Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 4349 864295 863872 2026-08-01T07:56:22Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 864295 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]] {{Хадмал |монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]] |кирилл_буриад = |кирилл_монгол =нүүрс |кирилл_халимаг =нүүрсн }} [[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] '''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн "" шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана. Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО₂ нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна<ref>{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text="Human Impacts on Climate"|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008</ref>. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО₂ ялгардаг байна<ref> The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide: * Nat gas: 5,840.07 * Petroleum: 10,995.47 * Coal: 11,357.19 For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]</ref>. Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна. == Нэршил == [[Англи хэл]]ний ''"Coal"'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''<ref>''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition</ref>) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] ("carbon") гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг "Модны нүүрс" ("Charcoal") гэж нэрлэнэ. == Нүүрсний төрөлүүд == * [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. * [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. * [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ. == Нүүрсний хэрэглээ == === Түлшинд хэрэглэх === Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна <ref>{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна. Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа <ref>{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}</ref> ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна<ref>http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html</ref>. === Коксжуулах === [[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 ^oС дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна. === Хийжүүлэх === [[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна. Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм. === Шингэрүүлэх === Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н₂-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна. Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') "Бергиус" технологийг Германд боловсруулсан<ref>Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany </ref> ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи<ref>{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }}</ref>, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH₃, ба CO₂ гаргаж авна <ref>{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}</ref>. Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО₂-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна<ref>{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday= September 9 |accessyear= 2005 }}</ref>. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна. == Сөрөг нөлөө == === Нүүрсний уурхай, олборлолт === [[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]] [[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв. === Нүүрсийг шатаах === Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂), азотын исэлүүд (NO_x), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO₂) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO₃), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO₂), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна<ref>http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf</ref>. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна<ref>{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 |accessyear=2006}}</ref>. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг <ref>{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}</ref> . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий <ref>{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref>. Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно. == Энергийн хэмжээ == Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}</ref>, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна. Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна<ref>A similar result, using a lightbulb instead, see<br />{{cite web | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year? | work = Howstuffworks | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm | accessdate = 2006-08-25 }}</ref>. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм. == Нүүрстөрөгчийн хэмжээ == Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol<suр>-1</suр> = 1/24kmol, 1 mol N_A -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO₂) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO₂ болно. 1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO₂) үүсгэж байна<ref>[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO₂ Emissions Report<!-- Bot generated title -->]</ref>. == Нүүрсний гүний шаталт == Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна <ref>{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}</ref>. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO₂-ийн 2-3% юм. АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. Австралийн "Шатаж буй уул"-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна <ref>{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&ParkKey=N0503&Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. == Дэлхийн нүүрсний нөөц == [[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]] [[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10¹⁵ кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул <ref>Sustainable Energy" 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4</ref>, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл <ref>BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview</ref>, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)<ref>{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}</ref>''' |- | width="100pt"|'''Орон''' | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан) | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' | width="120pt"|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' | width="100pt"|'''Нийт''' |- |[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994 |- |[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010 |- |[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500 |- |[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396 |- |[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090 |- |[[Герман]] ||23000||||43000||66000 |- |[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520 |- |[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153 |- |[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000 |- |[[Польш]] ||20300||||1860||22160 |} == Нүүрс экспортлогч орнууд == {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''<ref>http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf </ref> |- | width="130pt"|'''Орон''' | width="100pt"|'''2003''' | width="100pt"|'''2004''' |- | [[Австрали]] | 238.1 | 247.6 |- | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | 43.0 | 48.0 |- | [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] | 78.7 | 74.9 |- | [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] | 41.0 | 55.7 |- | [[Польш]] | 16.4 | 16.3 |- | [[Канад]] | 27.7 | 28.8 |- | [[Хятад]] | 103.4 | 95.5 |- | [[Өмнөд Америк]] | 57.8 | 65.9 |- | [[Индонез]] | 107.8 | 131.4 |- | '''Нийт''' | '''713.9''' | '''764.0''' |} [[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]] == Бусад холбоотой сэдвүүд == * [[Шатах ашигт малтмал]] * [[Дэлхийн дулаарал]] * [[Газрын тос]] * [[Геологи]] * [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар * [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн * [http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] * [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи ** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] * [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах * [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас * [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ * [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]] [[Ангилал:Нүүрс| ]] [[Ангилал:Нүүрсний уурхай]] [[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]] etxot2rtwd4kpd5y0or0w9x4515hpb5 0 4391 864241 861186 2026-07-31T13:04:48Z PrinceRogersNilson 106431 /* */ 864241 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Зохиолч | нэр = Бямбын Ринчен | зураг = Бямбын Ринчен.jpg | хэмжээ = 200px | зургийн тайлбар = | жинхэнэ нэр = Ринчен | Дүү = Юмчинсүрэн | нууц нэр = | төрсөн огноо = {{birth date|1905|11|21|df=y}} | төрсөн газар = Одоогийн Сэлэнгэ аймгийн Алтанбулаг сумын нутаг Булсарай хэмээх газар | нас барсан огноо = {{death date and age|1977|3|4|1905|11|21|df=y}} | нас барсан газар = Улаанбаатар | мэргэжил = Mонголч эрдэмтэн, Xэл бичгийн ухааны доктор, Зохиолч, Орчуулагч | гарал үүсэл = Монгол | яс үндэс = Цонгоол | иргэний харъяалал = Монгол | боловсрол = Доктор | төрөл = хэл бичиг | субъект = | урсгал = | хамтрагч = | залгамжлагч = [[Ринчений Барсболд]] | шагналууд = Монгол улсын төрийн шагнал | гарын үсэг = | вэбсайт = }} [[Еншөөбү]] овогт '''Бямбын Ринчен''' (1905 оны 11-р сарын 21-нд өнөөгийн Сэлэнгэ аймгийн Алтанбулаг сумын "Булсарай" хэмээх газар төрсөн —1977 оны 3-р сарын 4-нд нас барсан) Монголын орчин үеийн утга зохиолыг үндэслэгчдийн нэг, [[XX зууны манлай]] [[монголч эрдэмтэн]] байв. [[Англи хэл|Англи]], [[Франц хэл|франц]], [[Герман хэл|герман]], [[Чех хэл|чех]], [[Польш хэл|польш]], эсперанто, [[орос хэл]]<nowiki/>ийг гаргууд эзэмшсэн бөгөөд [[эсперанто]] хэлний өөрөө сурах бичиг зохиосон эрдэмтэн мөн Монгол улсын хамгийн анхны Докторын зэрэг хамгаалсан хүн юм. Б.Ринчен нь тухайн үеийнхээ [[БНМАУ]] болон [[ЗХУ]]-ын төрийн тэргүүнүүдэд өөрийг нь гүтгэн доромжилсныг эсэргүүцэж, мөн нийгэмд байгаа гажуудлын талаар захидал бичин цаг үеэ шүүмжилж байв. Монголын шинжлэх ухааны зүтгэлтэн, зохиолч, орчуулагч, соён гэгээрүүлэгч. 1961 онд БНМАУ-ын ШУА-ийн жинхэнэ гишүүн, академичаар сонгогдсон. ==Намтар== Бямбын Ринчен нь [[1905]] оны 11-р сарын 21-д өнөөгийн Сэлэнгэ аймгийн Алтанбулаг сумын "Булсарай" хэмээх газар Б.Раднаажавын (1874—1921) ууган хүү болон мэндэлжээ. Бүтэн нэр нь Ринчендорж бөгөөд өвөг аавынхаа нэрээр "Бямба" хэмээн овоглох болжээ. Түүний эцэг [[Юншээбүү|Еншөөбү]] Будын Раднаажав нь нэртэй сэхээтэн, хэд хэдэн гадаад хэл мэддэг хүн байжээ. Эх нь Цогт тайжийн удмын Боржигон овогт Самдангийн Дулам гэж хүн байсан. 1914-1920 онд Оросын Алексеевский сургуульд сурсан. Хиагтад МАН-ын анхны хурал 1921 оны 3-р сарын 1-3-нд болоход Ринчен орчуулагчаар ажиллаж байжээ. 1923-1924 онд Бямбын Ринчин Верхнеудинск буюу өнөөгийн [[Улаан-Үд]] хотын багшийн техникумд сураад 1924 онд хэсэг монгол оюутнуудын хамт [[Ленинград]]<nowiki/>ад үргэлжлүүлэн суралцахаар явж Дорно хэлний ангид элсэн сурсан байна. Түүний багш нар нь оросын алдарт дорно судлаач [[Борис Яковлевич Владимирцов|Борис Владимирцов]], [[Фёдор Щербацкий|Фёдор Щербатский]], [[Сергей Ольденбург]], [[Лев Щерба]], [[Василий Бартольд]], [[Василий Алексеев]] нар байжээ. 1927 онд Сургуулиа төгсөөд Дорно судлалын диплом өвөртлөөд [[Улаанбаатар]]<nowiki/>т ирж Монголын Гэгээрүүлэх яамны харъяа, [[Судар бичгийн хүрээлэн]]<nowiki/>д ажиллаж байжээ. 1937 онд тухайн үеийн нийгмийг шүүмжилсэн хэргээр баригдан шоронд хоригдож байжээ. 1942 онд суллагдаж [[МАХН-ын Төв хороо]]<nowiki/>ны шийдвэрээр “[[Үнэн сонин|Үнэн]]” сонины газарт заагдан 1958 он хүртэл арван зургаан жил ажилласан байна. 1956 онд “Монгол хэлнүүдийн харьцуулсан түүхэн хэлний зүй” бүтээлээрээ хэл бичгийн ухааны доктор болсон. 1961 онд “Монгол бичгийн хэлний зүй” бүтээлээрээ Шинжлэх ухааны академич цол тус, тус хүртжээ. [[Монгол хэл|Монгол хэл бичиг]], ардын билиг, угсаатны зүйн судалгаа хийсэн, [[Монгол улсын Шинжлэх ухааны Академи|Шинжлэх ухааны академийн]] жинхэнэ гишүүн, хэл бичгийн ухааны доктор цолтой байв. [[1929]] онд байгуулсан Монголын зохиолчдын анхны дугуйлангийн гишүүн байсан бөгөөд [[орос хэл|орос]], [[чех хэл|чех]], [[польш хэл|польш]], [[франц хэл|франц]], [[англи хэл|англи]], [[эсперанто]], [[герман хэл|герман хэлтэй]] агуу их эрдэмтэн хүн байв. 1956 онд “Монгол хэлнүүдийн харьцуулсан түүхэн хэлний зүй” бүтээлээрээ БНУАУ-д хэл бичгийн ухааны докторын зэрэг хамгаалжээ. Тэрбээр [[Улс төрийн хэлмэгдүүлэлт|улс төрийн хэлмэгдүүлэлтэд]] өртөж, 10 жилийн ял авсан боловч [[орос хэл|орос хэлийг]] ялгуун эзэмшсэнийхээ хүчинд шоронгоос гарч байсан түүхтэй ч, үндэсний үзэлтэн энэ хүн амьдралынхаа турш [[Социализм|социалист]] нийгмийн дарамтан дор байсан билээ. Тэрчлэн зохиолч Д. Сэнгээ түүнд зориулж “Далан настанд ч даруулга хэрэгтэй” гэдэг дайрал шүлэг бичиж Бямбын Ринчений ардын уламжлалт соёл, утга зохиолыг бахархан хүндлэх үзлийг нь феодализмын соёлыг бахархагч, үндсэрхэг идеалист үзэлтэн хэмээн гүтгэн зохион байгуулалттайгаар дарамталж байжээ. Бямбын Ринчен нь [[Цогт тайж (кино)|Цогт тайж]] киногоороо [[1945]] онд [[Төрийн шагнал|Маршал Чойбалсангийн нэрэмжит Төрийн шагналыг]] анх хүртэгчдийн нэг болсон.<ref>[http://maral-books.net/wp-content/uploads/2017/11/Re110Su2015-1.pdf Проф. Б. Сумъяабаатар: "АКАДЕМИЧ РИНЧЕН БОЛ ХҮНИЙ ТӨЛӨӨ ТӨРСӨН ХҮН", Академич Б.Ринчений 110 жилийн ойгоор зохиогдсон oлон улсын хуралд тавьсан илтгэл, 2015-12-05]</ref> [[Yүрийн туяа]] гурамсан роман, [[Заан залуудай]] балар эртний сэдэвт роман, [[Бэр цэцэг]], Гүнж, Сандоо амбан, Их нүүдэл, Нууцыг задруулсан захиа, [[Шүхэрч Буниа]], [[Ану Хатан]] зэрэг олон сонирхолтой зохиол бичиж үлдээжээ. Түүний “Yүрийн туяа” гурвалсан романыг орос, чех хэлнээ орчуулсан. Б. Ринчен олон жилийн турш эх хэлнээ гадаадын утга зохиол орчуулах ажилд хүч чадлаа дайчилж [[Максим Горький|Горький]], [[Владимир Маяковский|Маяковский]], Шолохов, [[Ги де Мопассан]], Хикмет нарын бүтээлүүдээс Монголын уншигч олноо танилцуулжээ. Зохиолч эрдэмтэн, бичгийн их хүн Бямбын Ринчен 1977 оны 3-р сарын <abbr>4-ий өдөр</abbr> таалал төгсжээ. Бямбын Ринчений мэндэлсний 100 жилийн ойг тохиолдуулан түүний дурсгалын хөшөөг Улсын төв номын сангийн өмнөх талбайд 2005 онд босгожээ. ==Хэлсэн үгнүүд== {{Эшлэл|Ёроолгүй тэнэгүүдийн дунд суухад нас даанч урт<br> Оройгүй эрдмийг сурахад нас даанч богино<br> Аяа, мундашгүй эрдэм сурахад нас даанч богино<br> Аяа, мунхагуудын дунд суухад нас даанч урт<br> Түшмэд намайг яаж үздэг хамаагүй<br> Түмэн намайг яаж үздэг хамаатай<br> Эрлэг мунхаг яаж үздэг хамаагүй<br> Эрдэмтэн мэргэд яаж үздэг хамаатай|Бямбын Ринчен}} ==Баримтууд== [[БНМАУ]]-д суугаа [[ЗСБНХУ]]-ын Элчин сайдын яамны зөвлөх Иваненкотой зохиолч, профессор Б.Ринчентэй 1958 оны зургаадугаар сарын 11-д уулзан ярилцахдаа "...БНМАУ-ын дээд дунд сургуулиудад орос, монгол хэл зааж байгаа асуудлыг хөндөн үүний тулд орос хэлний сайн сурах бичиг зохиох, орос хэлний сайн багш нарыг сонгон ирүүлэх, монгол багш нарыг орос хэлэнд чадваржуулах зэргээр орос хэлний хичээлийг чанаржуулах, мөн шинэ монгол хэлний сурах бичгийг сайжруулах, шинээр зохиох хэрэгтэй болохыг ярьсан байна ..." Тэрбээр мөн "...Тухайн үедээ Засгийн газар, цагаан толгой зохиох ажлыг дунд сургуулийн боловсрол ч байхгүй, монгол хэлний мэдлэгээр харанхуй хүн болох Дамдинсүрэнд даалгаж алдаа хийсэн гэж тэрээр үздэг..." гэж ярьсан байна.<ref>[http://uls.mn/art.html?id_33098 БНМАУ-д суугаа ЗСБНХУ-ын Элчин сайдын яамны зөвлөх Иваненко зохиолч, профессор Б.Ринчентэй ярилцсан тухай тэмдэглэл ]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Зохиолууд== "[[Монгол хэл]]" шүлгээс нь: : ''Чихину чимэг болсон аялгуу сайхан монгол хэл'' : ''Чин зоригт өвгөд дээдсийн минь өв их эрдэнэ'' : ''Сонсох бүр яруу баялгийг гайхан баясаж,'' : ''Сод их билигт түмэн юүгээн бишрэн магтмуу, би'' :: ''Урьдын бэрх цагт улс монголын хэт заяаг :: ''Уйтгарлан бодоход урам зоригийг минь сэргээсэн'' :: ''Өөдлөн дэгжихийн төгс хувьтайд нь итгүүлсэн'' :: ''Өрнөн мандахын шинж бүрдсэн өвгөдийн минь хэл'' : ''Мөрөн гол цутгалант ширгэшгүй их далай мэт'' : ''Мөнхөд үр ач нарын залгамжаар бадранхан дэлгэрч'' : ''Хөндий цээжинд орогч бүгдийг нэвтрүүлэх чадалт : ''Хөгжим мэт яруу баясгалант монгол хэл минь'' :: ''Өсөх наснаас өтлөх нас хүртэл чам юугаан судлан'' :: ''Өдөр бүр үгсийн эрдэнийг чинь баярлан түүнэм'' :: ''Түмэн түмэн үеийн оюун билгийн үлэмж сангийн үүдийг чинь'' :: ''Түлхэх бүр сэтгэл сэргэн магнайн үрчлээ тэнийнэм'' : ''Түгшүүрт бэрхийг даван туулсан баатар түмний минь : ''Түвшнээ соёл эрдэнэ юүгээн мандуулахын гэгээн улирал нээгдсэнд'' : ''Сэлбэлгүй сэцэн оюунтан, хэл юүгээн энхрийлэн хөгжүүлье хэмээн'' : ''Сэтгэл урмас бадран бахдамуу, үсэн буурал өтгөс би'' :: ''Хутаг өлзий бүрдсэн хувь их заяат түмний минь :: ''Хурц авьяаст хөвүүд дүү нар, халуун элэгтэн хотлоор'' :: ''Эгшиг сайхан монгол хэл юүгээн нэн хайрлан дээдэлж'' :: ''Энхрийлэн бадруулахын бат зориг төгс юутай сайхан'' : ''Чихинү чимэг болсон аялгуу сайхан монгол хэл'' : ''Чин зоригт өвгөд дээдсийн минь өв их эрдэнэ'' : ''Сонсох бүр яруу баялгийг гайхан баясаж'' : ''Сод их билэгт түмэн юүгээн бишрэн магтмуу би'' <br /> == Эрдмийн ажил == * 1956 онд [[Унгар]] улсад "''Монгол бичгийн хэлний зүй"'' сэдвээр судалгаа хийж Хэл шинжлэлийн докторын зэрэг хамгаалсан бөгөөд уг бүтээлээ 4 ботиор (1964-67) хэвлүүлжээ. Харин уг бүтээлийн III ботийг нь тухайн үед үзэл суртлын шалтгаанаар худалдаанд гаргалгүйгээр шатааж устгасан байна. * 1958 онд Сомали-Угро нийгэмлэгийн хүндэт профессор цол хүртсэн. * Түүний бичсэн ''Хэлийг эвдэн гутаах лугаа тэмцэн тулах цаг ирсэн биш үү'' (1934), ''Монгол шүлгийн учир'' (1969-70), ''Монгол ард улсын хамниган аялгуу'' (1965) зэрэг бүтээл нь эрдэм шинжилгээний хувьд үнэ цэнэтэйд тооцогддог. Тэрээр эрдэм шинжилгээний бүтээлээс гадна орчуулгын болон уран бүтээлийн баялаг өв үлдээжээ. ==Уран бүтээл== ; ''Зохиолч'' * ''[[Цогт тайж (кино)|Цогт тайж]]'' (1946) кино зохиол, * ''Үүрийн туяа'' (1951) түүхэн роман, * ''[[Заан залуудай|Заан Залуудай]]'' (1964), * ''Их нүүдэл'' (1972), * ''Гүнж'' (1969) зэрэг ном хэвлүүлжээ. * ''Нууцыг задруулсан захидал'' өгүүлэг, * ''[[Ану хатан]]'', * ''Шүхэрч Буниа'' өгүүллэг, * ''Монгол хэл'', * ''[[Бэр цэцэг]]'', * ''Сар шүлэг'' найраглал нь их алдартай. ; ''Орчуулагч'' * М.Горькийн ''Салхич шувууны дуун'', * М.А.Шолоховын ''Хүний хувь заяа'', * Галидасын ''Үүлэн зардас'', * Н.В.Гоголийн ''Тарас Бульба'' зэрэг олон нийтэд түгсэн зохиолыг орчуулжээ. == Шагнал == * [[Мэдээллийн аюулгүй байдал|МЗЭ]]-ийн шагнал (1965), * [[БНМАУ]]-ын Төрийн шагнал цол хүртсэн (1946). ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоос == [[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]], ''[https://maral-books.net/rinchen_bu_120j/ Чингис Хааны удамт Академич Б. Ринчен]", 2025 онд нийтлэгдсэн ном, ISBN 978-9919-0-6076-3 '' [[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]] "Дорны их соёл гэгээрүүлэгч, Их бичгийн хүмүүн-академич Ринчен багштаныхаа хошоод жаран жагссан ойд зориулав." [[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар:]] [https://maral-books.net/wp-content/uploads/2025/12/Rinchen_120J.pdf „Монгол бичиг шигээ босоогоороо үлдсэн миний багш]“, Академич Б. Ринчений мэндэлсний 120 жилийн ойд зориулсан олон улсын эрдэм шинжилгээний хуралын илтгэл. [https://www.youtube.com/watch?v=FK8rYR4S2mQ&t=2195s Б.Ренчин гуайн гайхалтай амьдрал - ААДАР АНИР] [https://www.youtube.com/watch?v=4QTMTwoy0yY Бямбын Ренчин. Гүнж. Өгүүллэг] [https://www.youtube.com/watch?v=J5H1sJN5DBE Билгүүн номч Бямбын Ренчин] [https://www.youtube.com/watch?v=CMN17knNPgE БИЛГҮҮН НОМЧ БЯМБЫН РИНЧЕН. "БЭР ЦЭЦЭГ"] [https://www.youtube.com/watch?v=t4UxFqaLRqM Билгүүн номч Еншөөбүү Бямбын Ренчин /TMTV/] [https://www.youtube.com/watch?v=RDpCuXlOZ_Y Б.Ринчен "Нууцыг задруулсан захиа" туурь өгүүллэг]{{authority control}} {{DEFAULTSORT:Ринчен, Бямбын}} [[Ангилал:Бямбын Ринчен| ]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:Монголын дорно дахин судлаач]] [[Ангилал:Монголын зохиолч]] [[Ангилал:Монголын яруу найрагч]] [[Ангилал:Монголч эрдэмтэн]] [[Ангилал:Монголын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Урлаг судлаач]] [[Ангилал:XX зууны манлай]] [[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]] [[Ангилал:Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагналтан]] [[Ангилал:Алтанбулагийн (Сэлэнгэ) хүн]] [[Ангилал:Сэлэнгийнхэн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1905 онд төрсөн]] [[Ангилал:1977 онд өнгөрсөн]] 1kxrrh8gh9gyutq2dy6z80vdnewschx 0 5702 864303 834574 2026-08-01T11:08:17Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 864303 wikitext text/x-wiki {{short description|Палестин, Йордан, Израилтай хиллэдэг давст нуур}} {{Инфобокс усны биет | name = Сөнөсөн тэнгис | native_name = {{native name list | tag1 = ar | name1 = البحر الميت | tag2 = he | name2 = ים המלח }} | image = Dead_Sea_by_David_Shankbone.jpg | caption = | image_bathymetry = | caption_bathymetry = | coords = {{Coord|31|30|N|35|30|E|type:waterbody|display=inline}} | lake_type = {{ubl|[[Хаалттай сав газар]]|[[Хэт давсархаг нуур]]}} | inflow = [[Йордан гол]] | outflow = ''Байхгүй'' | catchment = {{convert|41650|km2|abbr=on}} | basin_countries = [[Израил]], [[Йордан]], [[Палестин]] ([[Израилын эзэлсэн Баруун эрэг]]) | length = {{convert|50|km|abbr=on}}<ref name="JVL">{{cite encyclopedia|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vie/Deadsea.html|title=Virtual Israel Experience: The Dead Sea|encyclopedia=Jewish Virtual Library|access-date=2025-10-24|archive-date=2013-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20130115133409/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vie/Deadsea.html|url-status=live}}</ref> (зөвхөн хойд сав газар) | width = {{convert|15|km|mi|abbr=on}} | area = {{convert|605|km2|abbr=on}} (2016)<ref name="HRTZ">{{cite news|url=https://www.haaretz.com/israel-news/business/1.746258 |title=The Dead Sea Is Dying Fast: Is It Too Late to Save It, or Was It Always a Lost Cause? |newspaper=Haaretz |date=2016-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161222185808/http://www.haaretz.com/israel-news/business/1.746258 |archive-date=2016-12-22 }}</ref> | depth = {{convert|188.4|m|ft|0|abbr=on}}<ref name=ilec/> | max-depth = {{convert|298|m|ft|0|abbr=on}} (хамгийн гүн цэгийн өндөр, {{cvt|728|m}} BSL [далайн түвшнээс доош], одоогийн гадаргуугийн өндрийг хассан) | volume = {{convert|114|km3|cumi|0|abbr=on}}<ref name=ilec/> | shore = {{convert|135|km|abbr=on}} | elevation = {{convert|-439.78|m|ft|0|abbr=on}} (2025)<ref>{{Cite web |title=מפלס ים המלח משנת 1976 (1976 оноос хойш Сөнөсөн тэнгисийн түвшин) |url=https://data.gov.il/dataset/https-www-data-gov-il-dataset-683/resource/823479b4-4771-43d8-9189-6a2a1dcaaf10 |access-date=2025-03-11 |website=Засгийн газрын мэдээлэл (Израил) |language=he}}</ref> | reference = <ref name=ilec>{{Webarchiv|url=http://www.eingedi.co.il/viewpage.asp?pagesCatID=13214&siteName=eingedi |wayback=20210602064708 |text=Dead Sea Data Summary 2015 |archiv-bot=2026-08-01 11:08:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20150221101030/http://www.eingedi.co.il/viewpage.asp?pagesCatID=13214&siteName=eingedi |date=2015-02-21 }}.''Израилын усны газар''.<br />{{cite web |title=Red Sea – Dead Sea Water Conveyance Study Program |date=2013 |url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/MENAEXT/EXTREDSEADEADSEA/0,,contentMDK:21827416~pagePK:64168427~piPK:64168435~theSitePK:5174617,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130915013427/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/MENAEXT/EXTREDSEADEADSEA/0,,contentMDK:21827416~pagePK:64168427~piPK:64168435~theSitePK:5174617,00.html |archive-date=2013-09-15 |publisher=The World Bank Group }}</ref><ref name="ISRAMAR">{{cite web|url= http://isramar.ocean.org.il/isramar2009/DeadSea/LongTerm.aspx|title= Long-Term changes in the Dead Sea|publisher= Israel Oceanographic and Limnological Research – Israel Marine Data Center (ISRAMAR)|access-date= 2014-05-31|archive-date= 2018-11-06|archive-url= https://web.archive.org/web/20181106233009/https://isramar.ocean.org.il/isramar2009/DeadSea/LongTerm.aspx|url-status= live}}</ref> | location = [[Баруун Ази]] <!-- Map --> | pushpin_map = Израил | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = Сөнөсөн тэнгисийн байршил | pushpin_map_caption = <!-- Below --> | website = }} '''Сөнөсөн тэнгис''' ([[Еврей хэл|еврей.]] יָם הַ‏‏מֶ‏ּ‏לַ‏ח, - "Давст тэнгис"; [[Араб хэл|араб.]] |ألبَحْر ألمَيّت - "Сөнөсөн тэнгис") нь [[Израил|Израил,]] [[Иордан]] болон [[Палестин Улс|Палестины]] хооронд байрлах, 67 км урт, 18 км өргөн, эрт галавын тэнгисийн үлдэц давст [[нуур]] бөгөөд [[Дэлхий]]н хамгийн нам дор цэг юм. Далайн төвшнөөс доош 420 метрт байрлана<ref name="ISRAMAR">{{Webarchiv|url=http://isramar.ocean.org.il/DeadSea/ |wayback=20101127041015 |text=Monitoring of the Dead Sea |archiv-bot=2025-01-25 02:11:52 InternetArchiveBot }}. ''Israel Marine Data Center (ISRAMAR)''.</ref>. Нуурын гүн нь 330 метр ба Дэлхий дээрхи хамгийн гүн, усны эзэлхүүн- 114 км³ давст нуур. Давсжилтын хэмжээ 30%. Энэ нь далайн уснаас 8.6 дахин <ref>Goetz, P.W. (ed.) ''The New Encyclopaedia Britannica'' (15th ed.). Vol. 3, p. 937. Chicago, 1986 </ref>, [[Газар дундын тэнгис]]ээс 9 дахин өндөр давсжилт юм. Сөнөсөн тэнгисийн давсны эрдэс бодисын найрлага нь бусад тэнгисийнхээс эрс ялгаатай. Энэ нь ойролцоогоор 50.8% магнийн хлорид, 14.4% кальцийн хлорид, 30.4% натрийн хлорид, 4.4% калийн хлорид агуулдаг. Давс нь сульфат багатай боловч бромид харьцангуй өндөр байдаг. Энэ нь Сөнөсөн тэнгисийг өвөрмөц байгалийн эмчилгээний амралтын газар болгож, дэлхийн өнцөг булан бүрээс сая сая жуулчдыг татдаг байна. Жордан гол бол Сөнөсөн тэнгис рүү цутгадаг цорын ганц том усны эх үүсвэр юм. == Дэлгэрүүлж унших == * Yehouda Enzel, et al, eds (2006) ''New Frontiers in Dead Sea Paleoenvironmental Research'', Geological Society of America, ISBN 0-8137-2401-5 [https://web.archive.org/web/20060830093858/http://granite.geosociety.org/bookstore/default.asp?oID=0&catID=9&pID=SPE401] * Niemi, Tina M., Ben-Avraham, Z., and Gat, J., eds., 1997, The Dead Sea: The Lake and Its Setting: N.Y., Oxford University Press, 286 p. == Цахим холбоос == {{commonscat}} * [http://www.deadsea.co.il/ The official Israeli site] * [http://www.ezekielproject.org Ezekiel's Water Project] * [https://web.archive.org/web/20080705201635/http://www.timesonline.co.uk/article/0,,2087-2340495,00.html Race is on to save the Dead Sea] * [http://www.wysinfo.com/ A Web Documentary On The Dead Sea] * [http://www.iwrm-smart.org/ Multilateral project for sustainable water management in the lower Jordan Valley] == Эшлэл == {{reflist}} {{Азийн бүс нутгууд}} [[Ангилал:Сөнөсөн тэнгис| ]] [[Ангилал:Азийн нуур]] [[Ангилал:Израилын нуур]] [[Ангилал:Йорданы нуур]] [[Ангилал:Хотгор]] [[Ангилал:Библийн суурин]] [[Ангилал:Негев]] [[Ангилал:Давст нуур]] [[Ангилал:Газар зүйн хамгийн]] [[Ангилал:Палестины газар зүй]] [[Ангилал:Израил-Йорданы харилцаа]] kc14x92t25ewd9esubf83ya5j9eif7p 0 6386 864296 863875 2026-08-01T08:17:25Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 864296 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Оманы Султант Улс | common_name = Оман | native_name = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}<br />''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}'' | image_flag = Flag of Oman.svg | flag_type = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = National emblem of Oman.svg | symbol_type = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | national_anthem = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}<br />"[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]"<br />"Султаны ёсолгоо"{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}} | image_map = File:Oman (better) (orthographic projection).svg | map_caption = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон) | capital = [[Маскат]] | coordinates = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref>{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}</ref> | religion = {{tree list}} *88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) **47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]] **35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] **6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]] *5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] *3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]] *2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]<ref>{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}</ref> | religion_year = 2020 | demonym = [[Оманчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]] | leader_name1 = [[Хейсам бен Тарик]] | leader_title2 = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]] | leader_name2 = [[Тейязин бин Хейсам]] | legislature = [[Оманы Зөвлөл]] | upper_house = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]] | lower_house = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]] | sovereignty_type = Түүх | established_event1 = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл | established_date1 = 130 | established_event2 = Аль-Жуланда | established_date2 = 629 | established_event3 = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав<ref>{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}}</ref>}} | established_date3 = 751 | established_event4 = [[Набаны улс]] | established_date4 = 1154 | established_event5 = [[Португалын Оман]] | established_date5 = 1507–1656 | established_event6 = [[Ярубын улс]] | established_date6 = 1624 | established_event7 = [[Аль-Саид]]ын угсаа | established_date7 = 1744 | established_event8 = [[Маскат-Оман]] | established_date8 = 1 сарын 8, 1856 он | established_event9 = [[Жабал-Ахдарын дайн]] | established_date9 = 1954–1959 | established_event10 = [[Дофарын бослого]] | established_date10 = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11 | established_event11 = Оманы Султант Улс | established_date11 = 8 сарын 9, 1970 он | established_event12 = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]] | established_date12 = 10 сарын 7, 1971 он | established_event13 = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date13 = 1 сарын 6, 2021 он<ref>{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}</ref> | area_km2 = 309,500 | area_rank = 70 | area_sq_mi = 119,498 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = бага | population_estimate = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 2,773,479<ref name="2010Census">{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics & Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 125 | population_census_year = 2010 | population_density_km2 = 15 | population_density_sq_mi = 40 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 177 | GDP_PPP = {{increase}} $165.947&nbsp;тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&pr.y=5&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=449&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 78 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $35,286 | GDP_PPP_per_capita_rank = 71 | GDP_nominal = {{increase}} $110.127&nbsp;тэрбум<ref name=imf9>{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}</ref> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 66 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416 | GDP_nominal_per_capita_rank = 55 | Gini = 30.75 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.816 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 54 | currency = [[Оманы риал]] | currency_code = OMR | time_zone = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]] | utc_offset = +4 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = Баруун | calling_code = [[+968]] | cctld = [[.om]], [[عمان.]] | official_website = [http://www.oman.om www.oman.om] }} '''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс''' ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) — [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог. 309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм. Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм. {{Олон нэр |хэл1 = Монгол‎‎ бичиг |бичиг1 = Оман ^кирил |хэл2 = [[латин үсэг|Араб үсэг]] |бичиг2 = عمان ^араб → ''Уман'' |хэл3 = [[латин үсэг|Латин үсэг]] |бичиг3 = Oman ^англи |хэл4 = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]] |бичиг4 = Оман ^орос |тэмдэглэл = }} == Газар зүй == Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. [[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]] [[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]] === Байрлал === Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. === Газрын тогтоц === Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. === Цаг уур === Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1950 || 456,000 |- | 1970 || 732,000 |- | 1990 || 1,868,000 |- | 2010 || 2,782,000 |- | 2016 || 4,550,538 |} [[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]] Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба ("цэвэр арабууд") болон Муста-Ариба ("холимог арабууд"). Оман улсад 2021 оны байдлаар 3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. [[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]] [[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]] === Ард түмэн === Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. === Хэл бичиг === Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй. === Шашин шүтлэг === Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. === Хот суурин === [[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]] Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: {|class="wikitable" |+ |- valign="top" | * [[Маскат]] (797,000 хүнтэй) * [[Сиб]] (237,816) * [[Салала]] (163,140) * [[Баушар]] (159,487) || * [[Сухар]] (108,274) * [[Сувайк]] (107,143) * [[Ибри]] (101,640) * [[Сахам]] (89,327) |} == Түүх == === Эртний үе === [[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]] Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. [[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв. === Дотор Оман === [[Зураг:Maskat & Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]] 7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв. Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. === Эргийн Оман === [[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]] 1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан. Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв. 1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав. === Нэгдсэн улс === [[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]] 1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон. Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон. Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна. Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{OIC}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Оман| ]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 6g6p9j4zbcy1y3tn9xj7qvmhejmzz8b 0 8627 864301 863885 2026-08-01T10:16:41Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 864301 wikitext text/x-wiki {{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Словак хэл | altname = | nativename = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}} | pronunciation = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}} | states = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]<ref>{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &#124; Покрајинска влада }}</ref> | ethnicity = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]] | speakers = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая | date = 2011–2021 | ref = e25 | speakers2 = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая<ref name=e25/> | speakers_label = Ярилцагчид | script = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])<br/>[[Словак брайл үсэг]]<br/>[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]]) | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]] | fam3 = [[Слав хэлнүүд|Слав]] | fam4 = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]] | fam5 = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]] | dia1 = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]] | dia2 = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]] | dia3 = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]<ref>{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}</ref> | nation = {{SVK}}<br>''{{EU}}''<br>{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])<ref>{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}</ref> | minority = {{CZE}}<ref>{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &#124; Vláda ČR }}</ref> <br>{{POL}}<ref name="7th EFNIL">{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }}</ref><br>{{HUN}}<ref>{{cite web|author=<!--Not stated-->|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}</ref><br> {{CRO}}<ref>{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}</ref><ref>{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}</ref><br> {{ROM}}<ref>{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}</ref><ref>https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0</ref><ref>{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}</ref> | agency = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]] | iso1 = sk | iso2b = slo | iso2t = slk | iso3 = slk | glotto = slov1269 | glottorefname = Slovak | lingua = 53-AAA-db < [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]<br/>(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs) | notice = IPA | map = Idioma eslovaco.PNG | mapcaption = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}} }} '''Словак хэл''' (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK. Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий. Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг. == Словак утга зохиолын хэл == Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]<nowiki/>тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. == Үгсийн сан == Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. == Дүрэм == Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй. 2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй. == Аялга == Ерөнхийд нь 3 ангилж болно: * Зүүн Словак аялга * Төв Словак аялга * Баруун Словак аялга {{Словак хэлний цагаан толгой}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{Wikipedia|sk}} [[Ангилал:Словак хэл| ]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Словакийн хэл]] [[Ангилал:Чехийн хэл]] [[Ангилал:Унгарын хэл]] [[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]] [[Ангилал:Сербийн хэл]] [[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]] mt39kjlo7y8avlxnluhitokt9njny00 0 8670 864294 854563 2026-08-01T07:09:39Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 864294 wikitext text/x-wiki {{Short description|Кенийн нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Найроби | native_name = Nairobi | official_name = | settlement_type = [[Нийслэл]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 270 | perrow = 1/2/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Nairobi skyline from Gem Hotel.jpg | caption1 = Найроби хотын үзэмж | image2 = Kenyatta International Convention Centre 02.jpg | caption2 = [[Кениатагийн олон улсын хурлын төв|KICC]] | image3 = The Nairobi Expressway in Chiromo.jpg | caption3 = [[Найроби хурдны зам]] | image4 = External views of the Nairobi National Museum 05.jpg | caption4 = [[Кенийн үндэсний музей]] | image5 = Lascar Statue of Dedan Kimathi Waciuri (4540820430).jpg | caption5 = [[Дедан Кимати]]йн хөшөө | image6 = UAP Towers seen from Uhuru Park, Nairobi.jpg | caption6 = [[Ухуру цэцэрлэгт хүрээлэн]] | image7 = Karen Blixen House and Museum, Nairobi, KE.jpg | caption7 = [[Карен Бликсений музей, Кени|Карен Бликсений музей]] | image8 = Britam Tower and surrounding buildings in sunlight from Radisson Blu hotel, Nairobi, KE.jpg | caption8 = [[Бритам цамхаг]] | image9 = SAFARI AT THE NATIONAL PARK (20).png | caption9 = [[Найроби үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] }} | image size = | image_flag = Flag of Nairobi.svg | flag_size = 100px | image_shield = Coat of Arms of Nairobi.svg | shield_size = 90px | nickname = "Нарны доорх ногоон хот" | map_caption = Найробийн байршил#Африк дахь байршил | pushpin_map = Кени#Африкийн эвэр#Африк | pushpin_map_caption = Кени дэх байршил | pushpin_relief = yes | mapframe = yes | mapframe-id = Q3870 | mapframe-wikidata = yes | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Кени}} | subdivision_type1 = [[Кенийн мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Найроби хотын муж|Найроби хот]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = {{start date and age|1899|df=y}} <!-- Smaller parts (e.g. boroughs of a city) and seat of government -->| seat_type = | seat = | governing_body = [[Найроби муж|Найроби хотын муж]] | leader_title = Хууль тогтоох байгууллага | leader_name = [[Найроби муж|Мужийн хурал]] | leader_title1 = [[Кенийн мужийн захирагчид|Захирагч]] | leader_name1 = [[Жонсон Сакажа]] | area_footnotes = {{Efn|Зарим эх сурвалжын мэдээлснээр Найроби {{convert|703.9|km2|sqmi|1|abbr=on}} талбайтай<ref>{{cite web|title=Nairobi County|url=http://countytrak.infotrakresearch.com/nairobi-county/|website=Infotrak|accessdate=2026-04-23|archive-date=2022-11-08|archive--url=https://web.archive.org/web/20221108202809/http://countytrak.infotrakresearch.com/nairobi-county/|url-status=live}}</ref>}}<ref>{{cite web |url=https://worldpopulationreview.com/world-cities/nairobi-population |title=Nairobi Population 2022 |work=World Population Review |access-date=2026-04-23 |archive-date=2023-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529154047/https://worldpopulationreview.com/world-cities/nairobi-population |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 696.1 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | population_as_of = 2019 | population_footnotes = <ref name=currentpop>{{cite web |url=https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county |title=2019 Kenya Population and Housing Census Volume I: Population by County and Sub-County |publisher=knbs.or.ke |access-date=2026-04-23 |archive-date=2019-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191113191208/https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county |url-status=dead }}</ref> | population_urban = 4,397,073 | population_metro = | population_rank = [[Кенийн хот, суурингийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|1-т]] | population_total = 4,397,073 | population_density_km2 = auto | pop_est_as_of = 2024 | pop_est_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://www.knbs.or.ke/download/2019-kphc-analytical-report-on-population-projections-vol-xvi/|title=2019 KPHC – Analytical Report on Population Projections Vol XVI|access-date=2026-04-23|date=2022|website=Кенийн Үндэсний Статистикийн Товчоо|page=38|archive-date=2022-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20221204110524/https://www.knbs.or.ke/download/2019-kphc-analytical-report-on-population-projections-vol-xvi/|url-status=live}}</ref> | population_est = 4,828,000 | population_demonym = Найробичууд | demographics_type1 = ДНБ (ХАЧП) | demographics1_title1 = [[ДНБ|Нийт]] | demographics1_info1 = <small>''Хот ''</small>{{ increase }} $91.0 тэрбум <small>''Их хот''</small> $150B<ref>{{cite web|url=https://www.knbs.or.ke/gross-county-product/ |title=GCP |access-date=2026-04-23}}</ref> | demographics1_title2 = [[ДНБ|Нэг хүнд ноогдох]] | demographics1_info2 = {{increase }} $18,958 | demographics_type2 = ДНБ (нэрлэсэн)| | demographics2_title1 = [[ДНБ|Нийт]] | demographics2_info1 = <small>''Хот ''</small>{{increase}} $35 тэрбум <small>''Metro '' </small>$106B| | demographics2_title2 = [[ДНБ|Нэг хүнд ноогдох]] | demographics2_info2 = {{increase}} $7,291 | area_code = 020 | timezone = [[Зүүн Африкийн Цаг|EAT]] | utc_offset = +03:00 | mapframe-zoom = 9 | coordinates = {{coord|01|17|11|S|36|49|02|E|region:KE|display=inline,title}} | elevation_ft = 5889 | elevation_m = 1795 | footnotes = | blank_name_sec1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022) | blank_info_sec1 = 0.771<ref>{{cite web | url=https://statskenya.co.ke/at-stats-kenya/about/human-development-index-in-kenya-hdi-by-county/114/ | title=Human Development Index in Kenya – HDI by County }}</ref>{{ font color | green| |өндөр}} | blank1_name_sec1 = Уур амьсгал | blank1_info_sec1 = [[Далайн уур амьсгал|Cwb]] | website = {{URL|https://nairobi.go.ke}} }} '''Найроби''' (''Nairobi'') нь [[Кени]]йн [[нийслэл]] бөгөөд хамгийн том хот нь юм. "Найроби" гэсэн нэр нь [[Масаи]]чуудын ''Энкаре Нйироби'' буюу "Сэрүүн усны газар" гэдэг хэлцээс гаралтай. Харин олны дунд бол "Наран дахь Ногоон Хот" хэмээн хочлогддог. Найроби нь [[1899]] онд байгуулагдсан бөгөөд [[1905]] онд [[Момбаса]]гийн оронд нийслэл болжээ. Кени улсаас гадна Найроби муж болон Найроби дүүргийн төв нь юм. Найроби нь улсынхаа өмнөд хэсэгт, [[Найроби гол]]ын эрэг дээр 1661 м өндөрт оршдог. Найроби нь зүүн Африкийн хамгийн их хүн амтай хот бөгөөд нийт хотын эргэн тойронд 3-аас 4 сая хүн амьдардаг. 1999 оны тооллогоор Найроби хотын 684 км² захиргааны нутаг дэвсгэрт 2,143,254 хүн амьдардаг байна. Найроби нь одоогоор Африкийн 4 дахь том хот нь юм. Найроби нь [[улс төр]], [[санхүү]]гийн хувьд Африкийн хамгийн чухал хотуудын нэг юм. Олон компани, байгууллага үйл ажиллагаа явуулдаг бөгөөд [[бизнес]], [[соёл урлаг]]ийн томоохон төв болдог. Глобалчлал ба Дэлхийн Хотуудын Судалгааны Групп ба Сүлжээ (GaWC) нь Найробиг нийгмийн томоохон төв хэмээн тодорхойлжээ. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Найроби ([[Жомо Кениата олон улсын нисэх буудал]]), өндөр {{convert|1615|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1961–1990, 1999–одоо) | metric first = yes | single line = yes | collapsed = yes | Jan record high C = 32.2 | Feb record high C = 33.6 | Mar record high C = 32.5 | Apr record high C = 32.2 | May record high C = 32.4 | Jun record high C = 29.0 | Jul record high C = 29.4 | Aug record high C = 32.2 | Sep record high C = 32.5 | Oct record high C = 35.7 | Nov record high C = 32.2 | Dec record high C = 32.2 | year record high C = | Jan high C = 26.9 | Feb high C = 27.4 | Mar high C = 28.0 | Apr high C = 26.2 | May high C = 24.9 | Jun high C = 23.7 | Jul high C = 23.6 | Aug high C = 24.1 | Sep high C = 26.3 | Oct high C = 26.9 | Nov high C = 25.3 | Dec high C = 25.8 | year high C = | Jan mean C = 20.5 | Feb mean C = 20.8 | Mar mean C = 21.6 | Apr mean C = 20.8 | May mean C = 19.8 | Jun mean C = 18.5 | Jul mean C = 17.7 | Aug mean C = 18.2 | Sep mean C = 19.4 | Oct mean C = 20.6 | Nov mean C = 19.9 | Dec mean C = 19.7 | year mean C = | Jan low C = 14.1 | Feb low C = 14.1 | Mar low C = 15.1 | Apr low C = 15.4 | May low C = 14.8 | Jun low C = 13.1 | Jul low C = 11.9 | Aug low C = 12.5 | Sep low C = 12.9 | Oct low C = 14.3 | Nov low C = 15.4 | Dec low C = 14.8 | year low C = | Jan record low C = 3.2 | Feb record low C = 5.8 | Mar record low C = 7.2 | Apr record low C = 9.8 | May record low C = 6.3 | Jun record low C = 6.1 | Jul record low C = 2.8 | Aug record low C = 4.4 | Sep record low C = 4.2 | Oct record low C = 5.4 | Nov record low C = 7.8 | Dec record low C = 5.3 | year record low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 57.8 | Feb precipitation mm = 36.2 | Mar precipitation mm = 74.7 | Apr precipitation mm = 130.2 | May precipitation mm = 108.9 | Jun precipitation mm = 28.8 | Jul precipitation mm = 10.9 | Aug precipitation mm = 18.5 | Sep precipitation mm = 16.9 | Oct precipitation mm = 50.0 | Nov precipitation mm = 130.6 | Dec precipitation mm = 85.4 | year precipitation mm = | unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days = 4.4 | Feb precipitation days = 3.5 | Mar precipitation days = 7.1 | Apr precipitation days = 10.7 | May precipitation days = 8.9 | Jun precipitation days = 3.6 | Jul precipitation days = 1.8 | Aug precipitation days = 2.2 | Sep precipitation days = 2.3 | Oct precipitation days = 6.4 | Nov precipitation days = 13.8 | Dec precipitation days = 7.3 | year precipitation days = | Jan humidity = 69 | Feb humidity = 63 | Mar humidity = 66 | Apr humidity = 77 | May humidity = 79 | Jun humidity = 76 | Jul humidity = 74 | Aug humidity = 71 | Sep humidity = 67 | Oct humidity = 67 | Nov humidity = 77 | Dec humidity = 76 | year humidity = 72 | Jan sun = 282.1 | Feb sun = 265.6 | Mar sun = 263.5 | Apr sun = 204.0 | May sun = 179.8 | Jun sun = 159.0 | Jul sun = 124.0 | Aug sun = 124.0 | Sep sun = 168.0 | Oct sun = 213.9 | Nov sun = 204.0 | Dec sun = 254.2 | year sun = | Jand sun = 9.1 | Febd sun = 9.4 | Mard sun = 8.5 | Aprd sun = 6.8 | Mayd sun = 5.8 | Jund sun = 5.3 | Juld sun = 4.0 | Augd sun = 4.0 | Sepd sun = 5.6 | Octd sun = 6.9 | Novd sun = 6.8 | Decd sun = 8.2 | yeard sun = 6.7 | source 1 = [[Deutscher Wetterdienst]] (чийгшил ба нар 1961–1990)<ref name = DWD2>{{cite web | url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_637400_kt.pdf | title = Klimatafel von Nairobi-Kenyatta (Int.Flugh.) / Kenia | work = Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world | publisher = Deutscher Wetterdienst | language = de | access-date = 2026-04-23 | archive-date = 2022-03-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220328223214/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_637400_kt.pdf | url-status = live }}</ref> | source 2 = Starlings Roost Weather<ref>{{cite web |url=https://www.roostweather.com/worldclimate/graphs.php?climate=9120&code=63740 |title=JOMO KENYATTA NTERNATIONAL AIRPORT Climate: 1991–2020 |publisher=Starlings Roost Weather |access-date=2026-04-23 }}</ref> }} == Цахим холбоос == {{commons|Nairobi}} * [https://web.archive.org/web/20070508215351/http://www.nairobicity.org/ Найроби хотын албан ёсны сайт] * [https://web.archive.org/web/20120317211008/http://www.nairobians.com/ Nairobians.Com - Найробийнхан] * [https://web.archive.org/web/20100929024048/http://www.nairobi.com/ Nairobi.com] * [https://web.archive.org/web/20090501052808/http://www.fallingrain.com/world/KE/5/Nairobi.html Найробийн газрын зураг] == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Африкийн нийслэл]] [[Ангилал:Африкийн суурин]] [[Ангилал:Кенийн муж]] [[Ангилал:Кенийн суурин]] [[Ангилал:Найроби| ]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] nyh3519h5y40a5c3ovyzmlg6ho5106w 0 23962 864245 862185 2026-07-31T13:29:47Z Temuugen Naranbaatar 100578 /*Амжилт нэмсэн*/ 864245 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Намсрайжавын Батсуурь<br/>{{MongolUnicode|ᠨᠠᠮᠰᠠᠷᠠᠢᠵᠠᠪ ᠤ᠋ᠨ<br/>ᠪᠠᠲᠤᠰᠠᠭᠤᠷᠢ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1987|8|18}} | birth_place = [[Ховд сум (Увс)|Ховд сум]], [[Увс аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height =182 см | weight = | father = [[Гэлэгийн Намсрайжав]] | spouse = | children = | wrestling_title = [[Дархан аварга]] | title1 = [[Дархан аварга]] | title_year1 = 2024 | title2 = [[Даян аварга]] | title_year2 = 2021 | title3 = [[Улсын аварга]] | title_year3 = 2018 | title4 = [[Улсын арслан]] | title_year4 = 2014 | title5 = [[Улсын харцага]] | title_year5 = 2013 | title6 = [[Аймгийн арслан]] | title_year6 = 2011 | title7 = [[Аймгийн начин]] | title_year7 = 2007 | түрүүлсэн = '''4''' ([[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2014]], [[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]]) | шөвгөрсөн = '''11''' ([[2013 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2013]], [[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2014]], [[2015 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2015]], [[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2016]], [[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]], [[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]]) | updated = 2026-07-31 |headercolor=gold|дуурьсгасан=[[Ховд сум (Увс)|Ховд сум]], [[Увс аймаг]]|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}} {{Медаль|Алт |[[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2014 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Алт |[[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2018 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Алт |[[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2019 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Алт |[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2024 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2016 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2022 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2023 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2025 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}} {{Медаль|Мөнгө|2023 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2015 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2019 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2026 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}} {{Медаль|Мөнгө|2018 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2015 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|Аймгийн баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2011 Дархан}}}}'''Намсрайжавын Батсуурь''' ([[1987 он]]ы [[8 сарын 11|наймдугаар сарын 18]]<ref>[https://koo.mn/p/athletic/%D0%BC%D1%8F%D0%B3%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%87/ koo.mn]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>) нь [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн [[Ховд сум|Ховд]] сумын уугуул, [[үндэсний бөх]]ийн [[Дархан аварга]] цолтой бөх. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 23 дахь аварга юм. ==Жүдо бөхийн амжилт== 2011 оны жүдо бөхийн насанд хүрэгчдийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлж "Спортын мастер", 2011 оны дэлхийн цомын аваргаас хүрэл медаль хүртэж "ОУХМ" цол хүртсэн, 2013 онд мөн жүдо бөхийн улсын аварга болсон, 2012 оны дэлхийн цомоос хүрэл, 2012 оны Азийн аварга шалгаруулах тэмцээнээс хүрэл медаль хүртсэн жүдоч. == Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд == 2007 онд Ховд аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн " Аймгийн начин " цол хүртсэн. Бөхийн өргөөнд болдог барилдаануудад аварга, арслан, гарьд, заан цолтнуудыг өвдөг шороодуулж үзэгчдийг шуугиулдаг дайчин, шуурхай, хийцтэй барилдаантай бөх бөгөөд 2011 оны цагаан сарын барилдааны үеэр Даян аварга [[Агваансамдангийн Сүхбат|А.Сүхбат]] түүнд "Ирээдүйн аварга" шагналаа гардуулсан.<ref>{{Cite news |last=Г |first=Баярсайхан |date=2011-02-11 |title=Н.Батсуурь: Өсөхөө аваргыг анх удаа давж үзлээ |url=https://news.mn/r/549693/ |access-date=2025-07-19 |work=news.mn |language=mn }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2011 онд Дархан-Уул аймгийн 50 жилийн ойн наадамд улсын харцага Ө.Даваабаатараар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2012 Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн. == Улсын наадмын дэвжээнд == 2013 оны АХ-ын 92 жилийн ойн баяр наадамд улсын арслан П.Бүрэнтөгсөөр дөрөв, улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүйгээр тав, зургаагийн даваанд аймгийн хурц арслан Л.Цэрэнтогтохтой тунан барилдаж даван "Улсын харцага" цол хүртсэн. 2014 оны АХ-ын 93 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Сангисүрэнгээр дөрөв, улсын үнэн зоригт харцага Ө.Бат-Оршихоор тав, улсын начин Р.Пүрэвдагваар зургаа, улсын гарьд Д.Рагчаагаар долоо, улсын заан Ч.Санжаадамбаар найм, улсын өсөх идэр начин Ш.Жаргалсайханаар ес даван түрүүлж "Улсын арслан" цол хүртсэн. 2015 оны АХ-ын 94 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан У.Батгэрэлээр дөрөв, улсын гарьд И.Доржсамбуугаар тав даван шөвгөрч чимэг нэмсэн. 2016 оны АХ-ын 95 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн заан Ч.Эрдэнэсайханаар дөрөв, аймгийн заан Д.Буянтаар тав, аймгийн арслан Б.Дэлгэрсайханаар зургаа, аймгийн заан Д.Бат-Эрдэнээр долоо, улсын харцага Б.Пүрэвсайханаар найм даван шөвгөрч чимэг нэмсэн. 2018 оны АХ-ын 97 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан Ц.Сандагдоржоор дөрөв, улсын начин Д.Амарсайханаар тав, аймгийн хурц арслан Ц.Бямба-Очироор зургаа, аймгийн хурц бадрангуй арслан Н.Золбоогоор долоо, улсын заан Н.Жаргалбаяраар найм, улсын аварга [[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба|Ч.Санжаадамбаар]] 9 давж түрүүлэн "Улсын аварга" цол хүртсэн. 2019 оны АХ-ын 98 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан О.Цэцэнцэнгэлээр дөрөв, улсын начин Б.Ганхуягаар тав, аймгийн арслан Ж.Ням-Эрдэнээр зургаа, улсын аварга С.Мөнхбатаар долоо, улсын гарьд [[Батнасангийн Гончигдамба|Б.Гончигдамбаар]] 8 давж үзүүрлэсэн. 2020 оны АХ-ын 99 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн харцага Д.Пүрэвдоржоор дөрөв, аймгийн хурц арслан Б.Суманчулуунаар тав, аймгийн арслан Ц.Мөнхбаяраар зургаа, улсын начин Ц.Одбаяраар долоо, улсын харцага [[Мягмарын Бадарч|М.Бадарчаар]] 8 давж үзүүрлэсэн ч сэргээшийн шинжилгээнд бүдэрсэн. 2019 онд улсын арслан Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож "Даян аварга" цолыг хүртсэн. 2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн начин Э.Батсууриар дөрөв, аймгийн арслан Б.Мөнх-Эрдэнээр тав, аймгийн хурц арслан Б.Мижидсүрэнгээр зургаа, аймгийн арслан Г.Бадрахаар долоо, улсын начин [[Бередмуратын Серик|Б.Серикээр]] 8 давж чимэг нэмсэн. 2023 оны АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар дөрөв, улсын начин Г.Ганжадаар тав, аймгийн хурц арслан Э.Ууганбаяраар зургаа, улсын арслан [[Цэдэвийн Содномдорж|Ц.Содномдоржоор]] 7 давж чимэг нэмсэн. 2024 оны АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн начин Г.Цоггэрэлээр дөрөв, улсын аварга Г.Эрхэмбаяраар тав, улсын заан Б.Пүрэвсайханаар зургаа, аймгийн арслан Т.Сайханжаргалаар долоо, улсын начин Д.Хүдэрбулгаар найм, улсын арслан [[Баярсайханы Орхонбаяр|Б.Орхонбаяраар]] ес давж түрүүлэн "Дархан аварга" цол хүртсэн. 2025 оны АХ-ын 104 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн харцага Г.Гантулгаар дөрөв, улсын начин Б.Чимэдвандангаар тав, аймгийн арслан М.Бямбадоржоор зургаа, аймгийн хурц арслан О.Наранбаатараар долоо давж чимэг нэмсэн. 2026 оны АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадмаар сумын заан Б.Бат-Эрдэнээр дөрөв, улсын гарьд Ө.Бат-Оршихоор тав, аймгийн хурц арслан Б.Өсөхбаяраар зургаа, улсын харцага Э.Дашаар долоо, улсын начин Л.Энхсаруулаар найм давж чимэг нэмсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Намсрайжавын Батсуурь<ref>{{cite web | title=Намсрайжавын Батсуурийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KhX-tfmwZBYTtzSoRYk | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NGC|7|HS2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NWC|9|NGC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NWC|7|SS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NWC|8|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|R|13|NC||NWC|1|2019 онд Улсын Арслан Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Улсын Даян Аварга цолыг олгосон.<ref>[https://gogo.mn/r/q0e6y Э.Оюунболдын аварга цолыг хурааж, түүнд өвдөг шороодсон бөхчүүдийн давааг ахиулах зарлиг гарчээ]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|R||NC|||?|2020 онд сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Тод сонин чимгийг хураасан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NC|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NC|8|TS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NC|8|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|NL|9|NC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|N|512|NL|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|N|1024|NL|8|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|N|512|NL|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|N|512|NH|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|N|512|AL|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2012|M|256|AL|5||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2011|A|256|AF|8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Бөхийн удам== Өвөө [[Жотойн Гэлэг|Ж.Гэлэг]] нь улсын начин, аав [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г.Намсрайжав]] нь улсын харцага, авга ах химийн ухааны доктор,профессор, самбын ОУХМ [[Гэлэгийн Даваасамбуу|Г.Даваасамбуу]] нь улсын начин, Г.Дансран нь аймгийн заан, [[Норжингийн Баярмагнай|Н.Баярмагнай]] нь чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 5 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан цолтой. Мөн олимпын хүрэл медальт, МУГТ, улсын начин [[Равдангийн Даваадалай|Р.Даваадалай]], чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, МУГТ, улсын начин [[Лодойн Энхбаяр|Ло.Энхбаяр]], улсын начин [[Лодойн Эрхбаяр|Ло.Эрхбаяр]] нар ээжийнх нь хамаатан. Өөрөөр хэлбэл 2 талдаа бөхийн удамтай. ==Эшлэл== {{reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Батсуурь, Намсрайжавын}} [[Ангилал:Дархан аварга]] [[Ангилал:Монголын жүдоч]] [[Ангилал:Монголын жүдогийн улсын аварга]] [[Ангилал:Ховдын (Увс) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] 5x7f35m7ks1bggk0plsfc92izw87qje 0 60880 864236 832844 2026-07-31T12:44:07Z Temuugen Naranbaatar 100578 /*Амжилт нэмсэн*/ 864236 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх|name= Шарын Мөнгөнбаатар |image=|caption=|birth_date={{birth date and age|1983|12|17}}|birth_place=[[Онгон сум]], [[Сүхбаатар аймаг]]|death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=182 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан=[[Онгон сум]], [[Сүхбаатар аймаг]]|wrestling_title=[[Улсын харцага]]|title1=[[Улсын харцага]]|title_year1=2018|title2=[[Аймгийн арслан]]|title_year2=2003|title3=[[Сумын заан]]|title_year3=2000|title4=|title_year4=|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн='''1''' ([[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]])|updated=2026-7-31|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}} {{Медаль|Алт|2011 Улаанбаатар}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}} {{Медаль|Алт|2003 Сүхбаатар}} {{Медаль|Алт|2010 Сүхбаатар}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Бүх цэргийн наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2011 оны бүх цэргийн наадам|2011 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2016 оны бүх цэргийн наадам|2016 Улаанбаатар]]}}|title5=|title_year5=|title6=|title_year6=|title7=|title_year7=|image size=}} '''Шарын Мөнгөнбаатар''' нь [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]] аймгийн [[Онгон сум|Онгон]] сумын уугуул, [[Үндэсний бөх]]<nowiki/>ийн улсын харцага цолтой бөх. ==Амжилт== ==== Улсын наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2016 |АХ-ын 95 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн хурц арслан Ба.Батжаргалаар дөрөв давж тавын даваанд аймгийн арслан Д.Анартай оноолт тааран барилдаж өвдөг шороодсон. !1024 |- !2018 |АХ-ын 97 жилийн ойн баяр наадамд улсын харцага О.Хангайгаар дөрөв, улсын заан М.Өсөхбаяраар тав, улсын харцага А.Цацабшираар зургаа давж "Монгол улсын харцага" цол хүртсэн. !512 |} ==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2003 |Сүхбаатар аймгийн наадамд Аймгийн заан Д.Энхнарангаар долоо даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. !128 |- !2006 |Сүхбаатар аймгийн наадамд тав давж шөвгөрсөн. !128 |- !2009 |Дорнод аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрсөн. !256 |- !2010 |Бүх цэргийн наадамд Аймгийн начин Б.Эрдэнэхүүгээр тав давж шөвгөрсөн. !256 |- !2010 |Сүхбаатар аймгийн наадамд Аймгийн заан Б.Сэнгэдоржоор найм даван түрүүлж "Аймгийн хурц арслан" чимэг хүртсэн. !256 |- !2010 |Дорнод аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрсөн. !256 |- !2011 |Бүх цэргийн баяр наадамд Аймгийн арслан Ч.Батчулуунд өвдөг шороодон үзүүрлэж чимэг нэмсэн. !256 |- !2012 |Сүхбаатар аймгийн наадамд тав давж шөвгөрсөн. !512 |- !2016 |Бүх цэргийн баяр наадамд Аймгийн арслан Л.