөхцөл байдалд үүсдэгийг онцлон тэмдэглэсэн байдаг<ref>Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. Соёл дамнасан өнцгөөс харвал дорно дахины соёлууд '''хайр/хайрлах, бүрэн итгэл/итгэлцэл, нийгмийн харилцан үйлчлэл''' зэрэг анхдагч бодит чадваруудыг илүү үнэ цэнэтэй гэж үздэг бол барууны соёлууд '''зохион байгуулалт (эмх цэгцтэй, дэг журамтай), цаг баримтлах, цэвэрч нямбай байх зэрэг хоёрдогч бодит''' чадварыг илүү үнэлдэг нь анзарагдаж байна. Гэр бүл болгонд хүүхдийн хооллох цагийг тогтоох, гэр бүлийн үндсэн хоолыг яг цаг тухайд нь идэх яг таг тодорхой дүрэм, бусад ижил төстэй дүрмүүдийг бага наснаасаа онцолж өгдөг. Цаашид хосын харьцаанд илрэгдэх энэхүү ялгаа нь ихэвчлэн үл ойлголцол төдийгүй зөрчилдөөн, шүүлтэд хүргэдэг. Эдгээр бодит чадварыг, жишээлбэл, хүүхэд хооллох цагийг тогтоох, гэр бүлийн хооллох цагийг ягштал баримтлах зэргээр бусад ижил төстэй дүрмүүдийг сахих шаардлагыг хүүхдэд бага наснаас нь мэдрүүлдэг. Эдгээр ялгаа нь ихэвчлэн үл ойлголцол төдийгүй зөрчилдөөн, буруутгах, шүүмжлэхэд хүргэдэг. Эерэг сэтгэл засал нь сэтгэл хөдлөлийн өдөөгч болох зөрчилдөөний тодорхой агуулгыг шинжилж, дотоод болон гадаад зөрчилдөөн, эсвэл эдгээр зөрчилдөөний агуулга болох үнэ цэнтэй зүйлс, чадваруудын талаар зөвлөгөө өгөх, засал явуулахад чиглэгддэг. Зовлон зүдгүүр, бие махбодийн шинж тэмдгүүдэд хүргэдэг сэтгэл хөдлөлийг эсрэг тэсрэг суурь үзлүүдийн хоорондох зөрчилдөөнд үйлчилдэг үнэт зүйлс гэж ойлгож болно. Үүнтэй холбогдуулан дурдахад, зөрчилдөөнд төвлөрсөн сэтгэл заслын үйл явц нь өдөөгч хүчин зүйлүүдэд илүү анхаарал хандуулахаас, сэтгэл хөдлөл үүсгэсэн зөрчилдөөнийг илрүүлж, цаашдаа түүнийг ухамсарлан боловсруулахад илүү анхаардаг<ref>Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. === Соёл хоорондын/Соёл дамнасан/Транскультураль хандлага === Соёл хоорондын (соёл дамнасан/транскультарль) хэтийн төлвийг сэтгэл засалд нэвтрүүлэх нь анхнаасаа Носсрат Пезешкианы анхаарлын төвд байсан төдийгүй түүний хувьд нийгэм, улс төрийн чухал ач холбогдолтой байв. Соёл дамнасан хандлага нь ЭЗС-ын аргад байнга давтагддаг сэдэв учраас Н. Пезешкиан түүний ач холбогдлыг онцлон тэмдэглэсэн байдаг. Энэ хандлага нь хувь хүний мөргөлдөөнийг ойлгоход үнэ цэнэтэй мэдээлэл болдог төдийгүй нийгмийн чухал үр дагавартай байдаг. Цагаачлал, хөгжлийн тусламж, өөр өөр соёл иргэншилтэй хүмүүстэй харилцах, хоёр өөр соёлтой хүмүүс гэр бүл зохиох, хэвшмэл үзлийг даван туулах, өөр өөр соёлын хүрээллээс бий болсон загварууд, соёл хоорондын нөхцөл байдлаас үүдэлтэй улс төрийн сорилтуудыг энэ хандлагаар шийдвэрлэх боломжтой<ref>Cesko, E., Sinici, E. (2020). Positive Psychotherapy in Different Cultures. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 201–210), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. Соёлын хүчин зүйлсийг багтаасан засал бүрийн өвөрмөц шинж чанарыг хүлээн зөвшөөрсөн нь ЭСЗ-ын хэрэглээг өргөжүүлж, олон үндэстний нийгэмд хэрэглэх үр дүнтэй арга болгосон.<ref>Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.</ref> ЭЗС-ыг 70 гаруй оронд зааж, дадлагажуулж ирсэн бөгөөд үүнийг сэтгэл заслын соёл дамнасан (транскультураль) хандлагатай арга гэж үзэж болно. Тиймээс ЭСЗ-ын зарчмууд нь сэтгэл зүйн боловсрол, насан туршийн боловсрол, сэтгэл заслын шинэ салбаруудыг хүлээн зөвшөөрөх, нэвтрүүлэхэд чухал юм. Энэ нь зайлшгүй шаардлагатай соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын салбарыг тодорхойлж, бий болгох үндэс суурийг бүрдүүлдэг. “Соёл хооронды/Соёл дамнасан/Транскультураль” гэдгийг ЭСЗ-д хоёр утгаар ойлгож болно: 1. Соёл хоорондын, эсвэл шилжин суурьшсан хүмүүсийн сэтгэл засал гэж нэрлэгддэг өөр өөр соёлтой хүмүүсийн өвөрмөц шинж чанаруудыг хүлээн зөвшөөрөх хандлага 2. Заслын харилцаанд соёлын хүчин зүйлийг харгалзан үзэх нь засалчийн хэрэглэх арга барилын хүрээг өргөжүүлж, нийгэм-улс төрийн ухамсрыг нь дээшлүүлэх явдал юм. ЭСЗ нь соёлуудын ялгаанд мэдрэмтгий арга ("олон янз байдал дахь нэгдмэл байдал" гэсэн ойлголт), янз бүрийн соёл, амьдралын нөхцөл байдалд дасан зохицох боломжийг олгодог бөгөөд барууны "сэтгэл зүйн колоничлолын" нэг хэлбэр гэж үзэх ёсгүй.<ref>Robinson DJ. The psychiatric interview. 2nd edition. Port Huron, MI, USA, Rapid Psychler Press: 2005</ref> Носсрат Пезешкиан ЭСЗын нийгмийн ач холбогдлыг онцолж, үүнийг бүлэг, ард түмэн, үндэстэн, соёлын бүлгүүдийн хоорондын харилцаа гэх мэт нийгмийн янз бүрийн харилцаанд өргөнөөр хэрэглэж болохыг санал болгож байна. Ингэснээр харилцан үйлчлэл, хүний чадвар, эдийн засгийн нөхцөл байдал – энэ бүгдэд анхаарлаа хандуулсан нийгмийн цогц (бүгдийг багтаасан) онол бий болгож болохоор байна<ref>Reimer C, Eckert J, Hautzinger M, Wilke E. Psychotherapie: Ein Lehrbuch für Ärzte und Psychologen. Heidelberg: Springer; 2000.</ref>. Соёл хоорондын/Соёл дамнасан/Транскультураль сэтгэл засал нь зөвхөн өөр өөр соёлын харьцуулалт төдий биш харин хүний зан үйлийн соёлын хэмжигдэхүүнд чиглэсэн цогц хандлаг юм. Энэ нь хүмүүс юугаараа ялгаатай, юугаараа ижил төстэйг ойлгохыг хичээдэг. ЭСЗ нь өвчтөнд өөрсдийн зан үйлийн хэв маягийг (репертуарыг) өргөжүүлэх, өөрсдийн ирээдүйг харьцангуйгаар тодорхойлоход нь туслахын тулд бусад соёлын жишээг ашигладаг. Түүх, үлгэр, нийгмийн хэм хэмжээ, тэнцвэрийн загвар зэрэг хэрэгслийг соёл дамнасан хэтийн төлвийг хөгжүүлэхэд ашигладаг. 1979 онд Носсрат Пезешкиан "Транскультураль сэтгэл засал" гэсэн нэр томъёог анх хэрэглэж, "Худалдаачин ба тоть: эерэг сэтгэл заслын дорно дахины түүхүүд" номондоо нэг бүлгийг зориулжээ. Хувийн амьдрал, ажил хөдөлмөр, улс төрд соёл хоорондын зөрчилдөөнүүд улам нэмэгдэж байгаа тул тэдгээрийг шийдвэрлэх нь ирээдүйн томоохон зорилтуудын нэг болно гэж үзэж байв. Соёл хоорондын асуудлын зарчим нь хүмүүсийн хоорондын харилцааны болон дотоод зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх зарчим болж, эцэст нь сэтгэл заслын объект болж хувирдаг<ref>Lambert NJ. Psychotherapy outcome research: implications for integrative and eclectic therapists. In: Goldfried M, Norcross JC, editors. Handbook of psychotherapy integration. New York: Basic Books; 1992.</ref>. === Эерэг сэтгэл заслын асуулга - Анхны ярилцлага === Пезешкиан хагас бүтэцтэй “Анхны ярилцлага”-ын асуулга боловсруулсан. Энэ нь психодинамик сэтгэл заслын талбарын цөөн асуулгын нэг юм. 1988 онд танилцуулсан Хамид Пезешкианы диссертаци<ref>Peseschkian H. (1987). Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Medizinische Dissertation. Universität Mainz.</ref> нь ЭСЗ-ын сэдвээр бичигдсэн анхны шинжлэх ухааны докторын төсөл ажил байсан. Энэхүү диссертацид ЭСЗ-ын “Анхны ярилцлага”-ыг тодорхой бүтэцтэйгээр боловсруулан, асуулгын хуудсыг танилцуулж, психодинамикийн судалгааг хийсэн. Хожим боловсрогдсон хагас бүтэцтэй психодинамикийн Анхны ярилцлагын энэхүү урьдал хувилбар нь психодинамик сэтгэл засалд чухал хувь нэмэр оруулсан бөгөөд 1988 онд WIPPF-ийн ЭСЗ-ын асуулгын хамт хэвлэгджээ. Сэтгэл заслын Анхны ярилцлагыг анагаах эмнэлгийн үзлэг, өвчний түүхтэй харьцуулж болох сэтгэл заслын чухал бүрэлдэхүүн хэсэг юм<ref>Snyder C. R. Handbook of hope: theory, measures & applications. San Diego: Academic Press; 2000.</ref>. Энэ нь оношлогоо, заслын төлөвлөлт, урьдчилсан дүгнэлт, таамаглал дэвшүүлэх зэрэг хэд хэдэн зорилготой<ref>Frank J. D. Persuasion and healing: a comparative study of psychotherapy. 3rd ed. Baltimore: Hopkins Univ. Press; 1991.</ref>. ЭСЗ-ын анхны ярилцлага нь өвчтөнд оношлогоог түүний өвчний түүхийн дагуу тавьдаг хандлагатай төстэй бөгөөд түүнээс гадна харилцааны хүчин зүйлс, заслын явцад оролцогчдын холбоог мөн харгалзаж үздэг<ref>Peseschkian H. Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall (Psycho-social aspects of lumbar disc herniation). Doctoral medical dissertation. University of Mainz, Medical Faculty; 1988.</ref>. Энэ нь үр дүнтэй засал хийх найдварыг (Snyder,<ref>Remmers, A., Peseschkian, H. (2020). The First Interview in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 309–330), Springer, Cham (Switzerland).</ref> с. 193-212, Frank<ref>Peseschkian, H., Remmers, A. (2020). Life Balance in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 91–102), Springer, Cham (Switzerland).</ref>) багтаасан хүлээлтийн үр нөлөөний ач холбогдлыг<ref>Peseschkian H. Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall (Psycho-social aspects of lumbar disc herniation). Doctoral medical dissertation. University of Mainz, Medical Faculty; 1988.</ref> хүлээн зөвшөөрдөг. Хагас бүтэцтэй шинж чанар, дасан зохицох боломжийг олгодог хандлага улмаас хувь хүний засал, хосын засал, гэр бүлийн засал, зөвлөгөө, дасгалжуулалт зэрэг янз бүрийн нөхцөлд ба олон төрлийн соёлд хэрэглэгдэхэд тохиромжтой хэрэгсэл юм. ЭСЗ дахь анхны ярилцлага нь заавал асуугдах болон нэмэлт асуултуудыг багтаасан хагас бүтэцтэй ярилцлага юм. Заавал асуугдах асуултуудад өгсөн хариултаас хамааран эмч нэмэлт асуулт асуух, эсвэл асуухгүйгээ шийднэ. Асуултууд нь нээлттэй, эсвэл хаалттай байж болох бөгөөд тэдгээрийг оношлогоо, засал, урьдчилсан дүгнэлт, таамаглал дэвшүүлэх зорилгоор мэдээлэл цуглуулахад ашиглана(<ref>Cesco, Enver (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/cesko-e-2023-four-aspects-of-the-quality-of-life-the-balance-model-and-sexual-disorders-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ "Four Aspects of the Quality of Life, the Balance Model and Sexual Disorders"]. The Global Psychotherapist. 3: 104–114. doi:10.52982/lkj188.</ref>; с.31). Ярилцлагыг ашиглах хэд хэдэн хувилбар байдаг. Тухайлбал, заслын урьдчилсан шатны нэг хэсэг болгон эхний уулзалт, эсвэл хэд хэдэн уулзалтын үеэр ашиглах; эхний уулзалтанд эрэл хайгуулын зорилгоор ашиглах; дараагийн уулзалтуудад тодорхой чиглэлүүдийг гүнзгийрүүлэх зорилгоор ашиглах гэх мэт. Анхны ярилцлага нь хувь хүн, хүүхэд, залуучууд, хос, гэр бүлтэй засал хийх, зөвлөгөө өгөх, дасгалжуулах зэрэг өргөн хүрээний нөхцөлд хэрэглэгдэх бөгөөд өөр өөр соёлд дасан зохцодог.<ref>Peseschkian, N. Positive psychotherapy of everyday life: A practical guide. Bloomington, USA: AuthorHouse; 2016. (first German edition in 1974)</ref> === Тэнцвэрийн загвар (ТЗаг) === Тэнцвэрийн загвар нь өргөнөөр хүлээн зөвшөөрөгдсөн бөгөөд сэтгэл засал, өөрөө өөртөө туслах, мөн гэр бүлийн засалд хэрэглэгддэг. Энэ нь Зигмунд Фрейдийн бэлгийн дур хүслийн тухай ойлголт, [[Алфред_Адлер|Альфред Адлерын]] амьдралын зорилгын үзэл баримтлал, [[Карл_Юнг|Карл Юнгийн]] хүртэхүй, харьцаа, мэдрэмж, зөн совингийн дөрвөн үйлдэлтэй харьцуулж болно. Тэнцвэрийн загвар нь хувь хүний бүхэл цогц төсөөллийг санал болгож, чухам аль хүрээнд хөгжил дутагдаж буйг тодорхойлох боломжийг олгодог. Эдгээр хүрээнд байж болох зөрчилдөөнийг олж судалснаар шинэ тэнцвэрт байдалд хүрч, заслын явцын доторх синтезийг бий болгож чадна. [[File:Balance Model in PPT.png|thumb|Figure 3. Balance Model in positive psychotherapy developed by Nossrat Peseschkian]] Тэнцвэрийн загвар нь хүний амьдрал, үйл ажиллагааны үндсэн дөрвөн хүрээгээр тодорхойлогдох бөгөөд энэ нь хувь хүний сэтгэл ханамж, өөрийгөө үнэлэх үнэлэмж, сорилт бэрхшээлийг даван туулах чадварт ихээхэн нөлөөлдөг гэсэн суурь үзэл баримтлалд үндэслэдэг. Эдгээр хүрээнүүд нь тухайн үеийн хувь хүний зан чанарын гол үзүүлэлт болж, биологи-бие махбодь, оновчтой-оюун ухаан, нийгэм-сэтгэл хөдлөл, бүтээлч төсөөлөл, өдөр тутмын амьдралын үнэт зүйлд чиглэсэн талуудыг хамаардаг. Хүн болгон эдгээр хүрээ бүрт боломжуудыг эзэмшдэг ч боловсрол, хүрээлэн буй орчны ялгаагаас хамааран зарим нь илүү тод илэрхийлэгдсэн, эсвэл үл тоомсорлогдон хөгжөөгүй байж болно<ref>Goncharov, M. (2020). Conflict model of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 331–348), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. Эдгээр дөрвөн хүрээ нь амьдралын эрч хүч, үйл ажиллагаа, хариу үйлдэл нөлөөлж, хоорондоо холбоотой байдаг: # Бие махбодийн идэвхтэй байдал үйл ажиллагаа болон хүртэхүй. Энд: хоол унд, эмзэглэл, бэлгийн харьцаа, нойр, амрах, спорт, гадаад төрх байдал хувцас зэрэг; # Мэргэжлийн ололт, ур чадвар, тухайлбал, мэргэжил, эрхэлж байгаа ажил, гэр ахуйн үүрэг ажил, цэцэг, ургамал ургуулах, үндсэн болон дэд боловсрол, мөнгөний зохицуулалт; # Түншүүд, гэр бүл, найзууд, танилууд болон танихгүй хүмүүстэй харилцаа холбоо барих хэв маяг; нийгмийн оролцоо ба үйл ажиллагаа; # Ирээдүйн төлөвлөгөө, шашны зан үйлийн туршлага, зорилго/утга агуулга, бясалгал, бодрол, үхэл, үзэл баримтлал, санаанууд, алсын хараа эсвэл төсөөлөл-уран зөгнөлийн хөгжил. Тэнцвэрийн загварын зорилго нь амьдралын дөрвөн хүрээний тэнцвэртай байдлыг сэргээх явдал юм. Сэтгэл заслын зорилго нь өвчтөнд өөрийн нөөц бололцоогоо тодорхойлж, тэдгээрийг динамик тэнцвэрт байдалд хүрэх зорилгоор ашиглахад туслах<ref>Battegay R. In: Jork K, Peseschkian N, editors. Salutogenese und Positive Psychotherapie. Bern: Huber; 2006.</ref>. Тодруулбал, энергийн тэнцвэртэй хуваарилалтыг эрэмбэлэх шаардлагатай бөгөөд хүрээ тус бүр нь тэнцүү цаг хугацаа биш харин энерги буюу эрч хүчийн тэнцүү хувийг (хүрээ тус бүрт 25%) хуваарилж чаддаг болох зорилготой. Удаан хугацаанд үргэлжилсэн нэг хүрээг илүү хөгжүүлсэн, илүү анхаарал тавьсан байдал нь зөрчилдөөн, өвчин эмгэг, бусад сөрөг үр дагаварт хүргэдэг. === Дөрвөн үлгэр дууриаллын загварын хүрээ (ДДЗаг) === Хүүхдийн бага насны туршлагаас өвчтөнд үзүүлэх нөлөөг үнэлэх нь психодинамик сэтгэл заслын хамгийн чухал бөгөөд хэцүү ажил юм. ЭСЗ-д Үлгэр дууриаллын загвар гэгч арга барилыг хэрэглэдэг. Англиар Dimensions model<ref>Peseschkian, Farid; Torres, Diego (2024). Therapeutic Narration. Anecdotes & Aphorisms for Psychotherapy & Self-Help (1st ed.). Wiesbaden: WAPP Press. ISBN 978-3-910225-21-3.</ref>. ЭСЗд Үлгэр дууриал загварын тухай ойлголтыг мөн "жишээ", "Хэмжээст загвар", "Үлгэр дууриал" эсвэл "Хайрын хэлбэрүүд" гэж нэрлэдэг бөгөөд хувийн туршлага, хөгжлийг бүрдүүлдэг гэр бүлийн суурь үзлийн хэв маягийг тодорхойлох хэрэгсэл болгон ашигладаг. [[File:Dimensions model.png|thumb|Figure 4. The four model dimensions of positive psychotherapy]] Бага насны хүмүүжил орчин тойрон нь Носсрат Пезешкианы тодорхойлсоны дагуу хүний өвөрмөц хөгжил, Хайрлах/Хайрлагдах болон Танин мэдэх/Танин мэдэгдэх өгөгдөл чадавхийн илэрхийлэлд нөлөөлдөг. Тэнцвэрийн загвар нь танин мэдэх чадавхийн арга хэрэгслийг дүрсэлсэн бол Үлгэр дууриалын загвар нь хайрлах чадавхийн арга хэрэгслийг харуулдаг. ЭСЗ -д Үлгэр дууриаллын загварын дөрвөн хэмжигдэхүүнийг ашиглах нь зөвхөн "БИ" хэмжигдэхүүнийг төдийгүй "ТА", "БИД", "Анхдагч/Пра-БИД" хэмжигдэхүүнүүдийг нэвтрүүлснээр Кохут, Кернберг нарын аналитик “БИ” болон «Объект» онолыг өргөжүүлдэг. "ТА" хэмжигдэхүүн нь өвчтөний эцэг эх, эсвэл анхан шатны тусламж үйлчилгээ үзүүлэгчдийн хоорондын харилцах харилцааг илэрхийлдэг, "БИД" хэмжигдэхүүн нь эцэг эх/анхан шатны асран хамгаалагчийн бусадтай хэрхэн харилцаж байсан туршлагыг агуулдаг. ЭЗСын "Анхдагч БИД" хэмжигдэхүүн нь өвөрмөц бөгөөд эцэг эх, эмээ өвөө зэрэг өвчтөний анхан шатны тусламж үйлчилгээ үзүүлэгчид болон тэдний амьдралын харилцааг дүрслэхийн зэрэгцээ тэдний амьдралын философи, эсвэл шашны итгэл үнэмшлийг тодорхойлдог. Эдгээр дөрвөн субъектын харилцааг нэгтгэснээр ЭСЗ нь Объектийн онол болон психодинамик заслын ирээдүйд нөлөөлж болох өвөрмөц хандлага хэмээн тодорхойлогддог. # "БИ" хэмжигдэхүүн нь хувь хүний өөрийгөө үнэлэх үнэлэмж, өөртөө итгэх итгэл, өөрийн дүр төрх, үндсэн Бүрэн итгэл эсвэл үл итгэх байдал зэрэг өөртэйгөө харьцах харьцаа болон амьдралд үүсгэх асуудлуудад анхаарлаа хандуулдаг загварын хэмжигдэхүүн юм. Эдгээр асуудалд тухайн хүний бага насны туршлага, эцэг эх, ах эгч нартайгаа харилцаж байсан харилцаа, тэд нарын хандлага ихээхэн нөлөөлдөг. Бага наснаасаа хүмүүс хүсэл, хэрэгцээ нь хэрхэн хангагдаж байсан туршлагад тулгуурлан өөртэйгөө харилцаа тогтоож сурдаг. # "ТА" хэмжигдэхүүн нь хувь хүний бусадтай, ялангуяа романтик хамтрагчтайгаа харилцах харилцааны тухай. Энэ харилцааны үндсэн загвар нь тухайн хүний эцэг эх, ялангуяа тэдний хоорондын харилцааны жишээ юм. Эцэг эхийн хоорондох зан байдал, харилцан үйлчлэл нь түншлэлийн боломжит зан үйлийн загвар болж, хүн романтик хамтрагчтайгаа хэрхэн харилцаагаа бүрдүүлэхэд нөлөөлдөг. # "БИД" хэмжигдэхүүн нь хувь хүний нийгмийн хүрээлэн буй орчинтойгоо харьцах харьцааны илэрхийлэл бөгөөд энд эцэг эхийн нийгмийн орчинтой харилцах харилцаа ихээхэн нөлөөлсөн байдаг. Нийгмийн зан үйлд хандах хандлага, амжилтын хэм хэмжээ нийгэмшүүлэх замаар эцэг эхээс хүүхдүүдэд шилждэг. Эдгээр хандлага, хүлээлт нь хамаатан садан, хамтран ажиллагсад, нийгмийн бүлгүүд, сонирхлын бүлгүүд, эх орон нэгтнүүд, нийт хүн төрөлхтөнтэй харилцах харилцаа зэрэг ойрын гэр бүлээс гадуурх нийгмийн харилцаатай холбоотой байдаг. Эдгээр нийгмийн харилцаанд эцэг эх хэрхэн харилцаж, удирдан чиглүүлж байгаа нь тэдний хүүхдийн нийгэмд хэрхэн бие авч явах/зан үйлдэх талаарх ойлголт, хандлагыг бүрдүүлдэг. # "Гарал үүсэл/Анхдагч БИД/Пра-бид" хэмжигдэхүүн нь хувь хүний гарал үүсэл, эсвэл анхдагч нийгэмлэгтэй харилцах харилцааг хэлдэг бөгөөд үүнд эцэг эхийн амьдралын утга учир, зорилго, сүнслэг байдал/шашин, ертөнцийг үзэх үзэл зэрэгт хандах хандлага ихээхэн нөлөөлдөг. Энэ хэмжигдэхүүн нь зөвхөн шашны нийгэмлэгийн албан ёсны гишүүнчлэлд суурилдаггүй, харин амьдралын хожим үүсэх утга учрын талаархи асуултын үндэс юм. Хэдийгээр хүн шашин шүтлэгийг үгүйсгэсэн ч түүний гарал үүсэл, эртний нийгэмлэгтэй холбоо нь чухал хэвээр байна. Энэ нь утга санаа, зорилгыг хангах бусад чиг баримжаа олгох тогтолцооны үндэс суурь юм. === Зөрчилдөөний загвар === Пезешкианы психодинамик Зөрчилдөөний загвар (зургаас үзнэ үү) нь зөрчилдөөний гол цэг болох агуулгын ялгаа, түүний дотоод үнэлгээг онцолж өгдөг. Пезешкианы зөрчилдөөний сэтгэл зүйн динамик загвар (зураг харна уу) нь зөрчилдөөний гол анхаарал хандуулсан агуулга болон түүний дотоод үнэлгээний хоорондох ялгааг онцолж өгдөг. Загварт нь одоогийн хүнд хэцүү нөхцөл байдалд үүссэн Бодит зөрчилдөөн (БЗн), урьд өмнө бага насанд үүссэн Үндсэн зөрчилдөөн (ҮЗн), бие махбодийн, эсвэл сэтгэцийн шинж тэмдгийг үүсгэдэг ухамсарлагдаагүй Дотоод зөрчилдөөн (ДЗн) гэж тус тус тодорхойлогддог. "Зөрчилдөөн" гэсэн нэр томъёо нь (Латины confligere, мөргөлдөх, тэмцэх гэсэн утгатай) дотоод болон гадаад үнэт зүйлс, төсөөлөл хоорондын үл нийцэх байдал болон дотоод хоёрдмол байдлыг илэрхийлдэг. Сэтгэл хөдлөл, сэтгэл хөдлөлийн байдал, бие махбодийн хариу үйлдэл нь үнэт зүйлс болон бодит чадваруудын хуваарилалтын дотоод зөрчлийн дохионы үзүүлэлт гэж ойлгож болно. Тиймээс ЭСЗ-д агуулгын талаар Энэ сэтгэл хөдлөлийг юу үүсгэдэг, эсвэл өдөөдөг вэ?<ref>Lytvynenko, O., Zlatova, L., Karikash, V., Zhumatii, T. (2020). Using stories, anecdotes and humor in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 349–358), Springer, Cham (Switzerland).</ref> гэж асуудаг. [[File:Conflict Model in Positive Psychotherapy.png|thumb|Figure 5. The concept of the three main conflicts in PPT]] Пезешкианы "микро гэмтэл" гэсэн ойлголт нь микро стресс үүсгэдэг "жижиг зүйл, эсвэл өчүүхэн зүйл" (<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref>; с.80) гэгддэг ч дотоод зөрчилдөөнийг өдөөж болох жижиг, давтагдах сэтгэцийн гэмтлүүдийн хуримтлалыг томъёолдог. Эдгээр микро гэмтэл нь амьдралын томоохон үйл явдлууд, өөрөөр хэлбэл, макро гэмтлээс ялгаатай. Микро гэмтлүүд нь зөрчилдөөний агуулга болон харилцаа тогтооход тусалдаг хувь хүмүүсийн бодит чадваруудтай холбоотой боловч зөрчилдөөний эх үүсвэр болох магадалтай. Даван туулах механизм хэт ачаалалтай байх Бодит зөрчилдөөнийн үед '''Бүрэн итгэл, Итгэл найдвар, Хайр/Энхрийлэл''' зэрэг сэтгэл хөдлөлийн анхдагч хэрэгцээг '''Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/Зохион байгулалтай байх, цаг баримтлах, шударга ёсч, шулуун шударга/нээлттэй''' байх зэрэг хоёрдогч чадварууд (БЧ2), эсвэл нийгмийн хэм хэмжээнүүдтэй мөргөлдүүлэн харьцуулсан хуучин ухамсарлагдаагүй Үндсэн зөрчилдөөн үүсч ирнэ. Үндсэн зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхийн тулд хийж байсан өмнөх буулт нь одоогийн зөрчилдөөнд үр дүнгүй болох үед дотоод зөрчилдөөн үүснэ. Дотоод зөрчилдөөнийн үр дүнд зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх оролдлого гэж үздэг шинж тэмдгүүд бий болно. Зөрчилдөөний хариу үйлдлүүд гэж тооцож болох шинж тэмдэгүүдийг тэнцвэрийн загвараар (ТЗаг) харуулж болно: энэ нь шийдвэр гаргахад хүргэж чадахгүй ч гэсэн нөлөөлөл/нэмэр үзүүлдэг. Тодорхой чадвар, ёс суртахуун, үзэл баримтлал, зарчмуудыг одоогийн нөхцөл байдалд дасан зохицохгүйгээр тууштай ашиглах нь эмгэг үүсгэнэ. Хэрэв гэр бүлийн төсөөлөл, эсвэл урьд өмнө хийсэн буулт нь дахин дахин давтагдаж байх нөхцөлд ухамсарлагдаагүй дотоод зөрчилдөөн үүсч, энэ нь сэтгэл зүйн, психосоматик болон бие махбодийн эмгэг үүсгэх талтай. Эдгээр шинж тэмдэг нь өвчтөнд ямар нэг ухамсарлагдаагүй зүйлийг илэрхийлэх арга болж, хүн бүрийн хувьд онцгой ач холбогдолтой байдаг. ЭЗСын зорилго нь заслын харилцааны орон зайнд болон өдөр тутмын амьдралд үл тоомсорлогдсон хүүрээнүүдийг болон хөгжөөгүй чадваруудыг бэхжүүлэх, ингэснээр өвчтөнүүд зөрчлийг үр дүнтэй шийдвэрлэх, дотоод болон гадаад тэнцвэрт байдалд хүрэх боломжийг олгох явдал юм. === Түүх, сургаалт үлгэр, зүйр цэцэн үгийг ашиглан өгүүлэх арга === ЭСЗ-д ашигладаг тусгай арга бол үлгэр, түүх, зүйр цэцэн үгсийг заслын зориулалтаар ашиглах явдал бөгөөд үүнийг Носсрат Пезешкиан анх 1979 онд "Дорнын түүхүүд сэтгэл заслын хэрэгсэл болох нь: Худалдаачин ба тоть" бүтээлдээ нэвтрүүлсэн. Милтон Эриксоны Гипно засалд энэ аргыг хэрэглэж байсан ч энэ нь Пезешкианаас өмнө психодинамик засалд нийтлэг байгаагүй. Үлгэрт анхаарлаа хандуулж байсан Карл Густав Юнгын аргаас Пезешкианы арга нь өгүүлэх засал болон нийлэмжийн илүү өргөн хүрээний хэрэгслийг ашигладагаараа ялгагаатай. Дорно дахины болон бусад соёлын түүх, сургаалт зүйрлэлүүдийг ашиглан тухайн хүний онцлогийг танин мэдэх, цаашид өөртөө туслах боломжийг хөгжүүлэхийг хичээдэг. Олон соёлоос гаралтай янз бүрийн цэцэн үгс, эртний мэргэн үгсийн бэлгэдлийн утгыг сонсч байгаа хүн өөрийгөө илүү эергээр харж эхлэх талтай (<ref>Remmers, Arno (2022). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/remmers-a-2022-how-do-traditional-stories-work-in-the-process-of-solving-unconscious-interpersonal-and-cultural-conflict-a-contribution-to-narrative-ethics/ "How do Traditional Stories Work in the Process of Solving Unconscious, Interpersonal and Cultural Conflict? A Contribution to Narrative Ethics".] The Global Psychotherapist. 2 (2): 77–85. [https://www.positum.org/ppt_artticles/remmers-a-2022-how-do-traditional-stories-work-in-the-process-of-solving-unconscious-interpersonal-and-cultural-conflict-a-contribution-to-narrative-ethics/ doi:10.52982/lkj175].</ref> p. 92). Европын соёлд анхнаасаа танил бус мэт санагдаж болох дорно дахины түүхийг ашигласны үр дүнд бий болох гайхашралын заслын үр нөлөө нь бүх соёлд үр дүнтэй болохоо баталсан (<ref>Eryilmaz, Ali (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/eryilmaz-a-2023-the-method-of-resolving-actual-conflict-in-five-stages-and-with-five-capabilities-based-on-positive-psychotherapy-the-trust-phal-method-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ "The Method of Resolving Actual Conflict in Five Stages and with Five Capabilities Based on Positive Psychotherapy: The Trust-PHAL Method".] The Global Psychotherapist. 3: 15–24. [https://www.positum.org/ppt_artticles/eryilmaz-a-2023-the-method-of-resolving-actual-conflict-in-five-stages-and-with-five-capabilities-based-on-positive-psychotherapy-the-trust-phal-method-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ doi:10.52982/lkj177].</ref>, с.24–34). Түүхүүд нь өөрийгөө өөр соёлын хүмүүстэй харьцуулах хэм хэмжээг бий болгох, тогтсон хэм хэмжээг эсэргүүцэх, тэдгээрийг харьцангуй гэж үзэх зэрэг эмчилгээнд олон үүрэг гүйцэтгэдэг. Заслын эхний үе шатанд эдгээр түүхүүд нь хэтийн төлөвийг өөрчлөхөд хүргэж болох бөгөөд үүнийг дараагийн үе шатуудад ашигладаг. Мөн түүхүүд нь сэтгэл хөдлөл, бодлыг чөлөөлөхөд тусалдаг бөгөөд энэ нь засалд ихэвчлэн шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэдэг. Заслын үеийн түүх ярих явц нь уншигч, эсвэл сонсогчдод түүхийн баатруудтай тэдний сэтгэл хөдлөлийн асуудлуудтай өөрсдийгөө адилтгаж, өөрсдийн хэрэгцээ, нөхцөл байдлыг тусгаж ухамсарлах толь болдог. Шийдвэрүүдийг танилцуулснаар түүхүүд нь өвчтөнүүдэд өөрийн гэсэн хандлагатай харьцуулах загвар болсон нь илүү өргөн хүрээтэй тайлбар, өөрчлөлт хийх боломжийг бий болгодог. Нэмж дурдахад түүх ярих нь өөрчлөлтийг эсэргүүцэгч, хуучин хоцрогдсон санаануудтай зууралддаг өвчтөнүүдэд туслахад онцгой үр дүнтэй байдаг<ref>Remmers, Arno (2023). [https://www.positum.org/ppt_artticles/remmers-a-2023-transference-and-countertransference-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ "Transference and Countertransference"]. The Global Psychotherapist. 3: 75–79. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/remmers-a-2023-transference-and-countertransference-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ doi:10.52982/lkj183].</ref><ref>Kirillov, Ivan (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirillov-i-2023-the-global-psychotherapist/ "Evaluation Criteria for Psychosomatic Practice".] The Global Psychotherapist. 3 (2): 57–69. [https://www.positum.org/ppt_artticles/kirillov-i-2023-the-global-psychotherapist/ doi:10.52982/lkj199.]</ref>. === Таван үе шатат зөвлөгөө/засал явуулах суурь үзэл === Хувь хүний болон гэр бүлийн засалд хэрэглэдэг заслын явцын таван үе шатын хөтөлбөр нь гарын таван хуруу мэт Рэймонд Баттегайн тайлбарласан бүлгийн сэтгэл засал, Мореногийн Психодрам, Альфред Адлерын хүмүүсийн ахицтай боловсролд ажиглагддаг байгалийн үйл явцтай маш төстэй юм. Пезешкианы хандлагын онцлог<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref> нь заслын үйл явцын энэ загварыг сэтгэл засалд системтэйгээр хэрэглэдэгт оршдог. Таван үе шаттай хөтөлбөр нь засалчийн хувьд засал явуулах замын зураглал болж, мөн үйлчлүүлэгчид өөртөө туслах явцад аль алинд нь хамгийн үр дүнтэй арга олох боломж болдог. Сэтгэл заслын хүрээнд хийсэн судалгааны дагуу засалч хүндрэлтэй заслын нөхцөл байдлыг илүү сайн даван туулж, заслын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодох тусам заслын үр дүн төдий чинээ амжилттай болно гэдгийг харуулсан. Заслын харилцан үйлчлэлийн гурван үе шат (хамааралт, ялгарал, салах) нь ганцаарчилсан уулзалт бүрт болон заслын нийт үйл явцын турш хэрэгжүүлэх харилцааны үйл явцын 5 үе шаттай уялдаа холбоотой<ref>Cope TA. Positive Psychotherapy’s theory of the capacity to know as explication of unconscious contents. J Relig Health. 