Шинэбаатараар зургаа давж шөвгөрсөн. !256 |- !2016 |Сүхбаатар аймгийн наадамд тав давж шөвгөрсөн. !256 |} == Гэр бүл == Мөнгөнбаатар хоёр талаасаа бөхийн удамтай, аавын талд Монгол улсын заан [[Ёндонгийн Ишгэн|Ишгэн]], ээжийн талд 2 сумын заан, нэг аймгийн арслан бий. {{DEFAULTSORT:Мөнгөнбаатар, Шарын}} [[Ангилал:Улсын харцага]] [[Ангилал:Онгоны хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] plrgpayupxbt53r4iogd0qgebcadg3x 864237 864236 2026-07-31T12:45:12Z Temuugen Naranbaatar 100578 /* */ засвар 864237 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх|name= Шарын Мөнгөнбаатар |image=|caption=|birth_date={{birth date and age|1983|12|17}}|birth_place=[[Онгон сум]], [[Сүхбаатар аймаг]]|death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=182 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан=[[Онгон сум]], [[Сүхбаатар аймаг]]|wrestling_title=[[Улсын харцага]]|title1=[[Улсын харцага]]|title_year1=2018|title2=[[Аймгийн арслан]]|title_year2=2003|title3=[[Сумын заан]]|title_year3=2000|title4=|title_year4=|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн='''1''' ([[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]])|updated=2026-7-31|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}} {{Медаль|Алт|2011 Улаанбаатар}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}} {{Медаль|Алт|2003 Сүхбаатар}} {{Медаль|Алт|2010 Сүхбаатар}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Бүх цэргийн наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2011 оны бүх цэргийн наадам|2011 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2016 оны бүх цэргийн наадам|2016 Улаанбаатар]]}}|title5=|title_year5=|title6=|title_year6=|title7=|title_year7=|image size=}} '''Шарын Мөнгөнбаатар''' нь [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]] аймгийн [[Онгон сум|Онгон]] сумын уугуул, [[Үндэсний бөх]]<nowiki/>ийн [[улсын харцага]] цолтой бөх. ==Амжилт== ==== Улсын наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2016 |АХ-ын 95 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн хурц арслан Ба.Батжаргалаар дөрөв давж тавын даваанд аймгийн арслан Д.Анартай оноолт тааран барилдаж өвдөг шороодсон. !1024 |- !2018 |АХ-ын 97 жилийн ойн баяр наадамд улсын харцага О.Хангайгаар дөрөв, улсын заан М.Өсөхбаяраар тав, улсын харцага А.Цацабшираар зургаа давж "Монгол улсын харцага" цол хүртсэн. !512 |} ==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2003 |Сүхбаатар аймгийн наадамд Аймгийн заан Д.Энхнарангаар долоо даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. !128 |- !2006 |Сүхбаатар аймгийн наадамд тав давж шөвгөрсөн. !128 |- !2009 |Дорнод аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрсөн. !256 |- !2010 |Бүх цэргийн наадамд Аймгийн начин Б.Эрдэнэхүүгээр тав давж шөвгөрсөн. !256 |- !2010 |Сүхбаатар аймгийн наадамд Аймгийн заан Б.Сэнгэдоржоор найм даван түрүүлж "Аймгийн хурц арслан" чимэг хүртсэн. !256 |- !2010 |Дорнод аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрсөн. !256 |- !2011 |Бүх цэргийн баяр наадамд Аймгийн арслан Ч.Батчулуунд өвдөг шороодон үзүүрлэж чимэг нэмсэн. !256 |- !2012 |Сүхбаатар аймгийн наадамд тав давж шөвгөрсөн. !512 |- !2016 |Бүх цэргийн баяр наадамд Аймгийн арслан Л.Шинэбаатараар зургаа давж шөвгөрсөн. !256 |- !2016 |Сүхбаатар аймгийн наадамд тав давж шөвгөрсөн. !256 |} == Гэр бүл == Мөнгөнбаатар хоёр талаасаа бөхийн удамтай, аавын талд Монгол улсын заан [[Ёндонгийн Ишгэн|Ишгэн]], ээжийн талд 2 сумын заан, нэг аймгийн арслан бий. {{DEFAULTSORT:Мөнгөнбаатар, Шарын}} [[Ангилал:Улсын харцага]] [[Ангилал:Онгоны хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] o834jx1y4m6lb8nzk0hg1uf5pqikfkg 864246 864237 2026-07-31T13:32:28Z Temuugen Naranbaatar 100578 /*амжилт нэмсэн */ 864246 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх|name= Шарын Мөнгөнбаатар |image=|caption=|birth_date={{birth date and age|1983|12|17}}|birth_place=[[Онгон сум]], [[Сүхбаатар аймаг]]|death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=182 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан=[[Онгон сум]], [[Сүхбаатар аймаг]]|wrestling_title=[[Улсын харцага]]|title1=[[Улсын харцага]]|title_year1=2018|title2=[[Аймгийн арслан]]|title_year2=2003|title3=[[Сумын заан]]|title_year3=2000|title4=|title_year4=|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн='''1''' ([[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]])|updated=2026-7-31|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}} {{Медаль|Алт|2011 Улаанбаатар}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}} {{Медаль|Алт|2003 Сүхбаатар}} {{Медаль|Алт|2010 Сүхбаатар}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Бүх цэргийн наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2011 оны бүх цэргийн наадам|2011 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2016 оны бүх цэргийн наадам|2016 Улаанбаатар]]}}|title5=|title_year5=|title6=|title_year6=|title7=|title_year7=|image size=|цагаансартүрүү='''1''' (2011)}} '''Шарын Мөнгөнбаатар''' нь [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]] аймгийн [[Онгон сум|Онгон]] сумын уугуул, [[Үндэсний бөх]]<nowiki/>ийн [[улсын харцага]] цолтой бөх. ==Амжилт== ==== Улсын наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2016 |АХ-ын 95 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн хурц арслан Ба.Батжаргалаар дөрөв давж тавын даваанд аймгийн арслан Д.Анартай оноолт тааран барилдаж өвдөг шороодсон. !1024 |- !2018 |АХ-ын 97 жилийн ойн баяр наадамд улсын харцага О.Хангайгаар дөрөв, улсын заан М.Өсөхбаяраар тав, улсын харцага А.Цацабшираар зургаа давж "Монгол улсын харцага" цол хүртсэн. !512 |} ==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2003 |Сүхбаатар аймгийн наадамд Аймгийн заан Д.Энхнарангаар долоо даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. !128 |- !2006 |Сүхбаатар аймгийн наадамд тав давж шөвгөрсөн. !128 |- !2009 |Дорнод аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрсөн. !256 |- !2010 |Бүх цэргийн наадамд Аймгийн начин Б.Эрдэнэхүүгээр тав давж шөвгөрсөн. !256 |- !2010 |Сүхбаатар аймгийн наадамд Аймгийн заан Б.Сэнгэдоржоор найм даван түрүүлж "Аймгийн хурц арслан" чимэг хүртсэн. !256 |- !2010 |Дорнод аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрсөн. !256 |- !2011 |Бүх цэргийн баяр наадамд Аймгийн арслан Ч.Батчулуунд өвдөг шороодон үзүүрлэж чимэг нэмсэн. !256 |- !2012 |Сүхбаатар аймгийн наадамд тав давж шөвгөрсөн. !512 |- !2016 |Бүх цэргийн баяр наадамд Аймгийн арслан Л.Шинэбаатараар зургаа давж шөвгөрсөн. !256 |- !2016 |Сүхбаатар аймгийн наадамд тав давж шөвгөрсөн. !256 |} == Гэр бүл == Мөнгөнбаатар хоёр талаасаа бөхийн удамтай, аавын талд Монгол улсын заан [[Ёндонгийн Ишгэн|Ишгэн]], ээжийн талд 2 сумын заан, нэг аймгийн арслан бий. {{DEFAULTSORT:Мөнгөнбаатар, Шарын}} [[Ангилал:Улсын харцага]] [[Ангилал:Онгоны хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] 61anx8qg33tibr3xax3ixnzg1ol24kk 0 63542 864302 765248 2026-08-01T10:37:57Z ~2026-42710-67 106447 Мэдээлэл шинэчиллээ. 864302 wikitext text/x-wiki == М.Эркебулан == === Танилцуулга === [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] аймгийн [[Алтай сум (Баян-Өлгий)|Алтай]] сумын харъяат, [[Үндэсний бөх]]<nowiki/>ийн аймгийн арслан цолтой бөх. === Улсын наадмын дэвжээнд === Тэрээр улсын наадмын дэвжээнд амжилт гаргаж улсын начин цаашлаад улсын харцага цолонд хүрэх бүрэн боломжтой арал чацатай аймгийн арслангуудын нэг юм. === Аймгийн наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2011 |Баян-Өлгий аймгийн баяр наадамд сумын заан Б.Серикээр найм даван түрүүлж " Аймгийн арслан " цол хүртсэн. |256 |- !2013 |Баян-Өлгий аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн. |256 |} [[Ангилал:Аймгийн арслан]] [[Ангилал:Алтайн (Баян-Өлгий) хүн]] [[Ангилал:Казахууд]] t8xwqxwd323740tx3fqw9f5tbds1m2t 0 78811 864259 834968 2026-07-31T18:02:22Z Naimanjin 53680 Анх үүсгэсэн хэрэглэгчийн хүсэлтээр устгах 864259 wikitext text/x-wiki {{db-author}} {{Инфобокс нам | name = Зон Олны Нам | native_name = {{MongolUnicode|ᠵᠣᠨ ᠣᠯᠠᠨ ᠤ ᠨᠠᠮ}} | native_name_lang = mn | logo = ZON LOGO BIG.svg | logo_size = | colorcode = #FDDA16 | abbreviation = {{lang|mn|ЗОН}} | presidium = Их хурал</br> Бага хурал | leader1_title = Дарга | leader1_name = Эрдэнийн Одбаяр | leader2_title = Vice Chairpersons | leader2_name = | leader3_title = Ерөнхий Нарийн Бичгийн Дарга | leader3_name = Эрдэнэцогтын Батчимэг | foundation = {{start date|2016|12|06}} | registered = 2017.06.30 </br>/10 дугаар тогтоол/ | headquarters = [[Улаанбаатар]] | newspaper = | student_wing = | youth_wing = | womens_wing = | membership_year = 2022 | membership = 21,600 | ideology = [[Неоконсерватизм]] | position = [[Төв-барууны улс төр|Төв-баруун]] | international = | national = | colors = {{color box|#FDDA16}} Шар </br>{{color box|#1b7ced}} Хөх | seats1_title = [[Улсын Их Хурал]] | seats1 = {{Composition bar|0|76|hex=#FDDA16}} | flag = Zonolonsm.jpg{{!}}border{{!}}200px | slogan = "Мэдлэг Ялна" | website = {{URL|http://www.demos.mn/}} | footnotes = | country = Монголын }} '''Зон Олны Нам {{MongolUnicode|ᠵᠣᠨ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠠᠨ ᠤ}} {{MongolUnicode|ᠨᠠᠮ}}''' (товчоор '''[https://mongoltoli.mn/search.php?opt=1&ug_id=47768&word=%D0%97%D0%9E%D0%9D ЗОН]'''; {{lang-en| }}'''[https://en.wikipedia.org/wiki/Athenian_democracy DĒMOS]''' party) 2016.[[Их Монгол Улс|12.06]] өдөр Монгол Улсын нийслэл [[Улаанбаатар|Улаанбаатар]] хотод үүсэн байгуулагджээ. [[Неоконсерватизм|Неоконсерватив]] /Нэн шинэ уламжлалт/ үзэл баримтлалтай, [[Монгол|Монгол улс]]ын нийслэл, 21 аймгийг хамарсан анхны "ЦАХИМ НАМ" бий болов. == Намын үйл ажиллагаа == [[Зураг:Demosgreat1.jpg|thumb|left|2016.12.06]] [[Зураг:Demosgreat.jpg|thumb|left|2017.06.12]] Монгол Улсын нийслэл, 21 аймгийг хамарсан байнгын үйл ажиллагаатай улс төрийн нам. ЗОН-ын гишүүд гол төлөв салбаруудын мэргэжилтэн, дунд тушаалын мэдлэг боловсролтой, туршлагатай ажилтнуудаас бүрдсэн. Улс төрийн үйл ажиллагаа нь гишүүд дэмжигчдийн хандив, татвараар санхүүждэг, улс төрийн намуудад тулгамддаг орон зай, цаг хугацаа, санхүүгийн бэрхшээлийг бага зардлаар даван туулах зорилгоор цахим орчинд технологийн шийдэлд суурилсан “ЦАХИМ НАМ” нэгдсэн системийг бий болгон ашиглажээ. Ингэснээр Монгол Улсыг хамарсан улс төрийн намын өдөр тутмын үйл ажиллагаа нь эрх баригч намуудтай харьцуулахад цомхон, хэмнэлттэй, хурдтай явагдах нөхцөлийг бүрдүүлжээ. Үүнд цахимаар гишүүдээ бүртгэж, шилжилт хөдөлгөөнийг зохицуулахаас гадна намын сонгуульт гишүүд, удирдах албан тушаалтан зэрэг бүх түвшний ажилтан алба хаагчдын үйл ажиллагааг хөтлөн явуулах, намын дэргэдэх эрдэм шинжилгээний байгууллага Мэдлэг Онолын Нэгдэл /МОН/-ээс зохион байгуулж байгаа сургалт, мэдээ мэдээллийг шуурхай дамжуулах, сонгуульт гишүүдийн шалгуур үзүүлэлтийн бүртгэл шалгалтыг зохион байгуулах, өдөр тутмын үйл ажиллагаа болон гишүүдийн мэдээлэл солилцох зэрэг олон асуудлыг “ЦАХИМ НАМ”-ын тусламжтай хэмнэлттэй зардлаар үр дүнтэй шийдсэн байна. Тус нам нь дэргэдээ эрдэм шинжилгээний байгууллага болох Мэдлэг Онолын Нэгдэл /МОН/, дотоод маргааныг хэлэлцэн шийдвэрлэх Дотоод Арбитрын Хороо /ДАХ/, намын дотоод хяналт шалгалтын Хяналтын Ерөнхий Хороо /ХЕХ/ зэрэг чиг үүрэг бүхий байгуулалтай, Монголын анхны “ЦАХИМ НАМ” юм. == Үзэл баримтлал == [[Зураг:Demosinfo.jpg|thumb|left|Товч]] 20-р зууны 70-аад оны сүүлчээс хөгжингүй орнуудад неоконсерватизм нэлээд хүчтэй дэлгэрэх болсон нь нэг талаас консерватор үзэл санаа нийгмийн хөгжлийн явцад хүмүүсийн сэтгэл зүйн онцлог байдлын хувьд хадгалагдан хоцрох шинжтэй, онолын баримтлалын хувьд шинэ түвшинд гарч ирсэн. Түүнээс гадна эдгээр орнууд дахь неолиберал, социаль демократ чиглэлтэй эрх баригч хүчнүүдийн үзэл санаанаас хамаарч, нийгмийн сөрөг үзүүлэлт өсөх хандлага бий болсонтой холбоотой юм. Неоконсерватизм үзлийн үндсийг бүрдүүлэгч түлхүүр үзэл санаануудыг гурван бүлэгт хувааж үзэж болдог. </br> 1. Хүний оюун ухаан нийгмийг ойлгох боломжын хувьд хязгаарлагдмал байдаг. Иймд улс төр, нийгмийн институтүүд ямар нэг төлөвлөгөө, төслийн үр дагавар бус харин хүмүүсийн үйл ажиллагааны үр дүн гэж үзнэ. Хүний оюуны энэ хязгаарлагдмал шинжийн тухай санаа консерваторуудыг түүхэн туршлага, уламжлалт үнэт зүйлс, хэм хэмжээ, залгамж чанарт үнэнч байх үзэлд хөтөлдөг байна. Эдийн засагт энэ нь чөлөөт зах зээл, өрсөлдөөн, хувийн үйлдвэрлэл, худалдаа, нийгэм оюун санааны салбарт юуны өмнө ёс суртахуун, шашныг хамгаалахад оршдог. Тэд Францын хувьсгалыг эрс шүүмжилж хамгийн сайхан сэтгэлийн угаас зохиогдсон хамгийн сайн бүдүүвч загварууд ч дандаа ичгүүртэй, гунигт үр дагавартай байдаг хэмээн үзэж консерватизмыг үндэслэгч Беркийн үзэл бодлыг баримталсаар байна. </br>2. Энэ бүлэгт хувь хүн, нийгэм төрийн харилцааны тухай асуудал ордог. Либералууд хийгээд социалистуудад байр сууриа сөргүүлэн тавихдаа неоконсерваторууд хувь хүнийг ивээн тэтгэгч төрийн тухай үзэл баримтлал, мөн нийгмийн шударга ёсны зарчмыг няцаахын хамт иргэд зөвхөн хуулийн өмнө тэгш байх ёстойг хүлээн зөвшөөрдөг байна. Тэгш байдлыг тогтоохыг оролдох нь ёс зүйд ч, эдийн засагт ч харш гэж тэд үздэг. Төрийн тухайд түүнийг нийтийн дэг журам, тогтвортой байдлыг хангах гол зэвсэг гэж батлахын зэрэгцээ эдийн засгийн амьдралд төр оролцохын эсрэг байдаг. Неоконсерватор үзлээр бол иймэрхүү оролцоо хувь хүний эрх чөлөөнд ноцтой хохирол учруулна гэдэг. Гэсэн хэдий ч засаглалын нэр хүнд, хууль ёс, дэг журмыг чухалчилан үздэг. Тэд өргөн ардчиллыг эрхэмлэхийн хамт түүнд анархи байдалтай адилтгах юу ч үгүй хэмээн хүлээн зөвшөөрдөг. Хүн эрх чөлөөтэй хэдий ч нийгмээс ангид байж болохгүй. Иймд энэ үзлийн үндсэн баримтлалыг “эхлээд нийгмийн үүрэг, дараа нь бие хүний эрх чөлөө” гэж тодорхойлох нь бий. [[Зураг:Demosflag.jpg|thumb|Зон Олны нам]] </br>3. Нийгмийг хувьсгалт аргаар өөрчлөхийг эсэргүүцдэг. Уламжлал шинэчлэлийн үзэл баримтлал хувьсгалын үзэл санаанд шууд харшилдаг гэж үзнэ. Хувьсгал бол ухамсартайгаар зохион байгуулагдаж, урьдчилан төлөвлөгдсөн байдаггүй бөгөөд тэр нийгмийг өнгөрсөн, ирээдүйгүй болгодог гэж үздэг. Энэ санааг шинэ либералууд ч дэмждэг. Тухайлбал К.Поппер нийгмийг өнгөрсөн үе, хуримтлуулсан туршлага, уламжлалаас нь таслалгүй аажим өөрчлөхийн чухлыг тэмдэглэсэн байдаг. Консерватив үзэл санаа 70-80 онуудад Өрнөдийн олон намын бодлогод ихээхэн үүрэг гүйцэтгэж АНУ, Англи, Герман, түүнчлэн Япон консерватор үзэл баримтлалыг ямар нэгэн хэмжээнд үзэл санаандаа тусгасан, түүнийг баримталдаг намууд засгийн эрх барих болжээ. 80-аад онуудад консерваторууд Барууны тэргүүлэх орнуудад эдийн засгийн өндөр өсөлт, нийгмийн тогтвортой байдлыг хангаж чаджээ. </br>АНУ-н эрдэмтэн П.Штейнфейльц “Неоконсерватизм бол дэвшилтэт зүйлсийг боловсруулж бий болгохоосоо илүү аливаа буруу ташаа гэгдэх юмсыг арилгахад л чиглэгдсэн шүүмжлэлт сөрөг үзэл юм” гэж тодорхойлсон байдаг. Үүнийг тодруулбал улс төрийн хүрээнд неолиберализмын уламжлал болсон “нийгмийн төрийн” тухай онолын эсрэг нийгмийн хязгаарлагдмал төрийн үзэл баримтлалыг сэргээн тавьсан, эдийн засгийн хүрээнд А.Смит, И.Бентам, Дж.С.Милль нарын үзэл санаанд тулгуурласан Кейнсийн онолын эсрэг Фридманы монетаризмын онолыг дэвшүүлсэн байна. Неоконсерватизм үзэл санааны хувьд уламжлалт консерватизмаас салаалсан боловч түүний өнөөгийн гол үзэл санааг дурдвал төр нь иргэний нийгмийн дээр байж болохгүй бөгөөд түүний эдийн засгийн амьдралд оролцох оролцоо нь мөнгөний эргэлтийн хэмжээг зохицуулах, инфляцийн эсрэг үйл ажиллагааг зохион байгуулах бүтцийн бодлого баримтлах явдлаар л хязгаарлагдах ёстой. Неоконсерватив үзлийг номлогчид нэг талаас чөлөөт өрсөлдөөн, чөлөөт зах зээлийн зарчмыг бүх талаар дэмжихийг, нөгөө талаас уламжлалт үнэт зүйлсээ эрхэмлэн дээдлэхийг чухалчилдаг. == Түүх == '''2006-2016''' </br> [[Зураг:Mongoltuurgatan1.jpg|thumb|2007.03.11 </br> Л.Гүнсэн, Н.Өнөрчимэг, Э.Одбаяр]] [[Зураг:Mongoltuurgatanprot.jpg|thumb|2011.06.18</br>Д.Бархасбадь, А.Сарнай, Э.Одбаяр]] [[Зураг:Mongoltuurgatan.jpg|thumb|2017.12.29]] Монгол Туургатан Төв Холбоо анх зохион байгуулалтанд орж хүний эрхийн асуудлаар (Монгол үндэстэн, Монгол туургатнууд мөн хамаарна) болон нийгмийн зорилтот бүлэгрүү чиглэсэн сайн дурын үйл ажиллагаа явуулж эхэлжээ. Улмаар үндэстний мартагдсан үнэлэмжийг сэргээх, оюун санааны дэвшилд хөтлөх ажлуудыг үе шаттай зохион байгуулсан байна. Монгол үндэстний соёлын өвийг орчин үеийн хэлбэр агуулгад шилжүүлэн хойч үедээ өвлүүлэх, олон улсад Монгол соёлыг сурталчилан таниулах, боловсролыг дэмжих, нийгмийн хариуцлагын чиглэлээр төсөл хөтөлбөрүүдийг амжилттай хэрэгжүүлсээр байна. Зарим төслүүдээс товч дурдвал: * Хүүхдийн асрамж "Янзага" бүлэг * "Олон мод" * "Хогондоо" эрүүл орчин * “ЭРДЭМ” тэтгэлэгт хөтөлбөр * "Монгол номын сан" * "Монгол инженер" * Тусгаар тогтнол 12.29 /Бахархал, танин мэдэхүй/ * Төрийн далбаа 07.10 /Бахархал, танин мэдэхүй/ * "Ethnosphere" - Монгол Үндэстний соёл урлагийн нэгдэл * "Jangar project" - Жангар төсөл /Монголын соёлын өвийг хойч үедээ өвлүүлэн түгээх/ * "Fashion project" - Монголын хувцас загвар, зохион бүтээх салбарыг дэмжих хөтөлбөр /Тус төслийн хүрээнд хийгдсэн эхний ажил Монголын анхны загварын суваг "Fashion Channel"/ * Удамшлын өвчний судалгаа зэрэг төсөл хөтөлбөрүүд хэрэгжиж байна. Монгол Туургатан Төв Холбоо нь өнөөдрийг хүртэл тасралтгүй үйл ажиллагаа явуулсаар байгаа бөгөөд 2016 онд тус холбооны гишүүд дэмжигчдийн санаачлагаар Зон Олны намыг үүсгэн байгуулах ажлыг үзэл санаа нэгт нэгдэл, холбоо, нийгэмлэгүүдтэй /мөн Монгол Туургатан Төв Холбооны үйл ажиллагааг олон жилийн турш дэмжиж ирсэн гадаад улсад сурч ажиллаж амьдарч байгаа Монголчуудын дэмжлэг/ хамтран зохион байгуулжээ. </br> '''2016.12.06'''</br> ЗОН-ыг үүсгэн байгуулахад холбооны зарим гишүүд дэмжигчдээс нам бус 2000 гаруй хүн, мөн бусад үзэл санаа нэгт нэгдлүүдийн төлөөллөөс ЗОН-ын гишүүнээр элссэн байна. Энэ нь тус холбооны нийт гишүүд дэмжигчид ЗОН-ыг дэмждэг гэсэн үг биш боловч зохион байгуултанд голлох үүрэгтэй оролцсон байна. Зон Олны нам Монгол Улсын Дээд Шүүхэд бүртгүүлэх эхний оролдлого нь бүтэлгүйтэж, хоёр дах оролдлогоороо Монгол Улсын Дээд Шүүхэд бүртгэлтэй, албан ёсоор үйл ажиллагаа явуулах эрхтэй улс төрийн нам болон мэндэлжээ. [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улс]] байгуулагдсан [[Их Монгол Улс|1206]] оныг бэлгэдэж 2016 оны 12 дугаар сарын 06-ны өдөр Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотноо нийслэл, 21 аймгийн төлөөлөгчдөө оролцуулан намын анхдугаар Их Хурлаар /2016.12.06/ Зон Олны намыг үүсгэн байгуулсан байна. </br> ЗОН-ын анхдугаар Их Хурлаас Бага хурал, Удирдах зөвлөл, Намын ерөнхий нарийн бичгийн дарга, Намын дарга гэсэн албан тушаалтнуудыг сонгож, намын байнгын үйл ажиллагаатай бүтцийг бий болгов. '''2017.12.06''' </br> Зон Олны намаас улс төрийн анхны [https://web.archive.org/web/20210904210631/http://www.demos.mn/post/27 мэдэгдлээ] гаргажээ. Энэхүү мэдэгдлээр дамжуулан Монголд хувьсгал биш хувьсал хийх хэрэгтэй, энэ нь оюун санааны хувьсал байх ёстой гэсэн байр сууриа илэрхийлж, Монгол Улсад байгаа боломж ба түүнийг хэрхэн ашиглах арга замыг дэвшүүлэн тавьсан байна. '''2017-2021'''</br> Зон Олны нам идэвхитэй сөрөг хүчний үүрэг гүйцэтгэж, эрх баригчдын үйл ажиллагаанд хяналт тавин ажилласаар иржээ. Сөрөг хүчний хувьд нийгэм, эдийн засаг, улс төр, жендэрийн тэгш байдал, хүний эрхийн асуудлаар иргэдийн оролцоотой үйл ажиллагааг идэвхитэй зохион байгуулж, оролцсоор байна. Зон Олны нам Монгол Улсын Их хурлын 2020 оны ээлжит сонгуульд бүх тойрогт нэр дэвшигчдээ илгээсэн нь тус намын хувьд анхны ээлжит сонгууль болсон. (ЗОН 2016.12.06-нд байгуулагдсанаас хойш анхны ээлжит УИХ-ын сонгууль) Зон Олны нам Монгол Улсын түүхэнд улс төрийн намуудаас хамгийн олон эмэгтэй кандидат УИХ-ын сонгуульд илгээснийг олон улсын ажиглагчид онцолсон. == Баримтлах зарчим == * Монгол улсын тусгаар тогтнол, бүрэн эрх, халдашгүй байдлын төлөө бат зогсож, Монгол улсын төрийн байгууламжийн хувьд нэгдмэл байх зарчимд тууштай байна. * Эдийн засгийн эрх чөлөөг хүний эрхийн үндсэн баталгааны чухал хэсэг гэж үзнэ. * Шинжлэх ухаан, боловсрол, мэдлэг туршлагыг хүн ард, улс орны хөгжлийн түлхүүр гэж үзнэ. * Монгол үндэстний уламжлал, соёл ахуйг хүн ард, улс орны үнэлэшгүй баялаг мөн гэж үзнэ. * Хүн бүр хуулийн өмнө эрх тэгш байхыг тэгш эрхийн зарчим гэж үзнэ. * Чөлөөт өрсөлдөөнийг улс төрийн эрх чөлөөний чухал хэсэг гэж үзнэ. * Өнгөрсөн үеийн ололтыг хүндэтгэж, үргэлжлүүлэн залгамжилах нь өнөө цагийн бидний үүрэг гэж үзнэ. == Тангараг == “Би агуу их Монгол үндэстний өмнө Монгол улсынхаа тусгаар тогтнол бүрэн эрхт байдлын төлөө үнэнч үлдэж, Монгол улсын Үндсэн Хууль, намын дүрмийг чанд сахин биелүүлэхээ тангараглая. Намын гишүүн би өргөсөн тангарагаасаа няцвал Монгол улсын хууль, намын дүрмэнд заасан улс төрийн болон ёс суртахууны хариуцлагыг биечлэн хүлээнэ.” == ЗОН-ын бэлгэдэл, далбаа == ЗОН-ын бэлгэдэл нь хөх өнгийн дэвсгэр дээр алтан шар өнгийн гал, нар, сар түүний доор нар зөв дотогш эргэсэн зөв дүрсийн хамт төв хэсэгт голлон байрлана. Түүний доор <b>“ЗОН ОЛНЫ НАМ”</b> гэсэн цагаан өнгийн крилл үсэг эсвэл Монгол бичиг байна. <gallery widths="180px" heights="130px"> Zonlogosm.jpg|ЗОН-ын бэлгэдэл Zonlogotr.jpg|ЗОН-ын бэлгэдэл /Монгол бичгээр/ Zonolonsm.jpg|ЗОН-ын далбаа Zonolontr.jpg|ЗОН-ын далбаа /Монгол бичгээр/ </gallery> == Намын бүтэц == [[Зураг:Mongoltuurgatan1229.jpg|thumb|2016.12.29]] [[Зураг:Demoskhentii.jpg|thumb|2018.07.10]] [[Зураг:Demos20200603.jpg|thumb|2020.06.03]] 1. Зон Олны нам дараах бүтэцтэй байна: </br> 1.1. Намын анхан шатны байгууллага аймаг, дүүргийн намын хороо. </br> 1.1.1. Аймаг, дүүргийн намын хорооны хурал.</br> 1.1.2. Аймаг, дүүргийн намын хорооны дарга.</br> 1.2. Тойрог, Нийслэлийн намын хороо. Тойргийн намын хороо нь: </br> - Төв тойргийн намын хороо; </br> /Өвөрхангай, Төв, Булган, Сэлэнгэ, Дархан-Уул, Орхон, Дундговь, Өмнөговь аймгууд хамаарна/ </br> - Зүүн тойргийн намын хороо; </br> /Хэнтий, Дорнод, Сүхбаатар, Дорноговь, Говьсүмбэр аймгууд хамаарна/</br> - Баруун тойргийн намын хороо;</br> /Архангай, Хөвсгөл, Завхан, Увс, Ховд, Говь-Алтай, Баянхонгор, Баян-Өлгий аймгууд хамаарна/ зэрэг болно.</br> 1.2.1. Тойрог, Нийслэлийн намын хорооны хурал.</br> 1.2.2. Тойрог, Нийслэлийн намын хорооны дарга.</br> 1.3. Зон Олны намын удирдах дээд байгууллага нь намын Их хурал мөн.</br> 1.4. Зон Олны намын Их хурлын чөлөөт цагт намын төлөөллийн төв байгууллага Бага хурал /БХ/.</br> 1.4.1. Зон Олны нам даргатай байнa. Зон Олны намын дарга нь намын тэргүүн мөн.</br> 1.4.2. Зон Олны нам Ерөнхий нарийн бичгийн даргатай байна. </br> 1.5. Намын хяналтын төв байгууллага нь Хяналтын ерөнхий хороо /ХЕХ/. 1.5.1. Хяналтын Ерөнхий Хорооны хурал.</br> 1.5.2. Хяналтын Ерөнхий Хорооны дарга.</br> 1.6. Бага хурлын өдөр тутмын ажлыг эрхлэх намын гүйцэтгэх байгууллага Удирдах Зөвлөл /УЗ/.</br> 1.6.1. Удирдах Зөвлөлийн хурал.</br> 1.6.2. Зон Олны нам гурав хүртэл нарийн бичгийн даргатай байна. Нарийн бичгийн даргыг Удирдах Зөвлөлийн хурлаас томилно.</br> 1.7. Намын дотоод асуудал хянан хэлэлцэх Дотоод арбитрын хороо /ДАХ/.</br> 1.8. Намын Эрдэм шинжилгээний байгууллага Мэдлэг онолын нэгдэл /МОН/.</br> 1.8.1. Мэдлэг онолын нэгдэл /МОН/-ийн зөвлөл</br> 1.8.2. Мэдлэг онолын нэгдэл /МОН/-ийн дарга.</br> 1.9. Намын дэргэдэх байгууллага болох холбоо, клуб байж болно. Дэргэдэх холбоо, клуб нь үйл ажиллагааны бүтэц зохион байгуулалтаа Зон Олны намын дүрэм, үзэл баримтлалын хүрээнд зохицуулна. Үүнд:</br> - Шинээр зохион байгуулалтанд орж намын дэргэд холбоо, клуб үүсгэж болно.</br> - Шалгуурт нийцэх төрийн бус байгууллагууд Зон Олны намын дэргэдэх байгууллагаар нэгдэж болно.</br> - Хилийн чанад дахь Монголчуудын цахим нэгдэл, холбоо, клубууд.</br> == Намын гадаад харилцаа == [[Зураг:DemosFlagEn.jpg|thumb|left]] [[Зураг:Confod.jpg|thumb|2018 он]] Үзэл баримтлал нэгтэй бусад улс орны нам, олон улсын холбоо, байгууллага, улс төрийн боловсролын сангуудтай харилцаа холбоо тогтоон ажиллаж байна. == Мэдлэг Онолын Нэгдэл == [[Зураг:Durem.jpg|thumb|left]] ЗОН-ын дэргэдэх эрдэм шинжилгээний байгууллага МОН-ийн үйл ажиллагаа нь намын боловсон хүчнийг бүрдүүлэх, судалгаа, сургалтын ажлыг зохион байгуулдаг. Эрдэмтэд, багш, эмч, хуульч, сэтгүүлч, захиргааны дунд шатны ажилтан, сэтгэл зүйч, төлөвлөгч, инженер зэрэг ажилтнуудыг шинэ ангид оруулж, тэдний туршлага, мэдлэг боловсрол, хүчин чармайлтыг ашиглан улс орны тулгамдсан асуудлыг шийдвэрлэх удирдах түвшинд гаргаж ирэх бодлогыг ЗОН баримталж байна. == Мөрийн хөтөлбөр == [[Зураг:DemosProg05.jpg|thumb|left|Бидэнд байгаа боломж]] Монгол улсын онцлогт тохирсон тогтвортой хөгжлийн бодлогыг тодорхойлж, оюунлаг, эрүүл чийрэг, чинээлэг ард олонтой Монгол улсыг бий болгоход Зон Олны намын үүрэг оршино. Монгол үндэстэн түүхийн олон боломжгүй нөхцөл байдлыг амжилттай даван туулж ирсэн. Монгол улсын өмнө тулгамдаад байгаа асуудлыг шийдвэрлэх боломжтой гэдгийг бидэнд байгаа боломж харуулж байна. </br> '''МОНГОЛД БАЙГАА БОЛОМЖ'''</br> # Тусгаар тогтносон, бүрэн эрхт улс # Оюуны потенциал - Залуу хүн ам # Гадаад харилцааны туршлага - Олон улсын харилцаа # Геополитик, геостратегийн хувьд газар зүйн ашигтай байрлал # Хоёр хөршийн эдийн засаг, зах зээл - Боломж # Үзэсгэлэнт байгаль аялал жуулчлал - Шавхагдашгүй баялаг # Нүүдлийн мал аж ахуй – Нөхөн үржигдэх баялаг # Байгалийн баялаг – Хөшүүрэг # Төрт ёс, түүх соёлын гүн гүнзгий баялаг уламжлал - Нэгдмэл # Гадаад дотоодын болон шашин хоорондын тэмцэл мөргөлдөөнгүй – Тайван Дээр дурдсан боломж дэлхийн олон улс үндэстний хувьд хүсэл мөрөөдөл нь билээ. Монгол улсын хувьд эдгээр боломжоо ашиглан хүрэх цэгээ тодорхойлж, асуудлыг шийдвэрлэх боломжтой. </br> '''ХҮРЭХ ЦЭГ'''</br> * Шинжлэх ухаанд суурилсан хөгжлийн бодлого хэрэгжүүлэх * Эдийн засаг дахь төрийн оролцоог зохих түвшинд хязгаарлах * Хүний эрхийн үндсэн баталгааг хангах /Эдийн засгийн эрх чөлөөг хангах/ * Чөлөөт өрсөлдөөнт улс төрийн эрх чөлөөг бэхжүүлэх * Хууль дээдлэх зарчмыг хангах, чангатгах * Төрийн цэгцтэй бүтэц, залгамж чанар, тогтвортой байдлыг бий болгох * Улс үндэстний мартагдсан үнэлэмжийг сэргээх '''ХУВЬСГАЛ БИШ ХУВЬСАЛ''' </br> Дэлхий хавтгайрсан энэ цаг үед Монгол төрийн бодлогод шинжлэх ухаан, мэдлэг боловсрол туйлын ихээр үгүйлэгдэж байна. Монголд хагас жарнаар үргэлжилсэн улс төр, эдийн засаг, оюун санааны гүн хямралыг гэтлэх нийгмийн захиалгаар Зон Олны нам эвлэлдэн нэгдэж байна. Зон олноороо ОЮУН САНААНЫ ХУВЬСАЛД нэгдэгтүн! </br> '''1. Монгол үндэстний мартагдсан үнэлэмжийг сэргээх'''</br> - Монгол хүний хөдөлмөрийн үнэ цэнийг Монгол улсад хэвийн түвшинд үнэлж, бусад улс орны хөдөлмөрчид, ард олны адилаар үр шимээ хүртэх эрх зүйн боломжийг бий болгоно. </br> - Авьяас чадвар, мэдлэг туршлага, оюунлаг боловсролтой Монгол хүнийг олон улсад өрсөлдөх боломжоор хангах, дэмжих бодлого хэрэгжүүлнэ.</br> - Монгол хүн бусад улсын иргэдийн адил бий болгосон баялаг, бүтээгдэхүүн, бүтээн байгуулалтаа олон улсын зах зээлд гаргаж, түүнээс үр шим хүртэх эрх зүйн орчинг сайжруулна.</br> - Монгол улсын хүн амын өсөлтийг тусгайлан дэмжих хууль эрх зүйн болон эдийн засгийн орчинг бий болгох бодлого хэрэгжүүлнэ.</br> - Нүүдлийн соёл ахуйг үнэлэх үнэлэмжийг сэргээж, хууль эрх зүй, эдийн засгийн оновчтой бодлогоор түүнээс хүртэх үр шимийг нэмэгдүүлнэ.</br> - Монгол хүний эрүүл мэндийг хамгаалах эрх зүйн орчинг сайжруулна. </br> - Монгол хүн, Монгол үндэстэн өөрийн онцлог бүхий түүх соёлыг бий болгож, хүн төрөлхтний хөгжлийн явцад өөрийн хувь нэмрээ оруулж, түүхэнд ул мөрөө тод үлдээж ирсэн нь Монгол хүнийг үнэлэх үнэлэмжийн нэгээхэн хэмжүүр юм. Монгол хүний түүхийн туршид бий болгосон ололт амжилтыг өнөө цагт үргэлжлүүлэн залгамжилахын төлөө ажиллана.</br> '''2. Төрийн цэгцтэй бүтэц, бодлого, залгамж чанарыг бий болгох</br> - Түүхэн туршлага, уламжлалт үнэт зүйлс, хэм хэмжээ, залгамж чанарт тууштай байх үзэлд суурилсан төрийн цэгцтэй, тогтвортой бүтцийг бий болгоно.'''</br> - Монгол Улсын гадаад харилцаа, олон улсын хамтын ажиллагааг тогтвортой, тасралтгүй залгамжлах, “тогтвортой байр суурь” төлөвшлийг бий болгоно. </br> - Төрийн албаны ажилтан, албан хаагчдын ажлын байр, бүтцийг сонгууль дамжин өөрчилдөг асуудлыг улс төрийн шийдвэрээс бүрэн тусгаарлаж, хууль эрх зүйн хувьд нэг мөр шийдвэрлэнэ. </br> - Монгол Улсын “хүрэх цэг”-ийн бодлого, зарчмыг тодорхойлж, Төрийг зөв тийш цэгцрэх урсгалд хөтөлнө. </br> '''3. Эдийн засгийн эрх чөлөөг хангах /Хүний эрхийн үндсэн баталгааг хангах/'''</br> - Бусдаас эдийн засгийн хараат бус байхыг хүний эрхийн үндсэн баталгааны чухал үзүүлэлт гэж Зон Олны нам үздэг. Эдийн засгийн хувьд бусдаас хараат бус, эрх чөлөөт нөхцөлийг хангах хууль эрх зүйн орчныг бүрдүүлнэ. </br> - Хувийн өмчийг хамгаалах нь Зон Олны намын үүрэг, шударга зарчимд нийцнэ гэж үзнэ. Хувийн өмчийг хамгаалах эрх зүйн орчныг бий болгохын төлөө өнгөрсөн үеийн хийсэн тэмцэл, эрмэлзлэл, ололтыг баталгаажуулж, хууль эрх зүйн орчныг сайжруулна.</br> '''4. Чөлөөт өрсөлдөөнд тулгуурласан улс төрийн эрх чөлөөг бэхжүүлэх'''</br> - Хүний эрхийн үндсэн баталгааны чухал үзүүлэлт болох эдийн засгийн эрх чөлөөг хангах замаар чөлөөт өрсөлдөөнд хөтөлнө. </br> - Чөлөөт өрсөлдөөний орчинд улс төрийн эрх чөлөөг бэхжүүлэх эрх зүйн орчныг сайжруулна. </br> '''5. Эдийн засаг дах төрийн оролцоог зохих түвшинд хязгаарлах'''</br> - Эдийн засагт нөлөөлөх төрийн бодлого, оролцоо шийдвэр байх ёстой. Харин энэ нөлөөллийн хэмжээг оновчтой, бодит байдалд тулгуурласан, оролцооны хувьд бүх шатанд биш тодорхой зохистой хэмжээнд байх ёстойг бодлогоор зохицуулна. </br> - Татварын цэгцтэй, тогтвортой, ойлгомжтой хууль эрх зүйн орчинг бүрдүүлнэ. </br> - Бизнесийн гараанд нөлөөлөх төрийн нөлөө, дарамтыг зохих түвшинд бууруулна. Хүн бүрийн хөдөлмөрлөх хүсэл, боломжинд нөлөөлж байгаа хууль эрх зүйн орчны сул талыг засаж сайжруулна.</br> - Төрөөс эдийн засгийн амьдралд эдийн засгийн макро түвшний асуудлыг /инфляци, хямрал/ зохицуулах бодлогыг баримтлах хууль эрх зүйн орчныг бүрдүүлнэ.</br> - Халамж, ажилгүйдэл, мөнгөний эргэлтийн хэмжээ зэрэг асуудалд төр анхаарал хандуулах, ард олны хэвийн амьдрах нөхцөлийг хангах эрх зүйн орчныг бий болгохоор зорино.</br> - Чөлөөт өрсөлдөөн, чөлөөт зах зээлийн зарчмыг бүх талаар баримтлана. </br> - Эдийн засгийн өндөр өсөлтийг бий болгох улс төр, нийгэм, эдийн засгийн эрх зүйн орчинг бүрдүүлнэ.</br> - Зах зээлд өрсөлдөөнийг дэмжиж, эдийн засагт төрийн зохисгүй оролцох явдлыг хязгаарлана.</br> '''6. Шинжлэх ухаанд суурилсан хөгжлийн бодлого хэрэгжүүлнэ'''</br> - Шинхлэх ухаан, технологийн хөгжлийг Монгол улсын хөгжлийн гол тулгуур гэж үзнэ. Төрийн аливаа бодлого, үйл ажиллагаа шинжлэх ухаан, технологи, мэдлэг туршлагад түших ёстой гэж үзнэ. Шинжлэх ухаан, боловсролын салбарыг өрсөлдөөнт зарчмаар хөгжүүлэх эрх зүйн орчинг бий болгоно. </br> - Шинхлэх ухаан, технологийн бизнесийн орчинг бий болгох эрх зүйн орчинг бүрдүүлнэ.</br> - Олон улсын шинжлэх ухаан, технологийн салбарын бизнест Монгол хүн, Монгол аж ахуйн нэгж байгууллага өрсөлдөх нөхцөлийг бүрдүүлэх бодлого баримталж, эрх зүйн орчныг бүрдүүлнэ. </br> == Намын дарга нар == {| {{prettytable}} !д.д.||Нэр||Сонгогдсон огноо||Огцорсон огноо||Тайлбар |- |1||[[Эрдэнийн Одбаяр]]||[[2016]] оны 12 сарын 06||2017 оны 9 сарын 23||[[File:Demossecretary.jpg|100px]] |- |2||[[Пүрэвсүрэнгийн Очирпүрэв]]||[[2017]] оны 9 сарын 23||2018 оны 4 сарын 22||[[File:Demosochirpurev.jpg|100px]] |- |3||[[Гомбосүрэнгийн Эрдэнэтөгс]]||[[2018]] оны 4 сарын 22||2020 оны 12 сарын 06||[[File:Demoschairman.jpg|100px]] |- |4||[[Эрдэнийн Одбаяр]]||[[2020]] оны 12 сарын 06||Одоо байгаа||[[File:DemosChairmanOdbayar.jpg|100px]] |} == Намын ерөнхий нарийн бичгийн дарга нар == {| {{prettytable}} !д.д.