2007;48(1):79–89.</ref>. # Анхны алхам- хэтийн төлвөө өөрчлөх ажилд үр дүн үзүүлэх хүлээн зөвшөөрөл, ажиглалт, зай барилт. # Хоёр дахь алхам– бүрдүүлэлт/мэдээлэл цуглуулах, зөрчилдөөний агуулга болон үүсгэсэн нөхцөлийн ялгарал, өвчтөний давуу талыг илрүүлэх. # Гурав дахь алхам- өөртөө туслах чадвар болон нөөцөө олж хөгжүүлэх, нөхцөл байдлын урамшуулал/дэмжлэг # Дөрөв дэх алхам– зөрчилдөөнийг үгээр илэрхийлж, боловсруулах # Тав дахь эцсийн алхам– зорилго тэлэх/өргөжүүлэх нэртэй, энэ нь ирээдүйд чиглэсэн шинэ суурь үзэл, ажлын бүтэц хөтөлбөр бүгдийг санаачлах, нэгтгэх, турших Харилцаанд хандах энэхүү бүтэцтэй хандлага нь Пезешкианы арга барилын өвөрмөц тал бөгөөд заслын амжилттай үр дүнд хувь нэмэр оруулдаг. Энэхүү заслын үйл явц нь ирээдүй, өөрчлөлтөд чиглэгддэг бөгөөд өнөө үед үр дүнтэйгээр ашиглаж болох өнгөрсөн үеийн суурь үзлүүдэд чиглэгдсэн байдаг. Нэмж дурдахад, сэтгэл заслын бусад салбарын үзэл баримтлалыг тохиромжтой үед ашигладаг (интеграцийн тал). Өвчтөн болон түүний эргэн тойрныхон өвчний явцыг ойлгоход идэвхтэй оролцдог (өөртөө туслах). ЭСЗ-ын 5 үе шат нь заслын уулзалт бүрт, эсвэл заслын бүх үйл явцын туршид харилцааны бүтэц болдог. Иймгүй байсан бол заслын явц нь чиглэлгүй байх байсан<ref>Peseschkian H. Osnovy pozitivnoj psichoterapii (Basics of positive psychotherapy). Archangelsk: Publications of the Medical School; 1993. [in Russian].</ref>. Тохиромжтой ойлголт, тэргүүлэх асуултууд, түүхүүд, төсөөллүүдийг (ассоциации) өдөөх, өмнөх сэдвүүдийг эргэн харах замаар өвчтөний түүхийг ярих, эргэцүүлэн бодоход тусалдаг. Энэ үйл явц нь засалч болон өвчтөнд эхлэлийн цэг, аюулгүй байдлын мэдрэмжийг өгч, өвчтөнийг зөрчилдөөнийг даван туулах, ялангуяа засал дууссаны дараа өөртөө туслах явдалд бэлтгэдэг. == ЭЗСыг хэрэглэх == === ЭСЗ-ын хэрэглээний хүрээнүүд === Анх сэтгэл заслын ажилд зориулж боловсруулсан эерэг сэтгэл заслын арга нь уламжлалт хэрэглээнээсээ хальж, зөвлөгөө өгөх, сурган хүмүүжүүлэх, нийгмийн ажил гэх мэт олон салбарт хэрэглэгдэж байна. ХБНГУ-д 1992 оноос хойш зөвлөгөө өгөхдөө ЭСЗ-ыг ашиглаж байгаа бол Болгарт мөн жилээс эхлэн сурган хүмүүжүүлэх ухаанд ашиглаж байна. Хятадад үүнийг 2014 оноос хойш нийгмийн ажилтнуудад сэтгэцийн эрүүл мэндийн эмгэг, гэр бүлийн асуудал, халшрах эмгэгээс урьдчилан сэргийлэх чиглэлээр сургахад ашиглаж байна. ЭСЗ нь 2006 оноос Болгарт, дараа нь Украин, Орост хүүхэд залуучуудын заслын төрөлжсөн сургалтын хөтөлбөрүүдийн үндэс болгон ашиглаж байна. Герман, Болгар, Кипр, Турк, Косово, Хятад, Боливи, Украин зэрэг орны мэргэжилтнүүд ЭСЗ-д суурилсан эерэг гэр бүлийн засал, зөвлөгөө өгөх чиглэлээр мэргэшиж байна. Үүний үр дүнд ЭСЗ нь янз бүрийн мэргэжлийн болон соёлын салбарт сэтгэл заслын ур чадвар, туршлагаа хуваалцах хэрэгсэл болсон.<ref>Syrous S. Positive and crosscultural psychotherapy. Nossrat Peseschkian—his life and work. In: Leeming DA, editor. Encyclopedia of psychology and religion. 2nd ed. New York: Springer; 2014.</ref> Анх Сэтгэцийн эрүүл мэнд, психосоматик анагаах ухаан<ref>Peseschkian N, Peseschkian N, Peseschkian H. Lebensfreude statt Stress. 2nd ed. Stuttgart: TRIAS; 2009</ref>, урьдчилан сэргийлэлт, сэтгэл заслын үндсэн эерэг психосоматик засал гэж хөгжүүлэгдэсэн Эерэг сэтгэл заслыг одоо үед Германы олон эмч нар ажилдаа ашиглаж байна. Энэ хандлагыг хэд хэдэн эмнэлэгт болон Германы Висбадены Сэтгэл заслын академийн психодинамик эмчилгээний сургалтын хөтөлбөрт хэрэгжүүлсэн. === Сэтгэл заслын хүрээнээс гадна === Эерэг сэтгэл засал нь боловсрол сургууль<ref>Seiwert L. Balance your life. Die Kunst, sich selbst zu führen. München: Piper; 2010.</ref>, сэтгэл зүй, шашны сэтгэл зүй <ref>Пеев И. [Peev, I.]. Позитивната психотерапия в модерната армия и общество. Военно издателство, София (Positive Psychotherapy in army and society). Sofia: Voenno Izdatelstvo; 2002. [in Bulgarian]</ref><ref>Boessmann U, Peseschkian N. Positive Ordnungstherapie. Stuttgart: Hippokrates; 1995.</ref><ref>Hübner G. Burnout. Lenzkirch: Lenzkircher Verlagsbuchhandel; 2009.</ref>, багш нарын сургалт <ref>Seiwert L. Balance your life. Die Kunst, sich selbst zu führen. München: Piper; 2010.</ref><ref>Kirillov I.O. Supervision in positive psychotherapy (Unpublished doctoral dissertation). St. Petersburg: Bekhterev Federal Neuropsychiatric Research Institute; 2002. [In Russian].</ref> цагийн менежмэнт<ref>Kravchenko, Y. (2020). Positive Psychotherapy in Organizational and Leadership Coaching. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 253–276), Springer, Cham (Switzerland).</ref>, янз бүрийн зөвлөх үйлчилгээ, удирдлагын менежментийн сургалт<ref>Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.</ref>, түншлэл, эсвэл гэрлэлтийн бэлтгэл, хүний нөөцийн семинар, хуульч, эвлэрүүлэн зуучлагчид, зэвсэгт хүчин, улс төрчдөд зориулсан сургалт<ref>Sinici, E. (2020). Positive Family and Marital Therapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 218–228), Springer, Cham (Switzerland).</ref>, соёл хоорондын сургалт, натуропати болон оюун ухаан-биеийн анагаах ухааны засал<ref>Peseschkian N. Positive family therapy. The family as therapist. Berlin, Heidelberg: Springer; 1986. (first German edition in 1980, latest English edition in 2016 by AuthorHouse UK)</ref>, ядаргаанаас урьдчилан сэргийлэх<ref>"WAPP Training Standards and Curricula" (PDF). Archived from the original (PDF) on 2022-07-03.</ref>, супервишн<ref>"Educational group self-experience/discovery in PPT training" (PDF). Archived from the original (PDF) on 2021-07-23.</ref> зэрэг өргөн хүрээний орчинд хэрэглэгдэх болсон. Үүнээс гадна, ЭСЗ-ыг коучинг<ref>Ciesielski, Roman (2023). "The Integrative Model of Reflective Team Supervision in Positive Psychotherapy". The Global Psychotherapist. 3: 80–86. doi:10.52982/lkj184.</ref>, гэр бүлийн зөвлөгөө<ref>Frolov, P. (2020). Supervision in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 359–370), Springer, Cham (Switzerland).</ref> болон ерөнхий зөвлөгөөнд хэрэглэдэг. == Лавлага == dhus1p6tzo05f9joq0k8aa2ptjdw490 2 146201 864109 855048 2026-07-30T13:03:51Z HorseBro the hemionus 100126 Removed redirect to [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал]] 864109 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс иргэний халдлага|title=Их гамшгийн жилүүд|partof=[[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]|native_name=Ақтабан шұбырынды<br>Алқакөл сұлама|date=1723–1727|type=Энгийн иргэд рүү ялгаварлан гадуурхахгүйгээр халдлага үйлдэх, албадан нүүлгэн шилжүүлэх.|target={{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Казахууд|Казахын энгийн иргэд]]|victims={{flag icon|Казахын ханлиг}} 2,300,000{{Sfn|Eleusin|1992|p=79}}|perpetrators={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|motive=Нутаг дэвсгэрийн тэлэлт|location=Орчин үеийн [[Казахстан]]}} '''Их гамшгийн жилүүд'''{{Efn|[[Казах хэл|Казах хэлээр]] үүнийг ''Актабан шұбырынды'' буюу ''Алкакөл сұлама'' гэж нэрлэдэг.}} бол [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] эсрэг хийсэн цэргийн довтолгоо байсан бөгөөд энэ нь 1723–1727 онуудад энгийн иргэд рүү хийсэн, [[Казахууд|Казахуудыг]] орчин үеийн [[Казахстан|Казахстанаас]] хөөхөд хүргэсэн юм. Хөөлгөөн болон энгийн иргэд рүү ялгаварлан гадуурхахгүйгээр халдлахад [[Киргизүүд]], [[Каракалпакчууд]] болон Казахын Их Жүз, Дунд Жүз, Бага Жүз нар багтсан. Үүнийг "нүүдэлчин-суурин аж ахуйн харилцааны хамгийн муу тохиолдол: талын малчид суурин хөршүүдийн тариалангийн газрыг сүйтгэсэн" гэж тодорхойлсон байдаг. == Зүүнгарын довтолгоо == {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгарын Казахстаныг байлдан дагуулсан нь | place = орчин үеийн [[Казахстан]] | partof = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date = 1723 | territory = Зүүнгарууд Казахын ихэнх нутгийг эзлэн түрэмгийлэв.{{sfn|Asylbekov|2010|p=131}} | commander1 = a | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]] | strength2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 70,000 | result = Зүүнгарын ялалт | strength1 = Үл мэдэгдэх | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}} }} == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Тэмдэглэл === {{Notelist}}{{Notelist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Asylbekov |first=M. Kh |title=ҚАЗАҚСТАН тарихы/КӨНЕ ЗАМАННАН БҮГІНГЕ ДЕЙІН БЕС ТОМДЫҚ |publisher=Atamyra |year=2010 |isbn=978-601-282-025-6, |volume=3 |location=Almaty |pages=768}} * {{Cite book |last=Eleusin |first=K. K. |title=История Казахстана с древнейших времен до наших дней: учебное пособие |publisher=Ministry of Internal Affairs of the Republic of Kazakhstan, Alma-Ata Higher School, 1992 |year=1992 |location=Almaty |pages=211 |language=ru}} nthmfty2e2vud77jz52eyem8t592gek 864110 864109 2026-07-30T13:08:09Z HorseBro the hemionus 100126 864110 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс иргэний халдлага|title=Их гамшгийн жилүүд|partof=[[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]|native_name=Ақтабан шұбырынды<br>Алқакөл сұлама|date=1723–1727|type=Энгийн иргэд рүү ялгаварлан гадуурхахгүйгээр халдлага үйлдэх, [[төрлөөр устгах]], албадан нүүлгэн шилжүүлэх.|target={{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Казахууд|Казахын энгийн иргэд]]|victims={{flag icon|Казахын ханлиг}} 2,300,000{{Sfn|Eleusin|1992|p=79}}|perpetrators={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|motive=Нутаг дэвсгэрийн тэлэлт|location=Орчин үеийн [[Казахстан]]}} '''Их гамшгийн жилүүд'''{{Efn|[[Казах хэл|Казах хэлээр]] үүнийг ''Актабан шұбырынды'' буюу ''Алкакөл сұлама'' гэж нэрлэдэг.}} бол [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] эсрэг хийсэн цэргийн довтолгоо байсан бөгөөд энэ нь 1723–1727 онуудад энгийн иргэд рүү хийсэн, [[Казахууд|Казахуудыг]] орчин үеийн [[Казахстан|Казахстанаас]] хөөхөд хүргэсэн юм. Хөөлгөөн болон энгийн иргэд рүү ялгаварлан гадуурхахгүйгээр халдлахад [[Киргизүүд]], [[Каракалпакчууд]] болон Казахын Их Жүз, Дунд Жүз, Бага Жүз нар багтсан. Үүнийг "нүүдэлчин-суурин аж ахуйн харилцааны хамгийн муу тохиолдол: талын малчид суурин хөршүүдийн тариалангийн газрыг сүйтгэсэн" гэж тодорхойлсон байдаг. == Зүүнгарын довтолгоо == == Хүмүүнлэгийн хямрал == {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгарын Казахстаныг байлдан дагуулсан нь | place = орчин үеийн [[Казахстан]] | partof = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date = 1723 | territory = Зүүнгарууд Казахын ихэнх нутгийг эзлэн түрэмгийлэв.{{sfn|Asylbekov|2010|p=131}} | commander1 = a | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]] | strength2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 70,000 | result = Зүүнгарын ялалт | strength1 = Үл мэдэгдэх | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}} }} == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Тэмдэглэл === {{Notelist}}{{Notelist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Asylbekov |first=M. Kh |title=ҚАЗАҚСТАН тарихы/КӨНЕ ЗАМАННАН БҮГІНГЕ ДЕЙІН БЕС ТОМДЫҚ |publisher=Atamyra |year=2010 |isbn=978-601-282-025-6, |volume=3 |location=Almaty |pages=768}} * {{Cite book |last=Eleusin |first=K. K. |title=История Казахстана с древнейших времен до наших дней: учебное пособие |publisher=Ministry of Internal Affairs of the Republic of Kazakhstan, Alma-Ata Higher School, 1992 |year=1992 |location=Almaty |pages=211 |language=ru}} be7y1b8jzddeopo1ngtosfmn0xgakrk 864111 864110 2026-07-30T13:10:37Z HorseBro the hemionus 100126 864111 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс иргэний халдлага|title=Их гамшгийн жилүүд|partof=[[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]|native_name=Ақтабан шұбырынды<br>Алқакөл сұлама|date=1723–1727|type=Энгийн иргэд рүү ялгаварлан гадуурхахгүйгээр халдлага үйлдэх, [[төрлөөр устгах]], албадан нүүлгэн шилжүүлэх.|target={{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Казахууд|Казахын энгийн иргэд]]|victims={{flag icon|Казахын ханлиг}} 2,300,000{{Sfn|Eleusin|1992|p=79}}|perpetrators={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|motive=Нутаг дэвсгэрийн тэлэлт|location=Орчин үеийн [[Казахстан]]}} '''Их гамшгийн жилүүд'''{{Efn|[[Казах хэл|Казах хэлээр]] үүнийг ''Актабан шұбырынды'' буюу ''Алкакөл сұлама'' гэж нэрлэдэг.}} бол [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] эсрэг хийсэн цэргийн довтолгоо байсан бөгөөд энэ нь 1723–1727 онуудад энгийн иргэд рүү хийсэн, [[Казахууд|Казахуудыг]] орчин үеийн [[Казахстан|Казахстанаас]] хөөхөд хүргэсэн юм. Хөөлгөөн болон энгийн иргэд рүү ялгаварлан гадуурхахгүйгээр халдлахад [[Киргизүүд]], [[Каракалпакчууд]] болон Казахын Их Жүз, Дунд Жүз, Бага Жүз нар багтсан. Үүнийг "нүүдэлчин-суурин аж ахуйн харилцааны хамгийн муу тохиолдол: талын малчид суурин хөршүүдийн тариалангийн газрыг сүйтгэсэн" гэж тодорхойлсон байдаг. Арын дэвсгэр == Зүүнгарын довтолгоо == == Хүмүүнлэгийн хямрал == === Дурсгал === {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгарын Казахстаныг байлдан дагуулсан нь | place = орчин үеийн [[Казахстан]] | partof = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date = 1723 | territory = Зүүнгарууд Казахын ихэнх нутгийг эзлэн түрэмгийлэв.{{sfn|Asylbekov|2010|p=131}} | commander1 = a | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]] | strength2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 70,000 | result = Зүүнгарын ялалт | strength1 = Үл мэдэгдэх | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}} }} == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Тэмдэглэл === {{Notelist}}{{Notelist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Asylbekov |first=M. Kh |title=ҚАЗАҚСТАН тарихы/КӨНЕ ЗАМАННАН БҮГІНГЕ ДЕЙІН БЕС ТОМДЫҚ |publisher=Atamyra |year=2010 |isbn=978-601-282-025-6, |volume=3 |location=Almaty |pages=768}} * {{Cite book |last=Eleusin |first=K. K. |title=История Казахстана с древнейших времен до наших дней: учебное пособие |publisher=Ministry of Internal Affairs of the Republic of Kazakhstan, Alma-Ata Higher School, 1992 |year=1992 |location=Almaty |pages=211 |language=ru}} 286q5lcrjf2lb24wfi2ygpy36zes9ch 864112 864111 2026-07-30T13:10:45Z HorseBro the hemionus 100126 HorseBro the hemionus moved page [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus/sandbox]] to [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus/sandbox1]] 864111 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс иргэний халдлага|title=Их гамшгийн жилүүд|partof=[[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]|native_name=Ақтабан шұбырынды<br>Алқакөл сұлама|date=1723–1727|type=Энгийн иргэд рүү ялгаварлан гадуурхахгүйгээр халдлага үйлдэх, [[төрлөөр устгах]], албадан нүүлгэн шилжүүлэх.|target={{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Казахууд|Казахын энгийн иргэд]]|victims={{flag icon|Казахын ханлиг}} 2,300,000{{Sfn|Eleusin|1992|p=79}}|perpetrators={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|motive=Нутаг дэвсгэрийн тэлэлт|location=Орчин үеийн [[Казахстан]]}} '''Их гамшгийн жилүүд'''{{Efn|[[Казах хэл|Казах хэлээр]] үүнийг ''Актабан шұбырынды'' буюу ''Алкакөл сұлама'' гэж нэрлэдэг.}} бол [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] эсрэг хийсэн цэргийн довтолгоо байсан бөгөөд энэ нь 1723–1727 онуудад энгийн иргэд рүү хийсэн, [[Казахууд|Казахуудыг]] орчин үеийн [[Казахстан|Казахстанаас]] хөөхөд хүргэсэн юм. Хөөлгөөн болон энгийн иргэд рүү ялгаварлан гадуурхахгүйгээр халдлахад [[Киргизүүд]], [[Каракалпакчууд]] болон Казахын Их Жүз, Дунд Жүз, Бага Жүз нар багтсан. Үүнийг "нүүдэлчин-суурин аж ахуйн харилцааны хамгийн муу тохиолдол: талын малчид суурин хөршүүдийн тариалангийн газрыг сүйтгэсэн" гэж тодорхойлсон байдаг. Арын дэвсгэр == Зүүнгарын довтолгоо == == Хүмүүнлэгийн хямрал == === Дурсгал === {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгарын Казахстаныг байлдан дагуулсан нь | place = орчин үеийн [[Казахстан]] | partof = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date = 1723 | territory = Зүүнгарууд Казахын ихэнх нутгийг эзлэн түрэмгийлэв.{{sfn|Asylbekov|2010|p=131}} | commander1 = a | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]] | strength2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 70,000 | result = Зүүнгарын ялалт | strength1 = Үл мэдэгдэх | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}} }} == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Тэмдэглэл === {{Notelist}}{{Notelist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Asylbekov |first=M. Kh |title=ҚАЗАҚСТАН тарихы/КӨНЕ ЗАМАННАН БҮГІНГЕ ДЕЙІН БЕС ТОМДЫҚ |publisher=Atamyra |year=2010 |isbn=978-601-282-025-6, |volume=3 |location=Almaty |pages=768}} * {{Cite book |last=Eleusin |first=K. K. |title=История Казахстана с древнейших времен до наших дней: учебное пособие |publisher=Ministry of Internal Affairs of the Republic of Kazakhstan, Alma-Ata Higher School, 1992 |year=1992 |location=Almaty |pages=211 |language=ru}} 286q5lcrjf2lb24wfi2ygpy36zes9ch 864119 864112 2026-07-30T13:45:17Z HorseBro the hemionus 100126 864119 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс иргэний халдлага|title=Их гамшгийн жилүүд|partof=[[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]|native_name=Ақтабан шұбырынды<br>Алқакөл сұлама|date=1723–1727|type=Энгийн иргэд рүү ялгаварлан гадуурхахгүйгээр халдлага үйлдэх, [[төрлөөр устгах]], албадан нүүлгэн шилжүүлэх.|target={{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Казахууд|Казахын энгийн иргэд]]|victims={{flag icon|Казахын ханлиг}} 2,300,000{{Sfn|Eleusin|1992|p=79}}|perpetrators={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|motive=Нутаг дэвсгэрийн тэлэлт|location=Орчин үеийн [[Казахстан]]}} '''Их гамшгийн жилүүд'''{{Efn|[[Казах хэл|Казах хэлээр]] үүнийг ''Актабан шұбырынды'' буюу ''Алкакөл сұлама'' гэж нэрлэдэг.}} бол [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] эсрэг хийсэн цэргийн довтолгоо байсан бөгөөд энэ нь 1723–1727 онуудад энгийн иргэд рүү хийсэн, [[Казахууд|Казахуудыг]] орчин үеийн [[Казахстан|Казахстанаас]] хөөхөд хүргэсэн юм. Хөөлгөөн болон энгийн иргэд рүү ялгаварлан гадуурхахгүйгээр халдлахад [[Киргизүүд]], [[Каракалпакчууд]] болон Казахын Их Жүз, Дунд Жүз, Бага Жүз нар багтсан. Үүнийг "нүүдэлчин-суурин аж ахуйн харилцааны хамгийн муу тохиолдол: талын малчид суурин хөршүүдийн тариалангийн газрыг сүйтгэсэн" гэж тодорхойлсон байдаг. Арын дэвсгэр == Зүүнгарын довтолгоо == == Хүмүүнлэгийн хямрал == 1723 оны хавар олон Казах ард түмэн, овог аймгууд Зүүнгарын довтолгоог хүлээж байгаагүй тул [[Казахын ханлиг|Казакын ханлигийн]] нийт 2/3 нь мөхсөн. Энэ дайралтад хамгийн түрүүнд [[Долоон ус]] болон [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрөнд]] амьдардаг Казахууд өртсөн.{{sfn|Asylbekov|2010|p=129}} Асылбековын хэлснээр, Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дайны гэмт хэрэг үйлдсэн бөгөөд үүний үр дүнд [[Жалайр|Жалайруудыг]] [[Чу гол|Чу голын]] хөндийгөөс хөөж, [[Улытау уулс|Улытау]], [[Кокшетау уулс]] руу хүчээр нүүлгэн шилжүүлж, ихээхэн хохирол амссан байна. [[Талас гол|Талас голоос]] [[Арыс гол]] хүртэл нутаглаж байсан Садыр [[Найман|Найманууд]] хядагдсан эсвэл хүчээр нүүлгэн шилжүүлэгдсэн байна. Кожабергени-жыраугийн хэлснээр, Найманууд [[Алтайн нуруу|Алтайн нурууг]] орхисон байна. [[Каратау уулс|Каратау уулсын]] оршин суугчид [[Сырдарья]] руу зугтсан бөгөөд Казахууд үүнийг цорын ганц аюулгүй газар гэж үздэг байжээ. Нүүдэллэх үеэрээ Зүүнгарууд Талас, [[Боролдай гол|Боролдай]], Арыс, [[Чирчик гол|Чирчик]], Сырдарья голууд дээр Казахууд ыг хядсан байна.{{sfn|Asylbekov|2010|p=130}} === Дурсгал === {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгарын Казахстаныг байлдан дагуулсан нь | place = орчин үеийн [[Казахстан]] | partof = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date = 1723 | territory = Зүүнгарууд Казахын ихэнх нутгийг эзлэн түрэмгийлэв.{{sfn|Asylbekov|2010|p=131}} | commander1 = a | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]] | strength2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 70,000 | result = Зүүнгарын ялалт | strength1 = Үл мэдэгдэх | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}} | casualties2 = Light | casualties1 = Heavy }} == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Тэмдэглэл === {{Notelist}}{{Notelist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Asylbekov |first=M. Kh |title=ҚАЗАҚСТАН тарихы/КӨНЕ ЗАМАННАН БҮГІНГЕ ДЕЙІН БЕС ТОМДЫҚ |publisher=Atamyra |year=2010 |isbn=978-601-282-025-6, |volume=3 |location=Almaty |pages=768}} * {{Cite book |last=Eleusin |first=K. K. |title=История Казахстана с древнейших времен до наших дней: учебное пособие |publisher=Ministry of Internal Affairs of the Republic of Kazakhstan, Alma-Ata Higher School, 1992 |year=1992 |location=Almaty |pages=211 |language=ru}} 56lm0oaav36bswjqnjtyqyqdlrz8e5y 864120 864119 2026-07-30T13:47:49Z HorseBro the hemionus 100126 864120 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс иргэний халдлага|title=Их гамшгийн жилүүд|partof=[[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]|native_name=Ақтабан шұбырынды<br>Алқакөл сұлама|date=1723–1727|type=Энгийн иргэд рүү ялгаварлан гадуурхахгүйгээр халдлага үйлдэх, [[төрлөөр устгах]], албадан нүүлгэн шилжүүлэх.|target={{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Казахууд|Казахын энгийн иргэд]]|victims={{flag icon|Казахын ханлиг}} 2,300,000{{Sfn|Eleusin|1992|p=79}}|perpetrators={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|motive=Нутаг дэвсгэрийн тэлэлт|location=Орчин үеийн [[Казахстан]]}} '''Их гамшгийн жилүүд'''{{Efn|[[Казах хэл|Казах хэлээр]] үүнийг ''Актабан шұбырынды'' буюу ''Алкакөл сұлама'' гэж нэрлэдэг.}} бол [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] эсрэг хийсэн цэргийн довтолгоо байсан бөгөөд энэ нь 1723–1727 онуудад энгийн иргэд рүү хийсэн, [[Казахууд|Казахуудыг]] орчин үеийн [[Казахстан|Казахстанаас]] хөөхөд хүргэсэн юм. Хөөлгөөн болон энгийн иргэд рүү ялгаварлан гадуурхахгүйгээр халдлахад [[Киргизүүд]], [[Каракалпакчууд]] болон Казахын Их Жүз, Дунд Жүз, Бага Жүз нар багтсан. Үүнийг "нүүдэлчин-суурин аж ахуйн харилцааны хамгийн муу тохиолдол: талын малчид суурин хөршүүдийн тариалангийн газрыг сүйтгэсэн" гэж тодорхойлсон байдаг. Арын дэвсгэр == Зүүнгарын довтолгоо == {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгарын Казахстаныг байлдан дагуулсан нь | place = орчин үеийн [[Казахстан]] | partof = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date = 1723 | territory = Зүүнгарууд Казахын ихэнх нутгийг эзлэн түрэмгийлэв.{{sfn|Asylbekov|2010|p=131}} | commander1 = a | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]] | strength2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 70,000 | result = Зүүнгарын ялалт | strength1 = Үл мэдэгдэх | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}} | casualties2 = Light | casualties1 = Heavy }} == Хүмүүнлэгийн хямрал == 1723 оны хавар олон Казах ард түмэн, овог аймгууд Зүүнгарын довтолгоог хүлээж байгаагүй тул [[Казахын ханлиг|Казакын ханлигийн]] нийт 2/3 нь мөхсөн. Энэ дайралтад хамгийн түрүүнд [[Долоон ус]] болон [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрөнд]] амьдардаг Казахууд өртсөн.{{sfn|Asylbekov|2010|p=129}} Асылбековын хэлснээр, Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дайны гэмт хэрэг үйлдсэн бөгөөд үүний үр дүнд [[Жалайр|Жалайруудыг]] [[Чу гол|Чу голын]] хөндийгөөс хөөж, [[Улытау уулс|Улытау]], [[Кокшетау уулс]] руу хүчээр нүүлгэн шилжүүлж, ихээхэн хохирол амссан байна. [[Талас гол|Талас голоос]] [[Арыс гол]] хүртэл нутаглаж байсан Садыр [[Найман|Найманууд]] хядагдсан эсвэл хүчээр нүүлгэн шилжүүлэгдсэн байна. Кожабергени-жыраугийн хэлснээр, Найманууд [[Алтайн нуруу|Алтайн нурууг]] орхисон байна. [[Каратау уулс|Каратау уулсын]] оршин суугчид [[Сырдарья]] руу зугтсан бөгөөд Казахууд үүнийг цорын ганц аюулгүй газар гэж үздэг байжээ. Нүүдэллэх үеэрээ Зүүнгарууд Талас, [[Боролдай гол|Боролдай]], Арыс, [[Чирчик гол|Чирчик]], Сырдарья голууд дээр Казахууд ыг хядсан байна.{{sfn|Asylbekov|2010|p=130}} === Дурсгал === == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Тэмдэглэл === {{Notelist}}{{Notelist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Asylbekov |first=M. Kh |title=ҚАЗАҚСТАН тарихы/КӨНЕ ЗАМАННАН БҮГІНГЕ ДЕЙІН БЕС ТОМДЫҚ |publisher=Atamyra |year=2010 |isbn=978-601-282-025-6, |volume=3 |location=Almaty |pages=768}} * {{Cite book |last=Eleusin |first=K. K. |title=История Казахстана с древнейших времен до наших дней: учебное пособие |publisher=Ministry of Internal Affairs of the Republic of Kazakhstan, Alma-Ata Higher School, 1992 |year=1992 |location=Almaty |pages=211 |language=ru}} qgdskxa2scaj30md0kahntl1h6t41nv 864121 864120 2026-07-30T13:54:37Z HorseBro the hemionus 100126 864121 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс иргэний халдлага|title=Их гамшгийн жилүүд|partof=[[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]|native_name=Ақтабан шұбырынды<br>Алқакөл сұлама|date=1723–1727|type=Энгийн иргэд рүү ялгаварлан гадуурхахгүйгээр халдлага үйлдэх, [[төрлөөр устгах]], албадан нүүлгэн шилжүүлэх.|target={{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Казахууд|Казахын энгийн иргэд]]|victims={{flag icon|Казахын ханлиг}} 2,300,000{{Sfn|Eleusin|1992|p=79}}|perpetrators={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|motive=Нутаг дэвсгэрийн тэлэлт|location=Орчин үеийн [[Казахстан]]}} '''Их гамшгийн жилүүд'''{{Efn|[[Казах хэл|Казах хэлээр]] үүнийг ''Актабан шұбырынды'' буюу ''Алкакөл сұлама'' гэж нэрлэдэг.}} бол [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] эсрэг хийсэн цэргийн довтолгоо байсан бөгөөд энэ нь 1723–1727 онуудад энгийн иргэд рүү хийсэн, [[Казахууд|Казахуудыг]] орчин үеийн [[Казахстан|Казахстанаас]] хөөхөд хүргэсэн юм. Хөөлгөөн болон энгийн иргэд рүү ялгаварлан гадуурхахгүйгээр халдлахад [[Киргизүүд]], [[Каракалпакчууд]] болон Казахын Их Жүз, Дунд Жүз, Бага Жүз нар багтсан. Үүнийг "нүүдэлчин-суурин аж ахуйн харилцааны хамгийн муу тохиолдол: талын малчид суурин хөршүүдийн тариалангийн газрыг сүйтгэсэн" гэж тодорхойлсон байдаг. Арын дэвсгэр == Зүүнгарын довтолгоо == {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгарын Казахстаныг байлдан дагуулсан нь | place = орчин үеийн [[Казахстан]] | partof = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date = 1723 | territory = Зүүнгарууд Казахын ихэнх нутгийг эзлэн түрэмгийлэв.{{sfn|Asylbekov|2010|p=131}} | commander1 = a | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]] | strength2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 70,000 | result = Зүүнгарын ялалт | strength1 = Үл мэдэгдэх | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}} | casualties2 = Light | casualties1 = Heavy }} == Хүмүүнлэгийн хямрал == 1723 оны хавар олон Казах ард түмэн, овог аймгууд Зүүнгарын довтолгоог хүлээж байгаагүй тул [[Казахын ханлиг|Казакын ханлигийн]] нийт 2/3 нь мөхсөн. Энэ дайралтад хамгийн түрүүнд [[Долоон ус]] болон [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрөнд]] амьдардаг Казахууд өртсөн.{{sfn|Asylbekov|2010|p=129}} Асылбековын хэлснээр, Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дайны гэмт хэрэг үйлдсэн бөгөөд үүний үр дүнд [[Жалайр|Жалайруудыг]] [[Чу гол|Чу голын]] хөндийгөөс хөөж, [[Улытау уулс|Улытау]], [[Кокшетау уулс]] руу хүчээр нүүлгэн шилжүүлж, ихээхэн хохирол амссан байна. [[Талас гол|Талас голоос]] [[Арыс гол]] хүртэл нутаглаж байсан Садыр [[Найман|Найманууд]] хядагдсан эсвэл хүчээр нүүлгэн шилжүүлэгдсэн байна. Кожабергени-жыраугийн хэлснээр, Найманууд [[Алтайн нуруу|Алтайн нурууг]] орхисон байна. [[Каратау уулс|Каратау уулсын]] оршин суугчид [[Сырдарья]] руу зугтсан бөгөөд Казахууд үүнийг цорын ганц аюулгүй газар гэж үздэг байжээ. Нүүдэллэх үеэрээ Зүүнгарууд Талас, [[Боролдай гол|Боролдай]], Арыс, [[Чирчик гол|Чирчик]], Сырдарья голууд дээр Казахууд ыг хядсан байна.{{sfn|Asylbekov|2010|p=130}} Их Жүз болон Дунд Жүзийн зарим хэсэг [[Хужакент]] руу нүүж ирсэн бол Дунд Жүзийн бусад хэсэг [[Самарканд]] руу нүүж, Бага Жүз [[Хивын ханлиг]], [[Бухарын хант улс|Бухарын хант улсын]] хил хүртэл нүүжээ.{{sfn|Asylbekov|2010|p=131}} === Дурсгал === == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Тэмдэглэл === {{Notelist}}{{Notelist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Asylbekov |first=M. Kh |title=ҚАЗАҚСТАН тарихы/КӨНЕ ЗАМАННАН БҮГІНГЕ ДЕЙІН БЕС ТОМДЫҚ |publisher=Atamyra |year=2010 |isbn=978-601-282-025-6, |volume=3 |location=Almaty |pages=768}} * {{Cite book |last=Eleusin |first=K. K. |title=История Казахстана с древнейших времен до наших дней: учебное пособие |publisher=Ministry of Internal Affairs of the Republic of Kazakhstan, Alma-Ata Higher School, 1992 |year=1992 |location=Almaty |pages=211 |language=ru}} 9k9qvev2ywxjjrw02ygl7l2ryt9uhz0 864122 864121 2026-07-30T13:56:06Z HorseBro the hemionus 100126 864122 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс иргэний халдлага|title=Их гамшгийн жилүүд|partof=[[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]|native_name=Ақтабан шұбырынды<br>Алқакөл сұлама|date=1723–1727|type=Энгийн иргэд рүү ялгаварлан гадуурхахгүйгээр халдлага үйлдэх, [[төрлөөр устгах]], албадан нүүлгэн шилжүүлэх.|target={{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Казахууд|Казахын энгийн иргэд]]|victims={{flag icon|Казахын ханлиг}} 2,300,000{{Sfn|Eleusin|1992|p=79}}|perpetrators={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|motive=Нутаг дэвсгэрийн тэлэлт|location=Орчин үеийн [[Казахстан]]}} '''Их гамшгийн жилүүд'''{{Efn|[[Казах хэл|Казах хэлээр]] үүнийг ''Актабан шұбырынды'' буюу ''Алкакөл сұлама'' гэж нэрлэдэг; Дэлгэрэнгүй мэдээллийг Дурсгалын хэсгээс үзнэ үү}} бол [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] эсрэг хийсэн цэргийн довтолгоо байсан бөгөөд энэ нь 1723–1727 онуудад энгийн иргэд рүү хийсэн, [[Казахууд|Казахуудыг]] орчин үеийн [[Казахстан|Казахстанаас]] хөөхөд хүргэсэн юм. Хөөлгөөн болон энгийн иргэд рүү ялгаварлан гадуурхахгүйгээр халдлахад [[Киргизүүд]], [[Каракалпакчууд]] болон Казахын Их Жүз, Дунд Жүз, Бага Жүз нар багтсан. Үүнийг "нүүдэлчин-суурин аж ахуйн харилцааны хамгийн муу тохиолдол: талын малчид суурин хөршүүдийн тариалангийн газрыг сүйтгэсэн" гэж тодорхойлсон байдаг. Арын дэвсгэр == Зүүнгарын довтолгоо == {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгарын Казахстаныг байлдан дагуулсан нь | place = орчин үеийн [[Казахстан]] | partof = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date = 1723 | territory = Зүүнгарууд Казахын ихэнх нутгийг эзлэн түрэмгийлэв.{{sfn|Asylbekov|2010|p=131}} | commander1 = a | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]] | strength2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 70,000 | result = Зүүнгарын ялалт | strength1 = Үл мэдэгдэх | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}} | casualties2 = Light | casualties1 = Heavy }} == Хүмүүнлэгийн хямрал == 1723 оны хавар олон Казах ард түмэн, овог аймгууд Зүүнгарын довтолгоог хүлээж байгаагүй тул [[Казахын ханлиг|Казакын ханлигийн]] нийт 2/3 нь мөхсөн. Энэ дайралтад хамгийн түрүүнд [[Долоон ус]] болон [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрөнд]] амьдардаг Казахууд өртсөн.{{sfn|Asylbekov|2010|p=129}} Асылбековын хэлснээр, Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дайны гэмт хэрэг үйлдсэн бөгөөд үүний үр дүнд [[Жалайр|Жалайруудыг]] [[Чу гол|Чу голын]] хөндийгөөс хөөж, [[Улытау уулс|Улытау]], [[Кокшетау уулс]] руу хүчээр нүүлгэн шилжүүлж, ихээхэн хохирол амссан байна. [[Талас гол|Талас голоос]] [[Арыс гол]] хүртэл нутаглаж байсан Садыр [[Найман|Найманууд]] хядагдсан эсвэл хүчээр нүүлгэн шилжүүлэгдсэн байна. Кожабергени-жыраугийн хэлснээр, Найманууд [[Алтайн нуруу|Алтайн нурууг]] орхисон байна. [[Каратау уулс|Каратау уулсын]] оршин суугчид [[Сырдарья]] руу зугтсан бөгөөд Казахууд үүнийг цорын ганц аюулгүй газар гэж үздэг байжээ. Нүүдэллэх үеэрээ Зүүнгарууд Талас, [[Боролдай гол|Боролдай]], Арыс, [[Чирчик гол|Чирчик]], Сырдарья голууд дээр Казахууд ыг хядсан байна.{{sfn|Asylbekov|2010|p=130}} Их Жүз болон Дунд Жүзийн зарим хэсэг [[Хужакент]] руу нүүж ирсэн бол Дунд Жүзийн бусад хэсэг [[Самарканд]] руу нүүж, Бага Жүз [[Хивын ханлиг]], [[Бухарын хант улс|Бухарын хант улсын]] хил хүртэл нүүжээ.{{sfn|Asylbekov|2010|p=131}} === Дурсгал === == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Тэмдэглэл === {{Notelist}}{{Notelist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Asylbekov |first=M. Kh |title=ҚАЗАҚСТАН тарихы/КӨНЕ ЗАМАННАН БҮГІНГЕ ДЕЙІН БЕС ТОМДЫҚ |publisher=Atamyra |year=2010 |isbn=978-601-282-025-6, |volume=3 |location=Almaty |pages=768}} * {{Cite book |last=Eleusin |first=K. K. |title=История Казахстана с древнейших времен до наших дней: учебное пособие |publisher=Ministry of Internal Affairs of the Republic of Kazakhstan, Alma-Ata Higher School, 1992 |year=1992 |location=Almaty |pages=211 |language=ru}} mioq2cnc8lovnafmf1l3va8l5hjwspc 864213 864122 2026-07-31T11:11:15Z HorseBro the hemionus 100126 864213 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс иргэний халдлага|title=Их гамшгийн жилүүд|partof=[[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]|native_name=Ақтабан шұбырынды<br>Алқакөл сұлама|date=1723–1727|type=Энгийн иргэд рүү ялгаварлан гадуурхахгүйгээр халдлага үйлдэх, [[төрлөөр устгах]], албадан нүүлгэн шилжүүлэх.|target={{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Казахууд|Казахын энгийн иргэд]]|victims={{flag icon|Казахын ханлиг}} 2,300,000{{Sfn|Eleusin|1992|p=79}}|perpetrators={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|motive=Нутаг дэвсгэрийн тэлэлт|location=Орчин үеийн [[Казахстан]]}} '''Их гамшгийн жилүүд'''{{Efn|[[Казах хэл|Казах хэлээр]] үүнийг ''Актабан шұбырынды'' буюу ''Алкакөл сұлама'' гэж нэрлэдэг; Дэлгэрэнгүй мэдээллийг Дурсгалын хэсгээс үзнэ үү}} бол [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] эсрэг хийсэн цэргийн довтолгоо байсан бөгөөд энэ нь 1723–1727 онуудад энгийн иргэд рүү хийсэн, [[Казахууд|Казахуудыг]] орчин үеийн [[Казахстан|Казахстанаас]] хөөхөд хүргэсэн юм. Хөөлгөөн болон энгийн иргэд рүү ялгаварлан гадуурхахгүйгээр халдлахад [[Киргизүүд]], [[Каракалпакчууд]] болон Казахын Их Жүз, Дунд Жүз, Бага Жүз нар багтсан. Үүнийг "нүүдэлчин-суурин аж ахуйн харилцааны хамгийн муу тохиолдол: талын малчид суурин хөршүүдийн тариалангийн газрыг сүйтгэсэн" гэж тодорхойлсон байдаг. Арын дэвсгэр == Зүүнгарын довтолгоо == {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгарын Казахстаныг байлдан дагуулсан нь | place = орчин үеийн [[Казахстан]] | partof = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date = 1723 | territory = Зүүнгарууд Казахын ихэнх нутгийг эзлэн түрэмгийлэв.{{sfn|Asylbekov|2010|p=131}} | commander1 = a | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]] | strength2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 70,000 | result = Зүүнгарын ялалт | strength1 = Үл мэдэгдэх | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}} | casualties2 = Light | casualties1 = Heavy }} == Хүмүүнлэгийн хямрал == 1723 оны хавар олон Казах ард түмэн, овог аймгууд Зүүнгарын довтолгоог хүлээж байгаагүй тул [[Казахын ханлиг|Казакын ханлигийн]] нийт 2/3 нь мөхсөн. Энэ дайралтад хамгийн түрүүнд [[Долоон ус]] болон [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрөнд]] амьдардаг Казахууд өртсөн.{{sfn|Asylbekov|2010|p=129}} Асылбековын хэлснээр, Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дайны гэмт хэрэг үйлдсэн бөгөөд үүний үр дүнд [[Жалайр|Жалайруудыг]] [[Чу гол|Чу голын]] хөндийгөөс хөөж, [[Улытау уулс|Улытау]], [[Кокшетау уулс]] руу хүчээр нүүлгэн шилжүүлж, ихээхэн хохирол амссан байна. [[Талас гол|Талас голоос]] [[Арыс гол]] хүртэл нутаглаж байсан Садыр [[Найман|Найманууд]] хядагдсан эсвэл хүчээр нүүлгэн шилжүүлэгдсэн байна. Кожабергени-жыраугийн хэлснээр, Найманууд [[Алтайн нуруу|Алтайн нурууг]] орхисон байна. [[Каратау уулс|Каратау уулсын]] оршин суугчид [[Сырдарья]] руу зугтсан бөгөөд Казахууд үүнийг цорын ганц аюулгүй газар гэж үздэг байжээ. Нүүдэллэх үеэрээ Зүүнгарууд Талас, [[Боролдай гол|Боролдай]], Арыс, [[Чирчик гол|Чирчик]], Сырдарья голууд дээр Казахууд ыг хядсан байна.{{sfn|Asylbekov|2010|p=130}} Их Жүз болон Дунд Жүзийн зарим хэсэг [[Хужакент]] руу нүүж ирсэн бол Дунд Жүзийн бусад хэсэг [[Самарканд]] руу нүүж, Бага Жүз [[Хивын ханлиг]], [[Бухарын хант улс|Бухарын хант улсын]] хил хүртэл нүүжээ.{{sfn|Asylbekov|2010|p=131}} === Дурсгал === == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Тэмдэглэл === {{Notelist}}{{Notelist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Asylbekov |first=M. Kh |title=ҚАЗАҚСТАН тарихы/КӨНЕ ЗАМАННАН БҮГІНГЕ ДЕЙІН БЕС ТОМДЫҚ |publisher=Atamyra |year=2010 |isbn=978-601-282-025-6 |volume=3 |location=Almaty |pages=768}} * {{Cite book |last=Eleusin |first=K. K. |title=История Казахстана с древнейших времен до наших дней: учебное пособие |publisher=Ministry of Internal Affairs of the Republic of Kazakhstan, Alma-Ata Higher School, 1992 |year=1992 |location=Almaty |pages=211 |language=ru}} oe5aw3h9n6iu8cg0jh2auqlg1q8q7jd 864223 864213 2026-07-31T11:56:23Z HorseBro the hemionus 100126 864223 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс иргэний халдлага|title=Их гамшгийн жилүүд|partof=[[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]|native_name=Ақтабан шұбырынды<br>Алқакөл сұлама|date=1723–1727|type=Энгийн иргэд рүү ялгаварлан гадуурхахгүйгээр халдлага үйлдэх, [[төрлөөр устгах]], албадан нүүлгэн шилжүүлэх.|target={{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Казахууд|Казахын энгийн иргэд]]|victims={{flag icon|Казахын ханлиг}} 2,300,000{{Sfn|Eleusin|1992|p=79}}|perpetrators={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|motive=Нутаг дэвсгэрийн тэлэлт|location=Орчин үеийн [[Казахстан]]}} '''Их гамшгийн жилүүд'''{{Efn|[[Казах хэл|Казах хэлээр]] үүнийг ''Актабан шұбырынды'' буюу ''Алкакөл сұлама'' гэж нэрлэдэг; Дэлгэрэнгүй мэдээллийг Дурсгалын хэсгээс үзнэ үү}} бол [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] эсрэг хийсэн цэргийн довтолгоо байсан бөгөөд энэ нь 1723–1727 онуудад энгийн иргэд рүү хийсэн, [[Казахууд|Казахуудыг]] орчин үеийн [[Казахстан|Казахстанаас]] хөөхөд хүргэсэн юм. Хөөлгөөн болон энгийн иргэд рүү ялгаварлан гадуурхахгүйгээр халдлахад [[Киргизүүд]], [[Каракалпакчууд]] болон Казахын Их Жүз, Дунд Жүз, Бага Жүз нар багтсан. Үүнийг "нүүдэлчин-суурин аж ахуйн харилцааны хамгийн муу тохиолдол: талын малчид суурин хөршүүдийн тариалангийн газрыг сүйтгэсэн" гэж тодорхойлсон байдаг. Арын дэвсгэр == Зүүнгарын довтолгоо == {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгарын Казахстаныг байлдан дагуулсан нь | place = орчин үеийн [[Казахстан]] | partof = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date = 1723 | territory = Зүүнгарууд Казахын ихэнх нутгийг эзлэн түрэмгийлэв.{{sfn|Asylbekov|2010|p=131}} | commander1 = a | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]] | strength2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 70,000 | result = Зүүнгарын ялалт | strength1 = Үл мэдэгдэх | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}} | casualties2 = Light | casualties1 = Heavy }} == Хүмүүнлэгийн хямрал == 1723 оны хавар олон Казах ард түмэн, овог аймгууд Зүүнгарын довтолгоог хүлээж байгаагүй тул [[Казахын ханлиг|Казакын ханлигийн]] нийт 2/3 нь мөхсөн. Энэ дайралтад хамгийн түрүүнд [[Долоон ус]] болон [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрөнд]] амьдардаг Казахууд өртсөн.{{sfn|Asylbekov|2010|p=129}} Асылбековын хэлснээр, Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дайны гэмт хэрэг үйлдсэн бөгөөд үүний үр дүнд [[Жалайр|Жалайруудыг]] [[Чу гол|Чу голын]] хөндийгөөс хөөж, [[Улытау уулс|Улытау]], [[Кокшетау уулс]] руу хүчээр нүүлгэн шилжүүлж, ихээхэн хохирол амссан байна. [[Талас гол|Талас голоос]] [[Арыс гол]] хүртэл нутаглаж байсан Садыр [[Найман|Найманууд]] хядагдсан эсвэл хүчээр нүүлгэн шилжүүлэгдсэн байна. Кожабергени-жыраугийн хэлснээр, Найманууд [[Алтайн нуруу|Алтайн нурууг]] орхисон байна. [[Каратау уулс|Каратау уулсын]] оршин суугчид [[Сырдарья]] руу зугтсан бөгөөд Казахууд үүнийг цорын ганц аюулгүй газар гэж үздэг байжээ. Нүүдэллэх үеэрээ Зүүнгарууд Талас, [[Боролдай гол|Боролдай]], Арыс, [[Чирчик гол|Чирчик]], Сырдарья голууд дээр Казахууд ыг хядсан байна.{{sfn|Asylbekov|2010|p=130}} Их Жүз болон Дунд Жүзийн зарим хэсэг [[Хужакент]] руу нүүж ирсэн бол Дунд Жүзийн бусад хэсэг [[Самарканд]] руу нүүж,{{sfn|Asylbekov|2010|p=132}} Бага Жүз [[Хивын ханлиг]], [[Бухарын хант улс|Бухарын хант улсын]] хил хүртэл нүүж,{{sfn|Asylbekov|2010|p=131}} [[Хива]] хотод хоргодох газар хайжээ. Самарканд хотод Садыр, Найман, Жалайр, [[Кипчак]] овгууд тус бүс нутаг руу нүүж, харин илүү олон нь Сырдарийн зүүн эрэг рүү зугтжээ. Үүний үр дүнд Жиззах уулс болон Зеравшан голын хөндийд өлсгөлөн гарч, хөдөө аж ахуйн бүс нутгийг сүйтгэсний улмаас "[[Каннибализм (хүн)|хүний ​​каннабализм]] түгээмэл болсон" гэж Мухаммед Якут Бухари бичжээ.{{sfn|Asylbekov|2010|p=132}} === Дурсгал === == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Тэмдэглэл === {{Notelist}}{{Notelist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Asylbekov |first=M. Kh |title=ҚАЗАҚСТАН тарихы/КӨНЕ ЗАМАННАН БҮГІНГЕ ДЕЙІН БЕС ТОМДЫҚ |publisher=Atamyra |year=2010 |isbn=978-601-282-025-6 |volume=3 |location=Almaty |pages=768}} * {{Cite book |last=Eleusin |first=K. K. |title=История Казахстана с древнейших времен до наших дней: учебное пособие |publisher=Ministry of Internal Affairs of the Republic of Kazakhstan, Alma-Ata Higher School, 1992 |year=1992 |location=Almaty |pages=211 |language=ru}} r3d2v70tqrvdhx18kdftrcl2lnozgpv 0 146413 864108 863205 2026-07-30T12:21:29Z HorseBro the hemionus 100126 864108 wikitext text/x-wiki {{Italic title}}{{Инфобокс дайн | conflict = Калмаккирилган | place = [[Улытау уулс]], Казахстан | date = 1727 | partof = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | result = Казахын ялалт | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | territory = Казахууд [[Улытау уулс|Улытау нурууг]] чөлөөлөв | commander1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]] | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Шунудаваа]] | casualties1 = Хүнд{{sfn|Jambyl|2019|p=50}} | casualties2 = Хүнд{{sfn|Jambyl|2019|p=50}} | casualties3 = Тулаанд хоёр тал хүнд хохирол амссан.{{sfn|Jambyl|2019|p=50}} }} '''''Калмаккирланган''''' бол 1727 онд [[Абулхайр хаан|Абулхайр хааны]] удирдсан [[Казахын ханлиг]] ба [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хоорондох цэргийн тулаан юм. 1723 онд [[Цэвээнравдан хаан]]{{sfn|Akhmdove|1988|p=265}} болон түүний командлагчдын{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} удирдсан Зүүнгарын хүч Дунд болон Их Жүзийг довтлон,{{sfn|Fuat|2018|p=19}} казахуудын эсрэг шинэ дайн эхлүүлэв. Довтолгооны үеэр Зүүнгарууд [[Долоон ус]], Өмнөд Казахстан, [[Сырдарья]], [[Ферганы хөндий|Фергана хөндий]], [[Эрчис мөрөн|Эрчис]], Шу гол, Талас гол, Арыс, Боролдай голууд зэрэг газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Adle|2003|p=99}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=162}} Мөн энгийн иргэд рүү ялгаварлан гадуурхахгүйгээр халдаж, албадан нүүлгэн шилжүүлснээс болж олноор нүүдэллэхийг өдөөсөн бөгөөд энэ нь [[Их гамшгийн жилүүд]] гэгддэг.{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=129-130}} Хожим нь, 1726 он гэхэд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хантай]] энхийн гэрээ байгуулсны дараа гурван жүзийн хан нэгдэж, Ордабасын дээр уулзалт зохион байгуулж, Абулхайр хааны удирдлаган дор Абилмамбет, Самаке, Жолбарс, Барак болон бусад казах баатарууд түүний хүчийг нэгтгэсэн хүчийг байгуулжээ.{{sfn|Unknown|2006|pp=221–222}} 1727 онд Улытаугийн бэлд казахууд Зүүнгарын арми руу довтолсон бөгөөд хоёр тал их хэмжээний хохирол амссан бөгөөд казахууд [[Шунудаваа|Шунудаваагийн]] удирдсан Зүүнгарыг ялж, ''"'''Калмаккирилган'''"'' буюу ''"'''Калмакуудын мөхсөн газар'''"'' гэж нэрлэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=100}}{{sfn|Jambyl|2019|p=50}} Тулааны дараа казахууд Долоон ус зэрэг бүс нутгийг чөлөөлөөгүй байсан тул удалгүй Ижил мөрний Халимагуудтай дахин энхийн гэрээ байгуулжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|pp=11-12}} Тэд Зүүнгарын эсрэг шинэ нэгдсэн цэргийн багийг командлахаар Абулхайр хааныг дахин сонгосон бөгөөд Зүүнгарын армийн эсрэг эцсийн тулаанд оролцохоор болсон.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=12}} == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Akhmedov |first=B. A |title=История средней и центральной Азии в X-XIX веках |publisher=FAN |year=1988 |location=Tashkent}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{Cite book |last=Kushkumbaev |first=A. K |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries. |publisher=Dyke Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty}} * {{Cite book |last=Kadyrbaev |first=A, Sh |title=Kazakh-Dzungar Relations |publisher=Kazakh University Press |year=2023}} * {{Cite book |last=Fuat [“18th and 19th Centuries Kazakh Turks” “Russian Occupation and the National Independence Struggle”] (in Turkish). Dr. Vecihi Sefa Fuat HEKİMOĞLU. p. 19. ISBN 978-605-2149-53-9. |first=Dr. Vecihi Sefa |title=18. VE 19. YÜZYILLARDA KAZAK TÜRKLERİ RUS İŞGALİ VE ULUSAL BAĞIMSIZLIK MÜCADELESİ |publisher=NOBEL BİLİMSEL ESERLER SERTİFİKA |year=2018 |isbn=978-605-2149-53-9 |location=Ankara |language=tr |trans-title=[“18th and 19th Centuries Kazakh Turks” “Russian Occupation and the National Independence Struggle”]}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |url=https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{cite book |last=Unknown |first=Unknown |title=Ordabasy Kurultai |publisher=Kazakh encyclopedias |year=2006 |location=Almaty |pages=221–222 |ref={{harvid|Unknown|2006}}}} [[Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд]] e43gf52bomvf1hvpo1kf1ywtahxl2sr 3 147056 864116 861486 2026-07-30T13:12:39Z HorseBro the hemionus 100126 HorseBro the hemionus moved page [[Хэлэлцүүлэг:Зүүнгар–Чин улсын дайн]] to [[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus/sandbox2]]: [[en:WP:BOLD|WP:BOLD]] 861486 wikitext text/x-wiki == Хасах тухай == Horse bro чиний Энэ өгүүлэл дээр бичсэн Өмнөтгөл дотор байгаа '''Зүрчидийн нэгдэл, Манжууд Өвөр Монгол, Хятадыг эзэлсэн нь''' гэсэн дэд гарчагт багтах бичвэр чинь их гоё болжээ. Өөлөх юм алга. Гэхдээ сэдэвтэйгээ авцалдахгүй байна. Чин улс-Зүүнгарын дайн, харилцаа, зөрчилийг багтаан бичих нь хангалттай. Тодруулсан хэсгийг [[Чин улс|'''Чин гүрэн''']] гэсэн өгүүлэл рүү зөөх хэрэгтэй, тэнд л яг тохирох бичвэрүүд байна. [[Тусгай:Contributions/&#126;2026-38853-87|&#126;2026-38853-87]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:&#126;2026-38853-87|talk]]) 11:55, 9 Долоодугаар сар 2026 (UTC) :[[Зүрчидийн нэгдэл]], [[Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь|Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан]] нь [[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгаруудтай]] мөргөлдөхөөс өмнөх улс төрийн нөхцөлийг бүрдүүлсэн тул тэдгээрийг Өмнөтгөл хэсэгт оруулсан юм. Энэ нь Чин улсын түүхийг дэлгэрэнгүй тайлбарлах зорилготой биш, харин [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] урьдчилсан нөхцөл, хоёр тал хэрхэн мөргөлдөх болсон үйл явцыг тайлбарлах зорилготой. :Тиймээс Зүрчидийн нэгдэл, Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь, Чин улсын байгуулагдсан үйл явц зэрэг нь Зүүнгаруудтай мөргөлдөхөөс өмнөх түүхэн нөхцөлийг бүрдүүлсэн гэж үзэж байна. :Харин Чин улсын өөрийн түүхэнд илүү дэлгэрэнгүй байдлаар тусгах нь зүйтэй. Зүүнгар–Чин улсын дайны өгүүллийг бүрэн боловсруулсны дараа энэ хэсгийг Чин улсын өгүүлэлд өргөжүүлэн ашиглаж болно. Мөн, хувь нэмрээ оруулсанд баярлалаа. [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|яриа]]) 12:25, 9 Долоодугаар сар 2026 (UTC) s3b3ibx0347o6gfc1cx3ao2yvjfxst9 0 147411 864209 863846 2026-07-31T10:55:00Z RespectiveDuck781 106380 864209 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | official_name = Лангедок-Руссильон | native_name = {{native name|oc|Lengadòc-Rosselhon}} | native_name_lang = | settlement_type = [[Францын мужууд|Хуучин муж]] | image_skyline = | image_caption = | image_flag = Flag of Languedoc-Roussillon2.svg | flag_size = 120px | image_shield = Arms of the French Region of Languedoc-Roussillon.svg | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = 75px | image_map = Languedoc-Roussillon in France.svg | map_caption = | motto = | coordinates = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flagu|Франц}} | extinct_title = Татан буугдсан | extinct_date = 2016-01-01 | seat_type = [[Францын префектур|Префектур]] | seat = [[Монпелье]] | parts_type = [[Францын департаментууд|Департамент]] | parts_style = list | parts = 5 | p1 = [[Гар (департамент)|Гар]] (30) | p2 = [[Лозер]] (48) | p3 = [[Од (департамент)|Од]] (11) | p4 = [[Дорнод Пиреней]] (66) | p5 = [[Эро (департамент)|Эро]] (34) | p6 = | p7 = | p8 = | p9 = | p10 = | p11 = | p12 = | p13 = | p14 = | leader_party = [[Бусад зүүнийхэн|DVG]] | leader_title = [[Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч (Франц)|Ерөнхийлөгч]] | leader_name = Дэмиен Алари | area_footnotes = | area_total_km2 = 27376 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | population_footnotes = | population_total = 2700266 | population_as_of = 2012-01-01 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +2 | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = €98.094 тэрбум (2024) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = €32,731 (2024) | website = [http://www.laregion.fr/ laregion.fr] | iso_code = FR-K | footnotes = }} '''Лангедок-Руссильон''' ({{langx|fr|Languedoc-Roussillon}} {{IPA|fr|lɑ̃ɡ(ə)dɔk ʁusijɔ̃|-|LL-Q150 (fra)-Benoît Prieur-Languedoc-Roussillon.wav}}; {{langx|oc|Lengadòc-Rosselhon}} {{IPA|oc|ˌleŋɡɔˈðɔk ruseˈʎu|}}; {{langx|ca|Llenguadoc-Rosselló}}) нь [[Франц]]ын хуучин [[Францын мужууд|муж]]. 2016 оны 1 сарын 1-нд [[Өмнөд Пиреней]] мужтай нэгдэн [[Окситани (муж)|Окситани муж]] болжээ.<ref name="reform law">{{cite French law|number or usual name=n° 2015-29|date in French=16 janvier 2015|full name=relative à la délimitation des régions, aux élections régionales et départementales et modifiant le calendrier électoral|language=French|lower case=|URL=http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do;jsessionid=9FECBA9D9314D1D2C093CF793C886ED5.tpdila21v_1?idSectionTA=JORFSCTA000030109623&cidTexte=JORFTEXT000030109622&dateTexte=29990101}}</ref> Таван [[Францын департаментууд|департаменттай]] байсан бөгөөд Францын [[Прованс-Альп-Номин эрэг]], [[Рона-Альп]], [[Овернь]], [[Өмнөд Пиреней]], урд талаараа [[Испани]], [[Андорра]], [[Газар дундын тэнгис]]тэй хиллэдэг байв. Эх газрын Францын хамгийн өмнөд хэсэг байв. ==Томоохон нийгэмлэгүүд== [[File:Street montpellier.jpg|thumb|Монпелье дэх гудамж]] * [[Алес]] * [[Безье]] * [[Каркасон]] * [[Монпелье]] * [[Нарбон]] * [[Ним]] * [[Перпиньян]] * [[Сет]] ==Эшлэл== {{Reflist}} * {{Cite book| last = Joseph | first = Robert | title = French Wine Revised and Updated | publisher = [[Dorling Kindersley]] | year = 2005 | pages = 190–201 | isbn = 0-7566-1520-8 }} * [https://web.archive.org/web/20080614211848/http://www.beziers-tourisme.fr/index.php3?id_gmenu=10618&code_menu=viti&langue=en&PHPSESSID=8e6c4de28354cee6aabdf3818f148629 Official Béziers Tourist Office Website] ==Гадаад холбоос== {{Commons|Languedoc-Roussillon|Лангедок-Руссильон}} * [https://web.archive.org/web/20240225043516/https://www.france.fr/en/occitanie-south-of-france/list/languedoc-a-week-in-which-you-get-to-play-the-action-hero Languedoc-Roussillon : Languedoc: a week in which you get to play the action hero] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240225043516/https://www.france.fr/en/occitanie-south-of-france/list/languedoc-a-week-in-which-you-get-to-play-the-action-hero |date=2024-02-25 }} албан ёсны Франц вэбсайт (Англи хэлээр) * [https://web.archive.org/web/20080915034847/http://www.cr-languedocroussillon.fr/ Regional Council of Languedoc-Roussillon] (Франц хэлээр) {{Францын мужийн хөтлөгч загвар}} {{Authority control}} {{Coord|43|40|N|3|10|E|region:FR_type:adm1st|display=title}} [[Ангилал:Лангедок-Руссильон| ]] [[Ангилал:Францын урьдын муж]] 1eojm7wotb2wj7y6ddd0668u659af5o 864212 864209 2026-07-31T11:10:34Z Kontributor 2K 89027 [[Special:Contributions/RespectiveDuck781|RespectiveDuck781]] ([[User talk:RespectiveDuck781|Яриа]]) хэрэглэгчийн [[Special:Diff/864209|864209]] sockpuppetry 864212 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | official_name = Лангедок-Руссильон | native_name = {{native name|oc|Lengadòc-Rosselhon}} | native_name_lang = | settlement_type = [[Францын мужууд|Хуучин муж]] | image_skyline = | image_caption = | image_flag = Flag of Languedoc-Roussillon.svg | flag_size = 120px | image_shield = Arms of the French Region of Languedoc-Roussillon.svg | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = 75px | image_map = Languedoc-Roussillon in France.svg | map_caption = | motto = | coordinates = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flagu|Франц}} | extinct_title = Татан буугдсан | extinct_date = 2016-01-01 | seat_type = [[Францын префектур|Префектур]] | seat = [[Монпелье]] | parts_type = [[Францын департаментууд|Департамент]] | parts_style = list | parts = 5 | p1 = [[Гар (департамент)|Гар]] (30) | p2 = [[Лозер]] (48) | p3 = [[Од (департамент)|Од]] (11) | p4 = [[Дорнод Пиреней]] (66) | p5 = [[Эро (департамент)|Эро]] (34) | p6 = | p7 = | p8 = | p9 = | p10 = | p11 = | p12 = | p13 = | p14 = | leader_party = [[Бусад зүүнийхэн|DVG]] | leader_title = [[Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч (Франц)|Ерөнхийлөгч]] | leader_name = Дэмиен Алари | area_footnotes = | area_total_km2 = 27376 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | population_footnotes = | population_total = 2700266 | population_as_of = 2012-01-01 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +2 | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = €98.094 тэрбум (2024) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = €32,731 (2024) | website = [http://www.laregion.fr/ laregion.fr] | iso_code = FR-K | footnotes = }} '''Лангедок-Руссильон''' ({{langx|fr|Languedoc-Roussillon}} {{IPA|fr|lɑ̃ɡ(ə)dɔk ʁusijɔ̃|-|LL-Q150 (fra)-Benoît Prieur-Languedoc-Roussillon.wav}}; {{langx|oc|Lengadòc-Rosselhon}} {{IPA|oc|ˌleŋɡɔˈðɔk ruseˈʎu|}}; {{langx|ca|Llenguadoc-Rosselló}}) нь [[Франц]]ын хуучин [[Францын мужууд|муж]]. 