||Нэр||Сонгогдсон огноо||Огцорсон огноо||Тайлбар |- |- |1||[[Энхбаярын Идэр]]||[[2017]] оны 06 сарын 12||2018 оны 04 сарын 22||[[File:Demosider.jpg|100px]] |- |2||[[Эрдэнийн Одбаяр]]||[[2018]] оны 04 сарын 22||2020 оны 12 сарын 06||[[File:Demossecretary.jpg|100px]] |- |3||[[Эрдэнэцогтын Батчимэг]]||[[2020]] оны 12 сарын 06||Одоо байгаа||[[File:DemossecretaryBatchimeg.jpg|100px]] |- |} == Цахим холбоос == {{commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20200422172131/http://www.demos.mn/ Зон Олны намын албан ёсны сайт] * [https://web.archive.org/web/20180809102631/http://tuurgatan.mn/ Монгол Туургатан Төв Холбоо] [[Ангилал:Зон Олны Нам| ]] [[Ангилал:Монголын нам]] [[Ангилал:Неоконсерватив нам]] [[Ангилал:2016 онд байгуулагдсан]] axt80idhbvyyonnlsksruycjo4wz0mm 0 90948 864250 863270 2026-07-31T13:47:35Z RespectiveDuck781 106380 864250 wikitext text/x-wiki {{short description|Францын захиргааны нэгж}} {{Инфобокс суурин | official_name = Шинэ Аквитани | native_name = {{resize|75%|{{native name|oc|Nòva Aquitània}}}}<br>{{resize|75%|{{native name|eu|Akitania Berria}}}}<br>{{resize|75%|{{native name|mis|paren=no|Novéle-Aguiéne}} ([[Пуатевин-Сентонже]])}} | native_name_lang = fr | settlement_type = [[Францын мужууд|Муж]] | image_skyline = Le chateau de La Roque en Perigord, vue d’ensemble N.E. en automne, commune de Meyrals, Dordogne, France.jpg | image_caption = [[Мераль]] дахь Рокийн цайз | image_flag = File:Flag Nouvelle Aquitaine.svg | flag_size = 120px | image_shield = File:BlasonNouvelleAquitaine.svg | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = 75px | image_map = Nouvelle-Aquitaine in France 2016.svg | map_caption = | motto = | coordinates = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flagu|Франц}} | seat_type = [[Францын префектур|Префектур]] | seat = [[Бордо]] | parts_type = [[Францын департаментууд|Департамент]] | parts_style = list | parts = 12 | p1= {{flag|Атлантын Пиреней}} (64) | p2 = {{flag|Вьенна|logo}} (86) | p3 = {{flag|Дээд Вьенна}} (87) | p4 = {{flag|Дордонь|logo}} (24) | p5 = {{flag|Дө-Севр}} (79) | p6 = {{flag|Жиронд|logo}} (33) | p7 = {{flag|Коррез|logo}} (19) | p8 = {{flag|Крёз}} (23) | p9 = {{flag|Ланд}} (40) | p10 = {{flag|Ло-е-Гарон}} (47) | p11 = {{flag|Шарант}} (16) | p12 = {{flag|Шарант-Маритим|logo}} (17) | leader_party = [[Социалист Нам (Франц)|PS]] | leader_title = [[Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч (Франц)|Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Ален Руссе]] | area_footnotes = | area_total_km2 = 84036 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 1st | population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = Шинэ Аквитанчууд | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +01:00 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +02:00 | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-23}}</ref> |demographics1_title1 = Нийт |demographics1_info1 = €189.278 тэрбум | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох |demographics1_info2 = €31,700 | website = {{URL|nouvelle-aquitaine.fr}} | iso_code = FR-NAQ | blank1_name_sec2 = [[Албан ёсны хэл]] | blank1_info_sec2 = [[Франц хэл|Франц]] }} '''Шинэ Аквитани''' ({{lang-fr|Nouvelle-Aquitaine}} [{{IPA|nuvɛl akitɛn}}], {{lang-mn|'''Шинэ Аквитани'''}}) нь 2016 оны долоодугаар сарын 27-нд болсон орон нутгийн зөвлөлийн хурлын шийдвэрийг үндэслэн мөн оны аравдугаар сарын 1-ний өдрөөс хүчин төгөлдөр болсон [[Франц]]ын нэгэн шинэ [[Муж (Франц)|мужийн]] нэр юм.<ref>{{Webarchiv|url=http://laregion-alpc.fr/la-region-choisit-son-nom-nouvelle-aquitaine/ |wayback=20160627213935 |text=''La région choisit son nom : Nouvelle-Aquitaine'' |archiv-bot=2019-05-04 11:53:20 InternetArchiveBot }} auf laregion-alpc.fr, abgerufen am 27. Juni 2016</ref> 2016 оны нэгдүгээр сарын 1-нд үүсгэн байгуулагдсан тус муж нь эхлээд ''Аквитани-Лимузен-Пуату-Шаранта'' гэх нэртэй байсан ба энэ нь хуучин байсан [[Аквитани]], [[Лимузен]], [[Пуату-Шаранта]] мужуудын нэрийг цагаан толгойн үсгийн дарааллаар холбон нийлүүлснээр бий болжээ. Нувел-Аквитани нь нийт 84.061 км² нутаг дэвсгэртэй ба үүгээрээ тус улсын хамгийн том нутаг дэвсгэртэй мужид орох бол хүн амын тоогоороо (5.935.603 хүнтэй, 2016 оны нэгдүгээр сарын 1-ний мэдээлэл) дөрөвдүгээрт эрэмбэлэгдэнэ. Мужийн төв нь [[Бордо|Бордо хот]]. == Хотууд == Нувел-Аквитани мужийн хамгийн олон хүн амтай хотуудын тоонд: {| class="wikitable sortable" |- ! Хот ! Хүн ам <br /><small>(Мэдээ: 2016)</small> ! Департамент |- | [[Бордо]] || style="text-align:right;"| 252,040 || [[Жиронд]] |- | [[Лимож]] || style="text-align:right;"| 132,660 || [[Дээд Вьенна|Дээд Вьенна]] |- | [[Пуатье]] || style="text-align:right;"| 87,961 || [[Вьенна (департамент)|Вьенна]] |- | [[По]] || style="text-align:right;"| 77,251 || [[Атлантын Пиреней]] |- | [[Ла-Рошель]] || style="text-align:right;"| 75,736 || [[Шарант-Маритим]] |- | [[Мериньяк]] || style="text-align:right;"| 70,317 || [[Жиронд]] |- | [[Пессак]] || style="text-align:right;"| 61,859 || [[Жиронд]] |- | [[Ниор]] || style="text-align:right;"| 59,005 || [[Дө-Севр]] |- | [[Байон]] || style="text-align:right;"| 50,589 || [[Атлантын Пиреней]] |- | [[Брив-ла-Гайард]] || style="text-align:right;"| 47,004 || [[Коррез]] |- |} == Зургийн цомог == <gallery mode="packed"> Dune à Boyardville.JPG| Baretous piemont Pyreneen.jpg| Castelnaud-la-Chapelle 2 Stevage.jpg| BordLac.jpg| 2009 Aubusson Creuse France 3820681551.jpg| </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Nouvelle-Aquitaine}} * [http://www.nouvelle-aquitaine.fr/ Нувел-Аквитани мужийн албан ёсны цахим хуудас] (францаар) == Эшлэл == <references /> {{Францын мужийн хөтлөгч загвар}} [[Ангилал:Шинэ Аквитани| ]] [[Ангилал:Францын муж]] [[Ангилал:2016 онд байгуулагдсан]] f7g7nlgh2bvagymevp7mr0djfkjzolt 864293 864250 2026-08-01T07:02:31Z Kontributor 2K 89027 [[Special:Contributions/RespectiveDuck781|RespectiveDuck781]] ([[User talk:RespectiveDuck781|Яриа]]) хэрэглэгчийн [[Special:Diff/864250|864250]] засварыг цуцлах 864293 wikitext text/x-wiki {{short description|Францын захиргааны нэгж}} {{Инфобокс суурин | official_name = Шинэ Аквитани | native_name = {{resize|75%|{{native name|oc|Nòva Aquitània}}}}<br>{{resize|75%|{{native name|eu|Akitania Berria}}}}<br>{{resize|75%|{{native name|mis|paren=no|Novéle-Aguiéne}} ([[Пуатевин-Сентонже]])}} | native_name_lang = fr | settlement_type = [[Францын мужууд|Муж]] | image_skyline = Le chateau de La Roque en Perigord, vue d’ensemble N.E. en automne, commune de Meyrals, Dordogne, France.jpg | image_caption = [[Мераль]] дахь Рокийн цайз | image_flag = File:Flag Nouvelle Aquitaine.svg | flag_size = 120px | image_shield = File:BlasonNouvelleAquitaine.svg | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = 75px | image_map = Nouvelle-Aquitaine in France 2016.svg | map_caption = | motto = | coordinates = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flagu|Франц}} | seat_type = [[Францын префектур|Префектур]] | seat = [[Бордо]] | parts_type = [[Францын департаментууд|Департамент]] | parts_style = list | parts = 12 | p1= {{flag|Атлантын Пиреней}} (64) | p2 = {{flag|Вьенна|logo}} (86) | p3 = {{flag|Дээд Вьенна}} (87) | p4 = {{flag|Дордонь}} (24) | p5 = {{flag|Дө-Севр}} (79) | p6 = {{flag|Жиронд|logo}} (33) | p7 = {{flag|Коррез|logo}} (19) | p8 = {{flag|Крёз}} (23) | p9 = {{flag|Ланд}} (40) | p10 = {{flag|Ло-е-Гарон}} (47) | p11 = {{flag|Шарант}} (16) | p12 = {{flag|Шарант-Маритим|logo}} (17) | leader_party = [[Социалист Нам (Франц)|PS]] | leader_title = [[Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч (Франц)|Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Ален Руссе]] | area_footnotes = | area_total_km2 = 84036 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 1st | population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = Шинэ Аквитанчууд | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +01:00 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +02:00 | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-23}}</ref> |demographics1_title1 = Нийт |demographics1_info1 = €189.278 тэрбум | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох |demographics1_info2 = €31,700 | website = {{URL|nouvelle-aquitaine.fr}} | iso_code = FR-NAQ | blank1_name_sec2 = [[Албан ёсны хэл]] | blank1_info_sec2 = [[Франц хэл|Франц]] }} '''Шинэ Аквитани''' ({{lang-fr|Nouvelle-Aquitaine}} [{{IPA|nuvɛl akitɛn}}], {{lang-mn|'''Шинэ Аквитани'''}}) нь 2016 оны долоодугаар сарын 27-нд болсон орон нутгийн зөвлөлийн хурлын шийдвэрийг үндэслэн мөн оны аравдугаар сарын 1-ний өдрөөс хүчин төгөлдөр болсон [[Франц]]ын нэгэн шинэ [[Муж (Франц)|мужийн]] нэр юм.<ref>{{Webarchiv|url=http://laregion-alpc.fr/la-region-choisit-son-nom-nouvelle-aquitaine/ |wayback=20160627213935 |text=''La région choisit son nom : Nouvelle-Aquitaine'' |archiv-bot=2019-05-04 11:53:20 InternetArchiveBot }} auf laregion-alpc.fr, abgerufen am 27. Juni 2016</ref> 2016 оны нэгдүгээр сарын 1-нд үүсгэн байгуулагдсан тус муж нь эхлээд ''Аквитани-Лимузен-Пуату-Шаранта'' гэх нэртэй байсан ба энэ нь хуучин байсан [[Аквитани]], [[Лимузен]], [[Пуату-Шаранта]] мужуудын нэрийг цагаан толгойн үсгийн дарааллаар холбон нийлүүлснээр бий болжээ. Нувел-Аквитани нь нийт 84.061 км² нутаг дэвсгэртэй ба үүгээрээ тус улсын хамгийн том нутаг дэвсгэртэй мужид орох бол хүн амын тоогоороо (5.935.603 хүнтэй, 2016 оны нэгдүгээр сарын 1-ний мэдээлэл) дөрөвдүгээрт эрэмбэлэгдэнэ. Мужийн төв нь [[Бордо|Бордо хот]]. == Хотууд == Нувел-Аквитани мужийн хамгийн олон хүн амтай хотуудын тоонд: {| class="wikitable sortable" |- ! Хот ! Хүн ам <br /><small>(Мэдээ: 2016)</small> ! Департамент |- | [[Бордо]] || style="text-align:right;"| 252,040 || [[Жиронд]] |- | [[Лимож]] || style="text-align:right;"| 132,660 || [[Дээд Вьенна|Дээд Вьенна]] |- | [[Пуатье]] || style="text-align:right;"| 87,961 || [[Вьенна (департамент)|Вьенна]] |- | [[По]] || style="text-align:right;"| 77,251 || [[Атлантын Пиреней]] |- | [[Ла-Рошель]] || style="text-align:right;"| 75,736 || [[Шарант-Маритим]] |- | [[Мериньяк]] || style="text-align:right;"| 70,317 || [[Жиронд]] |- | [[Пессак]] || style="text-align:right;"| 61,859 || [[Жиронд]] |- | [[Ниор]] || style="text-align:right;"| 59,005 || [[Дө-Севр]] |- | [[Байон]] || style="text-align:right;"| 50,589 || [[Атлантын Пиреней]] |- | [[Брив-ла-Гайард]] || style="text-align:right;"| 47,004 || [[Коррез]] |- |} == Зургийн цомог == <gallery mode="packed"> Dune à Boyardville.JPG| Baretous piemont Pyreneen.jpg| Castelnaud-la-Chapelle 2 Stevage.jpg| BordLac.jpg| 2009 Aubusson Creuse France 3820681551.jpg| </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Nouvelle-Aquitaine}} * [http://www.nouvelle-aquitaine.fr/ Нувел-Аквитани мужийн албан ёсны цахим хуудас] (францаар) == Эшлэл == <references /> {{Францын мужийн хөтлөгч загвар}} [[Ангилал:Шинэ Аквитани| ]] [[Ангилал:Францын муж]] [[Ангилал:2016 онд байгуулагдсан]] 98dtdnfzw5scl7dhcvjh0ymhwtx61h7 2 115367 864300 668147 2026-08-01T10:01:50Z ~2026-42508-16 106446 /* Мишээл Групп ХХК */ 864300 wikitext text/x-wiki == '''Мишээл Групп ХХК''' == Мишээл Групп нь 1995 оноос өөрийн эзэмшлийн 127’000 м2 талбайг худалдаа үйлчилгээний чиглэлээр хөгжүүлж, олон нийтэд чиглэсэн үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн. Мишээл Групп сүүлийн 31 жилийн турш хэрэгжүүлсэн талбай түрээсийн үйл ажиллагааны үр дүнд тавилгын худалдааны зах зээлийн 60%-ийг эзэлж, үйл ажиллагааны цар хүрээгээ тэлэн олон улсын хэмжээний үзэсгэлэн худалдаа явуулдаг Экспо болон барилгын материалын худалдааг төвлөрүүлж чадсан байна. Мишээл Групп нь Монгол улсдаа түрээсийн талбайн бизнесээр хамгийн томд тооцогддог бөгөөд Мишээл тавилгын их дэлгүүр, Мишээл Центр болон Мишээл Барилгын их дэлгүүр нь 100% дүүргэлттэй ажиллаж, талбайн эрэлт өндөр байдаг нь худалдаа, үйлчилгээний чиглэлийн хамгийн үнэ цэнэтэй үл хөдлөх хөрөнгө мөн болохыг илтгэж байна. Дахин төлөвлөлтийн үр дүнд бий болох дэд төвүүд нь цогцоороо Мишээл Ситиг бүрдүүлэх юм. Олон улсын аялал жуулчлалын Misheel Walking Street төсөл нь дээвэртэй олон улсын хоолны гудамж бөгөөд гэр бүлтэйгээ чанартай цагийг өнгөрөөх бүх нөхцлийг бүрдүүлсэн. Мишээл Лайфстайл төсөл нь худалдаа үйлчилгээний түрээсийн талбайдаа бүхий л өргөн хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүнийг нэг дор төвлөрүүлэхээс гадна оффис цамхагууддаа бодлогоор эрүүл мэндийн үзлэг оношлогооны байгууллагууд, гоо сайхан, сургалтын төвүүд зэргийг оруулж, шинэ экспо танхимыг хүргэж байгаагаараа онцлог билээ. Мөн түүнчлэн 227 айлын орон сууцны Мишээл Резиденс төсөл нь ая тухтай амьдралын баталгаа өгч, Туул голын эрэг дагуу Байгаль орчин танин мэдэхүйн хүрээлэн, Мишээл тавилгийн их дэлгүүрийн дээвэр дээрх олон улсын стандартын гүйлтийн зам, хүүхдийн тоглоомын төв зэргийг цогцоор нь төлөвлөсөн. Эдгээр төвүүд нэг дор оршиж байгаа нь нэг нэгнийхээ үнэ цэнийг өсгөж Мишээл Ситигийн үүдээр орсон хэн бүхэнд сэтгэл ханамж өгөхөд чиглэсэн байна. == ''Бид “Амьдар - ажилла - тогло” гэсэн уриатай амьдралын цоо шинэ маягийг Мишээл Ситид бүтээхээр ажиллаж байна.'' == == '''Шинээр бий болох дэд төвүүд нь Мишээл сити-г бүрдүүлнэ /Misheel City/''' == * '''Мишээл Тавилгын Их Дэлгүүр''' ** Мишээл тавилгын их дэлгүүр нь гэр ахуйн, оффис болон гал тогоо, тавилгын дагалдах хэрэгслийг төвлөрүүлсэн 41,500 м2 талбай бүхий худалдааны төв билээ. * Мишээл Экспо ** 2006 онд Мишээл Экспо нь олон улсын болон дотоодын бүхий л үзэсгэлэн, арга хэмжээг зохион байгуулах чиглэлээр үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн. Үзэсгэлэнгийн салбарт анхдагч Мишээл Экспо нь ухаалаг шийдэл, чанартай гүйцэтгэл болон үйлчилгээгээрээ хэрэглэгчиддээ танигдсан. Өргөн хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүн, хүнс, барилга, боловсрол, мэдээллийн технологи, автомашин, загварын ертөнцийн бүхий л томоохон үзэсгэлэн Мишээл Экспод зохион байгуулагддаг бөгөөд бид 2022 оноос шинэ үзэсгэлэнгийн танхимаа нээж, цар хүрээгээ тэлэн инновацийг үргэлжлүүлэн нэвтрүүлэхээр ажиллаж байна. * '''Мишээл Мега Молл''' ** Мишээл Мега Молл нь Монголын зах зээлийн анхны, хамгийн том барилгын материалын худалдааны төв болох зорилготойгоор 2016 оны 7-р сард үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн. Барилгын материал, дэд бүтэц, интерьер, үл хөдлөх хөрөнгийн үйл ажиллагаа явуулдаг бүхий л томоохон байгууллагыг нэг дээвэр дор нэгтгэхээс гадна Төрийн нэгдсэн нэг цэгийн үйлчилгээг хамруулсан нь барилгын салбарын төрийн болон хувийн хэвшлийн бүхий л байгууллагуудыг нэгтгэснээрээ анхдагч билээ. Мишээл Мега Молл нь дэлхийн брендүүдэд өөрийн бүтээгдэхүүнээ хэрэглэгчиддээ хүргэх талбарыг бүрдүүлж, хэрэглэгчдэд хамгийн тухтай орчинг бий болгож чадсан. * '''Нийслэлийн Үйлчилгээний Нэгдсэн Төв''' ** Мишээл Мега Моллд байрлах Нийслэлийн үйлчилгээний нэгдсэн төв нь 2016 онд үйл ажиллагаагаа эхлүүлж иргэдэд бүхий л төрлийн үйлчилгээг нэг дороос түргэн шуурхай авах боломжыг бүрдүүлэн ажиллаж байна. Энэүү санаачлагыг Засгийн Газраас гаргаж, найдвартай, соёлтой үйлчилгээг иргэддээ хүргэхээр зорьж байсныг бид дэмжин ажилласан билээ. * '''Мишээл Вокинг Стрийт''' ** 2020 оны 4-р сард нээлтээ хийсэн Монголын анхны олон улсын жуулчдын гудамж нь жилийн бүх улиралд дулаан тухтай орчинд иргэд гэр бүл, найз нөхдөөрөө амарч, олон үндэстний гудамжны хоол болон паб ресторануудаар үйлчлүүлэх боломжийг олгож байна. Мишээл Уокинг Стрийтэд дараах үйлчилгээнүүд байна. 9 Паб лоунж, 4 Ресторан, Кофе шоп, дээд зэрэглэлийн Клаб & Караоке, Гудамжны олон үндэстний хоол 24 цагийн турш нэгдсэн харуул хамгаалалт, нийтийн угаалгын өрөө, тамхины өрөө, камержуулалт АТМ болон гадна талбайн таксины зогсоол зэргийг цогцоор нь шийдэж өгсөн нь үйлчлүүлэгчдийн аюулгүй байдаль тав тухыг бүрэн хангахад чиглэсэн байна. * '''Мишээл Лайфстайл''' ** M1 Цамхаг Medical & Beauty М1 нь эрүүл мэндийн салбарын байгууллагуудад чиглэсэн байна. Бүх төрлийн анхан шатны оношлогооны байгууллагууд, клиникүүд болон эмчилгээ үзлэг болон уламжлалт эмчилгээ, спа, бариа засал зэрэг эрүүл мэндийн бүхий л байгууллагуудыг төвлөрүүлж хэрэглэгчдэд үйлчилнэ. Мөн түүнчлэн үсчиний салон, маникур, педикур, арьс арчилгаа нүүр будалт зэрэг бүсгүйчүүдэд зориулсан гоо сайхны байгууллагууд үйл ажиллагаа явуулна. ** M2 Цамхаг Боловсрол & Development М2 цамхагт боловсролын салбарын байгууллагууд үйл ажиллагаа явуулна. Томоохон цэцэрлэг хувь хүний хөгжлийн байгууллагууд, номын сан, урлагийн сургууль, бизнесийн сургууль болон сургуулиас гадуурх сургалтын төвүүдийг нэг дор төвлөрүүлнэ. Бүхий л шатны сургалтын төвүүдийг багтаасан нь Мишээл Сити төслийн оршин суугчид болон бизнес эрхлэгчдэд үр хүүхдийнхээ чанартай боловсролд анхаарах бүрэн боломжийг бүрдүүлж чадсанаараа онцлог. ** M3 Цамхаг Office & VIP showroom Албан байгууллагуудад санал болгох оффиссын талбай нь орчин үеийн технологийг шингээсэн бөгөөд хурал, уулзалт хийхэд шаардлагатай тоноглол, зохион байгуулалтыг цогцоор нь шийдсэн байна. М3-т өндөр зэрэглэлийн тавилгын худалдааны байгууллагууд шоурүүмээрээ дамжуулан хэрэглэгчдэд үйлчилнэ. * '''Шинэ Мишээл Экспо''' ** 2022 онд ашиглалтанд орох шинэ Мишээл Экспо үзэсгэлэнгийн танхим нь олон улсын стандартад нийцсэн дотоод зохион байгуулалтыг хүссэнээрээ шийдэх боломжтойгоороо онцлог юм. Томоохон үзэсгэлэн зохион байгуулахаас гадна олон улсын спортын арга хэмжээ, хурал цуглаан, уран бүтээлчдийн тоглолт зэрэг арга хэмжээг зохион байгуулах боломжтой. * '''Хүүхдийн Ертөнц''' ** Мишээл тавилгын их дэлгүүрт байрлах Мишээл экспогийн талбай нь шинэ үзэсгэлэнгийн танхим ашиглалтанд орсноор бүрэн засварт орж аюулгүй байдлыг хангасан тоглоомнуудтай хүүхдийн ертөнц болон хувирах юм. Нарын ширхэгт тоос тоосонцор болох PM2.5-г шүүх хүчин чадалтай агааржуулалтын системээр бүрэн тоноглогдсон 7 метрийн өндөр саруул таазтай нийт 2700 м2 талбай бүхий хүүхдийн ертөнц нь хүүхдүүд, өсвөр насныханы чөлөөт цагаа идэвхитэй өнгөрөөх бүхий л нөхцлийг хангах болно. * '''Мишээл Резиденс''' ** “Мишээл Резиденс” орон сууцны архитекторийн зургийг Францын "Аркетайп Монголиа" компани хийж гүйцэтгэсэн. Амлалт: 24 цагийн Консьерж үйлчилгээ 16 давхар 227 айлын орон сууц, Айл бүрт хангалттай зогсоол, Өрөөний сонголт: 3-5 өрөө, 107м2 – 237м2, Орон сууцны зохион байгуулалт: 39 төрөл, B1 давхарт айл бүрт агуулах төлөвлөсөн, Цахилгаан автомашин цэнэглэгч, Орц болгонд мэргэжлийн харуул хамгаалалт, Мэргэжлийн засвар үйлчилгээ, Дээд зэргийн чанартай цэвэрлэгээ үйлчилгээ, Ресепшн, Клабхаус, Хүүхдийн төрсөн өдөр, тэмдэглэх эвент өрөө, Фитнесс, Саун, Иогийн өрөө, VIP машин угаалга, Мишээл байгаль орчин, танин мэдэхүйн хүрээлэн, Вокинг стрийт, Боловсролын байгууллага, Эрүүл мэндийн үйлчилгээ, Шоппинг молл * '''Байгаль Орчин, Танин Мэдэхүйн Хүрээлэн''' ** Мишээл Сити нь Нийслэлийн Захирагчийн албатай хамтран төслийн урд байрлах Туул голын эрэг дагуу 11 га талбай бүхий Байгаль орчин, танин мэдэхүйн хүрээлэнг өөрийн хөрөнгөөр тохижуулна. Энэ нь оршин суугчид бизнес эрхлэгчид, үйлчлүүлэгчдэд амралт, чөлөөт цагаа хамгийн цэнгэг агаарт, нэгдсэн харуул хамгаалалттай аюулгүй орчинд өнгөрүүлэх таатай боломжыг бүрдүүлж байна. Тус ногоон байгууламж нь бүрэн камержуулсан, явган хүний зам, дугуйн зам, саравч болон шорлог хийх тусгай зориулалтын талбайг цогцоор нь шийдэж өгнө. Оршин суугчид цэцэрлэгт хүрээлэн рүү тусгайлан байгуулсан агаарын гүүрээр холбогдож байгаа нь хүүхдүүдэд машины хөдөлгөөнөөс хол, аюулгүй зорчих нөхцлийг бий болгосноороо онцлог юм. * '''Little Venice''' ** Little Venice нь Итали улсын Венец хотын төв хэсгийг талбайн төлөвлөлтөндөө буулгаж, нийт 11’000 мкв талбайд 200 орчим бүтик дэлгүүрийг байршуулсан болно. Загварын ертөнцийн төвлөрөлийг Итали улсын гудамжны өнгө аястай хослуулснаар Монгол улсад урьд байгаагүй шоппингийн мэдрэмжийг танд өгөх болно. * '''Автомашины зогсоол''' ** Мишээл сити төсөл автомашины зогсоолын хүрэлцээнд голлон анхаарч оршин суугч, түрээслэгч, үйлчлүүлэгчдэд зориулагдсан гадна 800, дотор 800 нийтдээ 1600 автомашины зогсоолыг бүрдүүлнэ. = '''Борлуулалтын алба утас: +976-7505-7788''' = n116gosttlh2h4b02rh4s1ocquxaa9n 0 122786 864244 785156 2026-07-31T13:27:06Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 864244 wikitext text/x-wiki {{Хянах}} {{Инфобокс Их сургууль|нэр=Лос Анжелес дахь Калифорнийн их сургууль|эххэлдээрх_нэр=University of California, Los Angeles|эх_хэл=англи хэл|зураг=The University of California UCLA.svg|өмнөх_нэр=Калифорнийн их сургуулийн Өмнөд салбар (1919–1927)|уриа=Fiat lux|урианы_хэл=латин|англиуриа=Let there be light|байгуулагдсан=1919|parent=[[Калифорнийн Их Сургууль (систем)|Калифорнийн Их Сургуулийн систем]]|endowment=23 их наяд төгрөг (7.4 тэрбум ам доллар), 2021 онд|academic_staff=4,016|administrative_staff=26,139|undergrad=32,121 (2021)|postgrad=13,994 (2021)|students=47,518 (2021)|city=[[Лос-Анжелес]]|state=[[Калифорни]]|country=[[АНУ]]|colours={{color box|#2774AE}} UCLA хөх цэнхэр<br>{{color box|#FFD100}} UCLA алтан шаргал|logo=University of California, Los Angeles logo.svg|цахим_хаяг={{url|www.ucla.edu}}|location={{Coord|34|04|10|N|118|26|43|W|type:edu_region:US-CA|display=it}}}} '''Лос Анжелес дахь Калифорнийн их сургууль''' (англиар ''University of California, Los Angeles, UCLA'') нь [[Калифорни]] мужийн [[Лос-Анжелес|Лос Анжелес]] хотод байдаг Холбооны Засгийн газрын санхүүжилттэй, олон нийтийн өмч судалгааны их сургууль юм. UCLA-ийн суурь нь 1882 онд үүсгэн байгуулагдсан Калифорни мужийн хэвийн сургуулийн (одоогийн Сан Хосе дахь Мужийн их сургууль) өмнөд салбар гэгддэг багшийн коллежтой холбоотой. Энэхүү сургууль нь 1919 онд Калифорнийн их сургуулийн өмнөд салбар болох UCLA-г албан ёсоор үүсгэн байгуулагдахад нэгдсэн бөгөөд энэ нь [[Калифорнийн Их Сургууль (систем)|Калифорнийн их сургуулийн системийн]] 10 салбар сургуулийн хоёр дахь ууган салбар болсон юм ([[Калифорнийн Их Сургууль (Беркли)|Берклигийн]] дараа). UCLA нь олон төрлийн мэргэжлээр бакалаврын болон магистрын зэрэг олгох 337 хөтөлбөр санал болгодог бөгөөд <ref>{{Cite web|last=Vazquez|first=Ricardo|date=January 18, 2013|title=UCLA sets new undergraduate applications record / UCLA Newsroom|url=http://newsroom.ucla.edu/portal/ucla/ucla-sets-new-undergraduate-applications-242778.aspx|publisher=UCLA}}</ref> 31,600 орчим бакалаврын болон 14,300 магистр, докторын оюутантай. <ref>{{Cite web|title=Facts & Figures {{!}} UCLA|url=https://www.ucla.edu/about/facts-and-figures}}</ref> UCLA нь 2021 оны намар бакалаврын зэрэгт 168,000 өргөдөл гаргагчтай байсан нь АНУ-ын хамгийн олон хүн өргөдөл илгээдэг их сургууль болгож байгаа юм. <ref>{{Cite web|title=Admissions {{!}} UCLA Academic Planning and Budget|url=https://apb.ucla.edu/campus-statistics/admissions}}</ref> UCLA нь АНУ-ын олон нийтийн (буюу төрийн) өмчит Айвигийн нэгд тооцогддог бөгөөд томоохон коллеж, их сургуулийн рейтингээр дэлхийн шилдэг их сургуулиудын тоонд байнга ордог. <ref name="US News & World Report">{{Cite news|date=September 9, 2020|title=Top Public Colleges & Universities|url=https://www.usnews.com/best-colleges/rankings/national-universities/top-public}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|title=Best Global Universities Rankings|url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/rankings}}</ref><ref name=":2">{{Cite news|date=September 25, 2019|title=Best public universities in the United States 2020|url=https://www.timeshighereducation.com/student/best-universities/best-public-universities-united-states}}</ref> 2021 оны 10 сарын байдлаар, 27 Нобелийн шагналтан, таван Тюрингийн шагналтан, АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчний хоёр ахлах эрдэмтэн, нэг Филдсийн медальтан UCLA-д багш, судлаач, төгсөгчдийн хувьд байна. <ref>{{Cite web|title=Alumni & Student Honors {{!}} UCLA|url=https://www.ucla.edu/about/awards-and-honors/alumni-and-student-honors}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Faculty Honors {{!}} UCLA|url=https://alb.www.ucla.edu/about/awards-and-honors/faculty|access-date=2022-07-01|archive-date=2022-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220729063601/https://alb.www.ucla.edu/about/awards-and-honors/faculty|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|date=August 22, 2006|title=Terence Tao, 'Mozart of Math,' Wins Fields Medal, Called 'Nobel Prize in Math'|url=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2006-08/uoc--tt082206.php|publisher=American Association for the Advancement of Science (AAAS)}}</ref> Одоогийн багш, профессоруудын 55 нь Үндэсний Шинжлэх ухааны академид, 32 нь Үндэсний Инженерийн академид, 41 нь Үндэсний Анагаах ухааны академид, 167 нь Америкийн Урлаг, шинжлэх ухааны академид сонгогдон ажиллаж байна. <ref>{{Cite web|title=Faculty Honors {{!}} UCLA|url=https://www.ucla.edu/about/awards-and-honors/faculty}}</ref> Тус их сургууль нь 1974 онд Америкийн их сургуулиудын холбоонд элссэн <ref>{{Cite web|title=Member Institutions and Years of Admission|url=http://www.aau.edu/about/article.aspx?id=5476|publisher=Association of American Universities}}</ref>. UCLA-ийн оюутан тамирчид Pac-12 чуулганд Брюинсийн нэрээр өрсөлддөг. Брюинс баг NCAA-гийн 119 удаагийн аварга болж, [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфордын их сургуулийн]] 128 багийн аваргын дараа хоёрдугаарт бичигдэж байна. <ref>{{Cite web|title=NCAA Championships|url=https://uclabruins.com/sports/2016/9/13/NCAA-championships.aspx|access-date=2022-07-01|archive-date=2022-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220729063530/https://uclabruins.com/sports/2016/9/13/NCAA-championships.aspx|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Home of Champions|url=https://gostanford.com/sports/2017/5/22/home-of-champions.aspx}}</ref> Нийтдээ 410 Брюинс олимпын багт багтаж, 270 олимпын медаль хүртжээ: 136 алт, 71 мөнгө, 63 хүрэл.<ref>{{Cite web|title=Bruins Total 16 Medals at Tokyo Olympics|url=https://uclabruins.com/news/2021/8/9/bruin-athletics-bruins-total-16-medals-at-tokyo-olympics.aspx}}</ref> UCLA байгуулагдсанаасаа хойш ([[Парисын олимп (1924 он)|1924]] он) бүх [[Олимпын наадам|олимпод]] улсаа төлөөлөн оролцож ирсэн бөгөөд 1932 оноос хойш АНУ-ын оролцсон бүх олимпод алтан медаль хүртэж байсан <ref>{{Cite web|title=UCLA's Olympic Tradition and Medal Winners|url=http://www.uclabruins.com/ot/olympic-medalists.html|access-date=2022-07-01|archive-date=2013-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20130524185236/http://www.uclabruins.com/ot/olympic-medalists.html|url-status=dead}}</ref> . == Кампус == [[Файл:Royce_Hall_post_rain.jpg|thumb| Ройс Холл, анхны дөрвөн барилгын нэг, Сант'Амброгиогийн сүм хийдээс санаа авсан.|none]] [[Файл:Royce_Hall,_vaulted_arches,_exterior,_UCLA.jpg|thumb| Ройс Холлын хонхор нуман хаалга|none]] [[Файл:Legally_Blonde_filming_location_at_Kerckhoff_Hall_at_UCLA.jpg|thumb|250x250px| UCLA-ийн Керкхоффын танхимын урд талын зүлэг, ''Legally Blonde'' кинонд гардагтай адил байрлалаас зураг авсан байна.|none]] == Ном зүй == <references /> [[Ангилал:Калифорнийн их сургууль]] [[Ангилал:Америкийн их сургуулийн жагсаалт]] [[Ангилал:Америкийн Их Сургуулиудын Холбоо]] [[Ангилал:Калифорни]] [[Ангилал:Америкийн Нэгдсэн Улс]] qc3h3m7o2hx448h5gdw967cte80e87a 2 145617 864261 862536 2026-08-01T00:15:02Z ~2026-42366-83 106441 864261 wikitext text/x-wiki {{Short description|Амьд байгаа халим, далайн гахайн зүйлүүдийн жагсаалт}}{{IUCN тайлбар|ex=1|ew=2|cr=3|en=4|vu=5|nt=6|lc=7|suppress-others=8|dd=9|ne=10}} Халим хэлбэртний доод баг нь дотроо [[шүдэт халим]] болон [[сахалт халим]] гэж хуваагдах 94 зүйлийг агуулах ба сахалт халим болон шүдэт халимыг 50 сая жилийн өмнө Эоцений эпохийн үед салан хөгжсөн гэж үздэг. == Сахалт халимнууд == Сахалт халимны дэд багт 4 овгийн нийт 15 зүйлийн халимнууд багтана. Сахалт халимнууд нь том бие, хос хамрын нүх, шүүлтүүр хооллолтод ашиглагдах сахалтайгаараа онцлог. {{Clear}} === Balaenidae === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Balaena]]''''' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |IUCN Red List status ! scope="col" |Global population estimate ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Bowhead whale]] |''Balaena mysticetus'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|LC|2467|1}} |43,000<ref>{{cite news |date=16 April 2008 |title=Eastern Arctic bowhead whales not threatened after all, government says |work=CBC News |url=https://www.cbc.ca/news/science/eastern-arctic-bowhead-whales-not-threatened-after-all-government-says-1.717576}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Bowhead_Whale.png|150x150px|Bowhead whale range]] |[[Файл:Bowhead_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Bowhead whale size]] {{cvt|60|MT|ST}} |[[Файл:A_bowhead_whale_breaches_off_the_coast_of_western_Sea_of_Okhotsk_by_Olga_Shpak,_Marine_Mammal_Council,_IEE_RAS.jpg|194x194px|Bowhead whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Eubalaena]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1864</small> – гурван зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |IUCN Red List status ! scope="col" |Global population estimate ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[North Atlantic right whale]] |''Eubalaena glacialis'' <small>[[Johannes Peter Müller|Müller]], 1776</small> |{{IUCN status|CR|41712|1}} |350 |[[Файл:Eubalaena_glacialis_range_map.png|150x150px|North Atlantic right whale range]] |[[Файл:Right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|North Atlantic right whale size]] {{cvt|40|–|80|MT|ST}} |[[Файл:Anim1750_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|North Atlantic right whale]] |- |[[North Pacific right whale]] |''Eubalaena japonica'' <small>[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1818</small> |{{IUCN status|EN|41711|1}} |404–2,108<ref>{{cite report|last1=Miyashita|first1=T|last2=Kato|first2=H|year=1998|title=Recent data on the status of right whales in the NW Pacific Ocean|website=International Whaling Commission|location=Cambridge, UK}}</ref> |[[Файл:Eubalaena_japonica_range_map.png|150x150px|North Pacific right whale range]] |[[Файл:Right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|North Pacific right whale size]] {{cvt|60|–|80|MT|ST}} |[[Файл:NoPacificRightWhale_Pitman_1.jpg|150x150px|North Pacific right whale]] |- |[[Southern right whale]] |''Eubalaena australis'' <small>[[Desmoulins]], 1822</small> |{{IUCN status|LC|8153|1}} |13,600<ref>{{Cite web |title=Migratory secrets of recovering whale species |url=https://www.bas.ac.uk/media-post/migratory-secrets-of-recovering-whale-species/ |website=British Antarctic Survey}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Southern_Right_Whale.png|150x150px|Southern right whale range]] |[[Файл:Right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Southern right whale size]] {{cvt|40|–|80|MT|ST}} |[[Файл:Southern_right_whale.jpg|225x225px|Southern right whale]] |} </onlyinclude> === '''Balaenopteridae''' === <nowiki>*</nowiki>Эдэний халим нь (Eden's whale) Брайдын халимны (Bryde's whale) дэд зүйл гэж одоогоор ангилагдаж байгаа ба ойролцоогоор 7.8 сая жилийн өмнөөс эхлэн Брайдын халимнаас тусдаа хөгжжээ. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" style="background-color:lightblue;" |Subfamily '''Balaenopteridae''' – нэг төрөл, есөн зүйл |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Balaenoptera]]''''' – есөн зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Хөх судалт халим|Хөх халим]] |''Balaenoptera musculus'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|EN|2477|1}} |5,000–15,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Blue_Whale.PNG|150x150px|Blue whale range]] |[[Файл:Blue_whale_size.svg|150x150px|Blue whale size]] {{cvt|50|-|150|MT|ST}} |[[Файл:Anim1754_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Blue whale]] |- |[[Bryde's whale]] |''Balaenoptera brydei'' <small>Olsen, 1913</small> |{{IUCN status|LC|2476|1}} |90,000–100,000 |[[Файл:Balaenoptera_brydei_range.png|150x150px|Bryde's whale range]] |[[Файл:Bryde's_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Bryde's whale size]] {{cvt|14|–|30|MT|ST}} |[[Файл:Brydeswhale_sophiewebb-swfsc-star2006.jpg|150x150px|Bryde's whale]] |-style="background:#ffff99" |[[Bryde's whale#Taxonomy|Eden's whale]]{{efn|The [[Society for Marine Mammalogy]] considers Eden's whale a smaller morph of the more widespread Bryde's whale based on current research.<ref name="SMM">{{cite web |title=List of Marine Mammal Species and Subspecies |url=https://marinemammalscience.org/science-and-publications/list-marine-mammal-species-subspecies/ |website=MarineMammalScience.org |publisher=[[Society for Marine Mammalogy]] |date=May 2022}}</ref>}} |''Balaenoptera edeni'' <small>[[John Anderson (zoologist)|Anderson]], 1879</small> |{{IUCN status|LC|2476|1}} |Unknown |[[Файл:Balaenoptera_brydei2_range.png|150x150px|Eden's whale range]] |Unknown |[[Файл:Rorcual_Edeni.jpg|150x150px|Eden's whale (illustration)]] |- |[[Common minke whale]] |''Balaenoptera acutorostrata'' <small>[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1804</small> |{{IUCN status|LC|2474|1}} |200,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Minke_Whale.png|150x150px|Common minke whale range]] |[[Файл:Minke_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Common minke whale size]] {{cvt|2|-|4|MT|ST}} |[[Файл:Minke_Whale_(NOAA).jpg|150x150px|Common minke whale]] |- |[[Rice's whale]]<ref>{{Cite journal |last1=Rosel |first1=Patricia E. |last2=Wilcox |first2=Lynsey A. |last3=Yamada |first3=Tadasu K. |last4=Mullin |first4=Keith D. |year=2021 |title=A new species of baleen whale (Balaenoptera) from the Gulf of Mexico, with a review of its geographic distribution |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/mms.12776 |journal=Marine Mammal Science |language=en |volume=37 |issue=2 |pages=577–610 |bibcode=2021MMamS..37..577R |doi=10.1111/mms.12776 |issn=1748-7692 |s2cid=234256521}}</ref> |''Balaenoptera ricei'' <small>Rosel ''et al.'', 2021</small> |{{IUCN status|CR|41712|1}} |30–100 |[[Файл:Balaenoptera_ricei_range.svg|frameless|148x148px]] |[[Файл:Rice's_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px]] ~{{cvt|13.9|MT|ST}} |[[Файл:GoM_Bryde's_Whale.jpg|frameless|150x150px]] |- |[[Fin whale]] |''Balaenoptera physalus'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|VU|2478|1}} |100,000 |[[Файл:Balaenoptera_physalus_-_distribution_range.svg|150x150px|Fin whale range]] |[[Файл:Fin_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Fin whale size]] {{cvt|30|–|80|MT|ST}} |[[Файл:LMazzuca_Fin_Whale.jpg|150x150px|Fin whale]] |- |[[Omura's whale]] |''[[Balaenoptera omurai]]'' <small>Wada et al., 2003</small> |{{IUCN status|DD|136623|1}} |Unknown |Unknown |Unknown |[[Файл:Balaenoptera_omurai,_Madagascar_-_Royal_Society_Open_Science_1.jpg|150x150px|Omura's whale]] |- |[[Sei whale]] |''Balaenoptera borealis'' <small>[[René-Primevère Lesson|Lesson]], 1828</small> |{{IUCN status|EN|2475|1}} |80,000<ref>{{Cite web |title=Sei Whale |url=https://oceanwide-expeditions.com/to-do/wildlife/sei-whale |access-date=2021-10-11 |website=oceanwide-expeditions.com |language=en}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Sei_Whale.PNG|150x150px|Sei whale range]] |[[Файл:Sei_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Sei whale size]] {{cvt|20|–|25|MT|ST}} |[[Файл:Sei_whale_mother_and_calf_Christin_Khan_NOAA.jpg|150x150px|Sei whales]] |- |[[Antarctic minke whale]] |''Balaenoptera bonaerensis'' <small>[[Hermann Burmeister|Burmeister]], 1867</small> |{{IUCN status|NT|2480|1}} |515,000<ref name="IWC2013">International Whaling Commission. (2013). "Report of the Scientific Committee". ''Journal of Cetacean Research and Management'' '''14''' (Supplement): 1–86.</ref><ref>{{cite journal |author1=S. |author2=Ten |year=2022 |title=Epibiotic fauna of the Antarctic minke whale as a reliable indicator of seasonal movements |journal=Scientific Reports |volume=12 |issue=22214 |bibcode=2022NatSR..1222214T |doi=10.1038/s41598-022-25929-1 |pmc=9789092 |pmid=36564393 |article-number=22214}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Antarctic_Minke_Whale.png|150x150px|Antarctic minke whale range]] |[[Файл:Minke_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Antarctic minke whale size]] {{cvt|6|-|10|MT|ST}} |[[Файл:Minke_whale_in_ross_sea.jpg|150x150px|Antarctic minke whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Megaptera]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Бөгтөр халим]] |''Megaptera novaeangliae'' <small>Borowski, 1781</small> |{{IUCN status|LC|13006|1}} |84,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Humpback_Whale.png|150x150px|Humpback whale range]] |[[Файл:Humpback_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Humpback whale size]] {{cvt|25|–|30|MT|ST}} |[[Файл:Humpback_Whale_underwater_shot.jpg|150x150px|Humpback whale]] |} === Eschrichtiidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Eschrichtius]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1864</small> – one зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Gray whale]] |''Eschrichtius robustus'' <small>Lilljeborg, 1861</small> |{{IUCN status|LC|8097|1}} |21,000<ref name="ABUNDANCE OF EASTERN NORTH PACIFIC GRAY WHALES 2019/2020">{{cite journal |last1=Stewart |first1=Joshua D. |last2=Weller |first2=David W. |date=January 2021 |title=Abundance of eastern North Pacific gray whales 2019/2020 |url=https://repository.library.noaa.gov/view/noaa/27928 |journal=NOAA Technical Memorandum NMFS |doi=10.25923/bmam-pe91 |access-date=3 February 2022}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Gray_Whale.png|150x150px|Gray whale range]] |[[Файл:Gray_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Gray whale size]] {{cvt|15|–|40|MT|ST}} |[[Файл:Eschrichtius_robustus_01.jpg|150x150px|Gray whale]] |} === Neobalaenidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''Caperea''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1864</small> – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Pygmy right whale]] |''Caperea marginata'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|3778|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Pygmy_Right_Whale.png|150x150px|Pygmy right whale range]] |[[Файл:Pygmy_right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy right whale size]] {{cvt|3|-|3.5|MT|ST}} |[[Файл:Pygmy_right_whale.png|alt=Pygmy right whale|150x150px|Pygmy right whale (illustration)]] |} == Шүдэт халимнууд == === Physeteridae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Physeter]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Кашалот]] |''Physeter macrocephalus'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|VU|41755|1}} |200,000–2,000,000{{efn|The total number of sperm whales throughout the world is unknown. Crude estimates, obtained by surveying small areas and extrapolating the result to all the world's oceans, range from 200,000 to 2,000,000 individuals}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Sperm_Whale_4.PNG|150x150px|Sperm whale range]] |[[Файл:Sperm_whale_size.svg|150x150px|Sperm whale size]] {{cvt|25|–|50|MT|ST}} |[[Файл:Mother_and_baby_sperm_whale.jpg|150x150px|Sperm whale]] |} === Kogiidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Kogia]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Одой кашалот]] |''Kogia sima'' <small>[[Richard Owen|Owen]], 1866</small> |{{IUCN status|LC|11048|1}} |Unknown{{efn|No global population estimates have been made. One survey estimated a population of about 11,000 in the eastern Pacific}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Dwarf_Sperm_Whale.png|150x150px|Dwarf sperm whale range]] |[[Файл:Dwarf_sperm_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Dwarf sperm whale size]] {{cvt|250|kg|lbs}} |[[Файл:Kogia_sima.jpg|150x150px|Dwarf sperm whale (reconstruction)]] |- |[[Давжаа кашалот]] |''Kogia breviceps'' <small>[[Henri Marie Ducrotay de Blainville|Blainville]], 1838</small> |{{IUCN status|LC|11047|1}} |Unknown{{efn|No global population estimates have been made. One survey estimated a population of about 11,000 in the eastern Pacific}} |[[Файл:Kogia_breviceps_range.png|150x150px|Pygmy sperm whale range]] |[[Файл:Pygmy_sperm_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy sperm whale size]] {{cvt|400|kg|lbs}} |[[Файл:Kogia_breviceps.jpg|150x150px|Pygmy sperm whale]] |} === Ziphiidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Berardius]]''''' – гурван зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Arnoux's beaked whale]] |''Berardius arnuxii'' <small>[[Georges Louis Duvernoy|Duvernoy]], 1851</small> |{{IUCN status|LC|2762|1}} |Unknown{{efn|Arnoux's beaked whales seem to be relatively abundant in Cook Strait during summer}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Arnoux_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Arnoux's beaked whale range]] |[[Файл:Arnoux's_beaked_whale_size.svg|150x150px|Arnoux's beaked whale size]] {{cvt|8|MT|ST}} |[[Файл:Berardius_arnuxii_2.jpg|150x150px|Arnoux's beaked whale]] |- |[[Baird's beaked whale]] |''Berardius bairdii'' <small>[[Leonhard Hess Stejneger|Stejneger]], 1883</small> |{{IUCN status|LC|2763|1}} |Unknown{{efn|Virtually nothing is known about the abundance of Baird's beaked whales, except they are not rare as was formerly thought}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Baird_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Baird's beaked whale range]] |[[Файл:Baird's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Baird's beaked whale size]] {{cvt|12|MT|ST}} |[[Файл:Berardius_bairdii.jpg|150x150px|Berardius bairdii]] |- |[[Sato's beaked whale]] |''Berardius minimus'' <small>Yamada et al., 2019</small> |{{IUCN status|NT|178756893|1}} |Unknown |North Pacific |[[Файл:Berardius_minimus_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Sato's beaked whale size]] Unknown |[[Файл:Berardius_minimus_illustration.png|150x150px|Berardius minimus illustration]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Tasmacetus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Shepherd's beaked whale]] |''Tasmacetus shepherdi'' <small>Oliver, 1937</small> |{{IUCN status|DD|21500|1}} |Unknown{{efn|Nothing is known about the relative abundance of this зүйл or its population composition}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Shepherd_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Shepherd's beaked whale range]] |[[Файл:Shepherd's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Shepherd's beaked whale size]] {{cvt|2|-|2.5|MT|ST}} |[[Файл:Tasmacetus_shepherdi.jpg|150x150px|Shepherd's beaked whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Ziphius]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Cuvier's beaked whale]] |''Ziphius cavirostris'' <small>[[Georges Cuvier|G. Cuvier]], 1823</small> |{{IUCN status|LC|23211|1}} |100,000{{efn|Because of the difficulty of identifying the species the total global population is unknown}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Cuvier's_Beaked_Whale.PNG|150x150px|Cuvier's beaked whale range]] |[[Файл:Cuvier's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Cuvier's beaked whale size]] {{cvt|2|–|3|MT|ST}} |[[Файл:Ziphius_carvirostris.jpg|150x150px|Cuvier's beaked whale]] |- | colspan="100%" align="center" style="background-color:lightblue;" |Subfamily '''[[Hyperoodontinae]]''' – three genera, 17 species |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Hyperoodon]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Northern bottlenose whale]] |''Hyperoodon ampullatus'' <small>[[Johann Reinhold Forster|Forster]], 1770</small> |{{IUCN status|NT|10707|1}} |10,000{{efn|Total population is unknown but likely to be of the order of 10,000}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Northern_Bottlenose_Whale.PNG|150x150px|Northern bottlenose whale range]] |[[Файл:Northern_bottlenose_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Northern bottlenose whale size]] {{cvt|7|MT|ST}} |[[Файл:Hyperoodon_ampullatus_2.jpg|150x150px|Northern bottlenose whale]] |- |[[Southern bottlenose whale]] |''Hyperoodon planifrons'' <small>[[William Henry Flower|Flower]], 1882</small> |{{IUCN status|LC|10708|1}} |500,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Southern_Bottlenose_Whale.PNG|150x150px|Southern bottlenose range]] |[[Файл:Southern_bottlenose_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Southern bottlenose whale size]] {{cvt|6|MT|ST}} |[[Файл:Hyperoodon_planifrons.jpg|150x150px|Southern bottlenose whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Indopacetus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Tropical bottlenose whale]] |''Indopacetus pacificus'' <small>Longman, 1926</small> |{{IUCN status|LC|40635|1}} |Unknown{{efn|A 2002 survey estimates there are 766 animals around [[Hawaii]]. No other population estimates exist for other locales}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Longman_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Tropical bottlenose whale range]] |[[Файл:Indopacetus_pacificus_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Tropical bottlenose whale size]] {{cvt|3.5|-|4|MT|ST}} |[[Файл:Indopacetus_pacificus_2.jpg|alt=Tropical bottlenose whale illustration|150x150px|Tropical bottlenose whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Mesoplodon]]''''' <small>[[Paul Gervais|Gervais]], 1850</small> – 15 зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Andrews' beaked whale]] |''Mesoplodon bowdoini'' <small>[[Roy Chapman Andrews|Andrews]], 1908</small> |{{IUCN status|DD|13242|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Andrews_Beaked_Whale.png|150x150px|Andrew's beaked whale range]] |[[Файл:Andrew's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Andrew's beaked whale size]] {{cvt|1|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_bowdoini.jpg|alt=Andrew's beaked whale (illustration)|150x150px|Andrew's beaked whale (skeleton)]] |- |[[Blainville's beaked whale]] |''Mesoplodon densirostris'' <small>Blainville, 1817</small> |{{IUCN status|LC|13244|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Blainvilles_Beaked_Whale.png|150x150px|Blainville's beaked whale range]] |[[Файл:Blainville's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Blainville's beaked whale size]] |[[Файл:Mesoplodon_densirostris.jpg|150x150px|Blainville's beaked whale]] |- |[[Deraniyagala's beaked whale]] |''Mesoplodon hotaula'' <small>[[Paules Edward Pieris Deraniyagala|P. E. P. Deraniyagala]], 1963</small> |{{IUCN status|DD|127826787|1}} |Unknown |Indian and South Pacific |{{cvt|4|-|5|m}} |[''cetacean needed''] |- |[[Gervais' beaked whale]] |''Mesoplodon europaeus'' <small>[[Paul Gervais|Gervais]], 1855</small> |{{IUCN status|LC|13245|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Gervais_Beaked_Whale.png|150x150px|Gervais' beaked whale range]] |[[Файл:Gervais'_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Gervais' beaked whale]] {{cvt|1.2|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_europaeus_2.jpg|150x150px|Gervais' beaked whale]] |- |[[Ginkgo-toothed beaked whale]] |''Mesoplodon ginkgodens'' <small>Nishiwaki & Kamiya, 1958</small> |{{IUCN status|DD|127827012|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Ginkgo-toothed_Beaked_Whale.png|150x150px|Ginkgo-toothed beaked whale range]] |[[Файл:Ginkgo-toothed_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Ginkgo-toothed beaked whale size]] {{cvt|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_ginkgodens_2.jpg|alt=Ginkgo-toothed beaked whale (illustration)|150x150px|Ginkgo-toothed beaked whale (skull)]] |- |[[Gray's beaked whale]] |''Mesoplodon grayi'' <small>[[Julius von Haast|von Haast]], 1876</small> |{{IUCN status|LC|13247|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Grays_Beaked_Whale.png|150x150px|Gray's beaked whale range]] |[[Файл:Gray's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Gray's beaked whale size]] {{cvt|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_grayi_2.jpg|150x150px|Gray's beaked whale]] |- |[[Hector's beaked whale]] |''Mesoplodon hectori'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1871</small> |{{IUCN status|DD|13248|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Hectors_Beaked_Whale.png|150x150px|Hector's beaked whale range]] |[[Файл:Hector's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hector's beaked whale size]] {{cvt|1|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_hectori.jpg|alt=Hector's beaked whale (illustration)|150x150px|Hector's beaked whale]] |- |[[Hubbs' beaked whale]] |''Mesoplodon carlhubbsi'' <small>Moore, 1963</small> |{{IUCN status|DD|13243|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Hubbs_Beaked_Whale.png|150x150px|Hubb's beaked whale range]] |[[Файл:Hubb's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hubb's beaked whale size]] {{cvt|1.4|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_carlhubbsi.jpg|alt=Hubbs' beaked whale (illustration)|150x150px|Hubbs' beaked whale skull]] |- |[[Perrin's beaked whale]] |''Mesoplodon perrini'' <small>Dalebout, Mead, Baker, Baker, & van Helding, 2002</small> |{{IUCN status|EN|41759|1}} |500–1,164 |North Pacific |[[Файл:Mesoplodon_perrini_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Perrin's beaked whale size]] {{cvt|1.3|–|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_perrini.jpg|150x150px|''Mesoplodon perrini'', oil on paper]] |- |[[Pygmy beaked whale]] |''Mesoplodon peruvianus'' <small>Reyes, Mead, and Van Waerebeek, 1991</small> |{{IUCN status|LC|13251|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Pygmy_Beaked_Whale.png|185x185px|Pygmy beaked whale range]] |[[Файл:Mesoplodon_peruvianus_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy beaked whale size]] {{cvt|800|kg|lbs}} |[[Файл:Mesoplodon_peruvianus.jpg|150x150px|''Mesoplodon peruvianus'', oil on paper]] |- |[[Ramari's beaked whale]] |''Mesoplodon eueu'' <small>Carroll ''et al'', 2021</small> |{{IUCN status|DD|215824818|1}} |Unknown |[[Файл:M._mirus_&_M._eueu_distribution.jpg|150x150px|Ramari's beaked whale range]] (red circle) |Unknown |[[Файл:Mesoplodon_eueu.jpg|150x150px|Ramari's beaked whale]] |- |[[Sowerby's beaked whale]] |''Mesoplodon bidens'' <small>Sowerby, 1804</small> |{{IUCN status|LC|13241|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Sowerbys_Beaked_Whale.png|150x150px|Sowerby's beaked whale range]] |[[Файл:Sowerby's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Sowerby's beaked whale size]] {{cvt|1|-|1.3|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_bidens_2.jpg|150x150px|Sowerby's beaked whale]] |- |[[Spade-toothed whale]] |''Mesoplodon traversii'', [[Synonym (taxonomy)|syn.]] ''Mesoplodon bahamondi'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1874</small> |{{IUCN status|DD|41760|1}} |Unknown |[[Файл:Mesoplodon_traversii_distribution.png|150x150px|Spade-toothed whale range]] |[[Файл:Mesoplodon_bahamondi_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Spade-toothed whale size]] {{cvt|1.2|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_traversii.svg|frameless|150x150px]] |- |[[Stejneger's beaked whale]] |''Mesoplodon stejnegeri'' <small>[[Frederick W. True|True]], 1885</small> |{{IUCN status|NT|13252|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Stejneger_sBeaked_Whale.png|150x150px|Stejneger's beaked whale range]] |[[Файл:Stejneger's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Stejneger's beaked whale size]] {{cvt|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_stejnegeri.jpg|alt=Stejneger's beaked whale (illustration)|150x150px|Stejneger's beaked whale (skull)]] |- |[[Strap-toothed whale]] |''Mesoplodon layardii'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1865</small> |{{IUCN status|LC|13249|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Layards_Beaked_Whale.png|150x150px|Strap-toothed whale range]] |[[Файл:Straptoothed_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Strap-toothed whale size]] {{cvt|2|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_layardii.jpg|150x150px|Strap-toothed whale]] |- |[[True's beaked whale]] |''Mesoplodon mirus'' <small>[[Frederick W. True|True]], 1913</small> |{{IUCN status|LC|13250|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Trues_Beaked_Whale.png|150x150px|True's beaked whale range]] (North Atlantic only; map includes range of ''M. eueu'' in Indian Ocean) |[[Файл:True's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|True's beaked whale size]] {{cvt|1.4|MT|ST}} |[[Файл:True's_beaked_whale.jpg|frameless|150x150px]] |} === Platanistidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Platanista]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Ganges river dolphin]] |''Platanista gangetica'' <small>(Lebeck, 1801)</small> |{{IUCN status|EN|41756|1}} |3,500<ref>{{Cite journal |last1=Sinha |first1=Ravindra K. |last2=Kannan |first2=Kurunthachalam |date=2014-12-01 |title=Ganges River Dolphin: An Overview of Biology, Ecology, and Conservation Status in India |journal=Ambio |language=en |volume=43 |issue=8 |pages=1029–1046 |bibcode=2014Ambio..43.1029S |doi=10.1007/s13280-014-0534-7 |issn=1654-7209 |pmc=4235892 |pmid=24924188}}</ref> |[[Файл:SouthAsianRiverDolphin_distribution2019.png|150x150px|South Asian dolphin range]] (улбар шар) |[[Файл:South_Asian_river_dolphin_size_comparison.svg|class=skin-invert|150x150px|South Asian river dolphin size]] {{cvt|200|kg|lbs}} |[[Файл:Ganges_River_Dolphin.jpg|frameless|150x150px]] |- |[[Indus river dolphin]] |''Platanista minor'' <small>[[Richard Owen|Owen]], 1853</small> |{{IUCN status|EN|41757|1}} |1,450<ref>{{Cite journal |last1=Braulik |first1=Gill T. |last2=Noureen |first2=Uzma |last3=Arshad |first3=Masood |last4=Reeves |first4=Randall R. |date=2015-12-01 |title=Review of status, threats, and conservation management options for the endangered Indus River blind dolphin |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0006320715300999 |journal=Biological Conservation |language=en |volume=192 |pages=30–41 |bibcode=2015BCons.192...30B |doi=10.1016/j.biocon.2015.09.008 |issn=0006-3207 |url-access=subscription}}</ref> |[[Файл:SouthAsianRiverDolphin_distribution2019.png|150x150px|South Asian dolphin range]] (цэнхэр) |[[Файл:South_Asian_river_dolphin_size_comparison.svg|class=skin-invert|150x150px|South Asian river dolphin size]] {{cvt|200|kg|lbs}} |[[Файл:National aquatic marine mammal of Pakistan.jpg|frameless|150x150px]] |} === Iniidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Inia]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Amazon river dolphin]] |''Inia geoffrensis'' <small>[[Henri Marie Ducrotay de Blainville|Blainville]], 1817</small> |{{IUCN status|EN|10831|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Amazon_River_Dolphin.PNG|154x154px|Amazon river dolphin range]] |[[Файл:Amazon_river_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Amazon river dolphin size]] {{cvt|150|kg|lbs}} |[[Файл:Amazonas_Flussdelfin_Apure_Orinoco_Duisburg_01.jpg|217x217px|Amazon river dolphin]] |- |[[Araguaian river dolphin]]{{efn|As of November 2021, the Araguaian river dolphin is not recognized by the [[Society for Marine Mammalogy]], which cites small sample size<ref name="SMM" />}} |''Inia araguaiaensis'' <small>Hrbek, Da Silva, Dutra, Farias, 2014</small> |{{IUCN status|NE}} |Unknown |[[Файл:Inia_range_map_PLoS_ONE.jpg|154x154px|Araguaian river dolphin range]] <small>Araguaian river dolphin in blue</small> |[[Файл:Amazon_river_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Araguaian river dolphin size]] {{cvt|150|kg|lbs}} |[[Файл:Inia_araguaiensis.jpg|150x150px|Araguaian river dolphin]] |} === Lipotidae === Сөнөсөн байх боломжтой {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Lipotes]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Baiji]] |''Lipotes vexillifer'' <small>[[Gerrit S. Miller|Miller]], 1918</small> |{{IUCN status|CR|12119|1}} |0–13{{efn|[[Yangtze Freshwater Dolphin Expedition 2006|A survey]] from November–December 2006 failed to find any individuals. Another survey, from 1997, counted only 13 individuals. In 1986, surveys estimated the number to be at about 300}} |[[Файл:Yangtze_Dolphins_range.jpg|150x150px|Baiji range]] |[[Файл:Baiji_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Baiji size]] {{cvt|130|kg|lbs}} | |} === Pontoporiidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[La Plata dolphin|Pontoporia]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[La Plata dolphin]] |''Pontoporia blainvillei'' <small>Gervais & d'Orbigny, 1844</small> |{{IUCN status|VU|17978|1}} |4,000–4,500 |[[Файл:Cetacea_range_map_La_Plata_River_Dolphin.PNG|150x150px|La Plata dolphin range]] |[[Файл:La_plata_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|La Plata dolphin size]] {{cvt|50|kg|lbs}} |[[Файл:Pontoporia_blainvillei_296896096.jpg|alt=Beached La Plata dolphin|150x150px|La Plata dolphin (skeleton)]] |} === Monodontidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Delphinapterus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Beluga whale|Beluga]] |''Delphinapterus leucas'' <small>[[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1776</small> |{{IUCN status|LC|6335|1}} |136,000{{efn|There are estimated to be 40,000 individuals in the [[Beaufort Sea]], 25,000 in [[Hudson Bay]], 18,000 in the [[Bering Sea]] and 28,000 in the Canadian High Arctic. The population in the St. Lawrence estuary is estimated to be around [https://web.archive.org/web/20051026124931/http://www.wdcs.org/dan/publishing.nsf/allweb/1B8A4EB4B9FA1BBF80256D11004B2EA2 1000]}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Beluga.png|150x150px|Beluga whale range]] |[[Файл:Beluga_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Beluga whale size]] {{cvt|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Belugawhale_MMC.jpg|150x150px|Beluga whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Monodon]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Narwhal]] |''Monodon monoceros'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|LC|13704|1}} |123,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Narwhal.png|150x150px|Narwhal range]] |[[Файл:Narwhal_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Narwhal size]] {{cvt|900|-|1,500|kg|lbs}} |[[Файл:Pod_Monodon_monoceros.jpg|150x150px|Narwhal pod]] |- |} === Delphinidae === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Cephalorhynchus]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> – дөрвөн зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Chilean dolphin]] |''Cephalorhynchus eutropia'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|NT|4160|1}} |Unknown{{efn|Population estimated to be in the low thousands at the highest.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Chilean_Dolphin.PNG|188x188px|Chilean dolphin range]] |[[Файл:Chilean_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Chilean dolphin size]] {{cvt|60|kg|lbs}} |[[Файл:Cephalorhynchus_eutropia_406715652.jpg|150x150px|Chilean dolphin]] |- |[[Commerson's dolphin]] |''Cephalorhynchus commersonii'' <small>[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1804</small> |{{IUCN status|LC|4159|1}} |22,000<ref name="Spatial Models of Abundance and Habitat Preferences of Commerson's and Peale's Dolphin in Southern Patagonian Waters">{{cite journal |last1=Dellabianca |first1=Natalia A. |date=26 October 2016 |title=Spatial Models of Abundance and Habitat Preferences of Commerson's and Peale's Dolphin in Southern Patagonian Waters |url=https://www.researchgate.net/publication/309468362 |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=10 |bibcode=2016PLoSO..1163441D |doi=10.1371/journal.pone.0163441 |pmc=5082685 |pmid=27783627 |access-date=21 January 2022 |doi-access=free |article-number=e0163441}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Commerson's_Dolphin.PNG|150x150px|Commerson's dolphin range]] |[[Файл:Commerson's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Commerson's dolphin size]] {{cvt|35|–|60|kg|lbs}} |[[Файл:Commdolph01.jpg|150x150px|Commerson's dolphin]] |- |[[Heaviside's dolphin]] |''Cephalorhynchus heavisidii'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1828</small> |{{IUCN status|NT|4161|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Heaviside's_Dolphin.PNG|170x170px|Heaviside's dolphin range]] |[[Файл:Heaviside's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Heaviside's dolphin size]] {{cvt|40|–|75|kg|lbs}} |[[Файл:Heaviside-Delphin.jpg|150x150px|Heaviside's dolphin]] |- |[[Hector's dolphin]] |''Cephalorhynchus hectori'' <small>Van Beneden, 1881</small> |{{IUCN status|EN|4162|1}} (subspecies ''[[Māui dolphin|Maui dolphin]]'' {{IUCN status|CR|39427|1}}) |7,381 (subspecies ''Maui dolphin'' 57–75 in 2016) |[[Файл:Cetacea_range_map_Hector's_Dolphin.PNG|150x150px|Hector's dolphin range (Maui dolphin in green)]] |[[Файл:Hector's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hector's dolphin size]] {{cvt|35|–|60|kg|lbs}} |[[Файл:Hectors_Dolphin.jpg|150x150px|Hector's dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Delphinus (genus)|Delphinus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Common dolphin]] |''Delphinus delphis'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|LC|134817215|1}} |Unknown{{efn|There are estimated to be at least several million common dolphins worldwide, but several large portions of its range have not been surveyed.}} |[[Файл:DelphinusRange.png|frameless|150x150px]] |[[Файл:Common_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Long-beaked common dolphin size]] {{cvt|70|–|150|kg|lbs}} |[[Файл:Delphinus_delphis_with_calf.jpg|150x150px|Short-beaked common dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Feresa]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Pygmy killer whale]] |''Feresa attenuata'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1875</small> |{{IUCN status|LC|8551|1}} |Unknown{{efn|The only population estimate is of 38,900 individuals in the eastern tropical Pacific Ocean.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Pygmy_Killer_Whale.PNG|150x150px|Pygmy killer whale range]] |[[Файл:Pygmy_killer_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy killer whale size]] {{cvt|160|–|350|kg|lbs}} |[[Файл:Feresa_attenuata.jpg|150x150px|Pygmy killer whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Globicephala]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Long-finned pilot whale]] |''Globicephala melas'' <small>[[Thomas Stewart Traill|Traill]], 1809</small> |{{IUCN status|LC|9250|1}} |Unknown{{efn|Total population is not known. There are estimated to be in excess of 200,000 in the Southern Ocean. The North Atlantic population is not known.}} |[[Файл:Pilot_Whale_range.png|150x150px|Pilot whale range]] (ногоон) |[[Файл:Long-finned_pilot_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Long-finned pilot whale size]] {{cvt|1.8|-|3.5|MT|ST}} |[[Файл:Photo_of_the_Week_-_Long-finned_Pilot_Whales_(RI)_(6892801246).jpg|150x150px|Long-finned pilot whale]] |- |[[Short-finned pilot whale]] |''Globicephala macrorhynchus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|9249|1}} |Unknown{{efn|Total population not known. There are 150,000 individuals in the eastern tropical Pacific Ocean. There are estimated to be more than 30,000 animals in the western Pacific, off the coast of Japan.