2016 оны 1 сарын 1-нд [[Өмнөд Пиреней]] мужтай нэгдэн [[Окситани (муж)|Окситани муж]] болжээ.<ref name="reform law">{{cite French law|number or usual name=n° 2015-29|date in French=16 janvier 2015|full name=relative à la délimitation des régions, aux élections régionales et départementales et modifiant le calendrier électoral|language=French|lower case=|URL=http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do;jsessionid=9FECBA9D9314D1D2C093CF793C886ED5.tpdila21v_1?idSectionTA=JORFSCTA000030109623&cidTexte=JORFTEXT000030109622&dateTexte=29990101}}</ref> Таван [[Францын департаментууд|департаменттай]] байсан бөгөөд Францын [[Прованс-Альп-Номин эрэг]], [[Рона-Альп]], [[Овернь]], [[Өмнөд Пиреней]], урд талаараа [[Испани]], [[Андорра]], [[Газар дундын тэнгис]]тэй хиллэдэг байв. Эх газрын Францын хамгийн өмнөд хэсэг байв. ==Томоохон нийгэмлэгүүд== [[File:Street montpellier.jpg|thumb|Монпелье дэх гудамж]] * [[Алес]] * [[Безье]] * [[Каркасон]] * [[Монпелье]] * [[Нарбон]] * [[Ним]] * [[Перпиньян]] * [[Сет]] ==Эшлэл== {{Reflist}} * {{Cite book| last = Joseph | first = Robert | title = French Wine Revised and Updated | publisher = [[Dorling Kindersley]] | year = 2005 | pages = 190–201 | isbn = 0-7566-1520-8 }} * [https://web.archive.org/web/20080614211848/http://www.beziers-tourisme.fr/index.php3?id_gmenu=10618&code_menu=viti&langue=en&PHPSESSID=8e6c4de28354cee6aabdf3818f148629 Official Béziers Tourist Office Website] ==Гадаад холбоос== {{Commons|Languedoc-Roussillon|Лангедок-Руссильон}} * [https://web.archive.org/web/20240225043516/https://www.france.fr/en/occitanie-south-of-france/list/languedoc-a-week-in-which-you-get-to-play-the-action-hero Languedoc-Roussillon : Languedoc: a week in which you get to play the action hero] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240225043516/https://www.france.fr/en/occitanie-south-of-france/list/languedoc-a-week-in-which-you-get-to-play-the-action-hero |date=2024-02-25 }} албан ёсны Франц вэбсайт (Англи хэлээр) * [https://web.archive.org/web/20080915034847/http://www.cr-languedocroussillon.fr/ Regional Council of Languedoc-Roussillon] (Франц хэлээр) {{Францын мужийн хөтлөгч загвар}} {{Authority control}} {{Coord|43|40|N|3|10|E|region:FR_type:adm1st|display=title}} [[Ангилал:Лангедок-Руссильон| ]] [[Ангилал:Францын урьдын муж]] 6h8gnur8wjcp04nzhpo1odf9ddgixan 0 147466 864135 863596 2026-07-31T00:43:49Z EmausBot 7864 исправление двойного перенаправления на [[Технологийн замын зураглал]] 864135 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Технологийн замын зураглал]] c7kh24budhkij6yfviaa679ydyfmmpn 0 147544 864168 863856 2026-07-31T06:05:14Z Deku0316 106178 Created by translating the section "__LEAD_SECTION__" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1361352163|Polyurea]]" 864168 wikitext text/x-wiki '''Полиуреа''' нь маш хурдан урвалаар үүсдэг, бат бөх полимер материал юм. Энэ нь '''изоцианат''' болон '''амин''' гэсэн хоёр бодис урвалд орсноор бий болдог.Полиуретанаас ялгаатай нь полиуреа хийхэд тусгай катализатор хэрэггүй. Мөн агаарын чийгэнд мэдрэмтгий биш. Изоцианат болон амин хоёрын урвал маш хурдан явагддаг бөгөөд чийг ихтэй эсвэл хүйтэн үед ч бараг өөрчлөгддөггүй.Чийгэнд тэсвэртэй байдаг тул полиуреаны бүрхүүл чийг ихтэй орчинд ч маш хурдан хатдаг.Полиуреаны бүрхүүл болон уян материал нь маш сайн физик шинж чанартай. Үүнд: * өндөр бат бөх чанар, * урагдахгүй байх чадвар, * цохилт сайн даах чадвар, * тасрахаасаа өмнө их хэмжээгээр сунах чадвар орно. * Энэ материалыг түрхсэний дараа хэдхэн секунд эсвэл хэдхэн минутын дотор хатдаг. Тиймээс шинээр бүрсэн гадаргууг бараг шууд ашиглаж болдог.Полиуреа нь завсаргүй, уян хатан, ус нэвтрүүлдэггүй хамгаалалтын давхарга үүсгэдэг. Мөн бетон, ган, мод, полиуретан хөөс зэрэг материалтай маш сайн наалддаг.Мөн элэгдэл, цаг агаарын нөлөө, химийн бодис, температурын огцом өөрчлөлтөд маш сайн тэсвэртэй байдаг.Полиуреагийн хамгийн түгээмэл хэрэглээ нь өндөр хамгаалалттай шүршдэг бүрхүүл юм. Үүнийг: * ачааны машины тэвш, * сав, контейнерийн хамгаалалт, * бохир ус цэвэрлэх сав, * дээврийн ус тусгаарлалт, * гүүрний хамгаалалтын бүрхүүл зэрэгт өргөн ашигладаг.Барилгын салбарт полиуреаг завсар дүүргэгч болон тэсрэлтийн хамгаалалтын бүрхүүл болгон ашигладаг. Учир нь энэ материал цохилтын энергийг сайн шингээдэг.Мөн маш хурдан хатдаг, завсаргүй бүрхүүл үүсгэдэг учраас '''том хэмжээний ус тусгаарлах ажилд хамгийн тохиромжтой материалын нэг''' гэж үздэг. [[Ангилал:Нийлэг материал]] == __LEAD_SECTION__ == Полиуреа нь изоцианат бүрэлдэхүүн хэсэг ба амин бүрэлдэхүүн хэсгийн урвалын бүтээгдэхүүнээс гаргаж авсан эластомерын нэг төрөл юм.Изоцианат нь үнэрт эсвэл алифатик шинж чанартай байж болно.Энэ нь мономер, полимер, эсвэл изоцианат, квази-преполимер эсвэл преполимерийн аль ч хувилбарын урвал байж болно.Преполимер буюу квази-преполимерийг амин төгсгөлтэй полимер давирхай эсвэл гидроксил төгсгөлтэй полимер давирхайгаар хийж болно. Давирхайн хольцыг аминаар төгсгөсөн полимер давирхай болон/эсвэл аминаар төгсгөсөн гинжин сунгагчаас бүрдэж болно.Аминаар төгсгөсөн полимер давирхай нь ямар ч санаатай гидроксил хэсгүүдгүй байдаг.Аливаа гидроксил нь амин төгсгөлтэй полимер давирхай болж бүрэн бус хувиргалтын үр дүн юм.Давирхайн хольц нь нэмэлт бодис эсвэл үндсэн бус бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг агуулж болно.Эдгээр нэмэлтүүд нь полиол тээвэрлэгч дэх урьдчилан тархсан пигментүүд гэх мэт гидроксил агуулж болно.Ер нь давирхайн хольц нь катализатор(ууд) агуулдаггүй.Учир нь изоцианат ба амин хоёрын хоорондох урвал маш хурдан явагддаг тул катализ шаардлагагүй байдаг. <nowiki>[[Ангилал: Нийлэг материал ]]</nowiki> ka0x7e18tu4r4v998yvpr3y04uwvnut 0 147558 864185 863904 2026-07-31T07:53:51Z Bayarkhangai 1129 864185 wikitext text/x-wiki '''8 дугаар морьт дивиз''' нь [[БНМАУ]]-ын [[Дорнод аймаг|Дорнод аймгийн]] Тамсагбулагд төвлөрсөн [[Монголын Ардын Арми|МАХЦ]]-ийн салбар нэгж юм. Энэ дивиз 1939 оны [[Халх голын дайн]], 1945 оны [[1945 оны чөлөөлөх дайн|Чөлөөлөх дайнд]] оролцож үүрэг гүйцэтгэж байсан.Халхголын дайнд тус дивизийг хурандаа Нянтайсүрэн, 1945 оны чөлөөлх дайнд дэд хурандаа М.Одсүрэн командлан, Зөвлөлт-Монголын морьт бүлэгт багтан оролцсон байдаг. == Түүх == [[БНМАУ]]-ын "[[Хувьсгалт Цэргийн Зөвлөл|Хувьсгалт Цэргийн Зөвлөлийн]] 1936 оны тушаалаар 22-р морьт хороо, 23-р морьт хороо, их бууны хороо, 8 дугаар хуягт дивизион болон холбооны анги, ар талын ангиуд"<ref>{{Cite book |title=Монгол цэргийн түүхийн товчоон (1911-1990) |year=1996 |location=Улаанбаатар |pages=222}}</ref> ыг нэгтгэж байгуулагдсан. == Бүтэц == Морьт дивиз нь: #22-р морьт хороо (2 морьт суман, 1 пулемётын сумантай), #23-р морьт [[хороо]] (2 морьт суман, 1 пулемётын сумантай), #их бууны [[дивизион]], хуягт дивизион (хөнгөн болон дунд ангиллын хуягт сумантай), #холбооны суман, #дивизийн сургуулиас бүрдсэн #нийт 1531 [[офицер]], цэрэг.{{Citation needed}} == Зэвсэглэл == Артиллер: #[[76 мм-ийн их буу|76 мм-ийн 4 их буу]], #[[Танк эсэргүүцэх 45 мм-ийн их буу|танк эсэргүүцэх 45 мм-ийн 6 их буу]], Буудлагын зэвсэг: #хүнд пулемёт 24, #хөнгөн пулемёт 44, #[[винтов]] 1279, #гар буу 180, #сэлэм 1060, Хуягт машин: #[[БА-6]], [[БА-10]] хуягт машин 6, #[[ФАИ хөнгөн хуягт]] 9, Автопарк: #[[ЗИС-5]] маркийн ачааны автомашин 18, #[[ГАЗ-АА]] маркийн ачааны автомашин 4, #“Максим” пулемёттай зенитийн төхөөрөмж бүхий ГАЗ-АА маркийн ачааны автомашин 6, #ЗИС-5 маркийн ус-тос цэнэглэгч автомашин 1, #ЗИС-6 маркийн цистерн 1, #эмнэлгийн автобус 2, Холбооны хэрэгсэл: #II АК маркийн радиостанц 1, #5АК радиостанц 1, Хөсөг: #тачанк 24, #сум тээвэрлэх хөсөг 42, #хээрийн гал тогоо 17, Агт: #1723 морь, #198 тэмээ.{{Citation needed}} == Халхголын дайнд == 1939 оны 8 сарын 20-нд: Монгол-Зөвлөлтийн цэргийн ерөнхий давшилтанд Матадын 8 дугаар дивиз нь М.И.Потапатовын командалсан Өмнөд бүлгийн бүрэлдхүүнд багтаж баруун жигүүрийг халхлан өмнөх байрлалдаа байгаа дайсныг устга.." гэсэн дээд командлалын байлдааны тушаал авсан байна.Түүний командалсан Матадын 8 дугаар дивизийн Чойн Дугаржав даргатай 23 дугаар морьт хороо /"эх оронч" хэмээн алдаршсан БНМАУ-н баатар/ Эрс уулын овооноос Гэр чулууны зүүн талын нэргүй өндөрлөгийн чигт, 22 дугаар морьт хороо нь 23 дугаар морьт хорооны зүүн жигүүр болж Нэргүй өндөрлөгөөс Хулд уулын чиглэлийн өргөн зурваст давшсан байдаг. Д.Нянтайсүрэнгийн биечлэн удирдсан Матадын 8 дугаар дивизийн эдгээр дайчид дайсны эсэргүүцлийг ирмүүн дайралтаар бут цохиж Эрс уулын овооноос Хулд уулын овооны заагт гарч Монгол -Зөвлөлтийн анги салбаруудаас давшилтын хоёр дахь өдөр буюу хамгийн түрүүнд БНМАУ-н дархан хилээсээ дайсныг хөөн гаргасан мөнхийн гавьяаг байгуулжээ.. Матадын 8 дугаар дивиз 20 орчим километрын өргөн хориглолтонд орж 8 сарын 22-30 хүртэл дайсны олон удаа хэсэг бүлгээр хийсэн улайрсан дайралтыг гал болон сөрөх атакаар няцаан Монгол Зөвлөлтийн армийн "Өмнөд" бүлэглэл дайсныг бүслэж дуусах хүртэл эзэлсэн заагаа бат бэх барьж, баруун жигүүрийг найдвартай халхлан тулалдсан байдаг.Дивизийн байрлал дээр ирсэн "Залуу жанжин" корпус командлан захирагч Ж.Лхагвасүрэн байлдааны гавьяаг нь бахдан сайшааж дивизийн дарга, ахмад Д.Нянтайсүрэнд "хурандаа" дивизийн комиссар О.Дандгайд "хорооны комиссар" цолыг эх орныхоо торгон хилээс харийн дайсныг хөөн гаргаж эх нутагтаа эгэн оруулахгүйн төлөө үхэх сэхэхээ үзэн тулалдаж буй галын шугам дээр шагнажээ == Холбоотой хуудас == * [[Монголын Ардын Арми|МАХЦ]] * [[Морьт дивиз]] * [[Халх голын дайн]] == Эшлэл == [[Ангилал:Халхын голын дайн]] [[Ангилал:Монголын Ардын арми]] [[Ангилал:Монголын Ардын армиын анги нэгтгэл]] [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчин]] [[Ангилал:1945 оны чөлөөлөх дайн]] [[Ангилал:Цэргийн анги нэгтгэл]] [[Ангилал:Цэргийн анги]] n66kmuidbiw9sips6qnchixopfy89fb 864187 864185 2026-07-31T07:55:53Z Bayarkhangai 1129 864187 wikitext text/x-wiki '''8 дугаар морьт дивиз''' нь [[БНМАУ]]-ын [[Дорнод аймаг|Дорнод аймгийн]] Матадад төвлөрсөн [[Монголын Ардын Арми|МАХЦ]]-ийн салбар нэгж юм. Энэ дивиз 1939 оны [[Халх голын дайн]], 1945 оны [[1945 оны чөлөөлөх дайн|Чөлөөлөх дайнд]] оролцож үүрэг гүйцэтгэж байсан.Халхголын дайнд тус дивизийг [[хурандаа]] [[Дүгэрийн Нянтайсүрэн|Нянтайсүрэн]], 1945 оны чөлөөлөх дайнд [[дэд хурандаа]] [[Мядагийн Одсүрэн|М.Одсүрэн]] командлан, [[Зөвлөлт-Монголын морьт бүлэг]]т багтан оролцсон байдаг. == Түүх == [[БНМАУ]]-ын "[[Хувьсгалт Цэргийн Зөвлөл|Хувьсгалт Цэргийн Зөвлөлийн]] 1936 оны тушаалаар 22-р морьт хороо, 23-р морьт хороо, их бууны хороо, 8 дугаар хуягт дивизион болон холбооны анги, ар талын ангиуд"<ref>{{Cite book |title=Монгол цэргийн түүхийн товчоон (1911-1990) |year=1996 |location=Улаанбаатар |pages=222}}</ref> ыг нэгтгэж байгуулагдсан. == Бүтэц == Морьт дивиз нь: #22-р морьт хороо (2 морьт суман, 1 пулемётын сумантай), #23-р морьт [[хороо]] (2 морьт суман, 1 пулемётын сумантай), #их бууны [[дивизион]], хуягт дивизион (хөнгөн болон дунд ангиллын хуягт сумантай), #холбооны суман, #дивизийн сургуулиас бүрдсэн #нийт 1531 [[офицер]], цэрэг.{{Citation needed}} == Зэвсэглэл == Артиллер: #[[76 мм-ийн их буу|76 мм-ийн 4 их буу]], #[[Танк эсэргүүцэх 45 мм-ийн их буу|танк эсэргүүцэх 45 мм-ийн 6 их буу]], Буудлагын зэвсэг: #хүнд пулемёт 24, #хөнгөн пулемёт 44, #[[винтов]] 1279, #гар буу 180, #сэлэм 1060, Хуягт машин: #[[БА-6]], [[БА-10]] хуягт машин 6, #[[ФАИ хөнгөн хуягт]] 9, Автопарк: #[[ЗИС-5]] маркийн ачааны автомашин 18, #[[ГАЗ-АА]] маркийн ачааны автомашин 4, #“Максим” пулемёттай зенитийн төхөөрөмж бүхий ГАЗ-АА маркийн ачааны автомашин 6, #ЗИС-5 маркийн ус-тос цэнэглэгч автомашин 1, #ЗИС-6 маркийн цистерн 1, #эмнэлгийн автобус 2, Холбооны хэрэгсэл: #II АК маркийн радиостанц 1, #5АК радиостанц 1, Хөсөг: #тачанк 24, #сум тээвэрлэх хөсөг 42, #хээрийн гал тогоо 17, Агт: #1723 морь, #198 тэмээ.{{Citation needed}} == Халхголын дайнд == 1939 оны 8 сарын 20-нд: Монгол-Зөвлөлтийн цэргийн ерөнхий давшилтанд Матадын 8 дугаар дивиз нь М.И.Потапатовын командалсан Өмнөд бүлгийн бүрэлдхүүнд багтаж баруун жигүүрийг халхлан өмнөх байрлалдаа байгаа дайсныг устга.." гэсэн дээд командлалын байлдааны тушаал авсан байна.Түүний командалсан Матадын 8 дугаар дивизийн Чойн Дугаржав даргатай 23 дугаар морьт хороо /"эх оронч" хэмээн алдаршсан БНМАУ-н баатар/ Эрс уулын овооноос Гэр чулууны зүүн талын нэргүй өндөрлөгийн чигт, 22 дугаар морьт хороо нь 23 дугаар морьт хорооны зүүн жигүүр болж Нэргүй өндөрлөгөөс Хулд уулын чиглэлийн өргөн зурваст давшсан байдаг. Д.Нянтайсүрэнгийн биечлэн удирдсан Матадын 8 дугаар дивизийн эдгээр дайчид дайсны эсэргүүцлийг ирмүүн дайралтаар бут цохиж Эрс уулын овооноос Хулд уулын овооны заагт гарч Монгол -Зөвлөлтийн анги салбаруудаас давшилтын хоёр дахь өдөр буюу хамгийн түрүүнд БНМАУ-н дархан хилээсээ дайсныг хөөн гаргасан мөнхийн гавьяаг байгуулжээ.. Матадын 8 дугаар дивиз 20 орчим километрын өргөн хориглолтонд орж 8 сарын 22-30 хүртэл дайсны олон удаа хэсэг бүлгээр хийсэн улайрсан дайралтыг гал болон сөрөх атакаар няцаан Монгол Зөвлөлтийн армийн "Өмнөд" бүлэглэл дайсныг бүслэж дуусах хүртэл эзэлсэн заагаа бат бэх барьж, баруун жигүүрийг найдвартай халхлан тулалдсан байдаг.Дивизийн байрлал дээр ирсэн "Залуу жанжин" корпус командлан захирагч Ж.Лхагвасүрэн байлдааны гавьяаг нь бахдан сайшааж дивизийн дарга, ахмад Д.Нянтайсүрэнд "хурандаа" дивизийн комиссар О.Дандгайд "хорооны комиссар" цолыг эх орныхоо торгон хилээс харийн дайсныг хөөн гаргаж эх нутагтаа эгэн оруулахгүйн төлөө үхэх сэхэхээ үзэн тулалдаж буй галын шугам дээр шагнажээ == Холбоотой хуудас == * [[Монголын Ардын Арми|МАХЦ]] * [[Морьт дивиз]] * [[Халх голын дайн]] == Эшлэл == [[Ангилал:Халхын голын дайн]] [[Ангилал:Монголын Ардын арми]] [[Ангилал:Монголын Ардын армиын анги нэгтгэл]] [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчин]] [[Ангилал:1945 оны чөлөөлөх дайн]] [[Ангилал:Цэргийн анги нэгтгэл]] [[Ангилал:Цэргийн анги]] a127bphd3l92sljovhpbp9daf0bif38 864188 864187 2026-07-31T07:56:39Z Bayarkhangai 1129 864188 wikitext text/x-wiki '''8 дугаар морьт дивиз''' нь [[БНМАУ]]-ын [[Дорнод аймаг|Дорнод аймгийн]] Матадад төвлөрсөн [[Монголын Ардын Арми|МАХЦ]]-ийн салбар нэгж юм. Энэ дивиз 1939 оны [[Халх голын дайн]], 1945 оны [[1945 оны чөлөөлөх дайн|Чөлөөлөх дайнд]] оролцож үүрэг гүйцэтгэж байсан.Халхголын дайнд тус дивизийг [[хурандаа]] [[Дүгэрийн Нянтайсүрэн|Нянтайсүрэн]], 1945 оны чөлөөлөх дайнд [[дэд хурандаа]] [[Мядагийн Одсүрэн|М.Одсүрэн]] командлан, [[Зөвлөлт-Монголын морьт бүлэг]]т багтан оролцсон байдаг. == Түүх == [[БНМАУ]]-ын "[[Хувьсгалт Цэргийн Зөвлөл|Хувьсгалт Цэргийн Зөвлөлийн]] 1936 оны тушаалаар 22-р морьт хороо, 23-р морьт хороо, их бууны хороо, 8 дугаар хуягт дивизион болон холбооны анги, ар талын ангиуд"<ref>{{Cite book |title=Монгол цэргийн түүхийн товчоон (1911-1990) |year=1996 |location=Улаанбаатар |pages=222}}</ref> ыг нэгтгэж байгуулагдсан. == Бүтэц == Морьт дивиз нь: #22-р морьт хороо (2 морьт суман, 1 пулемётын сумантай), #23-р морьт [[хороо]] (2 морьт суман, 1 пулемётын сумантай), #их бууны [[дивизион]], #8 дугаар хуягт дивизион (хөнгөн болон дунд ангиллын хуягт сумантай), #холбооны суман, #дивизийн сургуулиас бүрдсэн #нийт 1531 [[офицер]], цэрэг.{{Citation needed}} == Зэвсэглэл == Артиллер: #[[76 мм-ийн их буу|76 мм-ийн 4 их буу]], #[[Танк эсэргүүцэх 45 мм-ийн их буу|танк эсэргүүцэх 45 мм-ийн 6 их буу]], Буудлагын зэвсэг: #хүнд пулемёт 24, #хөнгөн пулемёт 44, #[[винтов]] 1279, #гар буу 180, #сэлэм 1060, Хуягт машин: #[[БА-6]], [[БА-10]] хуягт машин 6, #[[ФАИ хөнгөн хуягт]] 9, Автопарк: #[[ЗИС-5]] маркийн ачааны автомашин 18, #[[ГАЗ-АА]] маркийн ачааны автомашин 4, #“Максим” пулемёттай зенитийн төхөөрөмж бүхий ГАЗ-АА маркийн ачааны автомашин 6, #ЗИС-5 маркийн ус-тос цэнэглэгч автомашин 1, #ЗИС-6 маркийн цистерн 1, #эмнэлгийн автобус 2, Холбооны хэрэгсэл: #II АК маркийн радиостанц 1, #5АК радиостанц 1, Хөсөг: #тачанк 24, #сум тээвэрлэх хөсөг 42, #хээрийн гал тогоо 17, Агт: #1723 морь, #198 тэмээ.{{Citation needed}} == Халхголын дайнд == 1939 оны 8 сарын 20-нд: Монгол-Зөвлөлтийн цэргийн ерөнхий давшилтанд Матадын 8 дугаар дивиз нь М.И.Потапатовын командалсан Өмнөд бүлгийн бүрэлдхүүнд багтаж баруун жигүүрийг халхлан өмнөх байрлалдаа байгаа дайсныг устга.." гэсэн дээд командлалын байлдааны тушаал авсан байна.Түүний командалсан Матадын 8 дугаар дивизийн Чойн Дугаржав даргатай 23 дугаар морьт хороо /"эх оронч" хэмээн алдаршсан БНМАУ-н баатар/ Эрс уулын овооноос Гэр чулууны зүүн талын нэргүй өндөрлөгийн чигт, 22 дугаар морьт хороо нь 23 дугаар морьт хорооны зүүн жигүүр болж Нэргүй өндөрлөгөөс Хулд уулын чиглэлийн өргөн зурваст давшсан байдаг. Д.Нянтайсүрэнгийн биечлэн удирдсан Матадын 8 дугаар дивизийн эдгээр дайчид дайсны эсэргүүцлийг ирмүүн дайралтаар бут цохиж Эрс уулын овооноос Хулд уулын овооны заагт гарч Монгол -Зөвлөлтийн анги салбаруудаас давшилтын хоёр дахь өдөр буюу хамгийн түрүүнд БНМАУ-н дархан хилээсээ дайсныг хөөн гаргасан мөнхийн гавьяаг байгуулжээ.. Матадын 8 дугаар дивиз 20 орчим километрын өргөн хориглолтонд орж 8 сарын 22-30 хүртэл дайсны олон удаа хэсэг бүлгээр хийсэн улайрсан дайралтыг гал болон сөрөх атакаар няцаан Монгол Зөвлөлтийн армийн "Өмнөд" бүлэглэл дайсныг бүслэж дуусах хүртэл эзэлсэн заагаа бат бэх барьж, баруун жигүүрийг найдвартай халхлан тулалдсан байдаг.Дивизийн байрлал дээр ирсэн "Залуу жанжин" корпус командлан захирагч Ж.Лхагвасүрэн байлдааны гавьяаг нь бахдан сайшааж дивизийн дарга, ахмад Д.Нянтайсүрэнд "хурандаа" дивизийн комиссар О.Дандгайд "хорооны комиссар" цолыг эх орныхоо торгон хилээс харийн дайсныг хөөн гаргаж эх нутагтаа эгэн оруулахгүйн төлөө үхэх сэхэхээ үзэн тулалдаж буй галын шугам дээр шагнажээ == Холбоотой хуудас == * [[Монголын Ардын Арми|МАХЦ]] * [[Морьт дивиз]] * [[Халх голын дайн]] == Эшлэл == [[Ангилал:Халхын голын дайн]] [[Ангилал:Монголын Ардын арми]] [[Ангилал:Монголын Ардын армиын анги нэгтгэл]] [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчин]] [[Ангилал:1945 оны чөлөөлөх дайн]] [[Ангилал:Цэргийн анги нэгтгэл]] [[Ангилал:Цэргийн анги]] 0hc16j17pgxfo3nsxv3ezv1awi4wc7q 0 147581 864198 863948 2026-07-31T09:09:53Z Baatar.b.90 106205 864198 wikitext text/x-wiki '''Ганцмод боомт''' нь Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Баяннуур хотын Урадын Дунд хошууны Ганцмод сууринд байрладаг улсын I зэрэглэлийн авто замын боомт юм. Тус боомтыг Өвөр Монголын Хилээр Нэвтрэх, Гарах Хилийн Шалган Нэвтрүүлэх Ерөнхий Газрын харьяа Ганцмод Хилээр Нэвтрэх, Гарах Хилийн Шалган Нэвтрүүлэх Газар болон Хөх хотын Гаалийн газрын харьяа Урадын гааль хамтран хариуцдаг. Хилээр Монгол Улсын '''Гашуунсухайт боомт'''-той холбогддог бөгөөд 1989 онд түр ачаа нэвтрүүлэх цэг хэлбэрээр ашиглалтад орж, 1992 онд улсын I зэрэглэлийн боомтын статустай болсон. Тус боомт нь Хятад, Монголын худалдаа, ялангуяа нүүрсний тээвэрлэлтийн хамгийн чухал гарцуудын нэг бөгөөд жилд '''42.433 сая тонн''' хүртэл ачаа нэвтрүүлэх хүчин чадалтай. '''Ганцмод боомт''' (монгол бичиг: ，кирилл: '''Ганцмод боомт'''), өмнө нь '''Ганцмодао боомт''' хэмээн нэрлэгдэж байсан бөгөөд Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны хуурай замын хилийн боомт юм. Тус боомт нь Баяннуур хотын Урадын Дунд хошууны Ганцмод сууринд байрладаг бөгөөд Монгол Улсын Өмнөговь аймгийн '''Гашуунсухайт боомт'''-той хиллэн оршдог. Уг боомт нь 1989 онд түр ачаа нэвтрүүлэх цэгийн статустайгаар байгуулагдаж, 1992 онд улсын I зэрэглэлийн улирлын чанартай боомт болж өргөтгөгдөн, 2009 онд жилийн турш ажиллагаатай байнгын нээлттэй боомт болсон. Өнөөдөр Ганцмод боомт нь Өвөр Монголын хамгийн их ачаа нэвтрүүлэлт, худалдааны эргэлттэй авто замын хилийн боомт төдийгүй БНХАУ, Монгол Улсын хоорондох хамгийн их ачаа тээврийн урсгалтай авто замын боомт бөгөөд мөн БНХАУ-ын хэмжээнд хамгийн их ачаа нэвтрүүлдэг авто замын хилийн боомт юм. == Байршил ба тээвэр == Ганцмод боомт нь Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Баяннуур хотын '''[[Урадын дундад хошуу|Урадын дундад хошууны]]''' Ганцмод сууринд байрладаг бөгөөд хошууны төв Хайлюйту суурингаас 133 км зайтай.Тус боомт нь Хятад–Монголын хилийн '''703 дугаар хилийн тэмдэг'''-ийн ойролцоо оршиж, Монгол Улсын Өмнөговь аймгийн '''Ханбогд сумын Гашуунсухайт боомт''' (мөн '''Гашуунсухайт боомт''' гэж нэрлэдэг)-той шууд холбогддог. Мөн Азийн хамгийн их нөөцтэй зэсийн орд '''Оюутолгой'''-гоос '''90 км''', Монгол Улсын хамгийн том нүүрсний орд '''Тавантолгой'''-гоос '''265 км''', Өмнөговь аймгийн төв '''Даланзадгад''' хотоос '''330 км''', Монгол Улсын нийслэл '''Улаанбаатар''' хотоос '''615 км''' зайд байрладаг. Ганцмод боомт нь Монгол Улсын ашигт малтмалын экспортын хамгийн богино тээврийн гарц төдийгүй БНХАУ-ын '''«Бүс ба Зам»''' санаачилга болон Монгол Улсын '''«Талын зам»''' хөгжлийн стратегийг холбох чухал зангилааны нэг бөгөөд '''Хятад–Монгол–Оросын эдийн засгийн коридор'''-ын гол зангилаа юм. '''Тээврийн хувьд''', Ганцмод боомт нь '''212 дугаар мужийн авто зам''', '''242 дугаар улсын авто зам''', мөн '''Ганьцюань төмөр зам'''-ын хойд төгсгөлийн цэг юм. Үүнээс гадна тус боомт руу хүрэх '''G0616 Ганцмод–Хайлюйту хурдны авто зам''' (товчоор '''Ганьхай хурдны зам''') нь '''2024 оны 12 дугаар сарын 30-нд''' ашиглалтад орсон. Энэхүү хоёр чиглэлтэй, дөрвөн эгнээ бүхий хурдны авто зам нь ойролцоогоор '''131 км''' урт бөгөөд '''Бээжин–Төвөдийн хурдны авто замын 16 дахь холболтын шугам''' юм. '''2025 оны 5 дугаар сарын 14-нд''', Хятад–Монголын '''Ганцмод–Гашуунсухайт төмөр зам'''-ын бүтээн байгуулалтын нээлтийн ёслол Ганцмод боомтод болсон. Энэхүү төмөр зам нь '''Ганьцюань төмөр замын Ганцмод өртөө''', '''Ганцмод боомт''', Монгол Улсын '''Гашуунсухайт боомт''', '''Гашуунсухайт өртөө'''-г холбох бөгөөд '''Эрээн–Замын-Үүдийн төмөр зам'''-ын дараах Хятад, Монголыг холбосон '''хоёр дахь хил дамнасан төмөр зам''' болох юм. == Түүх == '''「Ганцмод」''' нь монгол үг бөгөөд '''«ганц мод»''' буюу '''«цорын ганц мод»''' гэсэн утгатай. Ганцмод боомт оршдог Ганцмодын бүс нутаг нь Чин улсын үед монгол, хятад худалдаачдын худалдаа, солилцооны чухал төв байснаас гадна Жанчхүү (Жанчхүү хот) болон Улаанбаатар хотыг холбосон алдарт '''«Түмэн газрын тэмээн жин»'''-гийн дайран өнгөрдөг замын нэг хэсэг байв. '''1989 оны 12 дугаар сард''' Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Ардын Засгийн газар '''〔1989〕120 дугаар''' албан бичгийг гарган, '''Ганцмодао''' дахь Хятад–Монголын хилийн худалдааны '''түр ачаа нэвтрүүлэх цэг''' байгуулахыг зөвшөөрсөн бөгөөд хоёр сарын дараа анхны ачаа тээврийг нэвтрүүлжээ. Тухайн үед тус цэг нь худалдааны зориулалттай ердөө '''хоёр монгол гэртэй''' байсан бөгөөд арьс шир, ноос ноолуур, гар урлалын бүтээгдэхүүн, үр тариа, цай болон өдөр тутмын хэрэглээний барааг арилжаалдаг байв. '''1992 оны 3 дугаар сард''' Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Төрийн зөвлөл '''〔1992〕25 дугаар''' албан бичгийг гарган, '''Ганцмодао''' түр ачаа нэвтрүүлэх цэгийг '''улсын I зэрэглэлийн улирлын чанартай хоёр талын хуурай замын боомт''' болгон ахиулахыг зөвшөөрөв. Дөрвөн сарын дараа тус боомт анх удаа улирлын журмаар албан ёсоор нээгдэж, Хятад, Монголын хоорондын худалдааны гол бараа нь '''арматур болон цемент''' болж өөрчлөгджээ。 '''2004 оны 7 дугаар сард''' Хятад, Монголын Засгийн газрууд '''«Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Засгийн газар болон Монгол Улсын Засгийн газар хоорондын Хятад–Монголын хилийн боомт болон түүний удирдлагын тогтолцооны тухай хэлэлцээр»'''-т гарын үсэг зурж, '''Ганцмодао боомт'''-ыг хоёр улсын хооронд '''жилийн турш нээлттэй ажиллагаатай хоёр талын боомт''' болгон ахиулжээ. Үүний дараа '''2007 оны 9 дугаар сард''' Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Төрийн зөвлөл '''〔2007〕85 дугаар''' албан бичгийг гарган, боомтын нэрийг '''«Ганцмодао боомт»'''-оос '''«Ганцмод боомт»''' болгон өөрчилж, түүнийг '''Хятад–Монголын хоёр талын жилийн турш нээлттэй авто замын хилийн боомт''' хэмээн тогтоов. '''2009 оны 6 дугаар сард''' Ганцмод боомт нь улсын байнгын нээлттэй боомтын шалгалтыг амжилттай давж, хоёр сарын дараа жилийн турш албан ёсоор ажиллаж эхэлсэн бөгөөд Монгол Улсаас нүүрс импортолж эхэлжээ. '''2013 оны 7 дугаар сард''' тус боомтоор Монгол Улсаас анх удаа '''зэсийн баяжмал''' импортлон, зөвхөн нэг төрлийн бараа импортолдог байсан түүхээ дуусгасан юм. Гурван жилийн дараа Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Ардын Засгийн газар уг боомтыг '''өөртөө засах орны түвшний хөгжүүлэлт, нээлттэй байдлын туршилтын бүс'''-ийн нэгээр зарласан. Нөгөө талаар, '''2010-аад оноос''' Ганцмод боомтын дэд бүтцийн бүтээн байгуулалт эрчимжиж, тухайлбал '''«таван орох, таван гарах» ачаа тээврийн гарц''', '''түүхий нүүрсний тусгай гарц''' зэрэг байгууламжууд ашиглалтад оржээ. Мөн өдөрт хилээр нэвтрэх ачааны автомашины тоо '''2009 оны 400 орчим''' байснаас '''2019 онд 3500-аас давж''', өдөрт тээвэрлэсэн ачааны хэмжээ '''2009 оны 40 мянган тонн'''-оос '''2019 онд 110 мянган тонноос давсан''' байна. '''1992–2019 оны хооронд''' Ганцмод боомтоор нийт '''100 сая тонноос давсан''' ачаа нэвтэрч, худалдааны нийт хэмжээ '''90 сая юаниас давжээ'''. == Байгууламж ба хилээр нэвтрүүлэх ачаа == '''Ганцмод боомт''' нь '''«12 орох, 7 гарах» гаалийн ухаалаг ачаа тээврийн гарц''', '''«2 орох, 2 гарах» AGV автомат жолоодлоготой хил дамнасан тээврийн хэрэгслийн тусгай гарц''', '''«6 орох, 6 гарах» зорчигчийн гарц''', '''хамтарсан хилийн шалгалтын барилга''', '''цагийн цамхаг''' зэрэг байгууламжтай. Мөн боомтоос '''160 км''' зайд '''боомтын боловсруулах аж үйлдвэрийн парк''' байгуулсан бөгөөд жилийн төлөвлөгөөт хүчин чадал нь '''40 сая тонн ачаа''', '''1 сая зорчигч''' юм. Тус боомтоор Монгол Улсаас '''нүүрс, манганы хүдэр, зэсийн баяжмал''' зэрэг ашигт малтмалын бүтээгдэхүүн голлон импортолдог бол экспортын бараанд '''дэд бүтцийн барилгын материал, том оврын өөрөө буулгагч инженерийн автомашин, өргөн хэрэглээний бараа, цахилгаан эрчим хүч''' зэрэг багтдаг. Мөн '''2022 оны 12 дугаар сарын 19-нд''' тус боомтоор анх удаа Монгол Улс руу '''жимс, хүнсний ногоо''' экспортолжээ. == Статистик == '''Ганцмод боомт''' нь Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны '''хамгийн их ачаа нэвтрүүлэлт, худалдааны эргэлттэй авто замын хилийн боомт''' төдийгүй Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс, Монгол Улсын хоорондох '''хамгийн их ачаа тээврийн урсгалтай авто замын боомт''' бөгөөд мөн БНХАУ-ын '''хамгийн их ачаа нэвтрүүлдэг авто замын хилийн боомт''' юм. '''2025 оны туршид''' Ганцмод боомтын нийт ачаа тээврийн хэмжээ '''42.433 сая тонн''' хүрч, Өвөр Монголын бүх боомтоор нэвтрүүлсэн нийт ачааны хэмжээний '''ойролцоогоор гуравны нэгийг''' эзэлжээ. Харин '''2026 оны 1–4 дүгээр сарын хугацаанд''' тус боомтоор '''18.391 сая тонн''' ачаа хилээр нэвтэрсэн нь өмнөх онуудын мөн үеийн '''хамгийн өндөр үзүүлэлт''' болсон байна. [[Ангилал:Монгол-Хятадын хоорондын хил]] jd81n2gbldf1ztscrspl7ws4pzlil5n 0 147582 864196 863952 2026-07-31T09:03:48Z Enhtuya.ao 106206 864196 wikitext text/x-wiki <span title="蒙古语西里尔字母写法">'''Мэйдай сүм''' (анхны хятад нэр нь '''«Линжүэ сүм»''', Чин улсын үед '''«Шоулин сүм»''' хэмээн нэр хайрласан) нь Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын '''Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Бугат хотын Түмэдийн Баруун хошуу'''-нд оршдог '''Төвөдийн буддын шашны Гэлүг урсгалын сүм / [[Шарын шашин]]''' [[Шарын шашин|юм]]. '''Мэйдай сүм''' нь '''Хөх хотын бүс нутгийн «Найман бага сүм»'''-ийн нэг болно.</span> == түүх == '''Юань улс мөхсөний дараа''' монголчууд тал нутагтаа буцан ирж, олон аймагт хуваагдан удаан хугацаанд харилцан тэмцэлджээ. '''Мин улсын''' дунд, сүүл үеэр '''Өмнөд Монголын Түмэд аймгийн''' тэргүүн '''Алтан хан''' (мөн '''Анда хан''' гэж тэмдэглэдэг) хүчирхэгжин, баруун талаараа '''Хэтао''' нутаг, зүүн талаараа '''Шюаньхуа''' болон '''Шаньси мужийн Датун''' хотын хойд хэсэг, хойд талаараа '''Говь''', өмнө талаараа '''Цагаан хэрэм''' хүртэлх өргөн уудам нутгийг захирч, '''Чинхай''' нутгийг эзлэн, нэгэн үед '''Төвөдөд''' хүртэл цэрэглэн довтолсон байна. Алтан хан '''Түмэдийн тал''' нутагт '''Дабаньшэн хот'''-ыг байгуулжээ. Тус хотын төлөвлөлт нь жигд бус дөрвөлжин хэлбэртэй бөгөөд эргэн тойрондоо '''5 метр өндөр''', '''2–4 метр зузаан''' хэрэмтэй байв. Хэрмийг шар шороог нягтруулан босгож, дотор ба гадна талыг чулуугаар өржээ. Хот нь '''зүүнээс баруун тийш 185 метр''', '''урдаас хойш 195 метр''' хэмжээтэй, нийт талбай нь ойролцоогоор '''40 мянган хавтгай дөрвөлжин метр''' байжээ. Өмнөд хэрмийн дунд хэсэгт хотын хаалга байрлаж, дөрвөн буланд нь '''давхар дээвэртэй булангийн цамхаг''' байгуулсан байв. Хотын дотор '''төрийн ордон болон унтлагын ордон нийт долоон барилга''', '''зүүн өмнөд хэсэгт гурван агуулах''', мөн '''хэрмийн дээр таван усны цамхаг''' баригдсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг. '''Мин улсын Лунчин хааны тавдугаар он (1571)'''-д '''Алтан хан''' Мин улстай найрамдан эвлэрч, алба өргөх харилцаа тогтоосны дараа Мин улсын зүгээс '''«Шүньи ван»''' цолоор шагнагджээ. Үүний зэрэгцээ тэрээр '''Хөх хот''' (өнөөгийн '''Хөх хот''')-д шинэ хот байгуулж эхэлсэн бөгөөд түүний улс төрийн төв аажмаар '''Дабаньшэн хот'''-оос '''Хөх хот''' руу шилжин байрлах болжээ. '''Лунчин хааны зургаадугаар он (1572)'''-д Алтан хан '''Төвөдийн буддын шашны''' нөлөөгөөр Дабаньшэн хотын дотор '''«Линжүэ сүм»'''-ийг байгуулж эхэлсэн нь өнөөгийн '''Мэйдай сүм''' юм. '''Чин улсын Чяньлун хааны үед''' Чин улсын төрөөс тус сүмд '''«Шоулин сүм»''' хэмээх нэрийг хайрлажээ. '''Мэйдай сүм''' нь уул ус түшиглэн оршдог бөгөөд '''Алтан хан''' болон түүний хатан '''Саннянзы (Жунжин хатан)'''-ы тухайн үеийн ордон, төрийн хэрэг хэлэлцдэг газар байсан төдийгүй '''Төвөдийн буддын шашны''' үйл ажиллагааны чухал төв байжээ. Сүмийн үндсэн цогцолборын талбай нь ойролцоогоор '''4,000 хавтгай дөрвөлжин метр''' юм. Архитектур нь '''Хятадын Төв тал нутгийн уламжлалт хийц'''-ийг үндэс болгон, '''Монгол, Төвөдийн''' хэв маягийг хослуулсан байдаг. Мэйдай сүм нь '''«хот, сүмийг хослуулсан, хүн ба бурхан хамт оршдог»''' онцлогтой сүм юм. Нийт эзлэх талбай нь ойролцоогоор '''30,000 хавтгай дөрвөлжин метр''' бөгөөд гадуураа '''дөрвөлжин шороон хэрэм'''-ээр хүрээлэгдсэн, хэрэм нь '''5 метр өндөр''', '''6 метр өргөн''' ажээ. Дотор нь '''Их баатрын сүм (Дасюн танхим)''', '''Люли танхим''', '''Найчүн сүм''', '''Их хатны сүм''', '''Далай ламын сүм''' зэрэг барилга байгууламж бий. Сүмийн гол барилгууд нь '''умардаас өмнө зүг рүү харсан''' байрлалтай. Мэйдай сүмийн ихэнх барилга нь '''хятад хийцийн''' хэв маягтай бөгөөд анхны '''Люли танхим''', '''Түмэн бурхны танхим''', '''Хоёр жигүүрт сүм'''-д залсан бурхдын дүрүүд нь Хятадын буддын шашны уламжлалтай ижил байжээ. [[Файл:美岱召琉璃殿2.jpg|thumb| Мэйдайжао бүрхүүлтэй хавтангийн ордон]] == Мэйдай сүмийн музей == [[Файл:美岱召new_stone_arch.png|thumb|250x250px| 21-р зууны эхэн үед Мье Дава музейн урд шинээр баригдсан нуман хаалга]] [[Файл:美岱召博物馆.png|thumb|250x250px| 21-р зууны эхэн үед шинээр баригдсан Мье Дай Чау музей]] <gallery> Файл:美岱召archway.png|alt=美岱召博物馆前的牌楼| Мэй Дай Жао музейн өмнөх нуман хаалга Файл:美岱召博物馆穹顶.jpg|alt=美岱召博物馆穹顶| Мье Дэжао музейн бөмбөгөр Файл:美岱召博物馆西侧图.jpg|alt=美岱召博物馆西侧面| Мён Чау музейн баруун талд </gallery> [[Ангилал:Coordinates on Wikidata]] 2p5xpxexkv2ns4gyuor8r8rq7mc7jlu 0 147589 864156 863981 2026-07-31T04:59:44Z TuguRuben 106162 Хуудсыг ' [[:Ангилал:Нийлэг материал]]'-р сольж байна. 864156 wikitext text/x-wiki [[:Ангилал:Нийлэг материал]] l3z4m9q1opqxhbqseh2h10o7abn9ctn 864157 864156 2026-07-31T05:00:52Z TuguRuben 106162 864157 wikitext text/x-wiki Полианилин (PANI) нь өөрөө цахилгаан дамжуулах чадвартай, хагас уян хатан саваа хэлбэрийн полимерийн бүлэгт хамаарах дамжуулагч полимер юм. Полианилиныг XIX зууны дунд үед анилины хар нэрээр анх нээсэн боловч түүний цахилгаан шинж чанарыг XX зууны сүүл үеэс системтэйгээр судалж эхэлсэн. PANI нь дамжуулагч полимерүүдийн дундаас хүрээлэн буй орчны нөлөөнд тогтвортой байдал, хямд үнэтэй анилины мономероос хялбар нийлэгжих боломж, мөн буцаан өөрчлөх боломжтой протоны допингийн аргаар цахилгаан дамжуулах чанараа тохируулах чадвараараа онцлогтой. Полианилины химийн бүтэц нь ангижирсан бензоид болон исэлдсэн хиноид цагираг бүхий давтагдах нэгжүүдээс тогтоно. PANI нь бүрэн ангижирсан лейкоэмеральдин төлөвөөс эхлээд бүрэн исэлдсэн пернигранилин төлөв хүртэл хэд хэдэн исэлдэлтийн төлөвт оршдог. Полианилины эмеральдин суурь хэлбэрийг протоны хүчлээр боловсруулахад эмеральдин давс болж хувирдаг. Энэ нь ногоон өнгөтэй, цахилгаан дамжуулах чадвартай төлөв бөгөөд полимерийн гинжин хэлхээний дагуу поларон хэмээх цэнэг зөөгчид үүсдэг. Үүний үр дүнд цахилгаан дамжуулах чадвар нь хагас дамжуулагч материалын түвшинд хүрдэг. Полианилиныг орчин үеийн электрон болон цахилгаан химийн төхөөрөмжүүдэд өргөнөөр судалж, ашиглаж байна. Цахилгаан химийн исэлдэлт ба ангижралтын үед өнгөө хурдан өөрчилдөг шинж чанар нь түүнийг электрохром ухаалаг цонх, дэлгэцийн төхөөрөмж зэрэгт ашиглах боломжийг бүрдүүлдэг. Мөн полианилиныг статик цахилгаанаас хамгаалах бүрхүүл, цахилгаан соронзон орны хөндлөнгийн нөлөөллөөс хамгаалах материал, ган хийцийн зэврэлтээс хамгаалах суурь бүрхүүл болгон ашигладаг. Эрчим хүч хадгалах салбарт полианилиныг суперконденсаторын электрод, органик зай, мөн хүчиллэг болон шүлтлэг хийг илрүүлэх химийн мэдрэгч үйлдвэрлэхэд ашиглах боломжийг идэвхтэй судалж байна. [[:Ангилал:Нийлэг материал]] edsxlh9smbew0hk56ipvz0pdwy811l3 864158 864157 2026-07-31T05:01:09Z TuguRuben 106162 864158 wikitext text/x-wiki Полианилин (PANI) нь өөрөө цахилгаан дамжуулах чадвартай, хагас уян хатан саваа хэлбэрийн полимерийн бүлэгт хамаарах дамжуулагч полимер юм. Полианилиныг XIX зууны дунд үед анилины хар нэрээр анх нээсэн боловч түүний цахилгаан шинж чанарыг XX зууны сүүл үеэс системтэйгээр судалж эхэлсэн. PANI нь дамжуулагч полимерүүдийн дундаас хүрээлэн буй орчны нөлөөнд тогтвортой байдал, хямд үнэтэй анилины мономероос хялбар нийлэгжих боломж, мөн буцаан өөрчлөх боломжтой протоны допингийн аргаар цахилгаан дамжуулах чанараа тохируулах чадвараараа онцлогтой. Полианилины химийн бүтэц нь ангижирсан бензоид болон исэлдсэн хиноид цагираг бүхий давтагдах нэгжүүдээс тогтоно. PANI нь бүрэн ангижирсан лейкоэмеральдин төлөвөөс эхлээд бүрэн исэлдсэн пернигранилин төлөв хүртэл хэд хэдэн исэлдэлтийн төлөвт оршдог. Полианилины эмеральдин суурь хэлбэрийг протоны хүчлээр боловсруулахад эмеральдин давс болж хувирдаг. Энэ нь ногоон өнгөтэй, цахилгаан дамжуулах чадвартай төлөв бөгөөд полимерийн гинжин хэлхээний дагуу поларон хэмээх цэнэг зөөгчид үүсдэг. Үүний үр дүнд цахилгаан дамжуулах чадвар нь хагас дамжуулагч материалын түвшинд хүрдэг. Полианилиныг орчин үеийн электрон болон цахилгаан химийн төхөөрөмжүүдэд өргөнөөр судалж, ашиглаж байна. Цахилгаан химийн исэлдэлт ба ангижралтын үед өнгөө хурдан өөрчилдөг шинж чанар нь түүнийг электрохром ухаалаг цонх, дэлгэцийн төхөөрөмж зэрэгт ашиглах боломжийг бүрдүүлдэг. Мөн полианилиныг статик цахилгаанаас хамгаалах бүрхүүл, цахилгаан соронзон орны хөндлөнгийн нөлөөллөөс хамгаалах материал, ган хийцийн зэврэлтээс хамгаалах суурь бүрхүүл болгон ашигладаг. Эрчим хүч хадгалах салбарт полианилиныг суперконденсаторын электрод, органик зай, мөн хүчиллэг болон шүлтлэг хийг илрүүлэх химийн мэдрэгч үйлдвэрлэхэд ашиглах боломжийг идэвхтэй судалж байна. [[:Ангилал:Нийлэг материал]] 66jxw96fz0vk775iwsayzyek4paadol 0 147616 864132 864074 2026-07-30T17:10:31Z Asaaa18 98448 864132 wikitext text/x-wiki Поливинил фтор (PVF) нь винил фторын мономерын чөлөөт радикал полимержилтээр нийлэгжсэн фторполимер юм. Бүтцийн хувьд поливинил хлорид (PVC) болон поливинилиден фтор (PVDF)-тэй төстэй PVF нь нүүрсустөрөгчийн голын дагуу давтагдах нэгж бүрт нэг фторын атом агуулдаг. Энэхүү молекулын тохиргоо нь өндөр механик уян хатан байдал, цаг агаарын эсэргүүцэл, бага шатамхай чанар, химийн задралд хүчтэй тэсвэртэй байдлыг хослуулсан хагас талст термопластик давирхайг үүсгэдэг. PVF нь хий, усны уур, органик шингэнд бага нэвчилттэй тул үр дүнтэй хамгаалалтын хаалт материал болгодог. Энэ нь -70 °C-аас 110 °C хүртэлх өргөн дулааны үйл ажиллагааны хүрээнд физик шинж чанараа хадгалдаг. Энэ материал нь хэт ягаан туяа, цаг агаарын нөлөөлөл, толбо, хүчил, суурь, түрэмгий уусгагч бодисын химийн дайралтад тэсвэртэй байдаг. Дулааны задралгүйгээр хайлуулах процесст хэцүү тул PVF-ийг голчлон Tedlar зэрэг арилжааны брэндийн нэрээр нимгэн хальс хэлбэрээр үйлдвэрлэдэг. PVF хальсны арилжааны гол хэрэглээ нь фотоволтайк нарны хавтангийн модулиудын гадна талын хамгаалалтын давхарга бөгөөд мэдрэмтгий цахиурын нарны эсийг хүрээлэн буй орчны чийгшил, хэт ягаан туяаны доройтол, цахилгааны эвдрэлээс хамгаалдаг. Агаарын тээврийн салбарт PVF хальсыг галын тархалт бага, утаа ялгаруулалт багатай тул арилжааны онгоцны дотор талын гоёл чимэглэлийн дотор ханын хавтан, таазны доторлогоо, ачааны хэсэгт өргөнөөр ашигладаг. [[Ангилал: Нийлэг материал]] 4gbps4tbgaq817k3r9kyd7z8zke6fh4 0 147618 864131 864076 2026-07-30T17:09:41Z Asaaa18 98448 864131 wikitext text/x-wiki Поливинил формаль (PVFM) нь поливинил ацетал полимерийн бүлэгт хамаарах синтетик термопластик давирхай юм. Энэ нь поливинил ацетатыг поливинил спирт болгон нэгэн зэрэг гидролизжүүлсний дараа хүчиллэг орчинд формальдегидтэй ацеталжуулах замаар үйлдвэрлэгддэг. Үүссэн полимер гинжин хэлхээнд винил формаль, винил спирт, урвалд ороогүй винил ацетатын нэгжийн холимог агуулагддаг бөгөөд формаль бүлгүүдийн харьцангуй хувь нь эцсийн бүтээгдэхүүний механик болон дулааны шинж чанарыг тодорхойлдог. Поливинил формаль нь өндөр механик бат бөх, хатуулаг, маш сайн үрэлтэд тэсвэртэй, сайн цахилгаан тусгаарлагч шинж чанартай, металл суурьтай хүчтэй наалддаг гэдгээрээ онцлог юм. Энэ нь өндөр хэмжээст тогтвортой байдлыг харуулж, газрын тосны түлш, тос, алифатик нүүрсустөрөгчийн халдлагад тэсвэртэй боловч тодорхой хлоржуулсан эсвэл туйлт органик уусгагчаар уусгаж болно. PVFM давирхай нь ерөнхийдөө 150 °C-170 °C хоорондох температурт зөөлөрдөг. Поливинил формальын үндсэн түүхэн болон одоогийн хэрэглээ нь цахилгаан мотор, трансформатор, цахилгаан релед ашигладаг соронзон утсанд зориулсан бат бөх, халуунд тэсвэртэй утсан паалан бүрхүүл юм. Фенолын давирхайтай хослуулан PVFM нь бүтцийн цавуу үүсгэдэг бөгөөд Redux зэрэг худалдааны нэрээр худалдаалагддаг бөгөөд эдгээрийг онгоцны үйлдвэрлэлд металл бүрхүүлийг тавгүйгээр бүтцийн хүрээтэй холбоход ашигладаг байжээ. Поливинил формалийг мөн эмнэлгийн мэс заслын алчуур, шүүлтүүрийн хэрэгсэл, тусгай цахилгаан тусгаарлагч хальс зэрэг бичил нүх сүвтэй синтетик хөвөн болгон боловсруулдаг. [[:Ангилал:Нийлэг материал]] 8jfu0mtwjbgy801r70qw2exo306er81 2 147630 864113 2026-07-30T13:10:45Z HorseBro the hemionus 100126 HorseBro the hemionus moved page [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus/sandbox]] to [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus/sandbox1]] 864113 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus/sandbox1]] 8jq0jsx3yxfn0vr8bf7k11tcwe51csn 0 147631 864115 2026-07-30T13:12:39Z HorseBro the hemionus 100126 HorseBro the hemionus moved page [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] to [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus/sandbox2]]: [[en:WP:BOLD|WP:BOLD]] 864115 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus/sandbox2]] nbhi9bkfsbywkt1z07rqr8ypryz2897 864118 864115 2026-07-30T13:13:20Z HorseBro the hemionus 100126 Removed redirect to [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus/sandbox2]] 864118 wikitext text/x-wiki Зүүнгар–Чин улсын дайн эсвэл Ойрад–Манжийн дайн нь Зүүнгарын Хаант Улс ба Чин улс, түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. rrr2r99z42buzti3ztd9ssooa30uj0x 1 147632 864117 2026-07-30T13:12:39Z HorseBro the hemionus 100126 HorseBro the hemionus moved page [[Хэлэлцүүлэг:Зүүнгар–Чин улсын дайн]] to [[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus/sandbox2]]: [[en:WP:BOLD|WP:BOLD]] 864117 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus/sandbox2]] rexhx1623npr8bkg7cr07j43dhkyejk 0 147633 864130 2026-07-30T16:54:37Z Barsaa12 106125 Хуудас үүсгэв: "'''Политетрагидрофураныг''' мөн поли(тетраметилен эфир) гликоль (PTMEG) эсвэл поли(тетраметилен оксид) гэж нэрлэдэг. Энэ нь HO(CH₂)₄O(CH₂)₄)ₙOH эсвэл HO((CH₂)₄O-)ₙ-H гэсэн томьёотой химийн нэгдлүүдийн бүлэг юм. Энэхүү материал нь гидроксил (-OH) бүлгээр төгссөн полиэф..." 864130 wikitext text/x-wiki '''Политетрагидрофураныг''' мөн поли(тетраметилен эфир) гликоль (PTMEG) эсвэл поли(тетраметилен оксид) гэж нэрлэдэг. Энэ нь HO(CH₂)₄O(CH₂)₄)ₙOH эсвэл HO((CH₂)₄O-)ₙ-H гэсэн томьёотой химийн нэгдлүүдийн бүлэг юм. Энэхүү материал нь гидроксил (-OH) бүлгээр төгссөн полиэфир диолуудын холимог бөгөөд тетрагидрофуран болон 1,4-бутандиолыг полимержуулах замаар үйлдвэрлэдэг. Уг бүтээгдэхүүн нь дундаж молекул жин нь 250–3000 дальтон бүхий полимер хэлбэрээр худалдаалагддаг. Энэ хэлбэртээ 20–30 °C-т хайлдаг цагаан, лавлаг хатуу бодис байдаг. Арилжааны бүтээгдэхүүнийг цааш боловсруулснаар 40,000 болон түүнээс дээш молекул жинтэй полимер гарган авах боломжтой. Энэхүү бүтээгдэхүүнийг Invista компанийн Terathane, BASF компанийн PolyTHF зэрэг худалдааны нэрээр борлуулдаг. Германы Людвигсхафен хот дахь BASF-ын үйлдвэр нэгэн үед жилд 250,000 метр тонн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж байжээ. ===Хэрэглээ=== Политетрагидрофураны үндсэн хэрэглээ нь сунамтгай даавуунд ашиглагддаг спандекс (эластан) зэрэг уян хатан ширхэгт үйлдвэрлэх, мөн полиуретан давирхай үйлдвэрлэхэд оршино. Полиуретан давирхай нь уусгагчид уусгасан полиуретан преполимерүүдээс бүрдэх бөгөөд хиймэл арьс үйлдвэрлэхэд ашиглагддаг. Эдгээр эластомерууд нь PTMEG-ийг диизоцианатуудтай урвалд оруулан гарган авсан полиуретан, эсвэл PTMEG-ийг дикарбон хүчил болон тэдгээрийн уламжлалуудтай урвалд оруулан гарган авсан полиэстер байж болно. Мөн энэхүү полимер нь термопластик полиуретан, термопластик полиэстер, полиэфирамид болон цутгамал полиуретан эластомер үйлдвэрлэх үндсэн түүхий эд болдог. Эдгээр материалыг ролик болон скейтбордын дугуй зэрэг бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхэд өргөн ашигладаг. h4zxwufowi3hcpzxx1p08kket9wwrjg 864221 864130 2026-07-31T11:44:30Z Asaaa18 98448 864221 wikitext text/x-wiki '''Политетрагидрофураныг''' мөн поли(тетраметилен эфир) гликоль (PTMEG) эсвэл поли(тетраметилен оксид) гэж нэрлэдэг. Энэ нь HO(CH₂)₄O(CH₂)₄)ₙOH эсвэл HO((CH₂)₄O-)ₙ-H гэсэн томьёотой химийн нэгдлүүдийн бүлэг юм. Энэхүү материал нь гидроксил (-OH) бүлгээр төгссөн полиэфир диолуудын холимог бөгөөд тетрагидрофуран болон 1,4-бутандиолыг полимержуулах замаар үйлдвэрлэдэг. Уг бүтээгдэхүүн нь дундаж молекул жин нь 250–3000 дальтон бүхий полимер хэлбэрээр худалдаалагддаг. Энэ хэлбэртээ 20–30 °C-т хайлдаг цагаан, лавлаг хатуу бодис байдаг. Арилжааны бүтээгдэхүүнийг цааш боловсруулснаар 40,000 болон түүнээс дээш молекул жинтэй полимер гарган авах боломжтой. Энэхүү бүтээгдэхүүнийг Invista компанийн Terathane, BASF компанийн PolyTHF зэрэг худалдааны нэрээр борлуулдаг. Германы Людвигсхафен хот дахь BASF-ын үйлдвэр нэгэн үед жилд 250,000 метр тонн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж байжээ. ===Хэрэглээ=== Политетрагидрофураны үндсэн хэрэглээ нь сунамтгай даавуунд ашиглагддаг спандекс (эластан) зэрэг уян хатан ширхэгт үйлдвэрлэх, мөн полиуретан давирхай үйлдвэрлэхэд оршино. Полиуретан давирхай нь уусгагчид уусгасан полиуретан преполимерүүдээс бүрдэх бөгөөд хиймэл арьс үйлдвэрлэхэд ашиглагддаг. Эдгээр эластомерууд нь PTMEG-ийг диизоцианатуудтай урвалд оруулан гарган авсан полиуретан, эсвэл PTMEG-ийг дикарбон хүчил болон тэдгээрийн уламжлалуудтай урвалд оруулан гарган авсан полиэстер байж болно. Мөн энэхүү полимер нь термопластик полиуретан, термопластик полиэстер, полиэфирамид болон цутгамал полиуретан эластомер үйлдвэрлэх үндсэн түүхий эд болдог. Эдгээр материалыг ролик болон скейтбордын дугуй зэрэг бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхэд өргөн ашигладаг. [[Ангилал:Нийлэг материал]] dnabsbfxj1j6r6ar3aqzon5tvdjiwhn 0 147634 864133 2026-07-31T00:36:05Z Чингүнжав99 98142 Орчуулга хийсэн 864133 wikitext text/x-wiki == '''Математикийн тэмдэглэгээний түүх''' == Математикийн тэмдэглэгээний түүх нь математикийн бэлгэдэл, тэмдэглэгээг бий болгосон, хөгжүүлсэн, соёлын хүрээнд тархсан үйл явц, мөн тэмдэглэгээ өргөн хэрэглээнд нэвтрэх эсвэл хэрэглээнээс гарах явцад үүсдэг тэмдэглэгээний аргуудын хоорондын зөрчилдөөнийг хамардаг.<ref>{{Citation |title=History of mathematical notation |date=2026-07-21 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=History_of_mathematical_notation&oldid=1365280965 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-31 |language=en}}</ref> Математикийн тэмдэглэгээ гэдэг нь математикийн тэгшитгэл, томьёог бичихэд ашигладаг бэлгэдэл, тэмдэглэгээний тогтолцоо юм. Тэмдэглэгээ нь ерөнхийдөө хэмжигдэхүүн болон үйлдлийг илэрхийлэх тэмдгүүдийн нарийн тодорхойлогдсон дүрслэлийн цогцыг илэрхийлдэг.<ref>{{Citation |title=History of mathematical notation |date=2026-07-21 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=History_of_mathematical_notation&oldid=1365280965 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-31 |language=en}}</ref> Энэхүү түүхэнд Энэтхэг-Арабын тоонууд, Ром, Грек, Еврей, Герман цагаан толгойн үсгүүд, мөн сүүлийн хэдэн зууны турш математикчдын зохион бүтээсэн төрөл бүрийн тэмдэглэгээнүүд багтдаг.<ref>{{Citation |title=History of mathematical notation |date=2026-07-21 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=History_of_mathematical_notation&oldid=1365280965 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-31 |language=en}}</ref> eh50erq3ycbvim99w4wq8txl3z0v469 0 147635 864136 2026-07-31T00:44:26Z Чингүнжав99 98142 Орчуулга хийсэн 864136 wikitext text/x-wiki == '''Математикийн тэмдэглэгээний тайлбар толь''' == Математикийн тэмдэглэгээ гэдэг нь математикийн объект, математикийн объект дээрх үйлдэл, математикийн объектуудын хоорондын хамаарлыг илэрхийлэх, эсвэл томьёо болон математикийн илэрхийлэлд ашиглагдаж буй бусад тэмдэглэгээг бүтэцжүүлэхэд хэрэглэгддэг дүрс эсвэл дүрсүүдийн хослол юм.<ref>{{Citation |title=Glossary of mathematical symbols |date=2026-07-12 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Glossary_of_mathematical_symbols&oldid=1363765449 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-31 |language=en}}</ref> Илүү албан ёсоор хэлбэл, математикийн тэмдэглэгээ гэдэг нь математикийн томьёо болон илэрхийлэлд хэрэглэгддэг аливаа бичгийн тэмдэг (графем) юм. Томьёо болон илэрхийллүүд нь янз бүрийн төрлийн тэмдэглэгээнээс бүрддэг тул бүх математикийг илэрхийлэхэд олон төрлийн тэмдэглэгээ шаардлагатай байдаг.<ref>{{Citation |title=Glossary of mathematical symbols |date=2026-07-12 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Glossary_of_mathematical_symbols&oldid=1363765449 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-31 |language=en}}</ref> Хамгийн үндсэн тэмдэглэгээнүүд нь аравтын цифрүүд (0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9) болон латин цагаан толгойн үсгүүд юм. Аравтын цифрүүдийг Энэтхэг-Арабын тооллын системээр дамжуулан тоог илэрхийлэхэд ашигладаг. Түүхэн уламжлалаар том үсгийг геометрийн цэгүүдийг илэрхийлэхэд, жижиг үсгийг хувьсагч болон тогтмолуудыг илэрхийлэхэд ашигладаг байжээ. Үсгүүдийг мөн математикийн бусад олон төрлийн объектуудыг илэрхийлэхэд хэрэглэдэг.<ref>{{Citation |title=Glossary of mathematical symbols |date=2026-07-12 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Glossary_of_mathematical_symbols&oldid=1363765449 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-31 |language=en}}</ref> m39tvt530ykqrr6x89a86y29t1qgw9n 0 147636 864137 2026-07-31T01:03:29Z ~2026-42282-54 106419 Орчуулга хийсэн 864137 wikitext text/x-wiki == '''50. Хлоржуулсан полиэтилен (CPE)''' == Хлоржуулсан полиэтилен (CPE) нь өндөр нягтралтай полиэтиленийн үндсэн гинжин бүтэц дээрх устөрөгчийн атомын тодорхой хэсгийг шингэн фазын эсвэл хийн фазын хлоржуулалтын аргаар хлорын атомаар санамсаргүйгээр орлуулан гарган авдаг тусгай зориулалтын ханасан термопластик эластомер юм. Үйлдвэрлэлд ашиглагддаг CPE давирхайн хлорын агууламж нь ихэвчлэн жингийн 25–45% байдаг. Хлорын атомуудыг оруулснаар анхны полиэтиленийн талст бүтэц алдагдаж, хатуу полимер нь уян хатан, резинэн шинжтэй бөгөөд химийн бодист тэсвэртэй материал болж хувирдаг.<ref>{{Citation |title=Polyethylene |date=2026-07-15 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Polyethylene&oldid=1364180726 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-31 |language=en}}</ref> CPE нь хуванцар болон резиний давуу шинж чанаруудыг нэг дор хослуулсан материал юм.<ref>{{Citation |title=Polyethylene |date=2026-07-15 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Polyethylene&oldid=1364180726 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-31 |language=en}}</ref> Үндсэн гинжин бүтэц нь давхар холбоогүй, бүрэн ханасан байдаг тул CPE нь озон, хэт ягаан туяа, дулааны нөлөөлөл, хөгшрөлт болон цаг агаарын нөлөөнд маш өндөр тэсвэртэй. Мөн газрын тосны тос, алифатик нүүрсустөрөгч, төрөл бүрийн химийн бодис болон гал авалтад өндөр эсэргүүцэлтэй байдаг. Энэ материал нь -30 °C хүртэлх температурт уян хатан чанараа хадгалж, өндөр суналтын бат бэх болон урагдалд тэсвэртэй шинжийг үзүүлдэг.<ref>{{Citation |title=Polyethylene |date=2026-07-15 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Polyethylene&oldid=1364180726 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-31 |language=en}}</ref> Хлоржуулсан полиэтилен нь үйлдвэрлэлд үндсэндээ хоёр чиглэлээр өргөн хэрэглэгддэг: цохилтын бат бэхийг сайжруулагч нэмэлт давирхай болон бие даасан синтетик эластомер. Цохилтын бат бэхийг сайжруулагч болгон CPE-г хатуу поливинилхлорид (PVC)-ийн найрлагад нэмж, цаг агаарын нөлөөнд тэсвэртэй цонхны профиль, гадна ханын өнгөлгөө, цахилгааны хоолой зэрэг өндөр цохилтын бат бэхтэй бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг. Харин синтетик резин хэлбэрээр автомашины гидрийн жолоодлогын хоолой, гидравлик хоолой, үйлдвэрийн конвейерийн тууз, утас ба кабелийн бүрээс, мөн нэг давхар ус тусгаарлагч дээврийн мембран үйлдвэрлэхэд ашигладаг.<ref>{{Citation |title=Polyethylene |date=2026-07-15 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Polyethylene&oldid=1364180726 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-31 |language=en}}</ref> scsirk2qptlee5uyipo0u5zebzl8yue 864220 864137 2026-07-31T11:43:48Z Asaaa18 98448 864220 wikitext text/x-wiki == '''50. Хлоржуулсан полиэтилен (CPE)''' == Хлоржуулсан полиэтилен (CPE) нь өндөр нягтралтай полиэтиленийн үндсэн гинжин бүтэц дээрх устөрөгчийн атомын тодорхой хэсгийг шингэн фазын эсвэл хийн фазын хлоржуулалтын аргаар хлорын атомаар санамсаргүйгээр орлуулан гарган авдаг тусгай зориулалтын ханасан термопластик эластомер юм. Үйлдвэрлэлд ашиглагддаг CPE давирхайн хлорын агууламж нь ихэвчлэн жингийн 25–45% байдаг. Хлорын атомуудыг оруулснаар анхны полиэтиленийн талст бүтэц алдагдаж, хатуу полимер нь уян хатан, резинэн шинжтэй бөгөөд химийн бодист тэсвэртэй материал болж хувирдаг.