}} |[[Файл:Pilot_Whale_range.png|150x150px|Pilot whale range]] (хөх) |[[Файл:Short-finned_pilot_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Short-finned pilot whale size]] {{cvt|1|–|4|MT|ST}} |[[Файл:Short-finned_Pilot_Whale_(8790153918).jpg|150x150px|Short-finned pilot whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Grampus (genus)|Grampus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Risso's dolphin]] |''Grampus griseus'' <small>[[Georges Cuvier|G. Cuvier]], 1812</small> |{{IUCN status|LC|9461|1}} |Unknown{{efn|The population around the continental shelf of the United States has been recorded to be in excess of 60,000. In the Pacific, a census recorded 175,000 individuals in eastern tropical waters and 85,000 in the west. No global estimate of population exists}} |[[Файл:Grampus_griseus_distribution.png|150x150px|Risso's dolphin range]] |[[Файл:Risso's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Risso's dolphin size]] {{cvt|300|kg|lbs}} |[[Файл:Risso's_dolphin.jpg|150x150px|Risso's dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Lagenodelphis]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Fraser's dolphin]] |''Lagenodelphis hosei'' <small>[[Louis Fraser|Fraser]], 1956</small> |{{IUCN status|LC|11140|1}} |Unknown{{efn|There are estimated to be at least 320,000 Fraser's dolphins worldwide, but several large portions of its range have not been surveyed}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Fraser'sDolphin.png|150x150px|Fraser's dolphin range]] |[[Файл:Fraser's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Fraser's dolphin size]] {{cvt|209|kg|lbs}} |[[Файл:Fraser_s_group.jpg.jpeg|150x150px|Fraser's dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Lagenorhynchus]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> – зургаан зүйл{{efn|The genus [[Lagenorhynchus]] is under revision and likely to be split into several different genera}} |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[White-beaked dolphin]] |''Lagenorhynchus albirostris'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|11142|1}} |100,000{{efn|Estimates of various stocks throughout the North Atlantic give an overall value into the high tens or low hundreds of thousands}} |[[Файл:Cetacea_range_map_White-beaked_Dolphin.PNG|150x150px|White-beaked dolphin range]] |[[Файл:White-beaked_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|White beaked dolphin size]] {{cvt|180|kg|lbs}} |[[Файл:White_beaked_dolphin.jpg|150x150px|White-beaked dolphin]] |- |[[Atlantic white-sided dolphin]] |''Lagenorhynchus acutus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1828</small> |{{IUCN status|LC|11141|1}} |200,000–300,000{{citation needed|date=July 2021}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Atlantic_White-sided_Dolphin.PNG|150x150px|Atlantic white-sided dolphin range]] |[[Файл:Atlantic_white-sided_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Atlantic white-sided dolphin size]] {{cvt|235|kg|lbs}} |[[Файл:Anim1135_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Atlantic white-sided dolphin]] |- |[[Dusky dolphin]] |''Lagenorhynchus obscurus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1828</small> |{{IUCN status|LC|11146|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Dusky_Dolphin.PNG|150x150px|Dusky dolphin range]] |[[Файл:Dusky_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Dusky dolphin size]] {{cvt|100|kg|lbs}} |[[Файл:DuskyDolphin.jpg|150x150px|Dusky dolphin]] |- |[[Hourglass dolphin]] |''Lagenorhynchus cruciger'' <small>[[Jean René Constant Quoy|Quoy]] & [[Joseph Paul Gaimard|Gaimard]], 1824</small> |{{IUCN status|LC|11144|1}} |140,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Hourglass_Dolphin.PNG|150x150px|Hourglass dolphin range]] |[[Файл:Hourglass_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hourglass dolphin size]] {{cvt|90|–|120|kg|lbs}} |[[Файл:Hourglas_dolphin.jpg|150x150px|Hourglass dolphin]] |- |[[Pacific white-sided dolphin]] |''Lagenorhynchus obliquidens'' <small>[[Theodore Gill|Gill]], 1865</small> |{{IUCN status|LC|11145|1}} |1,000,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Pacific_White-sided_Dolphin.PNG|150x150px|Pacific white-sided dolphin range]] |[[Файл:Pacific_white-sided_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pacific white-sided dolphin size]] {{cvt|85|–|150|kg|lbs}} |[[Файл:Pacific_white_side_dolphin.jpg|150x150px|Pacific white-sided dolphin]] |- |[[Peale's dolphin]] |''Lagenorhynchus australis'' <small>[[Titian Peale|Peale]], 1848</small> |{{IUCN status|LC|11143|1}} |Unknown{{efn|Total population unknown but thought to be locally common – it is the most common dolphin found around the Falkland Islands}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Black-chinned_Dolphin.PNG|174x174px|Peale's dolphin range]] |[[Файл:Peale's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Peale's dolphin size]] {{cvt|115|kg|lbs}} |[[Файл:Lagenorhynchus_australis.jpg|150x150px|Peale's dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Lissodelphis]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Northern right whale dolphin]] |''Lissodelphis borealis'' <small>[[Titian Peale|Peale]], 1848</small> |{{IUCN status|LC|12125|1}} |400,000{{efn|Varying population estimates for areas around California and the North Pacific give a total of up to 400,000}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Northern_Right_Whale_Dolphin.PNG|150x150px|Northern right whale dolphin range]] |[[Файл:Northern_right_whale_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Northern right whale dolphin size]] {{cvt|115|kg|lbs}} |[[Файл:Anim1749_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Northern right whale dolphin]] |- |[[Southern right whale dolphin]] |''Lissodelphis peronii'' <small>[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1804</small> |{{IUCN status|LC|12126|1}} |Unknown{{efn|Surveys suggest this is the most common dolphin off of Chilean waters}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Southern_Right_Whale_Dolphin.PNG|150x150px|Southern right whale dolphin range]] |[[Файл:Southern_right_whale_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Southern right whale dolphin size]] {{cvt|60|–|100|kg|lbs}} |[[Файл:Anim0796_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Southern right whale dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Orcaella]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1866</small> – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Australian snubfin dolphin]] |''Orcaella heinsohni'' <small>Beasley, Robertson & Arnold, 2005</small> |{{IUCN status|VU|136315|1}} |9,000–10,000 |[[Файл:Orcaella_heinsohni_range.png|150x150px|Australian snubfin dolphin range]] |[[Файл:Orcaella_heinsohni_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Australian snubfin dolphin size]] {{cvt|130|–|145|kg|lbs}} |[[Файл:Snubfin-3.jpg|150x150px|Australian snubfin dolphin]] |- |[[Irrawaddy dolphin]] |''Orcaella brevirostris'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1866</small> |{{IUCN status|EN|15419|1}} |78–102 |[[Файл:Irrawaddy_dolphin_range.png|150x150px|Irrawaddy dolphin range]] |[[Файл:Irrawaddy_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Irrawaddy dolphin size]] {{cvt|130|kg|lbs}} |[[Файл:DKoehl_Irrawaddi_Dolphin_jumping.jpg|150x150px|Irrawaddy dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Orcinus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Orca]] |''Orcinus orca'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|DD|15421|1}} |100,000{{efn|Local estimates include 70–80,000 in the Antarctic, 8,000 in the tropical Pacific (although tropical waters are not the orca's preferred environment, the sheer size of this area — 19 million square kilometres — means there are thousands of orcas), up to 2,000 off Japan, 1,500 off the cooler northeast Pacific and 1,500 off Norway}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Orca.PNG|150x150px|Killer whale range]] |[[Файл:Orca_size-2.svg|150x150px|Killer whale size]] {{cvt|4.5|MT|ST}} |[[Файл:Killerwhales_jumping.jpg|150x150px|Killer whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Peponocephala]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Melon-headed whale]] |''Peponocephala electra'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|16564|1}} |Unknown{{efn|Estimates for eastern tropical Pacific are 45,000 and another recent survey estimates population to be 1,200 for the eastern Sulu Sea, no global estimate is known}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Melon-headed_Whale.PNG|150x150px|Melon-headed whale range]] |[[Файл:Melon-headed_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Melon-headed whale size]] {{cvt|225|kg|lbs}} |[[Файл:Peponocephala_electra_Mayotte.jpg|150x150px|Melon-headed whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Pseudorca]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[False killer whale]] |''Pseudorca crassidens'' <small>[[Richard Owen|Owen]], 1846</small> |{{IUCN status|NT|18596|1}} |Unknown{{efn|The total population is unknown. The eastern Pacific was estimated to have in excess of 40,000 individuals and is probably the home of the largest grouping}} |[[Файл:Cetacea_range_map_False_Killer_Whale.svg|150x150px|False killer whale range]] |[[Файл:False_killer_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|False killer whale size]] {{cvt|1.5-2|MT|ST}} |[[Файл:False_killer_whale_890002.jpg|150x150px|False killer whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Sousa (genus)|Sousa]]''''' – дөрвөн зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Atlantic humpback dolphin]] |''Sousa teuszii'' <small>Kükenthal, 1892</small> |{{IUCN status|CR|20425|1}} |1,500 |[[Файл:Cetacea_range_map_Atlantic_Humpback_Dolphin.PNG|150x150px|Atlantic humpback dolphin range]] |[[Файл:Humpback_dolphins_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Atlantic humpback dolphin size]] {{cvt|100|–|150|kg|lbs}} |[[Файл:Sousa_teuszii1.jpg|150x150px|Atlantic humpback dolphin]] |- |[[Australian humpback dolphin]] |''Sousa sahulensis'' <small>Jefferson & Rosenbaum, 2014</small> |{{IUCN status|VU|82031667|1}} |10,000 |[[Файл:Sousa_sahulensis_-_map.svg|152x152px|Australian humpback dolphin range]] |{{cvt|230|–|250|kg|lbs}} |[[Файл:Australian_humpback_dolphins,_Tin_Can_Bay,_2016.jpg|150x150px|Australian humpback dolphin]] |- |[[Indian Ocean humpback dolphin]] |''Sousa plumbea'' <small>[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829</small> |{{IUCN status|EN|82031633|1}} |Unknown{{efn|Population estimated to be in the low tens of thousands}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Indian_Humpback_Dolphin.PNG|150x150px|Indian humpback dolphin range]] |[[Файл:Humpback_dolphins_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Indian humpback dolphin size]] |[[Файл:Dolphin-Musandam_2.jpg|150x150px|Indian humpback dolphin]] |- |[[Indo-Pacific humpback dolphin]] |''Sousa chinensis'' <small>[[Pehr Osbeck|Osbeck]], 1765</small> |{{IUCN status|VU|82031425|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Pacific_Humpback_Dolphin.PNG|150x150px|Pacific humpback dolphin range]] |[[Файл:Humpback_dolphins_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pacific humpback dolphin size]] {{cvt|250|–|280|kg|lbs}} |[[Файл:Pink_Dolphin.JPG|150x150px|Pacific humpback dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Sotalia]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Guiana dolphin]] |''Sotalia guianensis'' <small>[[Van Bénéden|Bénéden]], 1864</small> |{{IUCN status|NT|181359|1}} |Unknown |[[Файл:Sotalia_guianensis_-_map.svg|150x150px|Costero range]] |[[Файл:Tucuxi_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Costero size]] {{cvt|35|–|45|kg|lbs}} |[[Файл:Delfin_en_el_parque_Nacional_Mochima.jpg|150x150px|Costero]] |- |[[Tucuxi]] |''Sotalia fluviatilis'' <small>[[Paul Gervais|Gervais]] & Deville, 1853</small> |{{IUCN status|EN|190871|1}} |Unknown |[[Файл:Sotalia_fluviatilis_-_map.svg|150x150px|Tucuxi range]] |[[Файл:Tucuxi_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Tucuxi size]] {{cvt|35|–|45|kg|lbs}} |[[Файл:DELFIN_DEL_ORINOCO2.JPG|150x150px|Tucuxi]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Stenella]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1866</small> – таван зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Atlantic spotted dolphin]] |''Stenella frontalis'' <small>[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829</small> |{{IUCN status|LC|20732|1}} |100,000{{citation needed|date=July 2021}} |[[Файл:Verbreitungsgebiet_des_Zügeldelfins_Stenella_frontalis.PNG|150x150px|Atlantic spotted dolphin range]] |[[Файл:Atlantic_spotted_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Atlantic spotted dolphin size]] 100&nbsp;kg |[[Файл:Atlantic_spotted_dolphin_(Stenella_frontalis)_NOAA.jpg|150x150px|Atlantic spotted dolphin]] |- |[[Clymene dolphin]] |''Stenella clymene'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|20730|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Clymene_Dolphin.png|150x150px|Clymene dolphin range]] |[[Файл:Clymene_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Clymene dolphin size]] {{cvt|75|–|80|kg|lbs}} |[[Файл:Clymenes.jpg|150x150px|Clymene dolphin]] |- |[[Pantropical spotted dolphin]] |''Stenella attenuata'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|20729|1}} |3,000,000{{citation needed|date=July 2021}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Pantropical_Spotted_Dolphin.PNG|150x150px|Pantropical spotted dolphin range]] |[[Файл:Pantropical_spotted_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pantropical spotted dolphin size]] {{cvt|100|kg|lbs}} |[[Файл:Schlankdelfin.jpg|150x150px|Pantropical spotted dolphin]] |- |[[Spinner dolphin]] |''Stenella longirostris'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1828</small> |{{IUCN status|LC|20733|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Spinner_Dolphin.PNG|150x150px|Spinner dolphin range]] |[[Файл:Spinner_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Spinner dolphin size]] {{cvt|90|kg|lbs}} |[[Файл:Spinner_dolphins.jpg|150x150px|Spinner dolphin]] |- |[[Striped dolphin]] |''Stenella coeruleoalba'' <small>[[Franz Meyen|Meyen]], 1833</small> |{{IUCN status|LC|20731|1}} |2,000,000{{citation needed|date=July 2021}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Striped_Dolphin.PNG|150x150px|Striped dolphin range]] |[[Файл:Striped_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Striped dolphin size]] {{cvt|100|kg|lbs}} |[[Файл:Stenella_coeruleoalba-cropped.jpg|150x150px|Striped dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Steno (genus)|Steno]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Rough-toothed dolphin]] |''Steno bredanensis'' <small>[[Rene Primevere Lesson|Lesson]], 1828</small> |{{IUCN status|LC|20738|1}} |150,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Rough-toothed_Dolphin.PNG|150x150px|Rough-toothed dolphin range]] |[[Файл:Rough-toothed_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Rough-toothed dolphin size]] {{cvt|100|–|135|kg|lbs}} |[[Файл:Rough_toothed_dolphin.jpg|150x150px|Rough-toothed dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Tursiops]]''''' – гурван зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Common bottlenose dolphin]] |''Tursiops truncatus'' <small>[[George Montagu (biologist)|Montagu]], 1821</small> |{{IUCN status|LC|22563|1}} |600,000<ref>{{cite web |title=Common Bottlenose Dolphin |url=https://www.worldwildlife.org/species/common-bottlenose-dolphin |access-date=2019-05-13 |work=WWF}}</ref> |[[Файл:Cypron-Range_Tursiops_truncatus.svg|150x150px|Common bottlenose dolphin range]] |[[Файл:Bottlenose_dolphin_size.svg|150x150px|Common bottlenose dolphin size]] {{cvt|150|–|650|kg|lbs}} |[[Файл:Tursiops_truncatus_01.jpg|150x150px|Common bottlenose dolphin]] |- |[[Indo-Pacific bottlenose dolphin]] |''Tursiops aduncus'' <small>Ehrenberg, 1833</small> |{{IUCN status|NT|41714|1}} |Unknown |[[Файл:Distribution_of_Tursiops_aduncus.png|frameless|150x150px]] |{{convert|230|kg|lb|abbr=on}} |[[Файл:Tursiops_aduncus.JPG|150x150px|Indo-Pacific dolphin]] |- |[[Tamanend's bottlenose dolphin]] |''Tursiops erebennus'' <small>Cope, 1865</small> |{{IUCN status|NE}} |Unknown |Unknown |Unknown |[[Файл:Tamanend's_bottlenose_dolphin.jpg|frameless|159x159px]] |- |} === Phocoenidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Finless porpoise|Neophocaena]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Indo-Pacific finless porpoise]] |''Neophocaena phocaenoides''{{pb}}<small>[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829</small> |{{IUCN status|VU|198920|1}}{{efn|There is not enough data to place finless porpoises on the endangered species list}} |Unknown{{efn|There are no good estimates of the animals' abundance. However a comparison of two surveys, one from the late 1970s and the other from 1999/2000 shows a decline in population and distribution.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Finless_Porpoise.PNG|150x150px|Indo-pacific finless porpoise range]] |[[Файл:Finless_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Indo-pacific finless porpoise size]]{{pb}}{{cvt|30|–|45|kg|lbs}} |[[Файл:Neophocaena_phocaenoides_-Miyajima_Aquarium_-Japan-8a.jpg|alt=Indo-pacific finless porpoise|150x150px|Indo-pacific finless porpoise (skeleton)]] |- |[[Yangtze finless porpoise]] |''Neophocaena asiaeorientalis''{{pb}}<small>[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829</small> |{{IUCN status|EN|41754|1}} (subspecies ''[[Yangtze finless porpoise]]'' {{IUCN status|CR|43205774|1}}){{efn|In China, they are endangered. Their propensity for staying close to shore places them in great danger from fishing.}} |Unknown (subspecies ''Yangtze finless porpoise'' 1,012 in 2018<ref>{{cite news |date=25 July 2018 |script-title=zh:长江江豚减少 仅剩约1012头 |language=zh |work=[[The Beijing News]] |url=http://epaper.bjnews.com.cn/html/2018-07/25/content_727143.htm |access-date=28 August 2021}}</ref><ref>{{cite news |date=25 July 2018 |script-title=zh:农业农村部：长江江豚减少 仅剩约1012头 |language=zh |work=[[The Beijing News]] |agency=[[Xinhua News Agency]] |url=http://www.xinhuanet.com/politics/2018-07/25/c_1123171998.htm |access-date=28 August 2021}}</ref>) |[[Файл:江豚的分布.svg|150x150px|Narrow-ridged finless porpoise range (red color)]] |[[Файл:Finless_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Finless porpoise size]]{{pb}}{{cvt|30|–|45|kg|lbs}} |[[Файл:Yangtze_finless_porpoise,_10_November_2006.jpg|alt=Yangtze finless porpoise|204x204px|Narrow-ridged finless porpoise]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Phocoena]]''''' – дөрвөн зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Burmeister's porpoise]] |''Phocoena spinipinnis''{{pb}}<small>[[Hermann Burmeister|Burmeister]], 1865</small> |{{IUCN status|NT|17029|1}} |Unknown{{efn|There are no quantitative data on abundance.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Burmeister's_Porpoise.PNG|195x195px|Burmeister's porpoise range]] |[[Файл:Burmeister's_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Burmeister's porpoise size]]{{pb}}{{cvt|50|–|75|kg|lbs}} |[[Файл:Burmeister's_porpoise_-_Phocoena_spinipinnis_-_2022-02-24.png|150x150px|Burmeister's porpoise]] |- |[[Harbour porpoise]] |''Phocoena phocoena''{{pb}}<small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|LC|17027|1}} |700,000<ref>{{cite book |last1=Bjorge |first1=Arne |title=Encyclopedia of Marine Mammals |last2=A Tolley |first2=Krystal |year=2008 |editor1=William F. Perrin |pages=530–532 |chapter=Harbor porpoise ''Phocoena phocoena'' |editor2=Bernd Wursig |editor3=J. G.M. Thewissen}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Harbour_Porpoise.PNG|150x150px|Harbour porpoise range]] |[[Файл:Harbour_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Harbour porpoise size]]{{pb}}{{cvt|75|kg}} |[[Файл:Ecomare_-_bruinvis_Berend_(berend3).jpg|150x150px|Harbour porpoise]] |- |[[Spectacled porpoise]] |''Phocoena dioptrica''{{pb}}<small>Lahille, 1912</small> |{{IUCN status|LC|41715|1}} |Unknown{{efn|Nothing is known of the abundance of this porpoise. It was the most commonly encountered species during preliminary beach surveys undertaken on [[Tierra del Fuego]].}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Spectacled_Porpoise.PNG|150x150px|Spectacled porpoise range]] |[[Файл:Spectacled_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Spectacled porpoise size]]{{pb}}{{cvt|60|–|84|kg|lbs}} |[[Файл:Subadult_female_spectacled_porpoise.png|150x150px|Subadult female spectacled porpoise]] |- |[[Vaquita]] |''Phocoena sinus''{{pb}}<small>Norris & McFarland, 1958</small> |{{IUCN status|CR|17028|1}} |12<ref>{{cite web |last1=Hoffner |first1=Erik |date=2018-03-08 |title=Only 12 vaquita porpoises remain, watchdog group reports |url=https://news.mongabay.com/2018/03/only-12-vaquita-porpoises-remain-watchdog-groups-report/ |access-date=19 April 2018 |website=Mongabay}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Vaquita.PNG|150x150px|Vaquita range]] |[[Файл:Vaquita_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Vaquita size]]{{pb}}{{cvt|50|kg|lbs}} |[[Файл:Vaquita2_Olson_NOAA_crop2.jpg|150x150px|Vaquita]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Phocoenoides]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Dall's porpoise]] |''Phocoenoides dalli''{{pb}}<small>[[Frederick W. True|True]], 1885</small> |{{IUCN status|LC|17032|1}} |1,100,000{{efn|The most recent estimate for the North Pacific and Bering Sea is 1,186,000.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Dall's_Porpoise.PNG|150x150px|Dall's porpoise range]] |[[Файл:Dall's_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Dall's porpoise size]]{{pb}}{{cvt|130|–|200|kg|lbs}} |[[Файл:Dalls_Porpoise_Underwater.JPG|150x150px|Dall's porpoise]] |} == Эшлэл == <references /> 1y5wtjk5rsarbos2bjlt6aydbad656c 0 145705 864262 862537 2026-08-01T00:18:20Z ~2026-42366-83 106441 864262 wikitext text/x-wiki {{Short description|Амьд байгаа халим, далайн гахайн зүйлүүдийн жагсаалт| }}{{IUCN тайлбар|ex=1|ew=2|cr=3|en=4|vu=5|nt=6|lc=7|suppress-others=8|dd=9|ne=10}} Халим хэлбэртний доод баг нь дотроо [[шүдэт халим]] болон [[сахалт халим]] гэж хуваагдах 94 зүйлийг агуулах ба сахалт халим болон шүдэт халимыг 34 сая жилийн өмнө салан хөгжсөн гэж үздэг.<ref>{{Cite web |date=2025 |title=Society for Marine Mammalogy |url=https://marinemammalscience.org/science-and-publications/list-marine-mammal-species-subspecies/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Steeman |first=Mette E. |date=2009 |title=Radiation of Extant Cetaceans Driven by Restructuring of the Oceans |url=https://academic.oup.com/sysbio/article/58/6/573/1634561 |journal=Systematic Biology |volume=58 |issue=6 |pages=573–585 |doi=10.1093/sysbio/syp060}}</ref> == Сахалт халимнууд == Сахалт халимны дэд багт 4 овгийн нийт 15 зүйлийн халимнууд багтана.<ref>{{Cite web |date=2025 |title=Society for Marine Mammalogy |url=https://marinemammalscience.org/science-and-publications/list-marine-mammal-species-subspecies/ |url-status=live}}</ref> Сахалт халимнууд нь том бие, хос хамрын нүх, шүүлтүүр хооллолтод ашиглагдах сахалтайгаараа онцлог. {{Clear}} === Balaenidae === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Balaena]]''''' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[Карл Линней#Үйл хэрэг|1758]]</small> – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |IUCN Red List status ! scope="col" |Global population estimate ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Bowhead whale]] |''Balaena mysticetus'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[Карл Линней#Үйл хэрэг|1758]]</small> |{{IUCN status|LC|2467|1}} |43,000<ref>{{cite news |date=16 April 2008 |title=Eastern Arctic bowhead whales not threatened after all, government says |work=CBC News |url=https://www.cbc.ca/news/science/eastern-arctic-bowhead-whales-not-threatened-after-all-government-says-1.717576}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Bowhead_Whale.png|150x150px|Bowhead whale range]] |[[Файл:Bowhead_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Bowhead whale size]] {{cvt|60|MT|ST}} |[[Файл:A_bowhead_whale_breaches_off_the_coast_of_western_Sea_of_Okhotsk_by_Olga_Shpak,_Marine_Mammal_Council,_IEE_RAS.jpg|194x194px|Bowhead whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Eubalaena]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1864</small> – гурван зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |IUCN Red List status ! scope="col" |Global population estimate ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[North Atlantic right whale]] |''Eubalaena glacialis'' <small>[[Johannes Peter Müller|Müller]], 1776</small> |{{IUCN status|CR|41712|1}} |350 |[[Файл:Eubalaena_glacialis_range_map.png|150x150px|North Atlantic right whale range]] |[[Файл:Right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|North Atlantic right whale size]] {{cvt|40|–|80|MT|ST}} |[[Файл:Anim1750_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|North Atlantic right whale]] |- |[[North Pacific right whale]] |''Eubalaena japonica'' <small>[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1818</small> |{{IUCN status|EN|41711|1}} |404–2,108<ref>{{cite report|last1=Miyashita|first1=T|last2=Kato|first2=H|year=1998|title=Recent data on the status of right whales in the NW Pacific Ocean|website=International Whaling Commission|location=Cambridge, UK}}</ref> |[[Файл:Eubalaena_japonica_range_map.png|150x150px|North Pacific right whale range]] |[[Файл:Right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|North Pacific right whale size]] {{cvt|60|–|80|MT|ST}} |[[Файл:NoPacificRightWhale_Pitman_1.jpg|150x150px|North Pacific right whale]] |- |[[Southern right whale]] |''Eubalaena australis'' <small>[[Desmoulins]], 1822</small> |{{IUCN status|LC|8153|1}} |13,600<ref>{{Cite web |title=Migratory secrets of recovering whale species |url=https://www.bas.ac.uk/media-post/migratory-secrets-of-recovering-whale-species/ |website=British Antarctic Survey}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Southern_Right_Whale.png|150x150px|Southern right whale range]] |[[Файл:Right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Southern right whale size]] {{cvt|40|–|80|MT|ST}} |[[Файл:Southern_right_whale.jpg|225x225px|Southern right whale]] |} </onlyinclude> === Balaenopteridae === <nowiki>*</nowiki>Эдэний халим нь (Eden's whale) Брайдын халимны (Bryde's whale) дэд зүйл гэж одоогоор ангилагдаж байгаа ба ойролцоогоор 7.8 сая жилийн өмнөөс эхлэн Брайдын халимнаас тусдаа хөгжжээ. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" style="background-color:lightblue;" |Subfamily '''Balaenopteridae''' – нэг төрөл, есөн зүйл |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Balaenoptera]]''''' – есөн зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Хөх судалт халим|Хөх халим]] |''Balaenoptera musculus'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[Карл Линней#Үйл хэрэг|1758]]</small> |{{IUCN status|EN|2477|1}} |5,000–15,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Blue_Whale.PNG|150x150px|Blue whale range]] |[[Файл:Blue_whale_size.svg|150x150px|Blue whale size]] {{cvt|50|-|150|MT|ST}} |[[Файл:Anim1754_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Blue whale]] |- |[[Bryde's whale]] |''Balaenoptera brydei'' <small>Olsen, 1913</small> |{{IUCN status|LC|2476|1}} |90,000–100,000 |[[Файл:Balaenoptera_brydei_range.png|150x150px|Bryde's whale range]] |[[Файл:Bryde's_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Bryde's whale size]] {{cvt|14|–|30|MT|ST}} |[[Файл:Brydeswhale_sophiewebb-swfsc-star2006.jpg|150x150px|Bryde's whale]] |-style="background:#ffff99" |[[Bryde's whale#Taxonomy|Eden's whale]]{{efn|The [[Society for Marine Mammalogy]] considers Eden's whale a smaller morph of the more widespread Bryde's whale based on current research.<ref name="SMM">{{cite web |title=List of Marine Mammal Species and Subspecies |url=https://marinemammalscience.org/science-and-publications/list-marine-mammal-species-subspecies/ |website=MarineMammalScience.org |publisher=[[Society for Marine Mammalogy]] |date=May 2022}}</ref>}} |''Balaenoptera edeni'' <small>[[John Anderson (zoologist)|Anderson]], 1879</small> |{{IUCN status|LC|2476|1}} |Unknown |[[Файл:Balaenoptera_brydei2_range.png|150x150px|Eden's whale range]] |Unknown |[[Файл:Rorcual_Edeni.jpg|150x150px|Eden's whale (illustration)]] |- |[[Common minke whale]] |''Balaenoptera acutorostrata'' <small>[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1804</small> |{{IUCN status|LC|2474|1}} |200,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Minke_Whale.png|150x150px|Common minke whale range]] |[[Файл:Minke_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Common minke whale size]] {{cvt|2|-|4|MT|ST}} |[[Файл:Minke_Whale_(NOAA).jpg|150x150px|Common minke whale]] |- |[[Rice's whale]]<ref>{{Cite journal |last1=Rosel |first1=Patricia E. |last2=Wilcox |first2=Lynsey A. |last3=Yamada |first3=Tadasu K. |last4=Mullin |first4=Keith D. |year=2021 |title=A new species of baleen whale (Balaenoptera) from the Gulf of Mexico, with a review of its geographic distribution |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/mms.12776 |journal=Marine Mammal Science |language=en |volume=37 |issue=2 |pages=577–610 |bibcode=2021MMamS..37..577R |doi=10.1111/mms.12776 |issn=1748-7692 |s2cid=234256521}}</ref> |''Balaenoptera ricei'' <small>Rosel ''et al.'', 2021</small> |{{IUCN status|CR|41712|1}} |30–100 |[[Файл:Balaenoptera_ricei_range.svg|frameless|148x148px]] |[[Файл:Rice's_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px]] ~{{cvt|13.9|MT|ST}} |[[Файл:GoM_Bryde's_Whale.jpg|frameless|150x150px]] |- |[[Fin whale]] |''Balaenoptera physalus'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[Карл Линней#Үйл хэрэг|1758]]</small> |{{IUCN status|VU|2478|1}} |100,000 |[[Файл:Balaenoptera_physalus_-_distribution_range.svg|150x150px|Fin whale range]] |[[Файл:Fin_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Fin whale size]] {{cvt|30|–|80|MT|ST}} |[[Файл:LMazzuca_Fin_Whale.jpg|150x150px|Fin whale]] |- |[[Omura's whale]] |''[[Balaenoptera omurai]]'' <small>Wada et al., 2003</small> |{{IUCN status|DD|136623|1}} |Unknown |Unknown |Unknown |[[Файл:Balaenoptera_omurai,_Madagascar_-_Royal_Society_Open_Science_1.jpg|150x150px|Omura's whale]] |- |[[Sei whale]] |''Balaenoptera borealis'' <small>[[René-Primevère Lesson|Lesson]], 1828</small> |{{IUCN status|EN|2475|1}} |80,000<ref>{{Cite web |title=Sei Whale |url=https://oceanwide-expeditions.com/to-do/wildlife/sei-whale |access-date=2021-10-11 |website=oceanwide-expeditions.com |language=en}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Sei_Whale.PNG|150x150px|Sei whale range]] |[[Файл:Sei_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Sei whale size]] {{cvt|20|–|25|MT|ST}} |[[Файл:Sei_whale_mother_and_calf_Christin_Khan_NOAA.jpg|150x150px|Sei whales]] |- |[[Antarctic minke whale]] |''Balaenoptera bonaerensis'' <small>[[Hermann Burmeister|Burmeister]], 1867</small> |{{IUCN status|NT|2480|1}} |515,000<ref name="IWC2013">International Whaling Commission. (2013). "Report of the Scientific Committee". ''Journal of Cetacean Research and Management'' '''14''' (Supplement): 1–86.</ref><ref>{{cite journal |author1=S. |author2=Ten |year=2022 |title=Epibiotic fauna of the Antarctic minke whale as a reliable indicator of seasonal movements |journal=Scientific Reports |volume=12 |issue=22214 |bibcode=2022NatSR..1222214T |doi=10.1038/s41598-022-25929-1 |pmc=9789092 |pmid=36564393 |article-number=22214}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Antarctic_Minke_Whale.png|150x150px|Antarctic minke whale range]] |[[Файл:Minke_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Antarctic minke whale size]] {{cvt|6|-|10|MT|ST}} |[[Файл:Minke_whale_in_ross_sea.jpg|150x150px|Antarctic minke whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Megaptera]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Бөгтөр халим]] |''Megaptera novaeangliae'' <small>Borowski, 1781</small> |{{IUCN status|LC|13006|1}} |84,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Humpback_Whale.png|150x150px|Humpback whale range]] |[[Файл:Humpback_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Humpback whale size]] {{cvt|25|–|30|MT|ST}} |[[Файл:Humpback_Whale_underwater_shot.jpg|150x150px|Humpback whale]] |} === Eschrichtiidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Eschrichtius]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1864</small> – one зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Gray whale]] |''Eschrichtius robustus'' <small>Lilljeborg, 1861</small> |{{IUCN status|LC|8097|1}} |21,000<ref name="ABUNDANCE OF EASTERN NORTH PACIFIC GRAY WHALES 2019/2020">{{cite journal |last1=Stewart |first1=Joshua D. |last2=Weller |first2=David W. |date=January 2021 |title=Abundance of eastern North Pacific gray whales 2019/2020 |url=https://repository.library.noaa.gov/view/noaa/27928 |journal=NOAA Technical Memorandum NMFS |doi=10.25923/bmam-pe91 |access-date=3 February 2022}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Gray_Whale.png|150x150px|Gray whale range]] |[[Файл:Gray_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Gray whale size]] {{cvt|15|–|40|MT|ST}} |[[Файл:Eschrichtius_robustus_01.jpg|150x150px|Gray whale]] |} === Neobalaenidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''Caperea''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1864</small> – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Pygmy right whale]] |''Caperea marginata'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|3778|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Pygmy_Right_Whale.png|150x150px|Pygmy right whale range]] |[[Файл:Pygmy_right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy right whale size]] {{cvt|3|-|3.5|MT|ST}} |[[Файл:Pygmy_right_whale.png|alt=Pygmy right whale|150x150px|Pygmy right whale (illustration)]] |} == Шүдэт халимнууд == === Physeteridae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Physeter]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Кашалот]] |''Physeter macrocephalus'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[Карл Линней#Үйл хэрэг|1758]]</small> |{{IUCN status|VU|41755|1}} |200,000–2,000,000{{efn|The total number of sperm whales throughout the world is unknown. Crude estimates, obtained by surveying small areas and extrapolating the result to all the world's oceans, range from 200,000 to 2,000,000 individuals}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Sperm_Whale_4.PNG|150x150px|Sperm whale range]] |[[Файл:Sperm_whale_size.svg|150x150px|Sperm whale size]] {{cvt|25|–|50|MT|ST}} |[[Файл:Mother_and_baby_sperm_whale.jpg|150x150px|Sperm whale]] |} === Kogiidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Kogia]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Одой кашалот]] |''Kogia sima'' <small>[[Richard Owen|Owen]], 1866</small> |{{IUCN status|LC|11048|1}} |Unknown{{efn|No global population estimates have been made. One survey estimated a population of about 11,000 in the eastern Pacific}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Dwarf_Sperm_Whale.png|150x150px|Dwarf sperm whale range]] |[[Файл:Dwarf_sperm_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Dwarf sperm whale size]] {{cvt|250|kg|lbs}} |[[Файл:Kogia_sima.jpg|150x150px|Dwarf sperm whale (reconstruction)]] |- |[[Давжаа кашалот]] |''Kogia breviceps'' <small>[[Henri Marie Ducrotay de Blainville|Blainville]], 1838</small> |{{IUCN status|LC|11047|1}} |Unknown{{efn|No global population estimates have been made. One survey estimated a population of about 11,000 in the eastern Pacific}} |[[Файл:Kogia_breviceps_range.png|150x150px|Pygmy sperm whale range]] |[[Файл:Pygmy_sperm_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy sperm whale size]] {{cvt|400|kg|lbs}} |[[Файл:Kogia_breviceps.jpg|150x150px|Pygmy sperm whale]] |} === Ziphiidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Berardius]]''''' – гурван зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Arnoux's beaked whale]] |''Berardius arnuxii'' <small>[[Georges Louis Duvernoy|Duvernoy]], 1851</small> |{{IUCN status|LC|2762|1}} |Unknown{{efn|Arnoux's beaked whales seem to be relatively abundant in Cook Strait during summer}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Arnoux_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Arnoux's beaked whale range]] |[[Файл:Arnoux's_beaked_whale_size.svg|150x150px|Arnoux's beaked whale size]] {{cvt|8|MT|ST}} |[[Файл:Berardius_arnuxii_2.jpg|150x150px|Arnoux's beaked whale]] |- |[[Baird's beaked whale]] |''Berardius bairdii'' <small>[[Leonhard Hess Stejneger|Stejneger]], 1883</small> |{{IUCN status|LC|2763|1}} |Unknown{{efn|Virtually nothing is known about the abundance of Baird's beaked whales, except they are not rare as was formerly thought}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Baird_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Baird's beaked whale range]] |[[Файл:Baird's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Baird's beaked whale size]] {{cvt|12|MT|ST}} |[[Файл:Berardius_bairdii.jpg|150x150px|Berardius bairdii]] |- |[[Sato's beaked whale]] |''Berardius minimus'' <small>Yamada et al., 2019</small> |{{IUCN status|NT|178756893|1}} |Unknown |North Pacific |[[Файл:Berardius_minimus_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Sato's beaked whale size]] Unknown |[[Файл:Berardius_minimus_illustration.png|150x150px|Berardius minimus illustration]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Tasmacetus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Shepherd's beaked whale]] |''Tasmacetus shepherdi'' <small>Oliver, 1937</small> |{{IUCN status|DD|21500|1}} |Unknown{{efn|Nothing is known about the relative abundance of this зүйл or its population composition}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Shepherd_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Shepherd's beaked whale range]] |[[Файл:Shepherd's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Shepherd's beaked whale size]] {{cvt|2|-|2.5|MT|ST}} |[[Файл:Tasmacetus_shepherdi.jpg|150x150px|Shepherd's beaked whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Ziphius]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Cuvier's beaked whale]] |''Ziphius cavirostris'' <small>[[Georges Cuvier|G. Cuvier]], 1823</small> |{{IUCN status|LC|23211|1}} |100,000{{efn|Because of the difficulty of identifying the species the total global population is unknown}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Cuvier's_Beaked_Whale.PNG|150x150px|Cuvier's beaked whale range]] |[[Файл:Cuvier's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Cuvier's beaked whale size]] {{cvt|2|–|3|MT|ST}} |[[Файл:Ziphius_carvirostris.jpg|150x150px|Cuvier's beaked whale]] |- | colspan="100%" align="center" style="background-color:lightblue;" |Subfamily '''[[Hyperoodontinae]]''' – three genera, 17 species |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Hyperoodon]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Northern bottlenose whale]] |''Hyperoodon ampullatus'' <small>[[Johann Reinhold Forster|Forster]], 1770</small> |{{IUCN status|NT|10707|1}} |10,000{{efn|Total population is unknown but likely to be of the order of 10,000}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Northern_Bottlenose_Whale.PNG|150x150px|Northern bottlenose whale range]] |[[Файл:Northern_bottlenose_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Northern bottlenose whale size]] {{cvt|7|MT|ST}} |[[Файл:Hyperoodon_ampullatus_2.jpg|150x150px|Northern bottlenose whale]] |- |[[Southern bottlenose whale]] |''Hyperoodon planifrons'' <small>[[William Henry Flower|Flower]], 1882</small> |{{IUCN status|LC|10708|1}} |500,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Southern_Bottlenose_Whale.PNG|150x150px|Southern bottlenose range]] |[[Файл:Southern_bottlenose_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Southern bottlenose whale size]] {{cvt|6|MT|ST}} |[[Файл:Hyperoodon_planifrons.jpg|150x150px|Southern bottlenose whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Indopacetus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Tropical bottlenose whale]] |''Indopacetus pacificus'' <small>Longman, 1926</small> |{{IUCN status|LC|40635|1}} |Unknown{{efn|A 2002 survey estimates there are 766 animals around [[Hawaii]]. No other population estimates exist for other locales}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Longman_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Tropical bottlenose whale range]] |[[Файл:Indopacetus_pacificus_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Tropical bottlenose whale size]] {{cvt|3.5|-|4|MT|ST}} |[[Файл:Indopacetus_pacificus_2.jpg|alt=Tropical bottlenose whale illustration|150x150px|Tropical bottlenose whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Mesoplodon]]''''' <small>[[Paul Gervais|Gervais]], 1850</small> – 15 зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Andrews' beaked whale]] |''Mesoplodon bowdoini'' <small>[[Roy Chapman Andrews|Andrews]], 1908</small> |{{IUCN status|DD|13242|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Andrews_Beaked_Whale.png|150x150px|Andrew's beaked whale range]] |[[Файл:Andrew's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Andrew's beaked whale size]] {{cvt|1|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_bowdoini.jpg|alt=Andrew's beaked whale (illustration)|150x150px|Andrew's beaked whale (skeleton)]] |- |[[Blainville's beaked whale]] |''Mesoplodon densirostris'' <small>Blainville, 1817</small> |{{IUCN status|LC|13244|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Blainvilles_Beaked_Whale.png|150x150px|Blainville's beaked whale range]] |[[Файл:Blainville's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Blainville's beaked whale size]] |[[Файл:Mesoplodon_densirostris.jpg|150x150px|Blainville's beaked whale]] |- |[[Deraniyagala's beaked whale]] |''Mesoplodon hotaula'' <small>[[Paules Edward Pieris Deraniyagala|P. E. P. Deraniyagala]], 1963</small> |{{IUCN status|DD|127826787|1}} |Unknown |Indian and South Pacific |{{cvt|4|-|5|m}} |[''cetacean needed''] |- |[[Gervais' beaked whale]] |''Mesoplodon europaeus'' <small>[[Paul Gervais|Gervais]], 1855</small> |{{IUCN status|LC|13245|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Gervais_Beaked_Whale.png|150x150px|Gervais' beaked whale range]] |[[Файл:Gervais'_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Gervais' beaked whale]] {{cvt|1.2|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_europaeus_2.jpg|150x150px|Gervais' beaked whale]] |- |[[Ginkgo-toothed beaked whale]] |''Mesoplodon ginkgodens'' <small>Nishiwaki & Kamiya, 1958</small> |{{IUCN status|DD|127827012|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Ginkgo-toothed_Beaked_Whale.png|150x150px|Ginkgo-toothed beaked whale range]] |[[Файл:Ginkgo-toothed_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Ginkgo-toothed beaked whale size]] {{cvt|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_ginkgodens_2.jpg|alt=Ginkgo-toothed beaked whale (illustration)|150x150px|Ginkgo-toothed beaked whale (skull)]] |- |[[Gray's beaked whale]] |''Mesoplodon grayi'' <small>[[Julius von Haast|von Haast]], 1876</small> |{{IUCN status|LC|13247|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Grays_Beaked_Whale.png|150x150px|Gray's beaked whale range]] |[[Файл:Gray's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Gray's beaked whale size]] {{cvt|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_grayi_2.jpg|150x150px|Gray's beaked whale]] |- |[[Hector's beaked whale]] |''Mesoplodon hectori'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1871</small> |{{IUCN status|DD|13248|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Hectors_Beaked_Whale.png|150x150px|Hector's beaked whale range]] |[[Файл:Hector's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hector's beaked whale size]] {{cvt|1|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_hectori.jpg|alt=Hector's beaked whale (illustration)|150x150px|Hector's beaked whale]] |- |[[Hubbs' beaked whale]] |''Mesoplodon carlhubbsi'' <small>Moore, 1963</small> |{{IUCN status|DD|13243|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Hubbs_Beaked_Whale.png|150x150px|Hubb's beaked whale range]] |[[Файл:Hubb's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hubb's beaked whale size]] {{cvt|1.4|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_carlhubbsi.jpg|alt=Hubbs' beaked whale (illustration)|150x150px|Hubbs' beaked whale skull]] |- |[[Perrin's beaked whale]] |''Mesoplodon perrini'' <small>Dalebout, Mead, Baker, Baker, & van Helding, 2002</small> |{{IUCN status|EN|41759|1}} |500–1,164 |North Pacific |[[Файл:Mesoplodon_perrini_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Perrin's beaked whale size]] {{cvt|1.3|–|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_perrini.jpg|150x150px|''Mesoplodon perrini'', oil on paper]] |- |[[Pygmy beaked whale]] |''Mesoplodon peruvianus'' <small>Reyes, Mead, and Van Waerebeek, 1991</small> |{{IUCN status|LC|13251|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Pygmy_Beaked_Whale.png|185x185px|Pygmy beaked whale range]] |[[Файл:Mesoplodon_peruvianus_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy beaked whale size]] {{cvt|800|kg|lbs}} |[[Файл:Mesoplodon_peruvianus.jpg|150x150px|''Mesoplodon peruvianus'', oil on paper]] |- |[[Ramari's beaked whale]] |''Mesoplodon eueu'' <small>Carroll ''et al'', 2021</small> |{{IUCN status|DD|215824818|1}} |Unknown |[[Файл:M._mirus_&_M._eueu_distribution.jpg|150x150px|Ramari's beaked whale range]] (red circle) |Unknown |[[Файл:Mesoplodon_eueu.jpg|150x150px|Ramari's beaked whale]] |- |[[Sowerby's beaked whale]] |''Mesoplodon bidens'' <small>Sowerby, 1804</small> |{{IUCN status|LC|13241|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Sowerbys_Beaked_Whale.png|150x150px|Sowerby's beaked whale range]] |[[Файл:Sowerby's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Sowerby's beaked whale size]] {{cvt|1|-|1.3|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_bidens_2.jpg|150x150px|Sowerby's beaked whale]] |- |[[Spade-toothed whale]] |''Mesoplodon traversii'', [[Synonym (taxonomy)|syn.]] ''Mesoplodon bahamondi'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1874</small> |{{IUCN status|DD|41760|1}} |Unknown |[[Файл:Mesoplodon_traversii_distribution.png|150x150px|Spade-toothed whale range]] |[[Файл:Mesoplodon_bahamondi_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Spade-toothed whale size]] {{cvt|1.2|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_traversii.svg|frameless|150x150px]] |- |[[Stejneger's beaked whale]] |''Mesoplodon stejnegeri'' <small>[[Frederick W. True|True]], 1885</small> |{{IUCN status|NT|13252|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Stejneger_sBeaked_Whale.png|150x150px|Stejneger's beaked whale range]] |[[Файл:Stejneger's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Stejneger's beaked whale size]] {{cvt|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_stejnegeri.jpg|alt=Stejneger's beaked whale (illustration)|150x150px|Stejneger's beaked whale (skull)]] |- |[[Strap-toothed whale]] |''Mesoplodon layardii'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1865</small> |{{IUCN status|LC|13249|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Layards_Beaked_Whale.png|150x150px|Strap-toothed whale range]] |[[Файл:Straptoothed_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Strap-toothed whale size]] {{cvt|2|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_layardii.jpg|150x150px|Strap-toothed whale]] |- |[[True's beaked whale]] |''Mesoplodon mirus'' <small>[[Frederick W. True|True]], 1913</small> |{{IUCN status|LC|13250|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Trues_Beaked_Whale.png|150x150px|True's beaked whale range]] (North Atlantic only; map includes range of ''M. eueu'' in Indian Ocean) |[[Файл:True's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|True's beaked whale size]] {{cvt|1.4|MT|ST}} |[[Файл:True's_beaked_whale.jpg|frameless|150x150px]] |} === Platanistidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Platanista]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Ganges river dolphin]] |''Platanista gangetica'' <small>(Lebeck, 1801)</small> |{{IUCN status|EN|41756|1}} |3,500<ref>{{Cite journal |last1=Sinha |first1=Ravindra K. |last2=Kannan |first2=Kurunthachalam |date=2014-12-01 |title=Ganges River Dolphin: An Overview of Biology, Ecology, and Conservation Status in India |journal=Ambio |language=en |volume=43 |issue=8 |pages=1029–1046 |bibcode=2014Ambio..43.1029S |doi=10.1007/s13280-014-0534-7 |issn=1654-7209 |pmc=4235892 |pmid=24924188}}</ref> |[[Файл:SouthAsianRiverDolphin_distribution2019.png|150x150px|South Asian dolphin range]] (улбар шар) |[[Файл:South_Asian_river_dolphin_size_comparison.svg|class=skin-invert|150x150px|South Asian river dolphin size]] {{cvt|200|kg|lbs}} |[[Файл:Ganges_River_Dolphin.jpg|frameless|150x150px]] |- |[[Indus river dolphin]] |''Platanista minor'' <small>[[Richard Owen|Owen]], 1853</small> |{{IUCN status|EN|41757|1}} |1,450<ref>{{Cite journal |last1=Braulik |first1=Gill T. |last2=Noureen |first2=Uzma |last3=Arshad |first3=Masood |last4=Reeves |first4=Randall R. |date=2015-12-01 |title=Review of status, threats, and conservation management options for the endangered Indus River blind dolphin |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0006320715300999 |journal=Biological Conservation |language=en |volume=192 |pages=30–41 |bibcode=2015BCons.192...30B |doi=10.1016/j.biocon.2015.09.008 |issn=0006-3207 |url-access=subscription}}</ref> |[[Файл:SouthAsianRiverDolphin_distribution2019.png|150x150px|South Asian dolphin range]] (цэнхэр) |[[Файл:South_Asian_river_dolphin_size_comparison.svg|class=skin-invert|150x150px|South Asian river dolphin size]] {{cvt|200|kg|lbs}} |[[Файл:National aquatic marine mammal of Pakistan.jpg|frameless|150x150px]] |} === Iniidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Inia]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Amazon river dolphin]] |''Inia geoffrensis'' <small>[[Henri Marie Ducrotay de Blainville|Blainville]], 1817</small> |{{IUCN status|EN|10831|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Amazon_River_Dolphin.PNG|154x154px|Amazon river dolphin range]] |[[Файл:Amazon_river_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Amazon river dolphin size]] {{cvt|150|kg|lbs}} |[[Файл:Amazonas_Flussdelfin_Apure_Orinoco_Duisburg_01.jpg|217x217px|Amazon river dolphin]] |- |[[Araguaian river dolphin]]{{efn|As of November 2021, the Araguaian river dolphin is not recognized by the [[Society for Marine Mammalogy]], which cites small sample size<ref name="SMM" />}} |''Inia araguaiaensis'' <small>Hrbek, Da Silva, Dutra, Farias, 2014</small> |{{IUCN status|NE}} |Unknown |[[Файл:Inia_range_map_PLoS_ONE.jpg|154x154px|Araguaian river dolphin range]] <small>Araguaian river dolphin in blue</small> |[[Файл:Amazon_river_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Araguaian river dolphin size]] {{cvt|150|kg|lbs}} |[[Файл:Inia_araguaiensis.jpg|150x150px|Araguaian river dolphin]] |} === Lipotidae === Сөнөсөн байх боломжтой {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Lipotes]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Baiji]] |''Lipotes vexillifer'' <small>[[Gerrit S. Miller|Miller]], 1918</small> |{{IUCN status|CR|12119|1}} |0–13{{efn|[[Yangtze Freshwater Dolphin Expedition 2006|A survey]] from November–December 2006 failed to find any individuals. Another survey, from 1997, counted only 13 individuals. In 1986, surveys estimated the number to be at about 300}} |[[Файл:Yangtze_Dolphins_range.jpg|150x150px|Baiji range]] |[[Файл:Baiji_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Baiji size]] {{cvt|130|kg|lbs}} | |} === Pontoporiidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[La Plata dolphin|Pontoporia]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[La Plata dolphin]] |''Pontoporia blainvillei'' <small>Gervais & d'Orbigny, 1844</small> |{{IUCN status|VU|17978|1}} |4,000–4,500 |[[Файл:Cetacea_range_map_La_Plata_River_Dolphin.PNG|150x150px|La Plata dolphin range]] |[[Файл:La_plata_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|La Plata dolphin size]] {{cvt|50|kg|lbs}} |[[Файл:Pontoporia_blainvillei_296896096.jpg|alt=Beached La Plata dolphin|150x150px|La Plata dolphin (skeleton)]] |} === Monodontidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Delphinapterus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Beluga whale|Beluga]] |''Delphinapterus leucas'' <small>[[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1776</small> |{{IUCN status|LC|6335|1}} |136,000{{efn|There are estimated to be 40,000 individuals in the [[Beaufort Sea]], 25,000 in [[Hudson Bay]], 18,000 in the [[Bering Sea]] and 28,000 in the Canadian High Arctic. The population in the St. Lawrence estuary is estimated to be around [https://web.archive.org/web/20051026124931/http://www.wdcs.org/dan/publishing.nsf/allweb/1B8A4EB4B9FA1BBF80256D11004B2EA2 1000]}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Beluga.png|150x150px|Beluga whale range]] |[[Файл:Beluga_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Beluga whale size]] {{cvt|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Belugawhale_MMC.jpg|150x150px|Beluga whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Monodon]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Narwhal]] |''Monodon monoceros'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[Карл Линней#Үйл хэрэг|1758]]</small> |{{IUCN status|LC|13704|1}} |123,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Narwhal.png|150x150px|Narwhal range]] |[[Файл:Narwhal_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Narwhal size]] {{cvt|900|-|1,500|kg|lbs}} |[[Файл:Pod_Monodon_monoceros.jpg|150x150px|Narwhal pod]] |- |} === Delphinidae === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Cephalorhynchus]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> – дөрвөн зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Chilean dolphin]] |''Cephalorhynchus eutropia'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|NT|4160|1}} |Unknown{{efn|Population estimated to be in the low thousands at the highest.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Chilean_Dolphin.PNG|188x188px|Chilean dolphin range]] |[[Файл:Chilean_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Chilean dolphin size]] {{cvt|60|kg|lbs}} |[[Файл:Cephalorhynchus_eutropia_406715652.jpg|150x150px|Chilean dolphin]] |- |[[Commerson's dolphin]] |''Cephalorhynchus commersonii'' <small>[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1804</small> |{{IUCN status|LC|4159|1}} |22,000<ref name="Spatial Models of Abundance and Habitat Preferences of Commerson's and Peale's Dolphin in Southern Patagonian Waters">{{cite journal |last1=Dellabianca |first1=Natalia A. |date=26 October 2016 |title=Spatial Models of Abundance and Habitat Preferences of Commerson's and Peale's Dolphin in Southern Patagonian Waters |url=https://www.researchgate.net/publication/309468362 |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=10 |bibcode=2016PLoSO..1163441D |doi=10.1371/journal.pone.0163441 |pmc=5082685 |pmid=27783627 |access-date=21 January 2022 |doi-access=free |article-number=e0163441}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Commerson's_Dolphin.PNG|150x150px|Commerson's dolphin range]] |[[Файл:Commerson's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Commerson's dolphin size]] {{cvt|35|–|60|kg|lbs}} |[[Файл:Commdolph01.jpg|150x150px|Commerson's dolphin]] |- |[[Heaviside's dolphin]] |''Cephalorhynchus heavisidii'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1828</small> |{{IUCN status|NT|4161|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Heaviside's_Dolphin.PNG|170x170px|Heaviside's dolphin range]] |[[Файл:Heaviside's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Heaviside's dolphin size]] {{cvt|40|–|75|kg|lbs}} |[[Файл:Heaviside-Delphin.jpg|150x150px|Heaviside's dolphin]] |- |[[Hector's dolphin]] |''Cephalorhynchus hectori'' <small>Van Beneden, 1881</small> |{{IUCN status|EN|4162|1}} (subspecies ''[[Māui dolphin|Maui dolphin]]'' {{IUCN status|CR|39427|1}}) |7,381 (subspecies ''Maui dolphin'' 57–75 in 2016) |[[Файл:Cetacea_range_map_Hector's_Dolphin.PNG|150x150px|Hector's dolphin range (Maui dolphin in green)]] |[[Файл:Hector's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hector's dolphin size]] {{cvt|35|–|60|kg|lbs}} |[[Файл:Hectors_Dolphin.jpg|150x150px|Hector's dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Delphinus (genus)|Delphinus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Common dolphin]] |''Delphinus delphis'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[Карл Линней#Үйл хэрэг|1758]]</small> |{{IUCN status|LC|134817215|1}} |Unknown{{efn|There are estimated to be at least several million common dolphins worldwide, but several large portions of its range have not been surveyed.}} |[[Файл:DelphinusRange.png|frameless|150x150px]] |[[Файл:Common_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Long-beaked common dolphin size]] {{cvt|70|–|150|kg|lbs}} |[[Файл:Delphinus_delphis_with_calf.jpg|150x150px|Short-beaked common dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Feresa]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Pygmy killer whale]] |''Feresa attenuata'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1875</small> |{{IUCN status|LC|8551|1}} |Unknown{{efn|The only population estimate is of 38,900 individuals in the eastern tropical Pacific Ocean.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Pygmy_Killer_Whale.PNG|150x150px|Pygmy killer whale range]] |[[Файл:Pygmy_killer_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy killer whale size]] {{cvt|160|–|350|kg|lbs}} |[[Файл:Feresa_attenuata.jpg|150x150px|Pygmy killer whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Globicephala]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Long-finned pilot whale]] |''Globicephala melas'' <small>[[Thomas Stewart Traill|Traill]], 1809</small> |{{IUCN status|LC|9250|1}} |Unknown{{efn|Total population is not known. There are estimated to be in excess of 200,000 in the Southern Ocean. The North Atlantic population is not known.}} |[[Файл:Pilot_Whale_range.png|150x150px|Pilot whale range]] (ногоон) |[[Файл:Long-finned_pilot_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Long-finned pilot whale size]] {{cvt|1.8|-|3.5|MT|ST}} |[[Файл:Photo_of_the_Week_-_Long-finned_Pilot_Whales_(RI)_(6892801246).jpg|150x150px|Long-finned pilot whale]] |- |[[Short-finned pilot whale]] |''Globicephala macrorhynchus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|9249|1}} |Unknown{{efn|Total population not known. There are 150,000 individuals in the eastern tropical Pacific Ocean. There are estimated to be more than 30,000 animals in the western Pacific, off the coast of Japan.}} |[[Файл:Pilot_Whale_range.png|150x150px|Pilot whale range]] (хөх) |[[Файл:Short-finned_pilot_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Short-finned pilot whale size]] {{cvt|1|–|4|MT|ST}} |[[Файл:Short-finned_Pilot_Whale_(8790153918).jpg|150x150px|Short-finned pilot whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Grampus (genus)|Grampus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Risso's dolphin]] |''Grampus griseus'' <small>[[Georges Cuvier|G. Cuvier]], 1812</small> |{{IUCN status|LC|9461|1}} |Unknown{{efn|The population around the continental shelf of the United States has been recorded to be in excess of 60,000. In the Pacific, a census recorded 175,000 individuals in eastern tropical waters and 85,000 in the west. No global estimate of population exists}} |[[Файл:Grampus_griseus_distribution.png|150x150px|Risso's dolphin range]] |[[Файл:Risso's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Risso's dolphin size]] {{cvt|300|kg|lbs}} |[[Файл:Risso's_dolphin.jpg|150x150px|Risso's dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Lagenodelphis]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Fraser's dolphin]] |''Lagenodelphis hosei'' <small>[[Louis Fraser|Fraser]], 1956</small> |{{IUCN status|LC|11140|1}} |Unknown{{efn|There are estimated to be at least 320,000 Fraser's dolphins worldwide, but several large portions of its range have not been surveyed}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Fraser'sDolphin.png|150x150px|Fraser's dolphin range]] |[[Файл:Fraser's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Fraser's dolphin size]] {{cvt|209|kg|lbs}} |[[Файл:Fraser_s_group.jpg.jpeg|150x150px|Fraser's dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Lagenorhynchus]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> – зургаан зүйл{{efn|The genus [[Lagenorhynchus]] is under revision and likely to be split into several different genera}} |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[White-beaked dolphin]] |''Lagenorhynchus albirostris'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|11142|1}} |100,000{{efn|Estimates of various stocks throughout the North Atlantic give an overall value into the high tens or low hundreds of thousands}} |[[Файл:Cetacea_range_map_White-beaked_Dolphin.PNG|150x150px|White-beaked dolphin range]] |[[Файл:White-beaked_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|White beaked dolphin size]] {{cvt|180|kg|lbs}} |[[Файл:White_beaked_dolphin.jpg|150x150px|White-beaked dolphin]] |- |[[Atlantic white-sided dolphin]] |''Lagenorhynchus acutus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1828</small> |{{IUCN status|LC|11141|1}} |200,000–300,000{{citation needed|date=July 2021}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Atlantic_White-sided_Dolphin.PNG|150x150px|Atlantic white-sided dolphin range]] |[[Файл:Atlantic_white-sided_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Atlantic white-sided dolphin size]] {{cvt|235|kg|lbs}} |[[Файл:Anim1135_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Atlantic white-sided dolphin]] |- |[[Dusky dolphin]] |''Lagenorhynchus obscurus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1828</small> |{{IUCN status|LC|11146|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Dusky_Dolphin.PNG|150x150px|Dusky dolphin range]] |[[Файл:Dusky_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Dusky dolphin size]] {{cvt|100|kg|lbs}} |[[Файл:DuskyDolphin.jpg|150x150px|Dusky dolphin]] |- |[[Hourglass dolphin]] |''Lagenorhynchus cruciger'' <small>[[Jean René Constant Quoy|Quoy]] & [[Joseph Paul Gaimard|Gaimard]], 1824</small> |{{IUCN status|LC|11144|1}} |140,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Hourglass_Dolphin.PNG|150x150px|Hourglass dolphin range]] |[[Файл:Hourglass_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hourglass dolphin size]] {{cvt|90|–|120|kg|lbs}} |[[Файл:Hourglas_dolphin.jpg|150x150px|Hourglass dolphin]] |- |[[Pacific white-sided dolphin]] |''Lagenorhynchus obliquidens'' <small>[[Theodore Gill|Gill]], 1865</small> |{{IUCN status|LC|11145|1}} |1,000,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Pacific_White-sided_Dolphin.PNG|150x150px|Pacific white-sided dolphin range]] |[[Файл:Pacific_white-sided_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pacific white-sided dolphin size]] {{cvt|85|–|150|kg|lbs}} |[[Файл:Pacific_white_side_dolphin.jpg|150x150px|Pacific white-sided dolphin]] |- |[[Peale's dolphin]] |''Lagenorhynchus australis'' <small>[[Titian Peale|Peale]], 1848</small> |{{IUCN status|LC|11143|1}} |Unknown{{efn|Total population unknown but thought to be locally common – it is the most common dolphin found around the Falkland Islands}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Black-chinned_Dolphin.PNG|174x174px|Peale's dolphin range]] |[[Файл:Peale's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Peale's dolphin size]] {{cvt|115|kg|lbs}} |[[Файл:Lagenorhynchus_australis.jpg|150x150px|Peale's dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Lissodelphis]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Northern right whale dolphin]] |''Lissodelphis borealis'' <small>[[Titian Peale|Peale]], 1848</small> |{{IUCN status|LC|12125|1}} |400,000{{efn|Varying population estimates for areas around California and the North Pacific give a total of up to 400,000}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Northern_Right_Whale_Dolphin.PNG|150x150px|Northern right whale dolphin range]] |[[Файл:Northern_right_whale_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Northern right whale dolphin size]] {{cvt|115|kg|lbs}} |[[Файл:Anim1749_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Northern right whale dolphin]] |- |[[Southern right whale dolphin]] |''Lissodelphis peronii'' <small>[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1804</small> |{{IUCN status|LC|12126|1}} |Unknown{{efn|Surveys suggest this is the most common dolphin off of Chilean waters}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Southern_Right_Whale_Dolphin.PNG|150x150px|Southern right whale dolphin range]] |[[Файл:Southern_right_whale_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Southern right whale dolphin size]] {{cvt|60|–|100|kg|lbs}} |[[Файл:Anim0796_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Southern right whale dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Orcaella]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1866</small> – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Australian snubfin dolphin]] |''Orcaella heinsohni'' <small>Beasley, Robertson & Arnold, 2005</small> |{{IUCN status|VU|136315|1}} |9,000–10,000 |[[Файл:Orcaella_heinsohni_range.png|150x150px|Australian snubfin dolphin range]] |[[Файл:Orcaella_heinsohni_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Australian snubfin dolphin size]] {{cvt|130|–|145|kg|lbs}} |[[Файл:Snubfin-3.jpg|150x150px|Australian snubfin dolphin]] |- |[[Irrawaddy dolphin]] |''Orcaella brevirostris'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1866</small> |{{IUCN status|EN|15419|1}} |78–102 |[[Файл:Irrawaddy_dolphin_range.png|150x150px|Irrawaddy dolphin range]] |[[Файл:Irrawaddy_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Irrawaddy dolphin