<ref>{{Citation |title=Polyethylene |date=2026-07-15 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Polyethylene&oldid=1364180726 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-31 |language=en}}</ref> CPE нь хуванцар болон резиний давуу шинж чанаруудыг нэг дор хослуулсан материал юм.<ref>{{Citation |title=Polyethylene |date=2026-07-15 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Polyethylene&oldid=1364180726 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-31 |language=en}}</ref> Үндсэн гинжин бүтэц нь давхар холбоогүй, бүрэн ханасан байдаг тул CPE нь озон, хэт ягаан туяа, дулааны нөлөөлөл, хөгшрөлт болон цаг агаарын нөлөөнд маш өндөр тэсвэртэй. Мөн газрын тосны тос, алифатик нүүрсустөрөгч, төрөл бүрийн химийн бодис болон гал авалтад өндөр эсэргүүцэлтэй байдаг. Энэ материал нь -30 °C хүртэлх температурт уян хатан чанараа хадгалж, өндөр суналтын бат бэх болон урагдалд тэсвэртэй шинжийг үзүүлдэг.<ref>{{Citation |title=Polyethylene |date=2026-07-15 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Polyethylene&oldid=1364180726 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-31 |language=en}}</ref> Хлоржуулсан полиэтилен нь үйлдвэрлэлд үндсэндээ хоёр чиглэлээр өргөн хэрэглэгддэг: цохилтын бат бэхийг сайжруулагч нэмэлт давирхай болон бие даасан синтетик эластомер. Цохилтын бат бэхийг сайжруулагч болгон CPE-г хатуу поливинилхлорид (PVC)-ийн найрлагад нэмж, цаг агаарын нөлөөнд тэсвэртэй цонхны профиль, гадна ханын өнгөлгөө, цахилгааны хоолой зэрэг өндөр цохилтын бат бэхтэй бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг. Харин синтетик резин хэлбэрээр автомашины гидрийн жолоодлогын хоолой, гидравлик хоолой, үйлдвэрийн конвейерийн тууз, утас ба кабелийн бүрээс, мөн нэг давхар ус тусгаарлагч дээврийн мембран үйлдвэрлэхэд ашигладаг.<ref>{{Citation |title=Polyethylene |date=2026-07-15 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Polyethylene&oldid=1364180726 |work=Wikipedia |access-date=2026-07-31 |language=en}}</ref> [[Ангилал:Нийлэг материал]] oonxsvdignmxwwbtzlrxra8qm4adod8 0 147637 864139 2026-07-31T01:14:03Z Tsatsralaa 106136 [[Ангилал:Нийлэг материал]] 864139 wikitext text/x-wiki Формвар Formvar гэдэг нь хэд хэдэн төрлийн термопластик давирхайг (resin) хэлдэг бөгөөд эдгээр нь поливинил спирт (polyvinyl alcohol) болон формальдегидээс үүссэн, [поливинил ацетат]-тай хам полимержсэн (copolymer) поливинил формаль полимерүүд юм. Эдгээрийг ихэвчлэн бүрхүүл (coatings), цавуу (adhesives), болон хэвлэх материал (molding materials) болгон ашигладаг. "Formvar" гэдэг нь өмнө нь Миссури мужийн Сент-Луис хот дахь Monsanto Chemical Company-ийн үйлдвэрлэдэг поливинил формаль давирхайн бүртгэлтэй худалдааны нэр байсан юм. Тухайн үйлдвэрлэлийн нэгж дараа нь зарагдсан бөгөөд Formvar нь одоо "Vinylec"нэрийн дор түгээгдэж байна. Хэрэглээ (Applications) Formvar нь олон төрлийн хэрэглээтэй. Үүнд: утасны тусгаарлагч,хөгжмийн зэмсгийн бүрээс,соронзон туузны арын давхарга (magnetic tape backing),электрон микроскопийн тулгуур хальс (support films for electron microscopy) зэрэг орно. Мөн Formvar нь нисэх онгоцны үйлдвэрлэл зэрэг бүтцийн зориулалттай тусгай цавууны үндсэн найрлага болгон ашиглагддаг. Соронзон утас (Magnet wire) Formvar давирхайн хамгийн гол хэрэглээ нь соронзон утасны цахилгаан тусгаарлагч юм. Үүнийг бусад "утасны паалан" (wire enamels)-тай хослуулан хэрэглэдэг бөгөөд дараа нь зэс утсан дээр бүрж, зууханд халаан хатууруулснаар хөндлөн холбоост (crosslinked) хальсан бүрхүүл үүсгэдэг. 0kylowgdv7rq9m68ajjtxehn7v5rad4 0 147638 864142 2026-07-31T03:01:50Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Лувсандамбын Хуушаан''' (1929 онд Архангай аймгийн Төвшрүүлэх сумын нутаг Ар хүйтний “Хөндлөн” гэдэг газар төрсөн- онд нас барсан) -Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, багш, дипломатч, зохиолч, орчуулагч, Энхтайван, нийгмийн зүтгэлтэн. == Намтар == Улаа..." 864142 wikitext text/x-wiki '''Лувсандамбын Хуушаан''' (1929 онд Архангай аймгийн Төвшрүүлэх сумын нутаг Ар хүйтний “Хөндлөн” гэдэг газар төрсөн- онд нас барсан) -Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, багш, дипломатч, зохиолч, орчуулагч, Энхтайван, нийгмийн зүтгэлтэн. == Намтар == Улаанбаатар хотын Багшийн сургуулийн дунд ангийн багш нарыг бэлтгэх факультет, Москвагийн Олон улсын харилцааны дээд сургууль, Английн Лийдс хотын их сургуулийн англи хэлний мэргэжлийн курс тус тус төгссөн. 1947 оноос Архангай, Дундговь аймгуудад бага, дунд сургуулийн багш, Багшийн дээд сургуульд хичээл ангийн туслах, МУИС-ийн ХЗЭ-ийн хорооны дарга. 1960 оноос ГЯЯ-нд референт, ЗХУ ба Польш улсын ЭСЯ-нд хэвлэл, соёлын атташе, III, II нарийн бичгийн дарга, 1963 оноос Монголын Энхтайван Найрамдлын Байгууллагуудын Холбооны хэлтсийн дарга, ЭТНМ Хорооны хариуцлагатай нарийн бичгийн дарга зэрэг алба хашиж байв. “Зөвлөлт холбоот улс” сэтгүүлийн монгол хэвлэлийн эрхлэгч, “Энхтайван, найрамдлын сан”-гийн хариуцлагатай нарийн бичгийн даргын ажлыг хавсран гүйцэтгэж байв. 1990 оноос “Суварга хайрхан” гадаад хэлний төвийн захирал, “Эрдэнийн эрих” сонины эрхлэгчийн ажил эрхэлж байсан. Улс түмний энхтайван, найрамдлын үйлст олон арван жил зүтгэж, дэлхийн 30 гаруй оронд болсон Олон улсын 40-өөд их, бага хурал, уулзалт, симпозиумд биечлэн оролцжээ. Монголын утга зохиолын дээжис 108 ботийн редакцийн зөвлөлийн гишүүн, Монгол ардын дуу судлалын олон улсын нийгэмлэгийн тэргүүлэгч зэрэг сонгуульт ажил хийж байсан. == Бүтээл == Шүлэг, найраглал, өгүүллэг, тууж, судалгаа, түүхэн найрууллын 30 шахам ном бичиж, хэвлүүлснээс гадна гадаадын олон арван орны зохиолчдын бүтээлийг орчуулж, уншигч олны хүртээл болгожээ. Түүний шүлэг, өгүүллэгийн түүвэр орос, казак хэлээр тусгай ном болон гарснаас гадна зарим бүтээл нь Орос, Хятад, Англи, Энэтхэг, Филиппин, Япон, Вьетнам, Куба, Болгар, Чех, Югослав, Польш зэрэг олон орны сонин сэтгүүлд хэвлэгдэж байжээ. '''''Хэвлүүлсэн ном, зохиол:''''' * “Энх тайвны гэр бүл” өгүүллэг. УБ. 1952. * “Хайрын сэтгэл” Шүлэг. УБ. 1959. * “Алтан шар зам” Шүлэг, найраглал. УБ. 1966. * “Дэнжийн намар” Шүлэг, найраглал. УБ. 1971. * “Ам цагаан хулгана” Шүлэг. УБ. 1971. * “Цэцгийн үнэр” Өгүүллэг. УБ. 1976. * “Гулиси” (Цэцэгс) (Хасаг хэлээр). 1979. * “Гал халуун зүрх” Шүлэг, найраглал. УБ. 1980. * “Русская сабля” Стихи и поэм (Оросоор). Москва. 1984. * “Сэтгэлийн уянга” Шүлэг, найраглал. УБ. 1999. * “Үйлсийн тэнгэр” Өгүүллэг. УБ. 1999. * “Хангайн хишиг” Тууж. УБ. 2000. * “Өсөх насны жаргал” Шүлэг, найраглал. УБ. 2000. * “Хүний гэрэлт ертөнц”. МУЗД-76-р боть. УБ. 2001. (С. Доржпаламын хамт) * “Сүхийн Доржпалам. Намтар, уран бүтээл” Я. Баатарын хамт. УБ. 2001. * “Мишигийн Цэдэндорж. Намтар, уран бүтээл”. УБ. 2002. * “Нангиад орноор аялсан тэмдэглэл” (Аян замын тэмдэглэл). УБ. 2003. * “Алаг хорвоогийн амьдрал” Найраглал. УБ. 2006. * “Төвшин бэлгэтэй Төвшрүүлэх сум” Эмхэтгэл. УБ. 2004. 2011 * “Тэнгэрийн суварга хайрхан” Эмхэтгэл. УБ. 2009. * “Эх орон ба иргэн хүн” УБ. 2011. * “Анхны аян” УБ.2015 '''''Орчуулсан зохиолууд:''''' * [[Агния Барто|А. Барто]]. Хүүхдийн шүлэг (1959), * [[Сергей Михалков|С. Михалков]] “Стёпа ах” (1962), * [[Радьярд Киплинг|Р. Киплинг]] “Зааны тугал” (1965), * [[О.Хенри|О.]] [[О.Хенри|Хенри]] “Сүүлчийн навч” өгүүллэг * Ж. Олдрижийн “Гайхамшигт монгол морь” тууж (1980), (2010 онд дахин хэвлэгдсэн) * Унгар, Болгарын яруу найргийн түүвэр зэрэг шүлэг, өгүүллэг, тууж орчуулжээ. 2yztnp64jrbv6kh8mtn7zku3838zb76 864143 864142 2026-07-31T03:27:25Z Avirmed Batsaikhan 53733 864143 wikitext text/x-wiki '''Лувсандамбын Хуушаан''' (1929 онд [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]] [[Төвшрүүлэх сум|Төвшрүүлэх сумын]] нутаг Ар хүйтний “Хөндлөн” гэдэг газар төрсөн- 2016 онд нас барсан) -Монгол Улсын [[Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн|Соёлын гавьяат зүтгэлтэн]], багш, дипломатч, зохиолч, орчуулагч, Энхтайван, нийгмийн зүтгэлтэн. == Намтар == Тэрээр Архангайгаас 1942 онд Улаанбаатар хотод ирээд Багшийн сургуулийн дунд ангийн багш нарыг бэлтгэх факультет сурч 1949 онд Багшийн дээд сургуульд сурсан. 1947 оноос Архангай, Дундговь аймгуудад бага, дунд сургуулийн багш, Багшийн дээд сургуульд хичээл ангийн туслах, МУИС-ийн ХЗЭ-ийн хорооны дарга. 1954-1960 онд Москвагийн Олон улсын харилцааны дээд сургууль сурч төгссөн. 1960 оноос ГЯЯ-нд референт, ЗХУ дахь ЭСЯ-нд атташе, Английн Лийдс хотын их сургуулийн англи хэлний мэргэжлийн курс, Варшав дахь ЭСЯ-нд 2-р нарийн бичгийн дарга, 1963 оноос Монголын Энхтайван Найрамдлын Байгууллагуудын Холбооны хэлтсийн дарга, ЭТНМ Хорооны хариуцлагатай нарийн бичгийн дарга зэрэг алба 34 жил хашиж байжээ. “Зөвлөлт холбоот улс” сэтгүүлийн монгол хэвлэлийн эрхлэгч, “Энхтайван, найрамдлын сан”-гийн хариуцлагатай нарийн бичгийн даргын ажлыг хавсран гүйцэтгэж байв. 1990 оноос “Суварга хайрхан” гадаад хэлний төвийн захирал, “Эрдэнийн эрих” сонины эрхлэгчийн ажил эрхэлж байсан. Улс түмний энхтайван, найрамдлын үйлст олон арван жил зүтгэж, дэлхийн 30 гаруй оронд болсон Олон улсын 40-өөд их, бага хурал, уулзалт, симпозиумд биечлэн оролцжээ. Монголын утга зохиолын дээжис 108 ботийн редакцийн зөвлөлийн гишүүн, Монгол ардын дуу судлалын олон улсын нийгэмлэгийн тэргүүлэгч зэрэг сонгуульт ажил хийж байсан. == Бүтээл == Шүлэг, найраглал, өгүүллэг, тууж, судалгаа, түүхэн найрууллын 30 шахам ном бичиж, хэвлүүлснээс гадна гадаадын олон арван орны зохиолчдын бүтээлийг орчуулж, уншигч олны хүртээл болгожээ. Түүний шүлэг, өгүүллэгийн түүвэр орос, казак хэлээр тусгай ном болон гарснаас гадна зарим бүтээл нь Орос, Хятад, Англи, Энэтхэг, Филиппин, Япон, Вьетнам, Куба, Болгар, Чех, Югослав, Польш зэрэг олон орны сонин сэтгүүлд хэвлэгдэж байжээ. '''''Хэвлүүлсэн ном, зохиол:''''' * “Энх тайвны гэр бүл” өгүүллэг. УБ. 1952. * “Хайрын сэтгэл” Шүлэг. УБ. 1959. * “Алтан шар зам” Шүлэг, найраглал. УБ. 1966. * “Дэнжийн намар” Шүлэг, найраглал. УБ. 1971. * “Ам цагаан хулгана” Шүлэг. УБ. 1971. * “Цэцгийн үнэр” Өгүүллэг. УБ. 1976. * “Гулиси” (Цэцэгс) (Хасаг хэлээр). 1979. * “Гал халуун зүрх” Шүлэг, найраглал. УБ. 1980. * “Русская сабля” Стихи и поэм (Оросоор). Москва. 1984. * “Сэтгэлийн уянга” Шүлэг, найраглал. УБ. 1999. * “Үйлсийн тэнгэр” Өгүүллэг. УБ. 1999. * “Хангайн хишиг” Тууж. УБ. 2000. * “Өсөх насны жаргал” Шүлэг, найраглал. УБ. 2000. * “Хүний гэрэлт ертөнц”. МУЗД-76-р боть. УБ. 2001. (С. Доржпаламын хамт) * “Сүхийн Доржпалам. Намтар, уран бүтээл” Я. Баатарын хамт. УБ. 2001. * “Мишигийн Цэдэндорж. Намтар, уран бүтээл”. УБ. 2002. * “Нангиад орноор аялсан тэмдэглэл” (Аян замын тэмдэглэл). УБ. 2003. * “Алаг хорвоогийн амьдрал” Найраглал. УБ. 2006. * “Төвшин бэлгэтэй Төвшрүүлэх сум” Эмхэтгэл. УБ. 2004. 2011 * “Тэнгэрийн суварга хайрхан” Эмхэтгэл. УБ. 2009. * “Эх орон ба иргэн хүн” УБ. 2011. * “Анхны аян” УБ.2015 '''''Орчуулсан зохиолууд:''''' * [[Агния Барто|А. Барто]]. Хүүхдийн шүлэг (1959), * [[Сергей Михалков|С. Михалков]] “Стёпа ах” (1962), * [[Радьярд Киплинг|Р. Киплинг]] “Зааны тугал” (1965), * [[О.Хенри|О.]] [[О.Хенри|Хенри]] “Сүүлчийн навч” өгүүллэг * Ж. Олдрижийн “Гайхамшигт монгол морь” тууж (1980), (2010 онд дахин хэвлэгдсэн) * [[Самуил Маршак|С. Маршак]]. "Арван хоёр сар" жүжиг * Унгар, Болгарын яруу найргийн түүвэр зэрэг шүлэг, өгүүллэг, тууж орчуулжээ. j057wbkr4byhzyfub9i41prir7yrdvl 864144 864143 2026-07-31T03:29:46Z Avirmed Batsaikhan 53733 864144 wikitext text/x-wiki '''Лувсандамбын Хуушаан''' (1929 онд [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]] [[Төвшрүүлэх сум|Төвшрүүлэх сумын]] нутаг Ар хүйтний “Хөндлөн” гэдэг газар төрсөн- 2016 онд нас барсан) -Монгол Улсын [[Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн|Соёлын гавьяат зүтгэлтэн]], багш, дипломатч, зохиолч, орчуулагч, Энхтайван, нийгмийн зүтгэлтэн. == Намтар == Тэрээр Архангайгаас 1946 онд Улаанбаатар хотод ирээд Багшийн сургуулийн дунд ангийн багш нарыг бэлтгэх факультет сурч 1949 онд Багшийн дээд сургуульд сурсан. 1952 оноос Архангай, Дундговь аймгуудад бага, дунд сургуулийн багш, Багшийн дээд сургуульд хичээл ангийн туслах, [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]]-ийн ХЗЭ-ийн хорооны дарга. 1954-1960 онд Москвагийн Олон улсын харилцааны дээд сургууль сурч төгссөн. 1960 оноос ГЯЯ-нд референт, ЗХУ дахь ЭСЯ-нд атташе, Английн Лийдс хотын их сургуулийн англи хэлний мэргэжлийн курс, Варшав дахь ЭСЯ-нд 2-р нарийн бичгийн дарга, 1963 оноос Монголын Энхтайван Найрамдлын Байгууллагуудын Холбооны хэлтсийн дарга, ЭТНМ Хорооны хариуцлагатай нарийн бичгийн дарга зэрэг алба 34 жил хашиж байжээ. “Зөвлөлт холбоот улс” сэтгүүлийн монгол хэвлэлийн эрхлэгч, “Энхтайван, найрамдлын сан”-гийн хариуцлагатай нарийн бичгийн даргын ажлыг хавсран гүйцэтгэж байв. 1990 оноос “Суварга хайрхан” гадаад хэлний төвийн захирал, “Эрдэнийн эрих” сонины эрхлэгчийн ажил эрхэлж байсан. Улс түмний энхтайван, найрамдлын үйлст олон арван жил зүтгэж, дэлхийн 30 гаруй оронд болсон Олон улсын 40-өөд их, бага хурал, уулзалт, симпозиумд биечлэн оролцжээ. Монголын утга зохиолын дээжис 108 ботийн редакцийн зөвлөлийн гишүүн, Монгол ардын дуу судлалын олон улсын нийгэмлэгийн тэргүүлэгч зэрэг сонгуульт ажил хийж байсан. == Бүтээл == Шүлэг, найраглал, өгүүллэг, тууж, судалгаа, түүхэн найрууллын 30 шахам ном бичиж, хэвлүүлснээс гадна гадаадын олон арван орны зохиолчдын бүтээлийг орчуулж, уншигч олны хүртээл болгожээ. Түүний шүлэг, өгүүллэгийн түүвэр орос, казак хэлээр тусгай ном болон гарснаас гадна зарим бүтээл нь Орос, Хятад, Англи, Энэтхэг, Филиппин, Япон, Вьетнам, Куба, Болгар, Чех, Югослав, Польш зэрэг олон орны сонин сэтгүүлд хэвлэгдэж байжээ. '''''Хэвлүүлсэн ном, зохиол:''''' * “Энх тайвны гэр бүл” өгүүллэг. УБ. 1952. * “Хайрын сэтгэл” Шүлэг. УБ. 1959. * “Алтан шар зам” Шүлэг, найраглал. УБ. 1966. * “Дэнжийн намар” Шүлэг, найраглал. УБ. 1971. * “Ам цагаан хулгана” Шүлэг. УБ. 1971. * “Цэцгийн үнэр” Өгүүллэг. УБ. 1976. * “Гулиси” (Цэцэгс) (Хасаг хэлээр). 1979. * “Гал халуун зүрх” Шүлэг, найраглал. УБ. 1980. * “Русская сабля” Стихи и поэм (Оросоор). Москва. 1984. * “Сэтгэлийн уянга” Шүлэг, найраглал. УБ. 1999. * “Үйлсийн тэнгэр” Өгүүллэг. УБ. 1999. * “Хангайн хишиг” Тууж. УБ. 2000. * “Өсөх насны жаргал” Шүлэг, найраглал. УБ. 2000. * “Хүний гэрэлт ертөнц”. МУЗД-76-р боть. УБ. 2001. (С. Доржпаламын хамт) * “Сүхийн Доржпалам. Намтар, уран бүтээл” Я. Баатарын хамт. УБ. 2001. * “Мишигийн Цэдэндорж. Намтар, уран бүтээл”. УБ. 2002. * “Нангиад орноор аялсан тэмдэглэл” (Аян замын тэмдэглэл). УБ. 2003. * “Алаг хорвоогийн амьдрал” Найраглал. УБ. 2006. * “Төвшин бэлгэтэй Төвшрүүлэх сум” Эмхэтгэл. УБ. 2004. 2011 * “Тэнгэрийн суварга хайрхан” Эмхэтгэл. УБ. 2009. * “Эх орон ба иргэн хүн” УБ. 2011. * “Анхны аян” УБ.2015 '''''Орчуулсан зохиолууд:''''' * [[Агния Барто|А. Барто]]. Хүүхдийн шүлэг (1959), * [[Сергей Михалков|С. Михалков]] “Стёпа ах” (1962), * [[Радьярд Киплинг|Р. Киплинг]] “Зааны тугал” (1965), * [[О.Хенри|О.]] [[О.Хенри|Хенри]] “Сүүлчийн навч” өгүүллэг * Ж. Олдрижийн “Гайхамшигт монгол морь” тууж (1980), (2010 онд дахин хэвлэгдсэн) * [[Самуил Маршак|С. Маршак]]. "Арван хоёр сар" жүжиг * Унгар, Болгарын яруу найргийн түүвэр зэрэг шүлэг, өгүүллэг, тууж орчуулжээ. n1v5h3q00ctf6k98knak3gajaka1hlu 0 147639 864145 2026-07-31T04:02:09Z Odka.S 105305 Хуудас үүсгэв: "Полифенилен оксид (PPO) буюу полифенилен эфир (PPE) нь өндөр температурт тэсвэртэй, дулааны хуванцарын шинж чанартай инженерийн полимер юм. Шилжилтийн температур болон хайлшийн зуурамтгай чанар нь маш өндөр байдаг тул боловсруулахад хүндрэлтэй байдаг учи..." 864145 wikitext text/x-wiki Полифенилен оксид (PPO) буюу полифенилен эфир (PPE) нь өндөр температурт тэсвэртэй, дулааны хуванцарын шинж чанартай инженерийн полимер юм. Шилжилтийн температур болон хайлшийн зуурамтгай чанар нь маш өндөр байдаг тул боловсруулахад хүндрэлтэй байдаг учир үүнийг цэвэр хэлбэрээр нь ашиглах нь ховор. PPO-г ихэвчлэн полистирол, гаднаас ирэх цохилтод тэсвэртэй полистирол эсвэл полиамидтай хольж боловсруулдаг. PPO-г 1956 онд Аллан Хэй анх нээсэн бөгөөд 1964 онд General Electric компани "Noryl" гэх худалдааны нэртэйгээр зах зээлд гаргажээ. PPO нь ойролцоогоор 215°C хэмийн өндөр шилжилтийн температуртай, аморф бүтэцтэй дулааны хуванцар материал юм. PPO-гийн холимогууд нь химийн болон механик шинж чанаруудын гайхалтай хослолыг агуулдаг. Полистирол нэмснээр шилжилтийн температур буурч, улмаар халуунд тэсвэртэй байдлаа хадгалахын хамт стандарт шахаж хэвлэх аргаар боловсруулахад илүү хялбар болдог. PPO-гийн холимогууд нь суналт болон гулзайлтын бат бэх, хэмжээсийн маш сайн тогтвортой байдал, чийг шингээлт багатай шинж чанартай бөгөөд халуун ус болон уурны нөлөөгөөр явагдах гидролизийн урвалд онцгой тэсвэртэй байдаг. Түүнчлэн PPO нь давтамжийн өргөн хүрээнд цахилгаан тусгаарлах онцгой шинж чанарыг үзүүлдэг тул цахилгаан болон электроникийн инженерчлэлд өндөр ач холбогдолтой материал болдог. PPO-гийн холимогууд нь телевизорын их бие, цахилгааны холбогч, холболтын блок, шингэн дамжуулах төхөөрөмж, насосны сэнс болон автомашины дотоод чимэглэлийн эд анги зэрэгт өргөнөөр ашигладаг. Мөн PPO-гийн холимог материалууд нь үйлдвэрийн машин механизм болон эмнэлгийн багаж хэрэгсэлд хэвэнд цутгасан металл эд ангиудыг орлох хөнгөн жинтэй бүтцийн материал болдог. 3i8np9w2tqe85r21a9pnht55v6q0rrq 864146 864145 2026-07-31T04:03:02Z Odka.S 105305 864146 wikitext text/x-wiki Полифенилен оксид (PPO) буюу полифенилен эфир (PPE) нь өндөр температурт тэсвэртэй, дулааны хуванцарын шинж чанартай инженерийн полимер юм. Шилжилтийн температур болон хайлшийн зуурамтгай чанар нь маш өндөр байдаг тул боловсруулахад хүндрэлтэй байдаг учир үүнийг цэвэр хэлбэрээр нь ашиглах нь ховор. PPO-г ихэвчлэн полистирол, гаднаас ирэх цохилтод тэсвэртэй полистирол эсвэл полиамидтай хольж боловсруулдаг. PPO-г 1956 онд Аллан Хэй анх нээсэн бөгөөд 1964 онд General Electric компани "Noryl" гэх худалдааны нэртэйгээр зах зээлд гаргажээ. PPO нь ойролцоогоор 215°C хэмийн өндөр шилжилтийн температуртай, аморф бүтэцтэй дулааны хуванцар материал юм. PPO-гийн холимогууд нь химийн болон механик шинж чанаруудын гайхалтай хослолыг агуулдаг. Полистирол нэмснээр шилжилтийн температур буурч, улмаар халуунд тэсвэртэй байдлаа хадгалахын хамт стандарт шахаж хэвлэх аргаар боловсруулахад илүү хялбар болдог. PPO-гийн холимогууд нь суналт болон гулзайлтын бат бэх, хэмжээсийн маш сайн тогтвортой байдал, чийг шингээлт багатай шинж чанартай бөгөөд халуун ус болон уурны нөлөөгөөр явагдах гидролизийн урвалд онцгой тэсвэртэй байдаг. Түүнчлэн PPO нь давтамжийн өргөн хүрээнд цахилгаан тусгаарлах онцгой шинж чанарыг үзүүлдэг тул цахилгаан болон электроникийн инженерчлэлд өндөр ач холбогдолтой материал болдог. PPO-гийн холимогууд нь телевизорын их бие, цахилгааны холбогч, холболтын блок, шингэн дамжуулах төхөөрөмж, насосны сэнс болон автомашины дотоод чимэглэлийн эд анги зэрэгт өргөнөөр ашигладаг. Мөн PPO-гийн холимог материалууд нь үйлдвэрийн машин механизм болон эмнэлгийн багаж хэрэгсэлд хэвэнд цутгасан металл эд ангиудыг орлох хөнгөн жинтэй бүтцийн материал болдог. [[Ангилал:Нийлэг материал]] 2qxlcjwe8t0063hd5joaj40hmqme96h 0 147640 864147 2026-07-31T04:18:03Z Гэгээнжаргал 106104 Хуудас үүсгэв: "Акрилонитрил стирол акрилат нь акрилонитрил бутадиен стиролын гадаад орчинд ашиглахад тэсвэртэй байх хувилбар болгон хөгжүүлсэн, амморф бүтэцтэй инженерийн термопластик сополимер юм. Стирол-акрилонитрил полимер матриц дотор нийлэг эфирийн резинэн х..." 864147 wikitext text/x-wiki Акрилонитрил стирол акрилат нь акрилонитрил бутадиен стиролын гадаад орчинд ашиглахад тэсвэртэй байх хувилбар болгон хөгжүүлсэн, амморф бүтэцтэй инженерийн термопластик сополимер юм. Стирол-акрилонитрил полимер матриц дотор нийлэг эфирийн резинэн хэсгүүдийг суулгах замаар нийлэгжүүлдэг бөгөөд ABS-ийн полибутадиен резинэн фазад байдаг давхар холбоосыг ханасан нийлэг эластомер гинжээр солисноор хэт ягаан туяанд хамгийн мэдрэмтгий молекул холбоосыг арилгасан байна. ASA нь ABS-ийн өндөр механик бат бөх , цохилтод тэсвэрлэх чадвар, дулааны тогтвортой байдал, боловсруулахад хялбар шинж чанарыг хадгалахын зэрэгцээ гадаад орчны цаг агаарыг тэсвэрлэх чадвараараа маш давуу юм. Нарны шууд гэрэл, хэт ягаан туяа, чийгшил болон температурын эрс тэс өөрчлөлтөд удаан хугацаагаар өртөхөд ASA нь өнгөний тогтвортой байдал, гадаргын гялбаа, механик бат бөх чанараа алдахгүйгээр шарлахгүй, цайрахгүй, хэврэгшихгүйгээр хадгалж чаддаг. Мөн шингэрүүлсэн хүчил, шүлт, эрдэс тос болон ахуйн угаалгын бодисуудад химийн сайн тэсвэртэй болохыг харуулдаг. Хэт ягаан туяанд онцгой тэсвэртэй тул ASA-г гадаа орчны автомашин болон барилгын шаардлага өндөртэй хэрэглээнд өргөнөөр ашигладаг. Автомашины үйлдвэрлэлд ASA-аар гаднах хажуугийн тольны гэрийн бүрхүүл, радиаторын сараалж, дээврийн тээшний хэсэг, гоёл чимэглэлийн хавтангуудыг хийдэг. Барилгын салбарт цаг агаарт тэсвэрлэх чадвартай винил салхин хавтан , борооны ус зайлуулах хоолой, дээврийн хавтан, гадна талын цахилгааны уулзвар хайрцаг, гудамжны гэрлийн бүрхүүлт ашигладаг. Түүнчлэн усан онгоцны тоног төхөөрөмж, зүлэг тэгшлэгч машины бие, гадаах тавилга болон гадаа удаан хугацаагаар ашиглахад зориулагдсан функциональ загвар гаргахад ашигладаг 3D принтерийн утас хэлбэрээр түгээмэл хэрэглэгддэг. [[Ангилал: Нийлэг материал]] ih2xsjzwx9aqtf9dbp4sk88iytwhwc3 0 147641 864149 2026-07-31T04:38:55Z Myagmarsuren.12.02 106199 Полидиметилсилоксан(PDMS) 864149 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 864159 864149 2026-07-31T05:01:51Z Myagmarsuren.12.02 106199 864159 wikitext text/x-wiki Силиконууд гэж түгээмэл нэрлэгддэг полимер органосиликон нэгдлүүдийн бүлэгт хамаарах Полидиметилсилоксан (PDMS) нь цахиурт суурилсан органик полимерүүдийн дундаас хамгийн өргөн хэрэглэгддэг полимер юм.Түүний химийн бүтэц нь цахиурын атомуудад холбогдсон органик метил хажуугийн бүлгүүдтэй, давтагддаг органик бус цахиур-хүчилтөрөгчийн үндсэн гинжээс тогтдог. Полидиметилсилоксан нь оптикийн хувьд тунгалаг, хоргүй, шатдаггүй, химийн хувьд идэвхгүй тул анагаах ухаан, үйлдвэрлэл болон өргөн хэрэглээний салбарт онцгой олон талын зориулалтаар ашиглагддаг материал юм. "Полидиметилсилоксан"-ийн гол онцлог шинж чанаруудын нэг нь түүний өвөрмөц зуурамтгай-уян хатан шинж чанар юм. Өндөр температурт эсвэл удаан хугацаанд урсах үед PDMS нь зуурамтгай шингэн шиг үйлчилдэг. Харин богино хугацааны деформацид өртөх үед резинтэй төстэй уян хатан хатуу биет шиг аашилдаг.PDMS нь ойролцоогоор −125°C-ийн маш бага шилжилтийн температуртай бөгөөд энэ нь маш өргөн температурын мужид уян хатан чанараа хадгалах боломжийг олгодог.Түүний ус түлхдэг гадаргуугийн шинж чанар, өндөр дулааны тогтвортой байдал болон хийг сайн нэвтрүүлэх чадвар нь түүнийг нүүрстөрөгчид суурилсан полимерүүдээс улам илүү ялгаруулдаг. PDMS нь маш өргөн хүрээний практик хэрэглээнд ашиглагддаг.Микрофлюидик болон биоанагаахын инженерчлэлд PDMS нь хэвлэхэд хялбар, оптикийн тунгалаг байдалтай, биед нийцтэй учраас лаборатори-чип төхөөрөмж болон микрофлюидик сувгийг үйлдвэрлэх салбарын стандарт материал болдог.Анагаах ухаанд PDMS нь хөхний имплант, эмнэлгийн гуурс, катетер болон тариурын зүүний тосолгооны бүрхүүлийн гол бүрэлдэхүүн хэсэг болдог.Өргөн хэрэглээний бүтээгдэхүүнд PDMS-ийн нэг хэлбэр болох диметикон нь гоо сайхны бүтээгдэхүүн, арьс арчилгааны бүтээгдэхүүн, үс арчилгааны бүтээгдэхүүн, хөөс дарагч бодис болон хүнсний зориулалтын хөөс арилгагчид өргөн хэрэглэгддэг.Үүнээс гадна PDMS-ийг ус тусгаарлах бүрхүүл, халуунд тэсвэртэй чигжээс болон зөөлөн литографийн хэвэнд ус түлхдэг битүүмжлэгч материал болгон ашигладаг. [[Ангилал:Нийлэг материал]] m2p0g12os260x8wd1v5qhti4ugswccu 864160 864159 2026-07-31T05:04:27Z Myagmarsuren.12.02 106199 864160 wikitext text/x-wiki Силиконууд гэж түгээмэл нэрлэгддэг полимер органосиликон нэгдлүүдийн бүлэгт хамаарах Полидиметилсилоксан (PDMS) нь цахиурт суурилсан органик полимерүүдийн дундаас хамгийн өргөн хэрэглэгддэг полимер юм.Түүний химийн бүтэц нь цахиурын атомуудад холбогдсон органик метил хажуугийн бүлгүүдтэй, давтагддаг органик бус цахиур-хүчилтөрөгчийн үндсэн гинжээс тогтдог. Полидиметилсилоксан нь оптикийн хувьд тунгалаг, хоргүй, шатдаггүй, химийн хувьд идэвхгүй тул анагаах ухаан, үйлдвэрлэл болон өргөн хэрэглээний салбарт онцгой олон талын зориулалтаар ашиглагддаг материал юм. "Полидиметилсилоксан"-ийн гол онцлог шинж чанаруудын нэг нь түүний өвөрмөц зуурамтгай-уян хатан шинж чанар юм. Өндөр температурт эсвэл удаан хугацаанд урсах үед PDMS нь зуурамтгай шингэн шиг үйлчилдэг. Харин богино хугацааны деформацид өртөх үед резинтэй төстэй уян хатан хатуу биет шиг аашилдаг.PDMS нь ойролцоогоор −125°C-ийн маш бага шилжилтийн температуртай бөгөөд энэ нь маш өргөн температурын мужид уян хатан чанараа хадгалах боломжийг олгодог.Түүний ус түлхдэг гадаргуугийн шинж чанар, өндөр дулааны тогтвортой байдал болон хийг сайн нэвтрүүлэх чадвар нь түүнийг нүүрстөрөгчид суурилсан полимерүүдээс улам илүү ялгаруулдаг. PDMS нь маш өргөн хүрээний практик хэрэглээнд ашиглагддаг.Микрофлюидик болон биоанагаахын инженерчлэлд PDMS нь хэвлэхэд хялбар, оптикийн тунгалаг байдалтай, биед нийцтэй учраас лаборатори-чип төхөөрөмж болон микрофлюидик сувгийг үйлдвэрлэх салбарын стандарт материал болдог.Анагаах ухаанд PDMS нь хөхний имплант, эмнэлгийн гуурс, катетер болон тариурын зүүний тосолгооны бүрхүүлийн гол бүрэлдэхүүн хэсэг болдог.Өргөн хэрэглээний бүтээгдэхүүнд PDMS-ийн нэг хэлбэр болох диметикон нь гоо сайхны бүтээгдэхүүн, арьс арчилгааны бүтээгдэхүүн, үс арчилгааны бүтээгдэхүүн, хөөс дарагч бодис болон хүнсний зориулалтын хөөс арилгагчид өргөн хэрэглэгддэг.Үүнээс гадна PDMS-ийг ус тусгаарлах бүрхүүл, халуунд тэсвэртэй чигжээс болон зөөлөн литографийн хэвэнд ус түлхдэг битүүмжлэгч материал болгон ашигладаг. [[Ангилал:Нийлэг материал]] ivqilialm670j0tb5z7042xd1r8b9s9 0 147642 864150 2026-07-31T04:50:08Z Myagmarsuren.12.02 106199 Аксиоматик систем 864150 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 864151 864150 2026-07-31T04:51:05Z Myagmarsuren.12.02 106199 Аксиоматик систем 864151 wikitext text/x-wiki Математик болон логикт аксиоматик систем буюу аксиомын систем нь дедуктив логикийн стандарт бүтэц бөгөөд онолын компьютерийн шинжлэх ухаанд мөн ашиглагддаг. Энэ нь аксиом гэж нэрлэгддэг албан ёсны мэдэгдлүүдийн цогцоос бүрддэг бөгөөд эдгээрийг бусад мэдэгдлүүдийг логикийн аргаар гарган авахад ашигладаг.Математикт аксиомуудаас гарсан эдгээр логикийн үр дүнг лемма эсвэл теорем гэж нэрлэж болно."Математикийн онол" гэдэг нь аксиоматик систем болон түүнээс гарган авсан бүх теоремуудыг хамтад нь нэрлэхэд хэрэглэгддэг нэр томьёо юм. Аксиоматик систем дэх баталгаа гэдэг нь шинэ мэдэгдлийг аксиомуудын логикийн үр дүн болохыг тогтоодог дедуктив алхмуудын дараалал юм.Аксиомын систем нь өөрөө зориудаар синтаксийн бүтэц байдлаар зохион байгуулагдсан байдаг.Аксиомуудыг байгалийн хэлээр илэрхийлэх үед (энэ нь ном болон эрдэм шинжилгээний өгүүлэлд түгээмэл байдаг) тэндхүү нэр үгс нь орлуулагч үгс байдлаар хэрэглэгддэг. 98q4i007norpj23fx01c1mt80w1l9er 864152 864151 2026-07-31T04:51:37Z Myagmarsuren.12.02 106199 Аксиоматик систем 864152 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 864153 864152 2026-07-31T04:52:06Z Myagmarsuren.12.02 106199 Аксиоматик систем 864153 wikitext text/x-wiki Математик болон логикт аксиоматик систем буюу аксиомын систем нь дедуктив логикийн стандарт бүтэц бөгөөд онолын компьютерийн шинжлэх ухаанд мөн ашиглагддаг. Энэ нь аксиом гэж нэрлэгддэг албан ёсны мэдэгдлүүдийн цогцоос бүрддэг бөгөөд эдгээрийг бусад мэдэгдлүүдийг логикийн аргаар гарган авахад ашигладаг.Математикт аксиомуудаас гарсан эдгээр логикийн үр дүнг лемма эсвэл теорем гэж нэрлэж болно."Математикийн онол" гэдэг нь аксиоматик систем болон түүнээс гарган авсан бүх теоремуудыг хамтад нь нэрлэхэд хэрэглэгддэг нэр томьёо юм. Аксиоматик систем дэх баталгаа гэдэг нь шинэ мэдэгдлийг аксиомуудын логикийн үр дүн болохыг тогтоодог дедуктив алхмуудын дараалал юм.Аксиомын систем нь өөрөө зориудаар синтаксийн бүтэц байдлаар зохион байгуулагдсан байдаг.Аксиомуудыг байгалийн хэлээр илэрхийлэх үед (энэ нь ном болон эрдэм шинжилгээний өгүүлэлд түгээмэл байдаг) тэндхүү нэр үгс нь орлуулагч үгс байдлаар хэрэглэгддэг. g8meew8kmxhoao8yf5nyzo6w49w2btg 864154 864153 2026-07-31T04:53:24Z Myagmarsuren.12.02 106199 Аксиоматик систем 864154 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 864155 864154 2026-07-31T04:58:12Z Myagmarsuren.12.02 106199 864155 wikitext text/x-wiki Математик болон логикт аксиоматик систем буюу аксиомын систем нь дедуктив логикийн стандарт бүтэц бөгөөд онолын компьютерийн шинжлэх ухаанд мөн ашиглагддаг. Энэ нь аксиом гэж нэрлэгддэг албан ёсны мэдэгдлүүдийн цогцоос бүрддэг бөгөөд эдгээрийг бусад мэдэгдлүүдийг логикийн аргаар гарган авахад ашигладаг.Математикт аксиомуудаас гарсан эдгээр логикийн үр дүнг лемма эсвэл теорем гэж нэрлэж болно."Математикийн онол" гэдэг нь аксиоматик систем болон түүнээс гарган авсан бүх теоремуудыг хамтад нь нэрлэхэд хэрэглэгддэг нэр томьёо юм. Аксиоматик систем дэх баталгаа гэдэг нь шинэ мэдэгдлийг аксиомуудын логикийн үр дүн болохыг тогтоодог дедуктив алхмуудын дараалал юм.Аксиомын систем нь өөрөө зориудаар синтаксийн бүтэц байдлаар зохион байгуулагдсан байдаг.Аксиомуудыг байгалийн хэлээр илэрхийлэх үед (энэ нь ном болон эрдэм шинжилгээний өгүүлэлд түгээмэл байдаг) тэндхүү нэр үгс нь орлуулагч үгс байдлаар хэрэглэгддэг. gneha85alf1ay8s4rmgeioy7se354ic 0 147643 864164 2026-07-31T05:26:27Z Myagmarsuren.12.02 106199 Хуудас үүсгэв: " Термопластик полиуретан(TPU) нь ээлжилсэн зөөлөн болон хатуу полимер сегментүүдээс бүрдэх уян хатан блок сополимер юм.Урт гинжин полиэфир эсвэл полиэстерээс үүссэн зөөлөн сегментүүд нь уян хатан чанар болон бага температурт резинэн мэт уян шинжийг х..." 864164 wikitext text/x-wiki Термопластик полиуретан(TPU) нь ээлжилсэн зөөлөн болон хатуу полимер сегментүүдээс бүрдэх уян хатан блок сополимер юм.Урт гинжин полиэфир эсвэл полиэстерээс үүссэн зөөлөн сегментүүд нь уян хатан чанар болон бага температурт резинэн мэт уян шинжийг хангадаг. Харин богино гинжин диизоцианат болон гинж сунгагч бодисоос үүссэн хатуу сегментүүд нь механик бат бэх, хатуулаг өгдөг физик хөндлөн холбоосын үүрэг гүйцэтгэдэг. TPU нь химийн бус, харин физик хөндлөн холбоосоор холбогддог тул халаахад хайлдаг. Ингэснээр термопластикийн боловсруулахад хялбар чанарыг вулканжуулсан эластомерын резинэн уян хатан чанартай хослуулдаг.TPU нь маш онцгой физик шинж чанаруудын хослолтой. Үүнд өндөр суналтын бат бэх, тасрах хүртэлх маш их суналт, элэгдэл болон урагдалд маш сайн тэсвэртэй байдал, мөн тос, өтгөн тос болон алифатик уусгагчдад өндөр тэсвэртэй байдал багтдаг. Зөөлөн ба хатуу сегментүүдийн харьцааг өөрчилснөөр уян хатан чанар болон хатуулагийн тэнцвэрийг өргөн хүрээнд тохируулж болно.Полиэстер суурьтай TPU нь тос, түлшинд тэсвэртэй бөгөөд механик бат бөх чанараараа онцгой сайн байдаг. Харин полиэфир суурьтай TPU нь гидролизын тогтвортой байдал болон бичил биетний гэмтээлд илүү сайн тэсвэртэй байдаг.Олон талын хэрэглээтэй учраас TPU нь үйлдвэрлэл болон арилжааны маш олон салбарт ашиглагддаг.Нэмэлт үйлдвэрлэлийн салбарт TPU утас нь FDM 3D хэвлэх технологийн хамгийн өргөн хэрэглэгддэг уян хатан материал юм.Өргөн хэрэглээний бараанд TPU-г спорт гутлын ул, гар утасны хамгаалалтын гэр, цагны оосор, хийлдэг завь үйлдвэрлэхэд өргөн ашигладаг.Анагаах ухааны технологид TPU-ийн биед нийцтэй чанар нь түүнийг судасны катетер, уян гуурс, шархны боолт хийхэд тохиромжтой болгодог. [[Ангилал:Нийлэг материал]] 81yrkjnljozzf9trdif1ddcl7j7rf05 0 147644 864169 2026-07-31T06:08:23Z Deku0316 106178 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1356663525|Cross-linked polyethylene]]" 864169 wikitext text/x-wiki [[File:PEX-Rohr.jpg|thumb|Хөндлөн холбосон полиэтилен (PEX) хоолой]] Хөндлөн холбоос полиэтилен, ерөнхийдөө PEX, XPE эсвэл XLPE гэж товчилсон нь хөндлөн холбоос бүхий полиэтиленийн нэг хэлбэр юм.Үүнийг голчлон барилгын үйлчилгээний шугам хоолойн систем, гидравлик цацрагийн халаалт болон хөргөлтийн систем, ахуйн усны хоолой, өндөр хүчдэлийн (өндөр хүчдэл эсвэл богино хугацаанд өндөр вольт) цахилгааны кабелийн дулаалга, хүүхдийн тоглоомын дэвсгэрт ашигладаг.Мөн байгалийн хий болон далайн эргийн газрын тосны хэрэглээ, химийн бодис тээвэрлэлт, бохир ус болон лагийг тээвэрлэхэд ашигладаг.PEX нь орон сууцны усны хоолой болгон ашиглахад зориулсан поливинил хлорид (PVC), хлоржуулсан поливинил хлорид (CPVC) эсвэл зэс хоолойн хувилбар юм. <nowiki>[[ Ангилал: Нийлэг материал]]</nowiki> dxbk13mhog8qkfu5d8ba9gx0ioqw65i 0 147645 864170 2026-07-31T06:15:54Z Deku0316 106178 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1365964828|Latin phonology and orthography]]" 864170 wikitext text/x-wiki Латин хэлний авиа зүй нь Латин хэлэнд хэрэглэгддэг дуу авианы систем юм. Сонгодог Латин хэлийг Ромын Бүгд Найрамдах Улсын сүүл үеэс эхэн үеийн эзэнт гүрэн хүртэл хэрэглэж байжээ: үүний дуудлагын нотолгоог Ромын дүрмийн судлаачдын тайлбар, нийтлэг зөв бичгийн алдаа, бусад хэл рүү хөрвүүлэлт, мөн Ромын хэлний янз бүрийн дуу авианы үр дүнгээс авсан гэж яригддаг. Латин үсгийн зөв бичих нь Латин хэлийг эртний үеэс өнөөг хүртэл бичихэд ашигладаг бичгийн систем юм. Латин хэлийг бараг үргэлж Латин цагаан толгойд бичдэг байсан боловч цаашдын дэлгэрэнгүй мэдээлэл нь үеэс үед харилцан адилгүй байдаг. Цагаан толгой нь Грек цагаан толгойн хувилбараас үүссэн Хуучин Италик бичгээс үүссэн бөгөөд энэ нь эргээд Финикийн цагаан толгойн хувилбараас үүссэн. Мөн латин цагаан толгой нь МЭӨ 540 оны үеийн хар дүрстэй вааран эдлэл, ялангуяа Евбойн бүс нутгийн хувилбараас харж болох Грек цагаан толгойтой хамгийн төстэй юм. Латин хэл нь төрөлх хэл байхаа больсноосоо хойш удаан хугацааны турш сонгодог хэл, олон үндэстний харилцааны хэл (lingua franca) болон шашны мөргөлийн хэл болж үргэлжлэн ашиглагдсаар ирсэн тул түүний дуудлага, мөн багахан хэмжээгээр зөв бичих зүй нь сонгодог стандартаасаа мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн юм. Ингэснээр өөр өөр хэлтэй хүмүүс Латин үгсийг өөр өөрийнхөөрөө дууддаг болжээ. Өнөө үед Латин хэлийг зааж сургахад МЭ 1-р зууны үеийн дуудлагыг сэргээн ашиглаж байгаа ч Католик сүм хийдэд хэрэглэгддэг Итали хэв маягийн шашны (эклезиастик) дуудлага нийтлэг ашиглагдсаар байна. Харин Латин хэлний уламжлалт Англи дуудлага нь сонгодог боловсролын салбараас бараг бүрэн шахагдсан ч Латин гаралтай зээлмэл үгс болон таксономийн хоёрч нэршил зэрэгт ашиглагдсаар байна. Бичгийн Латин хэл нийтлэг хэрэглэгдэж байсан ихэнх хугацаанд зохиолчид хэлний өөрчлөлтөд гомдоллох эсвэл өмнөх стандартыг нь "сэргээх" оролдлогуудыг янз бүрээр гаргаж байжээ. Ийм эх сурвалжууд нь аман ярианы хэлний хөгжлийн янз бүрийн үе шатыг сэргээн тодорхойлоход маш их ач холбогдолтой бөгөөд (тухайлбал, "Appendix Probi" нь МЭ 4-р зууны аман ярианы хэлбэрийг судлах чухал эх сурвалж юм) зарим тохиолдолд хэлний хөгжилд бодитоор нөлөөлсөн байдаг. Сэргэн мандалтын үеийн Латин хэлний зохиолчдын гаргасан хичээл зүтгэл нь Дундад зууны Латин хэлэнд бий болсон боловч Сонгодог болон тухайн үеийн Латин хэлний алиных нь ч хувьд байгаагүй дүрмийн, зөв бичих зүйн болон үгсийн сангийн шинэчлэлүүдийг хасаж чадсанаараа нэлээд амжилттай болсон юм. 4j5r6ywetgp2b5gtyiihbz07t298aq7 0 147646 864171 2026-07-31T06:21:58Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:IlfIA.jpg|thumb|Илья Ильф, 1930 он]] '''Илья Ильф''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Илья́ Арно́льдович Ильф,'' төрөхдөө — ''Иехи́ел-Лейб А́рьевич Фа́йнзильберг''; 1897 оны 10-р сарын 15-нд Оросын эзэнт улсын [[Одесса]] хотод төрсөн - 1937 оны 4-р сарын 13-нд ЗХУ-ын [[Москва]] хотод нас барса..." 864171 wikitext text/x-wiki [[Файл:IlfIA.jpg|thumb|Илья Ильф, 1930 он]] '''Илья Ильф''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Илья́ Арно́льдович Ильф,'' төрөхдөө — ''Иехи́ел-Лейб А́рьевич Фа́йнзильберг''; 1897 оны 10-р сарын 15-нд Оросын эзэнт улсын [[Одесса]] хотод төрсөн - 1937 оны 4-р сарын 13-нд ЗХУ-ын [[Москва]] хотод нас барсан) — оросын зохиолч, гэрэл зурагчин, сэтгүүлч. Илья Ильф [[Евгений Петров|Евгений Петровтой]] хамтран "Арван хоёр сандал", "Алтан тугал" романууд, "Нэг давхар Америк" ном, хэд хэдэн кино зохиол, тууж, эссэ зэрэг уран зохиолынхоо нэлээд хэсгийг бичсэн. Ильф, Петров нарын бүтээлүүд олон арван хэл рүү орчуулагдаж, олон удаа дахин хэвлэгдэж, кино, тайзны бүтээл болсон юм. 1919 оны зунаас тэрээр [[Оросын иргэний дайн|Оросын Иргэний дайнд]] оролцож, цэргийн албанд тэнцэхгүй цэргүүдээс бүрдсэн [[Улаан Арми|Улаан армийн]] харуулын хороонд алба хааж байжээ. Тэрээр генерал Деникиний эсрэг тулалдаанд оролцож байгаад 1920–1921 онд тэрээр Улаан армийг хүнсээр хангаж, хүнсний отрядуудыг байгуулдаг байгууллагад агуулахын менежер, нягтлан бодогчоор ажиллаж байжээ. 1920-иод оны эхээр Ильф "Моряк" (Далайчин) сонинд сэтгүүлчээр ажиллаж, [[Валентин Катаев]], [[Юрий Олеша]] нарын хамт "Яруу найрагчдын хамтрал" (Коллектив поэтов) утга зохиолын дугуйланд оржээ. Тэрээр Одесса хотын Яруу найрагчдын холбооны гишүүн байв. 1923 онд тэрээр Москва руу нүүж, "Гудок" (Дохио) сонины ажилтан болжээ. === Үүний дараа тэрээр Евгений Петровтой хамтран дараах зохиолуудыг бичсэн: === * "Арван хоёр сандал" роман (1928); * "Алтан тугал" роман (1931); * "Колоколамск хотын амьдралын онцгой түүхүүд" богино өгүүллэгүүд (1928); * "Гэрэлт дүр" шинжлэх ухааны уран зөгнөлт роман (кино зохиолд зориулж найруулсан); * "1001 өдөр буюу Шинэ Шехеразад" богино өгүүллэгүүд (1929); * "Нэгэн удаа зун" киноны зохиол (1936); * "Нэг давхар Америк" баримтат роман (1937). 9vxyx5lv63nxum2ng7zxz18zr7y1ffk 0 147647 864172 2026-07-31T06:48:50Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:PetrovEP.jpg|thumb]] '''Евгений Петро́в''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Евге́ний Петро́вич Петро́в,'' жинхэнэ овог нь''- Катаев''; 1902 оны 12-р сарын 13-нд Оросын эзэнт улсын [[Одесса]] хотод төрсөн — 1942 оны 7-р сарын 2-нд ЗХУ-ын Ростов мужид нас барсан) — оросын зохиолч, жүжгийн зох..." 864172 wikitext text/x-wiki [[Файл:PetrovEP.jpg|thumb]] '''Евгений Петро́в''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Евге́ний Петро́вич Петро́в,'' жинхэнэ овог нь''- Катаев''; 1902 оны 12-р сарын 13-нд Оросын эзэнт улсын [[Одесса]] хотод төрсөн — 1942 оны 7-р сарын 2-нд ЗХУ-ын Ростов мужид нас барсан) — оросын зохиолч, жүжгийн зохиолч, сэтгүүлч, цэрэг дайны сэтгүүлч. Ленины одон хүртсэн (1939). [[Илья Ильф|Илья Ильфтэй]] хамтран "Арван хоёр сандал", "Алтан тугал" роман, "Нэг давхар Америк" ном, хэд хэдэн кино зохиол, өгүүллэг, эссэ бичсэн. Тэрээр зохиолч [[Валентин Катаев|Валентин Катаевын]] дүү бөгөөд зураглаач [[Петр Катаев]] болон хөгжмийн зохиолч [[Илья Катаев]] нарын эцэг юм. [[Файл:Pyotr Kataev with sons, Valentin & Yevgeni (1910).jpg|thumb|Эцэг, ах Катаев нарын хамт, 1910 он.]] Евгений Петров 1938 оноос хойш Зөвлөлтийн алдартай "Огонёк" сэтгүүлийн ерөнхий редактороор ажиллаж байсан. Хамтрагч [[Илья Ильф]] нас барсны дараа тэрээр зохиолч Георгий Мунблиттэй хамтран кино зохиол, фельетон дээр ажиллаж байжээ. Зөвлөлтийн Аугаа их эх орны дайны үеэр тэрээр фронтын сурвалжлагчаар ажиллаж байгаад 1942 оны 7-р сард онгоцны ослоор нас баржээ. Ильф, Петров нарын бүтээлүүд олон арван хэл рүү орчуулагдаж, олон удаа дахин хэвлэгдэж, дэлгэц, тайзны бүтээл болж олон дахин гарсан. 1926 онд Москвад ирээд "Гудок" сонинд ороод Илья Ильфтай танилцаж 1927 оны зун хамт Крым, Кавказаар ажлын аялалд гарсан. Тэдний нийтлэг сонирхол, эргэн тойрны ертөнцийн талаарх үзэл бодол тодорхой болсон энэ аяллын үеэр залуу сэтгүүлчид хамтдаа бичих хүсэл эрмэлзэлтэй болсон байх өндөр магадлалтай. Ильф Петров хоёрын хамтын ажиллагаа бүх асуудлаар бүрэн тохиролцоо байсан гэсэн үг биш байв. Евгений Петров ихэвчлэн текст бичдэг байсан бол Илья Ильф ихэвчлэн хажуудна байж бүх шинэ хэллэг, үйл явдлын өрнөл гарч ирэхээс өмнө ихээхэн мэтгэлцээн өрнөж байв - эхлээд өгүүлбэрийг чангаар хэлж, дараа нь дахин дахин өөрчилж, засаж, бараг л тогтсон хэллэг болтол нь засдаг байв. npriyhs3muz747146ao5p1i99e2apmk 864175 864172 2026-07-31T06:52:09Z Avirmed Batsaikhan 53733 864175 wikitext text/x-wiki [[Файл:PetrovEP.jpg|thumb]] '''Евгений Петро́в''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Евге́ний Петро́вич Петро́в,'' жинхэнэ овог нь''- Катаев''; 1902 оны 12-р сарын 13-нд Оросын эзэнт улсын [[Одесса]] хотод төрсөн — 1942 оны 7-р сарын 2-нд ЗХУ-ын Ростов мужид нас барсан) — оросын зохиолч, жүжгийн зохиолч, сэтгүүлч, цэрэг дайны сэтгүүлч. Ленины одон хүртсэн (1939). [[Илья Ильф|Илья Ильфтэй]] хамтран "[[Арван хоёр сандал]]", "[[Алтан тугал]]" роман, "[[Нэг давхар Америк]]" ном, хэд хэдэн кино зохиол, өгүүллэг, эссэ бичсэн. Тэрээр зохиолч [[Валентин Катаев|Валентин Катаевын]] дүү бөгөөд зураглаач [[Петр Катаев]] болон хөгжмийн зохиолч [[Илья Катаев]] нарын эцэг юм. [[Файл:Pyotr Kataev with sons, Valentin & Yevgeni (1910).jpg|thumb|Эцэг, ах Катаев нарын хамт, 1910 он.]] Евгений Петров 1938 оноос хойш Зөвлөлтийн алдартай "Огонёк" сэтгүүлийн ерөнхий редактороор ажиллаж байсан. Хамтрагч [[Илья Ильф]] нас барсны дараа тэрээр зохиолч Георгий Мунблиттэй хамтран кино зохиол, фельетон дээр ажиллаж байжээ. Зөвлөлтийн Аугаа их эх орны дайны үеэр тэрээр фронтын сурвалжлагчаар ажиллаж байгаад 1942 оны 7-р сард онгоцны ослоор нас баржээ. Ильф, Петров нарын бүтээлүүд олон арван хэл рүү орчуулагдаж, олон удаа дахин хэвлэгдэж, дэлгэц, тайзны бүтээл болж олон дахин гарсан. 1926 онд Москвад ирээд "Гудок" сонинд ороод Илья Ильфтай танилцаж 1927 оны зун хамт Крым, Кавказаар ажлын аялалд гарсан. Тэдний нийтлэг сонирхол, эргэн тойрны ертөнцийн талаарх үзэл бодол тодорхой болсон энэ аяллын үеэр залуу сэтгүүлчид хамтдаа бичих хүсэл эрмэлзэлтэй болсон байх өндөр магадлалтай. Ильф Петров хоёрын хамтын ажиллагаа бүх асуудлаар бүрэн тохиролцоо байсан гэсэн үг биш байв. Евгений Петров ихэвчлэн текст бичдэг байсан бол Илья Ильф ихэвчлэн хажуудна байж бүх шинэ хэллэг, үйл явдлын өрнөл гарч ирэхээс өмнө ихээхэн мэтгэлцээн өрнөж байв - эхлээд өгүүлбэрийг чангаар хэлж, дараа нь дахин дахин өөрчилж, засаж, бараг л тогтсон хэллэг болтол нь засдаг байв. 965mm5pdv2ohdu8w6xluttjivz8npoo 0 147648 864177 2026-07-31T07:08:14Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Ilf Petrov.jpg|thumb|[[Илья Ильф]], [[Евгений Петров]] нар.]] '''Арван хоёр сандал''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Двенадцать стульев'') - [[Илья Ильф]], [[Евгений Петров]] нарын 1927 онд бичсэн роман буюу тэдний анхны хамтын бүтээл юм. Энэ роман нь 1928 онд "Гучин өдөр" (1-7 дугаар) утга зо..." 864177 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ilf Petrov.jpg|thumb|[[Илья Ильф]], [[Евгений Петров]] нар.]] '''Арван хоёр сандал''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Двенадцать стульев'') - [[Илья Ильф]], [[Евгений Петров]] нарын 1927 онд бичсэн роман буюу тэдний анхны хамтын бүтээл юм. Энэ роман нь 1928 онд "Гучин өдөр" (1-7 дугаар) утга зохиолын сэтгүүлд, тэр жилийн сүүлээр ном болгон хэвлэгдсэн байна. Үйл явдал нь хатагтай Петуховагийн 12 сандлын нэгэнд нуугдсан очир эрдэнэсийг хайх үйл явдлын эргэн тойронд өрнөдөг боловч уг бүтээлд өгүүлсэн түүх нь зөвхөн адал явдалт төрөлд хязгаарлагдахгүй: эрдэмтдийн үзэж байгаагаар энэ нь "тухайн эрин үеийн дэлхийн дүр төрхийг" бүхэлд нь харуулдаг байна. == Агууллага == Энэхүү роман гурван хэсгээс бүрдэнэ. Эхний хэсэгт буюу "Старгородын арслан" нэртэй Н мужийн хотын иргэний бүртгэлийн ажилтан Ипполит Матвеевич Воробянинов үхэж буй хадам эхээсээ Гамбсын гэр бүлийн өрөөний сандлуудын нэгэнд очир эрдэнэс нуусан талаар мэдэж авдаг. Эрдэнэсийн эрэл хайгуул түүнийг Старгородод аваачдаг бөгөөд Воробянинов "агуу зальтай" Остап Бендертэй уулзаж, тэр "сандлын хайгуулд" оролцохыг зөвшөөрчээ. Тэдний өрсөлдөгч, Гэгээн Флорус, Гэгээн Лаврын сүмийн санваартан, эцэг Федор Востриков мөн хатагтай Петуховагийн наманчлалын үеэр үнэт эрдэнэсийн талаар мэдээлэл авсан тул мөн тэр зүгт явдаг. "Москвад" гэх нэртэй хоёр дахь хэсэгт адал явдал хайгчид Зөвлөлтийн нийслэл рүү аялдаг. Тавилгын музейд болсон дуудлага худалдааны үеэр өмнөх өдөр нь Ипполит Матвеевич 10 ширхэг сандал авах мөнгийг үрсэн нь илэрдэг байна. Одоо хамтрагчдын анхаарал сандлын шинэ эзэд болох инженер Щукин, ухаантай Изнуренков, "Станок" сонины ажилчид, Колумбус театрын ажилчид дээр төвлөрөв. Гуравдугаар хэсэгт ("Хадагтай Петуховагийн эрдэнэс") Бендер, Воробянин нар Колумбын театртай хамт Волга мөрнөөр хөлөг онгоцоор аялахаар хөдөлдөг. Эрдэнэсийн эрэл хайгуул нь бэрхшээлтэй тулгардаг: баатруудыг Скрябин хөлөг онгоцноос хөөж гаргадаг; тэд Васюки хотын шатарчдын уур хилэнд өртдөг; Ипполит Матвеевич Пятигорск хотод гуйлга гуйдаг. Энэ хооронд Федор эцэг өөр замаар явдаг; Дариал хавцал нь өрсөлдөгчдийн уулзах цэг болдог. Намар Бендер, Воробянин нар Октябрьскийн буудлын ачааны талбайд алга болсон сүүлчийн сандлыг хайхаар Москва руу буцаж ирдэг. Остап Бендер нарийн төвөгтэй заль мэхийн тусламжтайгаар хүсэмжит тавилга нь шинэ төмөр замын ажилчдын клубт байгааг олж мэддэг. Өглөө нь энэ байгууллагад зочлохоор төлөвлөгдсөн боловч Бендер очир алмаазыг харахаар тавилангүй: тэр шөнө Ипполит Матвеевич унтаж буй хамтрагчийнхаа хоолойг сахлын хутгаар хутгалдаг. Воробянинов клубт ирээд хэдэн сарын өмнө хадам эхийнхээ үнэт эдлэлийг харуулын ажилтан олсон болохыг олж мэдэв; хатагтай Петуховагийн эрдэнэсийг энэ клуб болгон хувиргасан ажээ. h0dgsxbjaif26jcu9bptpk07db2h2ot 0 147649 864178 2026-07-31T07:10:21Z Saikhanmaa 106101 Хуудас үүсгэв: "Ерөнхийд нь силикон гэж нэрлэдэг органик силиконы полимер нэгдлүүдийн бүлэгт хамаарагддаг полидиметилсилоксан (PDMS) нь хамгийн өргөн хэрэглэгддэг цахиур (силикон)-д суурилсан органик полимер юм. Түүний химийн бүтэц нь силиконы атомоос бэхлэгдсэн органи..." 864178 wikitext text/x-wiki Ерөнхийд нь силикон гэж нэрлэдэг органик силиконы полимер нэгдлүүдийн бүлэгт хамаарагддаг полидиметилсилоксан (PDMS) нь хамгийн өргөн хэрэглэгддэг цахиур (силикон)-д суурилсан органик полимер юм. Түүний химийн бүтэц нь силиконы атомоос бэхлэгдсэн органик метилийн хажуугийн бүлгүүд бүхий давтагдах контурын органик бус силикон-хүчилтөрөгчийн үндсэн хэлхээнээс бүрддэг. PDMS нь оптик талын тунгалаг, хорт чанаргүй, шатдаггүй бөгөөд химийн идэвхгүй тул эрүүл мэнд, үйлдвэрлэл, болон хэрэглээний салбаруудад маш олон талт ашиг тустай материал болдог. PDMS-ийн гол онцлог шинж чанаруудын нэг нь түүний өвөрмөц наалдамхай-уян хатан (viscoelastic) төлөв байдал юм. Өндөр температурт эсвэл урсах хугацаа урт байх үед энэ нь наалдамхай шингэн шиг ажилладаг бол хэв гажилтын хугацаа богино үед каучук (резин)-тай адил уян хатан хатуу биет шиг авирладаг. PDMS нь орчимд маш бага шилжилтийн температур (-125 °C) үзүүлдэг тул температурын маш өргөн хүрээнд уян хатан чанараа хадгалах боломжийг олгодог. Түүний ус түлхэх (гидрофоб) гадаргуугийн шинж чанар, дулааны өндөр тогтвортой байдал, хийн нэвтрүүлэх чанар зэрэг нь түүнийг карбонд суурилсан полимерүүдээс илүүтэйгээр ялгаруулж өгдөг. PDMS-ийг практик ашиглалтад маш өргөн хүрээнд хэрэглэдэг. Бичил шингэний технологи болон биоанагаахын инженерчлэлд PDMS нь хэвлэхэд хялбар, оптикийн тунгалаг, мөн биологийн нийцтэй чанараараа "чип дээрх лаборатори" (lab-on-a-chip) төхөөрөмж болон бичил шингэний сувгуудыг үйлдвэрлэх салбарын стандарт материал болдог. Анагаах ухаанд PDMS нь хөхний имплант, эмнэлэгийн гуурс, катетер, болон тарианы зүүний тосолгооны бүрхүүлийн үндсэн бүрэлдэхүүн хэсэг болдог. Өдөр тутмын хэрэглээний бүтээгдэхүүнд PDMS-ийн нэг хэлбэр болох диметикон (dimethicone) нь гоо сайхны бүтээгдэхүүн, арьс арчилгаа, үс арчилгааны бүтээгдэхүүн, болон хүнсний зэрэгтэй хөөс дарагчид өргөнөөр ашиглагддаг. Үүнээс гадна PDMS-ийг ус нэвтэрдэггүй бүрхүүлийн ус түлхэгч чигжээс, халуунд тэсвэртэй чигжээс болон зөөлөн литографийн тамга болгон ашигладаг. [[Ангилал:Нийтлэг материал]] mi8m9pnqfbcgti1ng0fhw3nsl6hnywr 864216 864178 2026-07-31T11:39:53Z Asaaa18 98448 864216 wikitext text/x-wiki Ерөнхийд нь силикон гэж нэрлэдэг органик силиконы полимер нэгдлүүдийн бүлэгт хамаарагддаг полидиметилсилоксан (PDMS) нь хамгийн өргөн хэрэглэгддэг цахиур (силикон)-д суурилсан органик полимер юм. Түүний химийн бүтэц нь силиконы атомоос бэхлэгдсэн органик метилийн хажуугийн бүлгүүд бүхий давтагдах контурын органик бус силикон-хүчилтөрөгчийн үндсэн хэлхээнээс бүрддэг. PDMS нь оптик талын тунгалаг, хорт чанаргүй, шатдаггүй бөгөөд химийн идэвхгүй тул эрүүл мэнд, үйлдвэрлэл, болон хэрэглээний салбаруудад маш олон талт ашиг тустай материал болдог. PDMS-ийн гол онцлог шинж чанаруудын нэг нь түүний өвөрмөц наалдамхай-уян хатан (viscoelastic) төлөв байдал юм. Өндөр температурт эсвэл урсах хугацаа урт байх үед энэ нь наалдамхай шингэн шиг ажилладаг бол хэв гажилтын хугацаа богино үед каучук (резин)-тай адил уян хатан хатуу биет шиг авирладаг. PDMS нь орчимд маш бага шилжилтийн температур (-125 °C) үзүүлдэг тул температурын маш өргөн хүрээнд уян хатан чанараа хадгалах боломжийг олгодог. Түүний ус түлхэх (гидрофоб) гадаргуугийн шинж чанар, дулааны өндөр тогтвортой байдал, хийн нэвтрүүлэх чанар зэрэг нь түүнийг карбонд суурилсан полимерүүдээс илүүтэйгээр ялгаруулж өгдөг. PDMS-ийг практик ашиглалтад маш өргөн хүрээнд хэрэглэдэг. Бичил шингэний технологи болон биоанагаахын инженерчлэлд PDMS нь хэвлэхэд хялбар, оптикийн тунгалаг, мөн биологийн нийцтэй чанараараа "чип дээрх лаборатори" (lab-on-a-chip) төхөөрөмж болон бичил шингэний сувгуудыг үйлдвэрлэх салбарын стандарт материал болдог. Анагаах ухаанд PDMS нь хөхний имплант, эмнэлэгийн гуурс, катетер, болон тарианы зүүний тосолгооны бүрхүүлийн үндсэн бүрэлдэхүүн хэсэг болдог. Өдөр тутмын хэрэглээний бүтээгдэхүүнд PDMS-ийн нэг хэлбэр болох диметикон (dimethicone) нь гоо сайхны бүтээгдэхүүн, арьс арчилгаа, үс арчилгааны бүтээгдэхүүн, болон хүнсний зэрэгтэй хөөс дарагчид өргөнөөр ашиглагддаг. Үүнээс гадна PDMS-ийг ус нэвтэрдэггүй бүрхүүлийн ус түлхэгч чигжээс, халуунд тэсвэртэй чигжээс болон зөөлөн литографийн тамга болгон ашигладаг. [[Ангилал:Нийлэг материал]] 88e18n85u554zmeok1f6azthlg2eyv4 0 147650 864181 2026-07-31T07:21:10Z Saikhanmaa 106101 Хуудас үүсгэв: "Стирол-бутадиений каучук (SBR) нь стирол болон 1,3-бутадиений сополимержих урвалаар гаргаж авдаг нийлэг эластомер (нийлэг резин) юм. Түүхийн хувьд дайны үеийн нийлэг резиний хөгжүүлэлтээс үүсэлтэй SBR нь дэлхийн хэмжээнд хамгийн их хэмжээгээр үйлдвэрлэгддэ..." 864181 wikitext text/x-wiki Стирол-бутадиений каучук (SBR) нь стирол болон 1,3-бутадиений сополимержих урвалаар гаргаж авдаг нийлэг эластомер (нийлэг резин) юм. Түүхийн хувьд дайны үеийн нийлэг резиний хөгжүүлэлтээс үүсэлтэй SBR нь дэлхийн хэмжээнд хамгийн их хэмжээгээр үйлдвэрлэгддэг нийлэг каучук бөгөөд дэлхийн нийт нийлэг эластомерийн хэрэглээний бараг тал хувийг эзэлдэг. SBR-ийг ихэвчлэн эмульсийн эсвэл уусмалын полимержилтийн процессоор гаргаж авдаг бөгөөд жингийн хувьд ойролцоогоор 25 хувийн стирол, 75 хувийн бутадиен агуулдаг. Нэмэлт бэхжүүлэгчгүй (хүчжүүлээгүй) SBR нь байгалийн каучуктай харьцуулахад суналтын бат бэх харьцангуй багатай байдаг. Гэсэн хэдий ч тортог (carbon black) эсвэл тунадасжуулсан кремни (силика)-аар бэхжүүлсэн тохиолдолд SBR нь механик үрэлтэд тэсвэртэй байдал, элэгдэлд тэсвэртэй чанар, дулааны өндөр тогтвортой байдал болон цууралт үүсэхээс хамгаалах онцгой чадвартай болдог. SBR нь байгалийн каучукийг бодвол уян налархай ба ойлтын уян чанар багатай байдаг бөгөөд энэ нь өндөр гистерезис болон өнхрөх гадаргуу дээр нойтон замын барьцалдааг илүү сайн хангаж өгдөг. Автомашины дугуйн үйлдвэрлэл нь стирол-бутадиений каучукийн гол хэрэглэгч бөгөөд дэлхийн нийт үйлдвэрлэлийн 70 гаруй хувийг хэрэглэдэг. Эдэлгээнд тэсвэртэй дугуйн хээ болон хажуугийн ханыг үйлдвэрлэхийн тулд SBR-ийг байгалийн каучук болон полибутадиентэй их хэмжээгээр холидог бөгөөд энэ нь элэгдэлд тэсвэртэй байдал, өнхрөлтийн эсэргүүцэл болон нойтон зам дээрх тоормослох барьцалдааны хамгийн оновчтой тэнцвэрийг бүрдүүлдэг. Дугуйнаас гадна SBR-ийг үйлдвэрлэлийн туузан дамжуурга, дамжуулагч бүс, механик хоолойн доторлогоо, гутлын ул, шалны дэвсгэр, болон резинен жийргэвч (гаскег) хийхэд өргөнөөр боловсруулан ашигладаг. Барилгын салбарт SBR латекс тархалтыг (дисперс) цементэн зуурмагт микро нүх сүвийг бөглөх, ус нэвтрүүлдэггүй чанарыг сайжруулах, уян хатан байдал болон барьцалдаж наалдах бат бэхийг нэмэгдүүлэхийн тулд хольдог. [[Ангилал:Нийтлэг материал]] 47m9i27fqsf04cp9e7jx6wtpvyb40dp 864217 864181 2026-07-31T11:40:35Z Asaaa18 98448 864217 wikitext text/x-wiki Стирол-бутадиений каучук (SBR) нь стирол болон 1,3-бутадиений сополимержих урвалаар гаргаж авдаг нийлэг эластомер (нийлэг резин) юм. Түүхийн хувьд дайны үеийн нийлэг резиний хөгжүүлэлтээс үүсэлтэй SBR нь дэлхийн хэмжээнд хамгийн их хэмжээгээр үйлдвэрлэгддэг нийлэг каучук бөгөөд дэлхийн нийт нийлэг эластомерийн хэрэглээний бараг тал хувийг эзэлдэг. SBR-ийг ихэвчлэн эмульсийн эсвэл уусмалын полимержилтийн процессоор гаргаж авдаг бөгөөд жингийн хувьд ойролцоогоор 25 хувийн стирол, 75 хувийн бутадиен агуулдаг. Нэмэлт бэхжүүлэгчгүй (хүчжүүлээгүй) SBR нь байгалийн каучуктай харьцуулахад суналтын бат бэх харьцангуй багатай байдаг. Гэсэн хэдий ч тортог (carbon black) эсвэл тунадасжуулсан кремни (силика)-аар бэхжүүлсэн тохиолдолд SBR нь механик үрэлтэд тэсвэртэй байдал, элэгдэлд тэсвэртэй чанар, дулааны өндөр тогтвортой байдал болон цууралт үүсэхээс хамгаалах онцгой чадвартай болдог. SBR нь байгалийн каучукийг бодвол уян налархай ба ойлтын уян чанар багатай байдаг бөгөөд энэ нь өндөр гистерезис болон өнхрөх гадаргуу дээр нойтон замын барьцалдааг илүү сайн хангаж өгдөг. Автомашины дугуйн үйлдвэрлэл нь стирол-бутадиений каучукийн гол хэрэглэгч бөгөөд дэлхийн нийт үйлдвэрлэлийн 70 гаруй хувийг хэрэглэдэг. Эдэлгээнд тэсвэртэй дугуйн хээ болон хажуугийн ханыг үйлдвэрлэхийн тулд SBR-ийг байгалийн каучук болон полибутадиентэй их хэмжээгээр холидог бөгөөд энэ нь элэгдэлд тэсвэртэй байдал, өнхрөлтийн эсэргүүцэл болон нойтон зам дээрх тоормослох барьцалдааны хамгийн оновчтой тэнцвэрийг бүрдүүлдэг. Дугуйнаас гадна SBR-ийг үйлдвэрлэлийн туузан дамжуурга, дамжуулагч бүс, механик хоолойн доторлогоо, гутлын ул, шалны дэвсгэр, болон резинен жийргэвч (гаскег) хийхэд өргөнөөр боловсруулан ашигладаг. Барилгын салбарт SBR латекс тархалтыг (дисперс) цементэн зуурмагт микро нүх сүвийг бөглөх, ус нэвтрүүлдэггүй чанарыг сайжруулах, уян хатан байдал болон барьцалдаж наалдах бат бэхийг нэмэгдүүлэхийн тулд хольдог. [[Ангилал:Нийлэг материал]] je5wprlhnt0qoe3u2ou8lncl3famnh1 0 147651 864182 2026-07-31T07:27:58Z Saikhanmaa 106101 Хуудас үүсгэв: "Олон улсад FVMQ (фторвинилметил силикон) гэж тэмдэглэгддэг фторсиликон резин нь силоксон (цахиур-хүчилтөрөгч) полимер үндсэн хэлхээндээ трифторпропилийн хажуугийн бүлгүүдийг агуулсан тусгай зориулалтын эластомер юм. Ердийн силикон резиний органик бус с..." 864182 wikitext text/x-wiki Олон улсад FVMQ (фторвинилметил силикон) гэж тэмдэглэгддэг фторсиликон резин нь силоксон (цахиур-хүчилтөрөгч) полимер үндсэн хэлхээндээ трифторпропилийн хажуугийн бүлгүүдийг агуулсан тусгай зориулалтын эластомер юм. Ердийн силикон резиний органик бус силоксон бүтцийг фторт нүүрстөрөгчид байдаг химийн фторжуулалттай хослуулснаар фторсиликон нь халуунд тэсвэртэй силиконууд болон түлшинд тэсвэртэй фторэластомеруудын хоорондох техникийн үзүүлэлтийн зааг ялгааг арилгаж өгдөг. Фторсиликон нь силиконы онцлог шинж болох ажлын маш өргөн температурын хүрээг хадгалдаг бөгөөд -60 °C хүртэлх хэт хүйтэн (криоген) температурт уян хатан чанараа алдахгүй, 200 °C хүртэлх температурт дулааны тогтвортой байдлаа хадгалдаг. Түүний туйлт трифторпропилийн хажуугийн бүлгүүд нь туйлгүй уусгагчид, ароматик нүүрстөрөгчид, реактив түлш, автомашины бензин, нийлэг тосолгооны материал болон эрдэс тосонд онцгой өндөр тэсвэртэй чанарыг олгодог. Мөн фторсиликон нь озон, хэт ягаан туяа, цаг уурын хүнд нөхцөл болон механик ачааллын дор шахагдаж хэлбэрээ алдахад өндөр тэсвэртэй байдаг. Хэт хүйтэн өвөл болон халуун нүүрстөрөгчийн шингэнүүдэд нэгэн зэрэг тэсвэртэй байх өвөрмөц чадвартай тул фторсиликон резинийг сансар огторгуй болон автомашины түлшний системд маш өргөнөөр ашигладаг. Үүнийг цэргийн болон иргэний агаарын хөлгүүдэд хөдөлгөөнгүй чигжээс, O-цагираг (O-rings), диафрагман хавхлаг, түлшний савны жийргэвч, болон турбо чарганы хоолой хийхэд боловсруулан ашигладаг. Автомашины инженерчлэлд FVMQ эд ангиудыг хорт утаа хянах систем, түлшний шугамын чигжээс болон картерийн агааржуулалтын хавхлагт суурилуулдаг бөгөөд эдгээр газарт энгийн силикон резин нь түлшний уур ба тосон манангийн нөлөөгөөр хөөж, чанараа алддаг (мууддаг) байна. Үүнээс гадна фторсиликоны нэгдлүүдийг арктикийн эсвэл говь цөлийн байлдааны бүсэд ажилладаг батлан хамгаалах төхөөрөмжүүдийн цахилгаан холбогчийн жийргэвч болон орчны хамгаалалтын чигжээс болгон ашигладаг. [[Ангилал:Нийтлэг материал]] 5iki4mtmuyb5r0ssuwboeutd2hmo3oh 864218 864182 2026-07-31T11:41:07Z Asaaa18 98448 864218 wikitext text/x-wiki Олон улсад FVMQ (фторвинилметил силикон) гэж тэмдэглэгддэг фторсиликон резин нь силоксон (цахиур-хүчилтөрөгч) полимер үндсэн хэлхээндээ трифторпропилийн хажуугийн бүлгүүдийг агуулсан тусгай зориулалтын эластомер юм. Ердийн силикон резиний органик бус силоксон бүтцийг фторт нүүрстөрөгчид байдаг химийн фторжуулалттай хослуулснаар фторсиликон нь халуунд тэсвэртэй силиконууд болон түлшинд тэсвэртэй фторэластомеруудын хоорондох техникийн үзүүлэлтийн зааг ялгааг арилгаж өгдөг. Фторсиликон нь силиконы онцлог шинж болох ажлын маш өргөн температурын хүрээг хадгалдаг бөгөөд -60 °C хүртэлх хэт хүйтэн (криоген) температурт уян хатан чанараа алдахгүй, 200 °C хүртэлх температурт дулааны тогтвортой байдлаа хадгалдаг. Түүний туйлт трифторпропилийн хажуугийн бүлгүүд нь туйлгүй уусгагчид, ароматик нүүрстөрөгчид, реактив түлш, автомашины бензин, нийлэг тосолгооны материал болон эрдэс тосонд онцгой өндөр тэсвэртэй чанарыг олгодог. Мөн фторсиликон нь озон, хэт ягаан туяа, цаг уурын хүнд нөхцөл болон механик ачааллын дор шахагдаж хэлбэрээ алдахад өндөр тэсвэртэй байдаг. Хэт хүйтэн өвөл болон халуун нүүрстөрөгчийн шингэнүүдэд нэгэн зэрэг тэсвэртэй байх өвөрмөц чадвартай тул фторсиликон резинийг сансар огторгуй болон автомашины түлшний системд маш өргөнөөр ашигладаг. Үүнийг цэргийн болон иргэний агаарын хөлгүүдэд хөдөлгөөнгүй чигжээс, O-цагираг (O-rings), диафрагман хавхлаг, түлшний савны жийргэвч, болон турбо чарганы хоолой хийхэд боловсруулан ашигладаг. Автомашины инженерчлэлд FVMQ эд ангиудыг хорт утаа хянах систем, түлшний шугамын чигжээс болон картерийн агааржуулалтын хавхлагт суурилуулдаг бөгөөд эдгээр газарт энгийн силикон резин нь түлшний уур ба тосон манангийн нөлөөгөөр хөөж, чанараа алддаг (мууддаг) байна. Үүнээс гадна фторсиликоны нэгдлүүдийг арктикийн эсвэл говь цөлийн байлдааны бүсэд ажилладаг батлан хамгаалах төхөөрөмжүүдийн цахилгаан холбогчийн жийргэвч болон орчны хамгаалалтын чигжээс болгон ашигладаг. [[Ангилал:Нийлэг материал]] crosyrbix28o566us08bksmueeqcbnj 0 147652 864183 2026-07-31T07:47:55Z Saikhanmaa 106101 Хуудас үүсгэв: "Полифенилсульфон (PPSU) нь сульфоны бүлгүүдээр холбогдсон ароматик цагиргуудаас бүрдэх өндөр үзүүлэлттэй полимер юм. Энэ нь дулаан ба химийн бодист өндөр тэсвэртэй байдлыг санал болгодог аморф хэлбэрийн инженерчлэлийн термопластик бөгөөд энэ нь түүнийг..." 864183 wikitext text/x-wiki Полифенилсульфон (PPSU) нь сульфоны бүлгүүдээр холбогдсон ароматик цагиргуудаас бүрдэх өндөр үзүүлэлттэй полимер юм. Энэ нь дулаан ба химийн бодист өндөр тэсвэртэй байдлыг санал болгодог аморф хэлбэрийн инженерчлэлийн термопластик бөгөөд энэ нь түүнийг автомашин, сансар огторгуй, сантехникийн шугам болон эмнэлгийн төхөөрөмжүүдийн өндөр шаардлагатай хэрэглээнд нэн тохиромжтой болгодог. Стандарт полисульфонуудтай харьцуулахад PPSU-ийн молекулын хэлхээ нь изопропилиден бүлгийн оронд их хэмжээний бифенилийн нэгжүүдийг агуулдаг тул халуунд тэсвэртэй чанар болон цохилтын бат бэхийг өндөр түвшинд олгодог. Гэсэн хэдий ч молекулын бүтцэд агуулагдах эфирийн холбоосууд нь -240 °C хүртэлх бага температурт ч хангалттай уян хатан чанарыг хадгалж, хатуу чанараа үлдээх боломжийг олгодог. Молекулын хэлхээний хөшүүн чанараас болоод PPSU нь хайлшийн зуурамтгай чанар өндөртэй, хайлшийн урсгал багатай байдаг тул доод зэрэглэлийн полимерүүдтэй харьцуулахад боловсруулахад илүү төвөгтэй байдаг. Полифенилсульфон нь аморф шинж чанартай тул тодорхой бөгөөд тодорхой хайлах цэггүй бөгөөд 55 МПа хүртэлх суналтын бат бэхийг үзүүлдэг. Арилжааны зэрэглэлийн PPSU-ийг Radel гэх мэт худалдааны нэршилтэйгээр зардаг бөгөөд дулааны ачааллын дор бүтцийн тогтвортой байдлаа сайн хадгалдаг тул туршилтын загвар хурдан гаргах (rapid prototyping) болон шууд дижитал үйлдвэрлэлд өргөн ашигладаг. Мөн PPSU нь хагарахгүйгээр болон тунгалаг чанараа алдахгүйгээр уурын дахин давтагдах ариутгалыг тэсвэрлэдэг тул хүүхдийн хооллох шил ба эмнэлгийн багаж хэрэгсэлд өргөнөөр ашиглагддаг. p06r3ldbwn9qgxdrgxsah6j7qy9019z 864219 864183 2026-07-31T11:41:39Z Asaaa18 98448 864219 wikitext text/x-wiki Полифенилсульфон (PPSU) нь сульфоны бүлгүүдээр холбогдсон ароматик цагиргуудаас бүрдэх өндөр үзүүлэлттэй полимер юм. Энэ нь дулаан ба химийн бодист өндөр тэсвэртэй байдлыг санал болгодог аморф хэлбэрийн инженерчлэлийн термопластик бөгөөд энэ нь түүнийг автомашин, сансар огторгуй, сантехникийн шугам болон эмнэлгийн төхөөрөмжүүдийн өндөр шаардлагатай хэрэглээнд нэн тохиромжтой болгодог. Стандарт полисульфонуудтай харьцуулахад PPSU-ийн молекулын хэлхээ нь изопропилиден бүлгийн оронд их хэмжээний бифенилийн нэгжүүдийг агуулдаг тул халуунд тэсвэртэй чанар болон цохилтын бат бэхийг өндөр түвшинд олгодог. Гэсэн хэдий ч молекулын бүтцэд агуулагдах эфирийн холбоосууд нь -240 °C хүртэлх бага температурт ч хангалттай уян хатан чанарыг хадгалж, хатуу чанараа үлдээх боломжийг олгодог. Молекулын хэлхээний хөшүүн чанараас болоод PPSU нь хайлшийн зуурамтгай чанар өндөртэй, хайлшийн урсгал багатай байдаг тул доод зэрэглэлийн полимерүүдтэй харьцуулахад боловсруулахад илүү төвөгтэй байдаг. Полифенилсульфон нь аморф шинж чанартай тул тодорхой бөгөөд тодорхой хайлах цэггүй бөгөөд 55 МПа хүртэлх суналтын бат бэхийг үзүүлдэг. Арилжааны зэрэглэлийн PPSU-ийг Radel гэх мэт худалдааны нэршилтэйгээр зардаг бөгөөд дулааны ачааллын дор бүтцийн тогтвортой байдлаа сайн хадгалдаг тул туршилтын загвар хурдан гаргах (rapid prototyping) болон шууд дижитал үйлдвэрлэлд өргөн ашигладаг. Мөн PPSU нь хагарахгүйгээр болон тунгалаг чанараа алдахгүйгээр уурын дахин давтагдах ариутгалыг тэсвэрлэдэг тул хүүхдийн хооллох шил ба эмнэлгийн багаж хэрэгсэлд өргөнөөр ашиглагддаг. [[Ангилал:Нийлэг материал]] cg1q0ufsfiuewshmwao5qq549m9ndmk 0 147653 864184 2026-07-31T07:52:28Z Saikhanmaa 106101 Хуудас үүсгэв: "Сценари төлөвлөлт (scenario planning), сценари сэтгэлгээ (scenario thinking), сценари шинжилгээ (scenario analysis), сценари таамаглал (scenario prediction) болон сценари арга (scenario method) гэх эдгээр нэр томьёонууд нь бүгд зарим байгууллага, компаниудын уян хатан, алсын хараатай урт хугацааны..." 864184 wikitext text/x-wiki Сценари төлөвлөлт (scenario planning), сценари сэтгэлгээ (scenario thinking), сценари шинжилгээ (scenario analysis), сценари таамаглал (scenario prediction) болон сценари арга (scenario method) гэх эдгээр нэр томьёонууд нь бүгд зарим байгууллага, компаниудын уян хатан, алсын хараатай урт хугацааны төлөвлөгөө боловсруулахад ашигладаг стратеги төлөвлөлтийн аргыг тодорхойлдог. Энэхүү арга нь цэргийн тагнуулын албанд ашиглагддаг уламжлалт аргуудыг сайжруулан, өргөн хүрээнд дасан зохицуулсан хэлбэр юм. Уг аргыг ашиглах хамгийн түгээмэл хэлбэрт шинжээчид шийдвэр гаргагчдад зориулан симуляци (загварчлал)-ийн тоглоомуудыг боловсруулдаг. Сценари арга нь хүн ам зүй, газар зүй, ашигт малтмалын нөөц гэх мэт тодорхой баримтуудыг цэрэг, улс төр, үйлдвэрлэлийн мэдээлэлтэй хослуулдаг. Мөн байгууллагын бизнесийн орчны нийгэм, технологи, эдийн засаг, байгаль орчин, улс төрийн талуудыг авч үздэг PEST шинжилгээ болон түүний бусад хувилбаруудаар тодорхойлогдсон чиглүүлэгч гол хүчин зүйлсийг нэгтгэн судалдаг. Бизнесийн салбар дахь хэрэглээнд өрсөлдөгчдийн төлөв байдал, үйл хөдлөлийг ойлгох тал дээр анхаарахаа илүүтэй багасгаж, байгаль орчин болон гадаад орчны өөрчлөлтүүдэд илүү анхаарал хандуулах болсон. Тухайлбал, Royal Dutch Shell компанид сценари төлөвлөлтийг тодорхой стратеги боловсруулахаасаа өмнө дэлхий ертөнцийн гадаад (экзоген) хүчин зүйлсийн талаарх сэтгэлгээ, хандлагыг өөрчлөх үйл явц гэж тодорхойлсон байдаг. 4gafj1rbz06pft2u1vp32ls1d75q5ux 0 147654 864186 2026-07-31T07:55:36Z Saikhanmaa 106101 Хуудас үүсгэв: "Үзэл баримтлалын систем гэдэг нь төрөл бүрийн абстракт (материаллаг бус, абстракт) ойлголтуудаас бүрдсэн систем юм. Энэхүү абстракт ойлголтуудад "тооноос эхлээд сэтгэл хөдлөл, нийгмийн үүрэг ролоос эхлээд сэтгэцийн төлөв байдал" хүртэлх бүх зүйл багтаж..." 864186 wikitext text/x-wiki Үзэл баримтлалын систем гэдэг нь төрөл бүрийн абстракт (материаллаг бус, абстракт) ойлголтуудаас бүрдсэн систем юм. Энэхүү абстракт ойлголтуудад "тооноос эхлээд сэтгэл хөдлөл, нийгмийн үүрэг ролоос эхлээд сэтгэцийн төлөв байдал" хүртэлх бүх зүйл багтаж болно. Эдгээр абстракт ойлголтууд нь өөрсдөө олон төрлийн системд үндэслэгдэн тогтдог. Сэтгэл судлалд үзэл баримтлалын систем гэдэг нь хувь хүний дэлхий ертөнцийг үзэх сэтгэц/оюун бодлын загвар (mental model) байдаг бол танин мэдэхүйн шинжлэх ухаанд энэхүү загвар нь шинжлэх ухааны салбарт аажмаар түгэн дэлгэрдэг. Харин нийгмийн түвшинд уг загвар нь тодорхой нэг институт (тогтолцоо, байгууллага) болж төлөвшиж болно. Хүн төрөлхтний хувьд үзэл баримтлалын системийг дэлхий ертөнцийг тайлбарлах нэг төрлийн метафор (зүйрлэл) гэж ойлгож болно. Итгэл үнэмшлийн систем нь итгэл үнэмшлүүдээс бүрддэг. Жонатан Гловер (Мэдоузын 2008 оны судалгааг эш татан) хүмүүсийн нэгэнт хүлээн зөвшөөрсөн итгэл үнэмшлийн зарчмуудыг (tenets) буцаан өөрчлөх эсвэл нэг нэгээр нь няцааж үгүйсгэх нь гайхалтай хэцүү байдаг гэдгийг тэмдэглэжээ. Томас Нагел 1974 онд гаргасан "Үхэр чагваахай байх ямар байдаг вэ?" (What is it like to be a bat?) бүтээлдээ хүн биш амьтдын талаарх бодол санааны туршилтыг тодорхойлсон байдаг. Дэвид Премак болон Энн Жеймс Премак (1983) нар зарим төрлийн хүн биш амьтад (жишээ нь, хүн дүрст мич) хүний бус хэлийг ойлгох чадвартай гэж баталсан. 08xi8du0dm5w9x6wgb3ad5shihtgnb3 0 147655 864190 2026-07-31T08:42:26Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Бүгд Найрамдах Хятад Ард ​​Улс бол олон тооны музейтэй улс юм. 2019 оны эцсийн байдлаар тус улсад 5535 бүртгэлтэй музей байсан. Эдгээрээс Шаньдун, Жэжян, Хэнань, Шаньси гэсэн дөрвөн муж тус бүр 300 гаруй аймгийн музейтэй бөгөөд өөр 11 муж нийт 200 гаруй музейтэй. 5..." 864190 wikitext text/x-wiki Бүгд Найрамдах Хятад Ард ​​Улс бол олон тооны музейтэй улс юм. 2019 оны эцсийн байдлаар тус улсад 5535 бүртгэлтэй музей байсан. Эдгээрээс Шаньдун, Жэжян, Хэнань, Шаньси гэсэн дөрвөн муж тус бүр 300 гаруй аймгийн музейтэй бөгөөд өөр 11 муж нийт 200 гаруй музейтэй. 5535 музейн 3825 нь төрийн өмчит, 1710 нь төрийн бус өмчит бөгөөд тэдгээрийн 4929 нь үнэ төлбөргүй нэвтрэх боломжтой.<ref>{{Citation |title=中华人民共和国博物馆列表 |date=2024-12-29 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E4%B8%AD%E5%8D%8E%E4%BA%BA%E6%B0%91%E5%85%B1%E5%92%8C%E5%9B%BD%E5%8D%9A%E7%89%A9%E9%A6%86%E5%88%97%E8%A1%A8&oldid=85477952 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-31 |language=zh}}</ref> ks952x7kwiqadkmuhpi2wpaivczidjm 0 147656 864192 2026-07-31T08:49:58Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "АНУ нь арьсны өнгө, угсаатны хувьд олон янз байдаг [1]. Цагаан арьстнууд, Америкийн индианчууд, Аляскчууд, Ази Америкчууд, Африк гаралтай Америкчууд, Хавай болон Номхон далайн арлын уугуул иргэд гэсэн зургаан том уралдааныг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрдөг. З..." 864192 wikitext text/x-wiki АНУ нь арьсны өнгө, угсаатны хувьд олон янз байдаг [1]. Цагаан арьстнууд, Америкийн индианчууд, Аляскчууд, Ази Америкчууд, Африк гаралтай Америкчууд, Хавай болон Номхон далайн арлын уугуул иргэд гэсэн зургаан том уралдааныг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрдөг. Заримдаа "бусад арьстан" гэдэг нь хоёр ба түүнээс дээш үндэстний харьяалагддаг хүмүүсийг хэлдэг боловч энэ нь албан ёсны мэдэгдэл биш юм [2][3][4]. АНУ-ын Тооллогын товчоо заримдаа энэ уралдааныг тодорхойлохын тулд "Испани эсвэл Латин" хэлийг ашигладаг. Үнэндээ "Латин Америкчууд" бол АНУ-ын хамгийн том цөөнх юм.<ref>{{Citation |title=美国种族及民族 |date=2026-06-02 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%BE%8E%E5%9B%BD%E7%A7%8D%E6%97%8F%E5%8F%8A%E6%B0%91%E6%97%8F&oldid=92928683 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-31 |language=zh}}</ref> bjpag1fak4e89nzbvplnaymwlgwgko1 0 147657 864193 2026-07-31T08:52:31Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Өмнөд Солонгосын чэболууд нь гэр бүлийн бизнесээс томоохон корпорациуд болон олон улсын компаниуд болж хөгждөг том, олон талт конгломератууд юм. Эдгээр бүлгүүдийн дотор хамгийн их эрх мэдэлтэй ганц удирдагч нь байгууллагын өсөлтийг бүхэлд нь хянадаг. Г..." 864193 wikitext text/x-wiki Өмнөд Солонгосын чэболууд нь гэр бүлийн бизнесээс томоохон корпорациуд болон олон улсын компаниуд болж хөгждөг том, олон талт конгломератууд юм. Эдгээр бүлгүүдийн дотор хамгийн их эрх мэдэлтэй ганц удирдагч нь байгууллагын өсөлтийг бүхэлд нь хянадаг. Гэр бүлийн хяналт болон олон талт үйл ажиллагаа нь чэболуудын хамгийн тод хоёр шинж чанар юм. Үүнээс гадна Өмнөд Солонгосын чэболууд нь том хэмжээ, асар их эдийн засгийн хүч чадал, гадны санхүүжилтээс хамааралтай, эцэг эхийн менежментийн философи, засгийн газартай нягт холбоотой байдгаараа онцлог юм.<ref>{{Citation |title=韩国财阀 |date=2026-05-27 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E9%9F%A9%E5%9B%BD%E8%B4%A2%E9%98%80&oldid=92815696 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-31 |language=zh}}</ref> qn43hxr60orj45tkonish1mc0inl8z0 0 147658 864194 2026-07-31T08:54:52Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Samsung Group нь Өмнөд Солонгосын Сөүл хотод төвтэй олон улсын конгломерат бөгөөд электроник, санхүү, даатгал, биофармацевтик, барилга, химийн бодис, эрүүл мэндийн үйлчилгээ зэрэг өргөн хүрээний салбаруудыг хамарсан үйл ажиллагаа явуулдаг. Түүний охин компан..." 864194 wikitext text/x-wiki Samsung Group нь Өмнөд Солонгосын Сөүл хотод төвтэй олон улсын конгломерат бөгөөд электроник, санхүү, даатгал, биофармацевтик, барилга, химийн бодис, эрүүл мэндийн үйлчилгээ зэрэг өргөн хүрээний салбаруудыг хамарсан үйл ажиллагаа явуулдаг. Түүний охин компаниудад Samsung Electronics, Samsung Display, Samsung Electro-Mechanics, Samsung C&T, Samsung Heavy Industries, Samsung Life Insurance зэрэг компаниуд багтдаг. Эдгээр охин компаниудын дор хаяж гурвыг нь Fortune сэтгүүлийн Global 500 жагсаалтад оруулсан байдаг. 2014 онд тус бүлэг 85 охин компани (охин компаниудын охин компаниудыг оруулаагүй) болон бусад хэд хэдэн хуулийн этгээдтэй байсан бөгөөд нийт 489,000 ажилтантай, нийт хөрөнгө нь 929.5 тэрбум ам.доллар, орлого нь 305 тэрбум ам.доллар байв. Samsung Group 1996 онд дэлхийн тав дахь том конгломерат болсон. Энэ нь бараг 70 улс орон, бүс нутагт 300 орчим хуулийн этгээд, оффистой олон тооны охин компаниуд болон бусад хуулийн этгээдүүдээс бүрддэг. 506,000 хүн ажилладаг, дор хаяж 62 охин компанитай бөгөөд нийт хөрөнгө нь 107 тэрбум ам.доллар юм. Ажилтны жилийн дундаж цалин 71.3 сая вон (67,000 ам.доллар) байна. 2003 онд Өмнөд Солонгосын нийт экспортын 31.2 тэрбум ам.долларын 18.1%-ийг Самсунг эзэлж байсан бол энэ тоо 2004 онд 59.2 тэрбум ам.доллар болж өсч, нийт экспортын 20.7%-ийг эзэлж байв. 2003 онд Самсунг Өмнөд Солонгосын засгийн газрын татварын орлогын 6.3%-ийг бүрдүүлжээ.<ref>{{Citation |title=三星集团 |date=2026-07-13 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E4%B8%89%E6%98%9F%E9%9B%86%E5%9B%A2&oldid=93445845 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-31 |language=zh}}</ref> s3h36thfpdi8dkx0klqgp0a1rlzpzw5 0 147659 864197 2026-07-31T09:07:09Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Монгол угсаатны бүлэг нь БНХАУ-д албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн 55 үндэстний цөөнхийн нэг бөгөөд одоогийн БНХАУ-ын нутаг дэвсгэрт оршин суудаг хүмүүсийг хэлнэ. Ойролцоогоор 6 сая хүн амтай тэд голчлон Өвөр Монголын өөртөө засах орон, Зүүн хойд Хятад, Ши..." 864197 wikitext text/x-wiki Монгол угсаатны бүлэг нь БНХАУ-д албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн 55 үндэстний цөөнхийн нэг бөгөөд одоогийн БНХАУ-ын нутаг дэвсгэрт оршин суудаг хүмүүсийг хэлнэ. Ойролцоогоор 6 сая хүн амтай тэд голчлон Өвөр Монголын өөртөө засах орон, Зүүн хойд Хятад, Шинжаан Уйгурын өөртөө засах оронд амьдардаг.<ref>{{Citation |title=中国蒙古族 |date=2026-05-30 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E4%B8%AD%E5%9B%BD%E8%92%99%E5%8F%A4%E6%97%8F&oldid=92851145 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-31 |language=zh}}</ref> btsnvud0ilj76dg0pfce65175r8va5q 0 147660 864199 2026-07-31T09:15:34Z Сарнай258 106342 Хуудас үүсгэв: "Жусон гүрэн (Солонгосоор: 조선왕조) буюу Их Жусон гүрэн буюу Япон, Хятадад И гүрэн гэгддэг нь Солонгосын хойгийн түүхэн дэх сүүлчийн гүрэн байв. Хааны гэр бүл нь Чонжу И овгоос гаралтай бөгөөд уг гүрэн 505 жил оршин тогтнож, 26 хаантай байв [Тэмдэглэл 2]. Түүний н..." 864199 wikitext text/x-wiki Жусон гүрэн (Солонгосоор: 조선왕조) буюу Их Жусон гүрэн буюу Япон, Хятадад И гүрэн гэгддэг нь Солонгосын хойгийн түүхэн дэх сүүлчийн гүрэн байв. Хааны гэр бүл нь Чонжу И овгоос гаралтай бөгөөд уг гүрэн 505 жил оршин тогтнож, 26 хаантай байв [Тэмдэглэл 2]. Түүний нутаг дэвсгэр нь Солонгосын хойгийг бүхэлд нь хамарч байв.<ref>{{Citation |title=朝鲜王朝 |date=2026-07-27 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E6%9C%9D%E9%B2%9C%E7%8E%8B%E6%9C%9D&oldid=93664007 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-31 |language=zh}}</ref> 1388 онд Горёогийн У хаанаас Ляодон руу довтлохыг тушаасан Баруун армийн ерөнхий командлагч И Сонг-гё төрийн эргэлт хийж, Вихва арал руу буцаж ирээд У хааныг огцруулж, хүү Чан хааныг хаан болгон өргөмжилж, Горёо гүрний цэрэг, улс төрийн эрх мэдлийг хянаж байв. 1392 онд И Сонг-гё Гунян хааныг огцруулж, Сонгён дахь Сучан ордонд (хожим нь одоогийн Кэсон хот болох Гаэгёнг нэртэй болсон) өөрийгөө хаан гэж зарлаж, улсынхаа нэрийг "Жозон" болгон өөрчилжээ. 1395 онд тэрээр нийслэлээ Ханьян (одоогийн Сөүл) руу нүүлгэж, Хансон гэж нэрлэжээ. 1398 онд анхны Ханхүүгийн бослогын дараа нийслэлийг дахин Гаэгён руу нүүлгэсэн; 1400 онд хоёр дахь Ханхүүгийн бослогын дараа нийслэлийг эцэст нь Сөүлд байгуулжээ.<ref>{{Citation |title=朝鲜王朝 |date=2026-07-27 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E6%9C%9D%E9%B2%9C%E7%8E%8B%E6%9C%9D&oldid=93664007 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-31 |language=zh}}</ref> 7uyaioo11ixs8d5x6tu06lia2sl7hcq 0 147661 864200 2026-07-31T09:24:51Z Сарнай258 106342 Хуудас үүсгэв: "Ордос музей нь Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Ордос хотын Кангбаши Шинэ Дүүргийн Өмнөд Вэньхуа Баруун Замын 5 тоотод байрладаг бөгөөд Ордос хотын харьяа цогц музей юм.<ref>{{Citation |title=鄂尔多斯博物馆 |date=2026-04-02 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E9%84%82%E5%B0%94%E5%A4%9A%E6%96%AF%E5%8D%9A%E7..." 864200 wikitext text/x-wiki Ордос музей нь Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Ордос хотын Кангбаши Шинэ Дүүргийн Өмнөд Вэньхуа Баруун Замын 5 тоотод байрладаг бөгөөд Ордос хотын харьяа цогц музей юм.<ref>{{Citation |title=鄂尔多斯博物馆 |date=2026-04-02 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E9%84%82%E5%B0%94%E5%A4%9A%E6%96%AF%E5%8D%9A%E7%89%A9%E9%A6%86&oldid=92142095 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-31 |language=zh}}</ref> ln8oru6uba7d4g1rrz8uzsghoamfwxd 0 147662 864201 2026-07-31T09:27:42Z Сарнай258 106342 Хуудас үүсгэв: "Термопилийн тулаан бол Грек-Персийн дайны үеэр Грекийн Термопилийн тулалдаан байв. Спартагийн хаан I Леонидас 298 шилдэг Спарта дайчин болон Грекийн хот-улсуудын эвслийг удирдан Термопилийн ойролцоо Персийн эзэнт гүрнийг эсэргүүцэв. Тэд Персийн довтолг..." 864201 wikitext text/x-wiki Термопилийн тулаан бол Грек-Персийн дайны үеэр Грекийн Термопилийн тулалдаан байв. Спартагийн хаан I Леонидас 298 шилдэг Спарта дайчин болон Грекийн хот-улсуудын эвслийг удирдан Термопилийн ойролцоо Персийн эзэнт гүрнийг эсэргүүцэв. Тэд Персийн довтолгоог амжилттай хойшлуулж, Афин болон бусад хот-улсуудад тулалдаанд бэлтгэхэд үнэтэй цаг хугацаа өгч, улмаар Грекийн эцсийн ялалтад чухал хувь нэмэр оруулсан юм. Гэсэн хэдий ч тоогоор цөөн байсан 298 Спарта дайчин болон ар талынхан бүгд тулалдаанд алагджээ; хэн ч олзлогдоогүй эсвэл бууж өгөөгүй. Леонидасын толгойг тасджээ.<ref>{{Citation |title=温泉关战役 |date=2026-04-06 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E6%B8%A9%E6%B3%89%E5%85%B3%E6%88%98%E5%BD%B9&oldid=92182944 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-31 |language=zh}}</ref> 90nv4suuu9r80cnu31r3ct6zzm2kese 0 147663 864202 2026-07-31T09:30:36Z Сарнай258 106342 Хуудас үүсгэв: "Ляошэний аян дайн буюу Ляошэний аян дайн нь баруун Ляонин муж (Жинжоугийн төвд) болон Шэньян, Чанчунь зэрэг газруудад болсон. Энэ нь орчин үеийн түүхэн дэх Хятадын хоёрдугаар иргэний дайны "Гурван агуу аян дайн"-ы нэг бөгөөд 1948 оны 9-р сарын 12-ноос 11-р сарын 2..." 864202 wikitext text/x-wiki Ляошэний аян дайн буюу Ляошэний аян дайн нь баруун Ляонин муж (Жинжоугийн төвд) болон Шэньян, Чанчунь зэрэг газруудад болсон. Энэ нь орчин үеийн түүхэн дэх Хятадын хоёрдугаар иргэний дайны "Гурван агуу аян дайн"-ы нэг бөгөөд 1948 оны 9-р сарын 12-ноос 11-р сарын 2 хүртэл 52 хоног үргэлжилсэн.<ref>{{Citation |title=辽沈战役 |date=2026-05-19 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E8%BE%BD%E6%B2%88%E6%88%98%E5%BD%B9&oldid=92719481 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-31 |language=zh}}</ref> qn1liheegt5232ix2zb3g0v05854zzm 0 147664 864203 2026-07-31T09:33:06Z Сарнай258 106342 Хуудас үүсгэв: "Солонгосын Ардын Арми (БАА) нь Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгосын үндэсний зэвсэгт хүчин бөгөөд улс төр, цэргийн тушаалын ердийн нэгдсэн командлалын бүтцийг ашигладаг. Цэргийн командлалыг Солонгосын Хөдөлмөрийн Намын Төв Цэргийн Хороо хянадаг бөгөөд..." 864203 wikitext text/x-wiki Солонгосын Ардын Арми (БАА) нь Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгосын үндэсний зэвсэгт хүчин бөгөөд улс төр, цэргийн тушаалын ердийн нэгдсэн командлалын бүтцийг ашигладаг. Цэргийн командлалыг Солонгосын Хөдөлмөрийн Намын Төв Цэргийн Хороо хянадаг бөгөөд Төв Цэргийн Хорооны дарга нь Зэвсэгт хүчний Дээд командлагчаар ажилладаг. Одоогийн Дээд командлагч нь маршал Ким Жон Ун юм. БАА нь Арми, Тэнгисийн цэргийн хүчин, Агаарын цэргийн хүчин, Стратегийн хүчин, Тусгай ажиллагааны хүчин гэсэн таван салбараас бүрдэнэ. Эдгээр хүчин нь Төв Цэргийн Хорооны удирддаг Үндэсний Батлан ​​​​хамгаалах яамны (Үндэсний Батлан ​​​​хамгаалах яамтай дүйцэхүйц) харьяанд байдаг. Үндэсний Батлан ​​​​хамгаалах яамны харьяанд байнгын удирдах байгууллагууд болох Ерөнхий штаб, Улс төрийн ерөнхий товчоо байдаг. БАА нь 2024 онд цэргийн хүчээрээ дэлхийд 36-р байранд орсон.<ref>{{Citation |title=朝鲜人民军 |date=2026-05-28 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E6%9C%9D%E9%B2%9C%E4%BA%BA%E6%B0%91%E5%86%9B&oldid=92831130 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-31 |language=zh}}</ref> kcpc6l5n8o0781r34i97lrubhdvhknz