size]] {{cvt|130|kg|lbs}} |[[Файл:DKoehl_Irrawaddi_Dolphin_jumping.jpg|150x150px|Irrawaddy dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Orcinus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Orca]] |''Orcinus orca'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[Карл Линней#Үйл хэрэг|1758]]</small> |{{IUCN status|DD|15421|1}} |100,000{{efn|Local estimates include 70–80,000 in the Antarctic, 8,000 in the tropical Pacific (although tropical waters are not the orca's preferred environment, the sheer size of this area — 19 million square kilometres — means there are thousands of orcas), up to 2,000 off Japan, 1,500 off the cooler northeast Pacific and 1,500 off Norway}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Orca.PNG|150x150px|Killer whale range]] |[[Файл:Orca_size-2.svg|150x150px|Killer whale size]] {{cvt|4.5|MT|ST}} |[[Файл:Killerwhales_jumping.jpg|150x150px|Killer whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Peponocephala]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Melon-headed whale]] |''Peponocephala electra'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|16564|1}} |Unknown{{efn|Estimates for eastern tropical Pacific are 45,000 and another recent survey estimates population to be 1,200 for the eastern Sulu Sea, no global estimate is known}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Melon-headed_Whale.PNG|150x150px|Melon-headed whale range]] |[[Файл:Melon-headed_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Melon-headed whale size]] {{cvt|225|kg|lbs}} |[[Файл:Peponocephala_electra_Mayotte.jpg|150x150px|Melon-headed whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Pseudorca]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[False killer whale]] |''Pseudorca crassidens'' <small>[[Richard Owen|Owen]], 1846</small> |{{IUCN status|NT|18596|1}} |Unknown{{efn|The total population is unknown. The eastern Pacific was estimated to have in excess of 40,000 individuals and is probably the home of the largest grouping}} |[[Файл:Cetacea_range_map_False_Killer_Whale.svg|150x150px|False killer whale range]] |[[Файл:False_killer_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|False killer whale size]] {{cvt|1.5-2|MT|ST}} |[[Файл:False_killer_whale_890002.jpg|150x150px|False killer whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Sousa (genus)|Sousa]]''''' – дөрвөн зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Atlantic humpback dolphin]] |''Sousa teuszii'' <small>Kükenthal, 1892</small> |{{IUCN status|CR|20425|1}} |1,500 |[[Файл:Cetacea_range_map_Atlantic_Humpback_Dolphin.PNG|150x150px|Atlantic humpback dolphin range]] |[[Файл:Humpback_dolphins_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Atlantic humpback dolphin size]] {{cvt|100|–|150|kg|lbs}} |[[Файл:Sousa_teuszii1.jpg|150x150px|Atlantic humpback dolphin]] |- |[[Australian humpback dolphin]] |''Sousa sahulensis'' <small>Jefferson & Rosenbaum, 2014</small> |{{IUCN status|VU|82031667|1}} |10,000 |[[Файл:Sousa_sahulensis_-_map.svg|152x152px|Australian humpback dolphin range]] |{{cvt|230|–|250|kg|lbs}} |[[Файл:Australian_humpback_dolphins,_Tin_Can_Bay,_2016.jpg|150x150px|Australian humpback dolphin]] |- |[[Indian Ocean humpback dolphin]] |''Sousa plumbea'' <small>[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829</small> |{{IUCN status|EN|82031633|1}} |Unknown{{efn|Population estimated to be in the low tens of thousands}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Indian_Humpback_Dolphin.PNG|150x150px|Indian humpback dolphin range]] |[[Файл:Humpback_dolphins_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Indian humpback dolphin size]] |[[Файл:Dolphin-Musandam_2.jpg|150x150px|Indian humpback dolphin]] |- |[[Indo-Pacific humpback dolphin]] |''Sousa chinensis'' <small>[[Pehr Osbeck|Osbeck]], 1765</small> |{{IUCN status|VU|82031425|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Pacific_Humpback_Dolphin.PNG|150x150px|Pacific humpback dolphin range]] |[[Файл:Humpback_dolphins_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pacific humpback dolphin size]] {{cvt|250|–|280|kg|lbs}} |[[Файл:Pink_Dolphin.JPG|150x150px|Pacific humpback dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Sotalia]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Guiana dolphin]] |''Sotalia guianensis'' <small>[[Van Bénéden|Bénéden]], 1864</small> |{{IUCN status|NT|181359|1}} |Unknown |[[Файл:Sotalia_guianensis_-_map.svg|150x150px|Costero range]] |[[Файл:Tucuxi_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Costero size]] {{cvt|35|–|45|kg|lbs}} |[[Файл:Delfin_en_el_parque_Nacional_Mochima.jpg|150x150px|Costero]] |- |[[Tucuxi]] |''Sotalia fluviatilis'' <small>[[Paul Gervais|Gervais]] & Deville, 1853</small> |{{IUCN status|EN|190871|1}} |Unknown |[[Файл:Sotalia_fluviatilis_-_map.svg|150x150px|Tucuxi range]] |[[Файл:Tucuxi_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Tucuxi size]] {{cvt|35|–|45|kg|lbs}} |[[Файл:DELFIN_DEL_ORINOCO2.JPG|150x150px|Tucuxi]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Stenella]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1866</small> – таван зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Atlantic spotted dolphin]] |''Stenella frontalis'' <small>[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829</small> |{{IUCN status|LC|20732|1}} |100,000{{citation needed|date=July 2021}} |[[Файл:Verbreitungsgebiet_des_Zügeldelfins_Stenella_frontalis.PNG|150x150px|Atlantic spotted dolphin range]] |[[Файл:Atlantic_spotted_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Atlantic spotted dolphin size]] 100&nbsp;kg |[[Файл:Atlantic_spotted_dolphin_(Stenella_frontalis)_NOAA.jpg|150x150px|Atlantic spotted dolphin]] |- |[[Clymene dolphin]] |''Stenella clymene'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|20730|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Clymene_Dolphin.png|150x150px|Clymene dolphin range]] |[[Файл:Clymene_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Clymene dolphin size]] {{cvt|75|–|80|kg|lbs}} |[[Файл:Clymenes.jpg|150x150px|Clymene dolphin]] |- |[[Pantropical spotted dolphin]] |''Stenella attenuata'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|20729|1}} |3,000,000{{citation needed|date=July 2021}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Pantropical_Spotted_Dolphin.PNG|150x150px|Pantropical spotted dolphin range]] |[[Файл:Pantropical_spotted_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pantropical spotted dolphin size]] {{cvt|100|kg|lbs}} |[[Файл:Schlankdelfin.jpg|150x150px|Pantropical spotted dolphin]] |- |[[Spinner dolphin]] |''Stenella longirostris'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1828</small> |{{IUCN status|LC|20733|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Spinner_Dolphin.PNG|150x150px|Spinner dolphin range]] |[[Файл:Spinner_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Spinner dolphin size]] {{cvt|90|kg|lbs}} |[[Файл:Spinner_dolphins.jpg|150x150px|Spinner dolphin]] |- |[[Striped dolphin]] |''Stenella coeruleoalba'' <small>[[Franz Meyen|Meyen]], 1833</small> |{{IUCN status|LC|20731|1}} |2,000,000{{citation needed|date=July 2021}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Striped_Dolphin.PNG|150x150px|Striped dolphin range]] |[[Файл:Striped_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Striped dolphin size]] {{cvt|100|kg|lbs}} |[[Файл:Stenella_coeruleoalba-cropped.jpg|150x150px|Striped dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Steno (genus)|Steno]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Rough-toothed dolphin]] |''Steno bredanensis'' <small>[[Rene Primevere Lesson|Lesson]], 1828</small> |{{IUCN status|LC|20738|1}} |150,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Rough-toothed_Dolphin.PNG|150x150px|Rough-toothed dolphin range]] |[[Файл:Rough-toothed_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Rough-toothed dolphin size]] {{cvt|100|–|135|kg|lbs}} |[[Файл:Rough_toothed_dolphin.jpg|150x150px|Rough-toothed dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Tursiops]]''''' – гурван зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Common bottlenose dolphin]] |''Tursiops truncatus'' <small>[[George Montagu (biologist)|Montagu]], 1821</small> |{{IUCN status|LC|22563|1}} |600,000<ref>{{cite web |title=Common Bottlenose Dolphin |url=https://www.worldwildlife.org/species/common-bottlenose-dolphin |access-date=2019-05-13 |work=WWF}}</ref> |[[Файл:Cypron-Range_Tursiops_truncatus.svg|150x150px|Common bottlenose dolphin range]] |[[Файл:Bottlenose_dolphin_size.svg|150x150px|Common bottlenose dolphin size]] {{cvt|150|–|650|kg|lbs}} |[[Файл:Tursiops_truncatus_01.jpg|150x150px|Common bottlenose dolphin]] |- |[[Indo-Pacific bottlenose dolphin]] |''Tursiops aduncus'' <small>Ehrenberg, 1833</small> |{{IUCN status|NT|41714|1}} |Unknown |[[Файл:Distribution_of_Tursiops_aduncus.png|frameless|150x150px]] |{{convert|230|kg|lb|abbr=on}} |[[Файл:Tursiops_aduncus.JPG|150x150px|Indo-Pacific dolphin]] |- |[[Tamanend's bottlenose dolphin]] |''Tursiops erebennus'' <small>Cope, 1865</small> |{{IUCN status|NE}} |Unknown |Unknown |Unknown |[[Файл:Tamanend's_bottlenose_dolphin.jpg|frameless|159x159px]] |- |} === Phocoenidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Finless porpoise|Neophocaena]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Indo-Pacific finless porpoise]] |''Neophocaena phocaenoides''{{pb}}<small>[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829</small> |{{IUCN status|VU|198920|1}}{{efn|There is not enough data to place finless porpoises on the endangered species list}} |Unknown{{efn|There are no good estimates of the animals' abundance. However a comparison of two surveys, one from the late 1970s and the other from 1999/2000 shows a decline in population and distribution.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Finless_Porpoise.PNG|150x150px|Indo-pacific finless porpoise range]] |[[Файл:Finless_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Indo-pacific finless porpoise size]]{{pb}}{{cvt|30|–|45|kg|lbs}} |[[Файл:Neophocaena_phocaenoides_-Miyajima_Aquarium_-Japan-8a.jpg|alt=Indo-pacific finless porpoise|150x150px|Indo-pacific finless porpoise (skeleton)]] |- |[[Yangtze finless porpoise]] |''Neophocaena asiaeorientalis''{{pb}}<small>[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829</small> |{{IUCN status|EN|41754|1}} (subspecies ''[[Yangtze finless porpoise]]'' {{IUCN status|CR|43205774|1}}){{efn|In China, they are endangered. Their propensity for staying close to shore places them in great danger from fishing.}} |Unknown (subspecies ''Yangtze finless porpoise'' 1,012 in 2018<ref>{{cite news |date=25 July 2018 |script-title=zh:长江江豚减少 仅剩约1012头 |language=zh |work=[[The Beijing News]] |url=http://epaper.bjnews.com.cn/html/2018-07/25/content_727143.htm |access-date=28 August 2021}}</ref><ref>{{cite news |date=25 July 2018 |script-title=zh:农业农村部：长江江豚减少 仅剩约1012头 |language=zh |work=[[The Beijing News]] |agency=[[Xinhua News Agency]] |url=http://www.xinhuanet.com/politics/2018-07/25/c_1123171998.htm |access-date=28 August 2021}}</ref>) |[[Файл:江豚的分布.svg|150x150px|Narrow-ridged finless porpoise range (red color)]] |[[Файл:Finless_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Finless porpoise size]]{{pb}}{{cvt|30|–|45|kg|lbs}} |[[Файл:Yangtze_finless_porpoise,_10_November_2006.jpg|alt=Yangtze finless porpoise|204x204px|Narrow-ridged finless porpoise]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Phocoena]]''''' – дөрвөн зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Burmeister's porpoise]] |''Phocoena spinipinnis''{{pb}}<small>[[Hermann Burmeister|Burmeister]], 1865</small> |{{IUCN status|NT|17029|1}} |Unknown{{efn|There are no quantitative data on abundance.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Burmeister's_Porpoise.PNG|195x195px|Burmeister's porpoise range]] |[[Файл:Burmeister's_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Burmeister's porpoise size]]{{pb}}{{cvt|50|–|75|kg|lbs}} |[[Файл:Burmeister's_porpoise_-_Phocoena_spinipinnis_-_2022-02-24.png|150x150px|Burmeister's porpoise]] |- |[[Harbour porpoise]] |''Phocoena phocoena''{{pb}}<small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[Карл Линней#Үйл хэрэг|1758]]</small> |{{IUCN status|LC|17027|1}} |700,000<ref>{{cite book |last1=Bjorge |first1=Arne |title=Encyclopedia of Marine Mammals |last2=A Tolley |first2=Krystal |year=2008 |editor1=William F. Perrin |pages=530–532 |chapter=Harbor porpoise ''Phocoena phocoena'' |editor2=Bernd Wursig |editor3=J. G.M. Thewissen}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Harbour_Porpoise.PNG|150x150px|Harbour porpoise range]] |[[Файл:Harbour_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Harbour porpoise size]]{{pb}}{{cvt|75|kg}} |[[Файл:Ecomare_-_bruinvis_Berend_(berend3).jpg|150x150px|Harbour porpoise]] |- |[[Spectacled porpoise]] |''Phocoena dioptrica''{{pb}}<small>Lahille, 1912</small> |{{IUCN status|LC|41715|1}} |Unknown{{efn|Nothing is known of the abundance of this porpoise. It was the most commonly encountered species during preliminary beach surveys undertaken on [[Tierra del Fuego]].}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Spectacled_Porpoise.PNG|150x150px|Spectacled porpoise range]] |[[Файл:Spectacled_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Spectacled porpoise size]]{{pb}}{{cvt|60|–|84|kg|lbs}} |[[Файл:Subadult_female_spectacled_porpoise.png|150x150px|Subadult female spectacled porpoise]] |- |[[Vaquita]] |''Phocoena sinus''{{pb}}<small>Norris & McFarland, 1958</small> |{{IUCN status|CR|17028|1}} |12<ref>{{cite web |last1=Hoffner |first1=Erik |date=2018-03-08 |title=Only 12 vaquita porpoises remain, watchdog group reports |url=https://news.mongabay.com/2018/03/only-12-vaquita-porpoises-remain-watchdog-groups-report/ |access-date=19 April 2018 |website=Mongabay}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Vaquita.PNG|150x150px|Vaquita range]] |[[Файл:Vaquita_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Vaquita size]]{{pb}}{{cvt|50|kg|lbs}} |[[Файл:Vaquita2_Olson_NOAA_crop2.jpg|150x150px|Vaquita]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Phocoenoides]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Dall's porpoise]] |''Phocoenoides dalli''{{pb}}<small>[[Frederick W. True|True]], 1885</small> |{{IUCN status|LC|17032|1}} |1,100,000{{efn|The most recent estimate for the North Pacific and Bering Sea is 1,186,000.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Dall's_Porpoise.PNG|150x150px|Dall's porpoise range]] |[[Файл:Dall's_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Dall's porpoise size]]{{pb}}{{cvt|130|–|200|kg|lbs}} |[[Файл:Dalls_Porpoise_Underwater.JPG|150x150px|Dall's porpoise]] |} == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Халим]] [[Ангилал:Хөхтөн амьтны овгууд]] __INDEX__ __NEWSECTIONLINK__ hec8haouof1fk03vqsl8x01kzj39foh 0 145841 864297 857267 2026-08-01T08:18:51Z Энэбишийн Дондмаа 97418 нэмэлт мэдээлэл оруулсан. 864297 wikitext text/x-wiki '''Герман, Францад сурсан анхны монгол оюутнууд''' -1926-1930 онд Герман болон Францад суралцуулахаар БНМАУ-ын Ардын Засгийн газраас илгээж байсан оюутнуудыг хэлж байгаа юм. == Шийдвэр == Ардын хувьсгал ялснаас хойш гадаад бодлогоо тэлж, гуравдагч хөрш хайж байсан монголчууд хүүхэд, залуусаа барууны оронд сургаж, боловсролын үр шимийг нь хүртэх боломж гэж харж байв. Улмаар өрнөд рүү хүүхдүүд сургахаар явуулах саналыг Ардын засгийн газар 1925 оны 11-р сарын 27-ны өдрийн 42 дугаар хуралдаанаараа “...хичээл сурлагадаа шалгарсан, биеийн эрүүл мэндийн хувьд тэнцэх дунд сургуулийн төгсөх ангийн 35 сурагчийг сонгон авч Герман, Франц улсад явуулж дунд, лицей болон тусгай мэргэжлийн ажилтан бэлтгэх төрөл бүрийн сургуульд суралцуулах” тухай шийдвэр гаргаж баталсанаар 35 хүүхэд илээх болжээ. 1925 онд МАХН-ын дарга [[Цэрэн-Очирын Дамбадорж]], Судар бичгийн хүрэээлэнгийн дарга [[Жамсраны Цэвээн]], Цэргийн явдлын яамны сайд [[Хатанбаатар Магсаржав]], Гэгээрлийн яамны сайд [[Эрдэнэбатхаан]] тэргүүтэй хариуцлагатай алба хашиж байсан хүмүүс монгол хүүхдүүд өрнөдөд боловсрол эзэмшихээр явуулах ажлыг зохион байгуулжээ. Энэ тухай 1926 оны 5-р сарын 21-ний өдрийн Үнэн сонины № 28-ны дугаарт “Бас нэгэн алхам урагшлав” нэртэйгээр хэвлэгдсэн өгүүлэлд дурдсан байна. == Шалгаруулалт == Сонгон шалгаруулалтыг Нийслэл хүрээний анхны дунд сургуулиас эхлэн мэргэжлийн, их  дээд сургуулиар ч явуулсан байдаг. Улмаар сурлага, сахилга сайтай хэдэн зуун хүүхдээс Р.Аюурзана, улсын хэвлэх үйлдвэрийн ууган инженер Ц.Баатарсэнгэ, Гавьяат багш С.Бавуу, Ц.Бадарч, Г.Базарням, Ардын багш Г.Батсүх, Б.Гомбо, Л.Гомбожав, Б.Доржсүрэн, Дугаржав, Лувсан, С.Лувсандамдин, М.Лувсаннамжил, Ц.Лувсанцэнд, зохиолч, орчуулагч [[Наваан-Юндэн|Насан-Очирын Наваан-Юндэн]], Төрийн хошой шагналт, зохиолч [[Донровын Намдаг]], Ардын зураач Л.Намхайцэрэн, Монголкиноны анхны найруулагч Т.Нацагдорж, Н.Пүрэвдорж, утга зохиол судлаач [[Балдангийн Содном]], Д.Содном, Сумади, Сумьяа, номын сангийн ахмад ажилтан Д.Сурмаажав, Б.Сэд-Эд, [[Гомбожавын Хаалаа]], герман-монгол толь бичиг зохиогч Ш.Цэвэг, Г.Цэвээн, [[Доржийн Цэрэнханд]], Х.Юмбүү, аж үйлдвэрийн комбинатын ууган ажилтан Б.Юмхүү, гавъяат мал зүйч, академич Т.Аюурзана, геологийн ухааны анхны доктор Ж.Дүгэрсүрэн, Л.Намсрай, Л.Уртнасан нарын 14 насны голцуу 35 хүүхдийг шалгаруулсан байна. Энэхүү шалгаруулалтад их жанжин [[Дамдины Сүхбаатар|Д.Сүхбаатарын]] ганц хүү [[Сүхбаатарын Галсан|С.Галсан]], хичээнгүй сайд [[Балингийн Цэрэндорж|Балингийн Цэрэндоржийн]] хүү Юндэн нар орсон ч тэнцэж чадаагүй байна. Үүнээс харахад л хүүхдүүдийг маш нарийн, няхуур хяналт тавьж, танил тал, арын хаалга, эрх, нөлөө бүхий хүний хүүхэд гэж үзэлгүй ардын олон хүүхдэд ижил, тэнцүү боломж олгож байжээ. Эрдэм авьяасаараа шалгарсан эдгээр анхны 35 хүүхдийг МАХН-ын Төв хорооны дарга Ц.Дамбадорж, Цэргийн яамны сайд Хатанбаатар Магжаржав, эрдэмтэн Ж.Цэвээн нарын нам, засгийн төлөөлөгчид Ардыг гэгээрүүлэх яамны гадна талбайд нэгдсэн байдлаар үдэж өгч, ёслолын буудлага хийж байжээ. == Улаанбаатараас Берлин хүрсэн зам == Ийнхүү Гэгээрлийн яамны сайд [[Эрдэнэбатхаан]], эрдэмтэн Нийслэлийн дунд сургуулийн захирал [[Базарын Ишдорж]] нар 1926 оны 5-р сарын 25-26-нд анхны 35 хүүхдүүдийн хамт "Дож" (Dodge) автомашины ачаан дээр умард хил рүү хөдөлж цааш нь [[Берлин]] хот руу хүргэж өгсөн байна. Мөн Нийслэлийн хүрээний анхны дунд сургуулийн багш Д.Буддарь (1894-1939) , Б.Далай (1906-1927) , Ж.Авирмэд гэсэн багш нар дагалдаж явсан гэдэг. Улаанбаатараас ачааны машинаар "Шар хөв" гэдэг газар хүргүүлээд цаашаа Алтанбулаг хүртэл мориор 2 хоног явсан гэдэг. Тэндээ буриад айлд 2 хоноод морин тэргээр Зөвлөлтийн хил даваад Сэлэнгээс Дээд-Үд буюу өнөөгийн [[Улаан-Үд]] хот хүртэл усан онгоцоор явж хүрсэн байна. Дээд-Үдээс хатуу галт тэргэнд авч явсан эсгийгээ дэвсэж 6-7 хоног явж [[Москва]] орсон гэдэг. Москва хотод 3 хоноод Германы ЭСЯ-наас виз авч цааш [[Ленинград]] хот руу галт тэргээр хөдөлжээ. Ленинградад 7 хонож баримт бичгээ бүрдүүлж усан онгоц хүлээж Германы Штетин (өнөөгийн Польшийн [[Шчецин]] боомт) боомт руу хөдөлсөн байна. Ленинград хотод өмнөх 1925 онд очоод сурч байсан [[Бямбын Ринчен]], О.Намнандорж, Д.Гончиг нарын оюутнуудаар газарчлуулж Ленинград хотын үзсэн гэдэг. Ленинградаас багш оюутнууд 5-р сарын 27-нд гарч Балтийн далайгаар явж Штетин хүртэл 3 өдөр усаар явж хүрсэн байдаг юм. Штетинд боомтод 30-ны орой 19:00 цагт хүрэхэд Монголын худалдааны төлөөлөгч [[Даш Сампилон|Даш Сампилоны]] даалгавараар хэлмэрч С.М.Вольф угтан авч галт тэргэнд суулгаад 150 км явж 31-ний үүрээр хүүхдүүд Берлин хотод хүрсэн түүхтэй юм. == Герман, Францад == Зөвлөлтийн Ленинград хотод галт тэргээр очоод бичиг цаас /виз/ хөөцөлдөж 7 хоносон эрдмийн эрэлчид усан онгоцоор хоёр хоног яваад зорьсон Берлин хотдоо хүрсэн байдаг юм. Берлинд очоод сурагчдыг Герман, Францад сурахаар нь ангилж, харьяа сургууль руу нь шилжүүлсэн бөгөөд 31 нь Германд, үлдсэн 4 хүүхэд Францад сурахаар болжээ. Хөрөнгөтний оронд очсон анхны 35 монгол хүүхдийн 30 нь эрэгтэй, 5 нь эмэгтэй байсан бөгөөд хамгийн бага нь 13, ахмад нь 19 настай байжээ. БНМАУ-ын багш сурагчдыг Герман Улсад хүргэж, тэдэнтэй холбогдох асуудлыг зохицуулах үүргийг эхний үед Ардыг Гэгээрүүлэх яамны сайд Эрдэнэбатхаан голлон хариуцаж ажилласан бөгөөд тэрээр Берлин хотын зүүн хойд захад орших Фронау /[[Герман хэл|герман.]] ''Frohnau'' / гэдэг хөдөө байдалтай газар нэгэн герман айлын байшинг хөлслөн авч багш, сурагчдаа суулгахаар хэлэлцэн тохиролцож гэрээ байгуулснаар 1926 оны 6-р сарын 14-ний өдөр Монголын багш, сурагчдыг уг байранд шилжүүлэн суулгажээ. Монгол сурагчид Фронауд 1927 оны 1-р сар хүртэл байх хугацаандаа анх Ардыг Гэгээрүүлэх Яамнаас төлөвлөсөн ёсоор герман хэл, бичигт сайтар суралцаж, дараа нь тус тусын сургуульд суралцах даалгавартай байжээ. Тэдэнд Даллер зэрэг хоёр багшийг хөлслөн авч герман хэл, бичгийг заалгаж байв. 1925 оны 11-р сарын 27-ны өдрийн Ардын Засгийн газрын 42-р тогтоолыг үндэслэн Ардыг Гэгээрүүлэх Яамны зохистой төлөвлөгөөний дагуу дээрх сурагчдын сургуулийн төлбөр, бусад зардлыг Засгийн газар бүрэн хариуцахаар тогтсон байна. Сурагчид герман хэлний бэлтгэлд сурсныхаа дараа ерөнхий боловсролын сургууль, БНМАУ-ын Засгийн газартай худалдааны гэрээ байгуулсан үйлдвэр, заводуудад мэргэжлийн дадлага, сургууль хийж суралцах төлөвлөгөөтэй байжээ. 1926 оны 11-р сараас эхлэн Фронаугаас Аюурзана, Лувсандамдин нарын сурагчдыг Лайпциг хотын газарзүйн зургийн "Wagner & Debes" пүүст ажиллуулахаар анхлан явуулж эхлэсэн ба 1927 оны 1 сарын байдлаар монгол сурагчид дунд сургууль болон дээрх гэрээт үйлдвэрүүдэд ажиллаж, суралцах явдал үндсэндээ жигдэрч шийдэгджээ. Хүүхдүүдийг эхний жилд хэлний бэлтгэл хийлгэж, сургуулийн дотуур байранд байлгажээ. Тэдний цагаан хэрэглэл, хоол ундыг улсын сангаас даадаг байсан байна. Хүүхдүүд хэлний бэлтгэл, хичээл, хүмүүнлэгийн ажил гээд тун завгүй суралцаж байж. Хэлний бэлтгэл дуусахад сурагчдыг байрнаас гаргаж, тус тусад нь айлуудаар суулгахаар болжээ. Ингээд эх хэлээрээ ярих нь багасаж, зөвхөн германаар ярих шаардлага үүссэн бөгөөд энэ тухайд “Хүүхдүүд удалгүй германаар сайн ярьж, эх хэл шигээ л ашигладаг болсны зэрэгцээ англи хэл сурч байсан” хэмээн 35 сурагчийн нэг [[Балдангийн Содном]] дурсан тэмдэглэсэн байдаг. Баруунд сурсан хүүхдүүдэд өдрийн хоол өгдөг байсан бөгөөд хэл, хичээлийн зэрэгцээ сонгодог дуу хөгжим сонсгож, хүүхдүүдийг өөр өөрийнхөөрөө хөгжих, боловсроход анхаарсан гэдэг. Ирэх намар нь буюу 1927 оны 10-р сарын 17-нд Д.Нацагдорж, Д.Пагмадулам, Д.Санжаа, Н.Бат-Очир, Баваасан, Б.Цэдэндамба, М.Гомбожав, Ц.Бадамжав нарын найман сурагч, оюутан эх орноосоо гарч бусад дээрээ нэмэгдэж очсоноос М.Гомбожав, Ц.Бадамжав Францад суралцахаар болж, бусад нь Германд үлджээ. Анхны 35 дээр найман сурагч, оюутан нэмэгдэж, Монголоос Герман, Францад суралцагчдын тоо 43 хүрсэн бөгөөд сурагч, оюутнуудыг их, дээд, нарийн мэргэшлийн сургуулиудад хуваан суралцуулахаар болсон байдаг. Ингэснээр өрнөдөд сурсан анхны сурагчид зөвхөн соёл, сэтгэлгээний талаараа ч бус нөөц, боломждоо тааруулан аж ахуйн мэргэжилтэн, холбоочин, токарьч гээд улсдаа хэрэгтэй алтнаас үнэтэй нарийн мэргэшлийн эзэд болох боломж бүрджээ. 1927 онд 43 хүүхдийн нэг болох Дугаржав гэнэт өвдөж өвчнөөр нас барсан байдаг юм. '''''Сургуульд хуваарилагдсан байдлыг''''' авч үзвэл Берлин хотын Лихтерфельде дүүрэгт орших Улсын Сургалтын байгууллага /Staatliche Lehranstalt in Lichterfelde/ -ын дунд сургуульд С.Бавуу, [[Наваан-Юндэн|С.Наваан-Юндэн]], Пүрэвдорж, Доржсүрэн, Б.Содном (том) нарын сурагчид, мөн хотын Кино-гэрэл зургийн Уфа нэгдлийн сургуульд Н. Бат-Очир, Лайпцигийн Их Сургуулийн сэтгүүлчийн салбарт хувийн тохиролцооны дагуу Д.Нацагдорж, мөн хотын газарзүйн зургийн "Wagner & Debes" пүүст Аюурзана, Лувсаннамжил нар, мөн "Агпо Pries & I.В. Нirschfeld" хэвлэлийн пүүст Ц. Баатарсэнгэ, С. Лувсандамдин, Охидийн лицей /НоЬеге ТосМегп (МабсЬеп) зсЬи1е /-д [[Дамдины Пагмадулам|Д. Пагмадулам]], Залфелдт /Saalfeldt/ хотын Виккерсдорфын чөлөөт сургуульд Дорж, Гомбо, Д.Намдаг, Л. Намхайцэрэн, Бадарчин, Сэдэд, Т.Нацагдорж, X.Цэвээн, Г.Батсүх, Г.Халаа, Цэрэнханд нарын арван нэгэн сурагч, Айзнах /Eisenach/ хотын "Dixi" автомашины үйлдвэрт Базарням, Лувсан нар, Лецлинген /Letzlingen/ хотын гар үйлдвэрлэлийн хамтлагт М.Лувсанцэнд, Ш. Цэвэг, Д. Сурмаажав, Юмхүү нар, Ораниенбург /Oranienburg/хотын Хөдөө Аж ахуйн Сургалтын Байгууллага /Landwirtschaftiche Lehranstalt in Orienburg Luisenhof/- т Д. Санжаа, Фрайберг /Freiberg/ хотын арьс шир боловсруулах үйлдвэрийн сургуульд И.Содном (бага), Сумади, Юмбүү нар, Штутгартын ойролцоо Мюлакерт /Muerhlacker/-ын Messrs.Наепdle & Sons"-ын тоосгоны заводад нэр бүхий хоёр сурагч, Котбус /Соttbus/ хотын нэхмэлийн сургуульд Гомбожав, Сумъяа нар тус тус хуваарилагдан суралцах болсон байна. == Буцааж татсан түүх == 1929 онд тухайн үеийн нам, төрийн эрхийг давхар атгаж байсан Олон улсын коммунист байгууллага, ЗХУ-ын зүгээс нууц тогтоолоор “Монголын 42 хүүхэд баруунд суралцаж байгаа нь [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын хувьд тэвчиж болшгүй зүйл. Тиймээс хөрөнгөтний онол, үзлээр оюун санааг зэвсэглэгдэж байгаа тэр хүүхдүүдийг эргүүлэн тат” гэсэн шийдвэр гаргаж, Монголын нам, засгийн удирдлагуудад тулгажээ. Улмаар эхний ээлжинд тайж угсааны гэдгээр нь [[Дашдоржийн Нацагдорж]], [[Наваан-Юндэн|Н.Наваан-Юндэн]], [[Дамдины Пагмадулам]], [[Гомбожавын Хаалаа]], [[Доржийн Цэрэнханд]] нарын 5 сурагч, оюутныг [[1929 он|1929 онд]] эгүүлэн татсан байна. Харин үүнээс жилийн дараа буюу 1930 оны зунаас Герман, Францад сурч байсан оюутан, сурагчдыг бүгдийг нь эх орон руу нь татжээ. Эх орондоо барууны боловсролын “үр”-ийг тарих, дэлхийтэй хөл нийлүүлэх том зорилготой Өрнөдийг зорьсон тэд эрдмийн аянаасаа эх орондоо ирээд л хүүхэд, нохойн доог болж эхэлж. Хаа явсан газартаа “Хөрөнгөтний газар сургууль хийсэн. Хөрөнгөтний үзэлтэй цагаан захтнууд” гэж гадуурхагдаж, доромжлуулдаг байж. Бүр Герман, Францад сурсан, эзэмшсэн мэргэжлээрээ ажиллаж, хөдөлмөрлөе гэхэд төр, засгаас үл зөвшөөрнө. Энэ тухай гавьяат багш С.Бавуу “Хүрээний түшмэлүүд баруунд сурсан хүүхдүүдэд ажил хийх боломж олгодоггүй, цалин цагаа сайтай ажилд оруулдаггүй байсан” хэмээн дурссан байдаг. Тэдний эмэгтэй нь бичээч, зарим нь санитараар ажиллаж, хөвгүүд нь ар гэрээ тэжээх, хоол, ундтай нь золгуулахын тулд хар ажил хийж аж төрөхөөс өөр замгүй болж байжээ. == Хэлмэгдүүлэлт == Их зохиолч Д.Нацагдорж Германд хамт сурч байсан нөхдийн хамт шинэ жил тэмдэглэж буй гэрэл зураг До яамныханд хүрч. Тухайлбал, 1931-1932 онд шилжих шөнө их зохиолч Д.Нацагдорж Германд хамт сурч байсан Д.Намдаг, Н.Наваан-Юндэн, Б.Гомбо, Ч.Хурлаат нөхдийн хамт ширээ засаж, оргилуун дарс буудуулж, шинэ жилийн баяр тэмдэглэжээ. Ийнхүү баяр тэмдэглэж байсан тэдний зургийг хилийн чанадад хамт сурсан “Берлин” хочит Н.Бат-Очир авч, “Тайж Нацагдоржийн банкет” гэж ард нь тодотгон тэмдэглээд, До яаманд өгч, алтан хошуу өргөсөн байдаг. Тэр үед монголчуудын хувьд шинэ жил гэдэг шинэ зүйл байсан хэдий ч баруунд сурч байсан нөхөд Германд сурсан ёсоороо он солигдох мөчийг тэмдэглэснийг гуйвуулж, матсан нь хөрөнгөтний оронд сурсан анхны монгол хүүхдүүд амьдралын дийлэнх хугацаагаа шоронгоор өнгөрүүлэх эхлэл болсон байдаг. “Тайж Нацагдоржийн банкет”-ын хэрэгтэй холбоотойгоор 1932 оны тавдугаар сараас их зохиолч Д.Нацагдоржийг нөхдийн хамт До яамныхан дуудан байцааж, эрүү шүүлтэд оруулжээ. Хориход хоолыг нь хэд хоногоор тасалж, ганц үг унагах гэж хормын төдий ч амраалгүй өдөр, шөнөгүй байцаан хамаг биеийг нь хөх няц, булуу болтол нь зодчихоод дусал ч ус амсуулахгүй тарчилгах юу ч биш байсан гэдэг. “Тайж Нацагдоржийн банкет”-ын хэрэг дуусаа ч үгүй байхад Дотоод явдлын яамнаас баруунд сурсан залуусыг дийлэнхийг нь дуудаж, эрүүдэн шүүж, хорих ял ногдуулжээ. Шалтгаан нь, Герман Зөвлөлттэй дайтаж, Франц түүний холбоотон болсонд байв. Ердөө энэ л шалтгааны улмаас барууны оронд өндөр боловсрол эзэмшсэн залуусыг тагнуулын хэрэгт буруутгаж, харгис эрүүдэн шүүлт хийж эхэлжээ. Тухайлбал, 1941 онд Өрнөдөд сурсан оюутнуудыг буруутган баривчилсны дараа “Баривчилсан хүмүүсийн аминд ноцтой аюул учруулалгүй эрүүдэн шүүхийг зөвшөөрсөн” тусгай комиссын шийдвэр гарсан байна. Ингэснээр До яамны гүйцэтгэх ажилтнууд өөр өөрийн дурын, харгис эрүүдэн шүүх аргууд ашиглаж, хүнийг “амьд туршилт” болгож байжээ. Баруунд сурсан залуусыг “Хувьсгалын эсэргүү”, “Японы тагнуул” хэмээхээс гадна “Улсын мөнгө шамшигдуулсан”, “Өр, зээл тавьсан” зэрэг хилс хэрэгт буруутгаж, Дотоод явдлын яаманд удаан хорьж, эрүүдэн шүүжээ. Улсын хэвлэх үйлдвэрийн тулгын чулууг тавьж, анхны инженер нь болсон Ц.Баатарсэнгэд тагнуулын хэргээр цаазын ял ногдуулсан байдаг. Мөн тухайн үед "Цэмбэний фабрик"-ийн орлогч даргаар ажиллаж байсан Л.Гомбожавт комбинатыг шатаасан хэргээр цаазын ял өгчээ. Энэ үед Маршал Х.Чойбалсан “Монголд Баргуудын үйл ажиллагаа хэрээс хэтэрч байна. Тухайлбал, Л.Гомбожав нарын хүмүүсийн” гэж онцлон улсаасаа урвасан хэргээр яллажээ. Түүнчлэн анхны 35-ын нэг, Францад сурч ирээд “Улаан-Од” сонин, Цэргийн театрын зохиолч, найруулагчаар ажиллаж байсан Л.Намсрайг Япон, Герман, Франц гурван орны тагнуул гэж үзэн цаазаар авсан байна. Монгол хүүхдүүдийг Герман, Франц руу явуулж сургах ажлыг санаачилсан МАХН-ын Төв хорооны дарга [[Цэрэн-Очирын Дамбадорж|Ц.Дамбадорж]], хүүхдүүдтэй хамт Германд очиж, суралцаж байх хугацаанд нь эргэж, тойрч сурлагын ахиц, амжилтыг нь шалгаж байсан Ардыг гэгээрүүлэн яамны сайд [[Эрдэнэбатхаан]] хоёрыг “Хүүхдүүдийг Герман, Франц руу буюу хөрөнгөтний орон руу сургахаар явуулсан” хэрэгт буруутгаж, Герман, Японы тагнуул гэж үзэн Зөвлөлт рүү цөлжээ. Түүнчлэн анхны 35-ыг дагалдаж, Улаанбаатараас Берлин хүртэл явсан Нийслэл хүрээний анхны дунд сургуулийн багш [[Дэмчигийн Буддарь|Д.Буддарь]] Нийслэл хүрээний анхны дунд сургуулийн захирал [[Базарын Ишдорж|Б.Ишдорж]] нарыг  цаазаар авсан архивын баримт хүртэл байдаг. Мөн анхны 35-д хатуу галт тэрэгний явдал дунд герман хэлний анхны "А" үсгийг нь зааж байсан Г.Далай багш Германаас Монгол руу эгүүлэн татагдаж байхдаа Москвад учир битүүлгээр нас баржээ. Анхны 35-ын нэг, сод зохиолч [[Донровын Намдаг|Д.Намдаг]] шоронгоос суллагдаж, хайртай хань, хоёр хүүхэд рүүгээ яаран яаран ирэхэд гал голомт нь үгүй, хайртай гэр бүл нь хүнийх болоод явсан байдаг. Амьдрахын тулд, өлдөж үхэхгүйн тулд жонхуу гогдон амь зогоож байсан гэгддэг тэрбээр тэр жилүүддээ хамгийн сод бүтээлүүдээ бичсэн байдаг. == Үлдээсэн өв == Монголын театрын анхдагчдын нэг [[Лувсаншаравын Намхайцэрэн|Л.Намхайцэрэн]] Ардын зураач болж, Төрийн шагнал хүрттэлээ шилдэг бүтээлүүдээ төрүүлэн уран зургийн мастер болж, Францад сурсан Т.Аюурзана Монголын анхны малзүйч болж, Орхон үүлдрийн хонийг бий болгон Төрийн шагнал хүртэж, Хараагийн баатар ван [[Наваан-Юндэн|Н.Наваан-Юндэн]], Монголын орчин үеийн уран зохиолд зохиол, бүтээлээрээ үнэтэй хувь нэмэр оруулахын сацуу Орос-Монгол толь бичиг, Монгол хэлний товч тайлбар толийг зохиоход оролцсон байдаг. Эгэл токарьчнаар ажиллаж байсан Б.Сэдэд улсын аж үйлдвэрийн босгыг тавьж, хоёр удаа Алтангадас одон хүртэж, Ж.Дүгэрсүрэн Монголын анхны геологийн ухааны доктор болж, Берлинд сурсан Б.Содном хамт сурсан нөхөр, их зохиолч Д.Нацагдорж судлалын шанг татжээ. Харин С.Бавуу, Б.Цэдэндамба, Г.Батсүх, Б.Содном нар боловсролын салбарт бүх амьдралаа зориулж, түүхэнд үлдсэн гайхамшигтай багш нар болсон байдаг. Монгол Улсын нийтийн номын санг байгуулах, монгол үнэт ховор ном зохиолыг цуглуулж, хойч үедээ уламжлахад ихээхэн хувь нэмэр оруулсан номын санч Д.Сурмаажав, Д.Цэрэнханд нар Монгол улсын номын сангийн хөгжилд чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. Самуун цаг төрийн золиос болж дууссан барууныг зорьсон анхны сурагч, оюутнуудын ухаан мэдлэгийн хэргийг улс нь гаргаж чадаагүй, гаргуулахыг хүсээгүй ч тэд хийхээ хийж, эх орондоо үлдээхээ үлдээсэн, соёлын “үр” таригчид байлаа. 237tsc65wa0qwfta43b0ou35vgc4nv8 2 146201 864224 864223 2026-07-31T11:59:38Z HorseBro the hemionus 100126 864224 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс иргэний халдлага|title=Их гамшгийн жилүүд|partof=[[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]|native_name=Ақтабан шұбырынды<br>Алқакөл сұлама|date=1723–1727|type=Энгийн иргэд рүү ялгаварлан гадуурхахгүйгээр халдлага үйлдэх, [[төрлөөр устгах]], албадан нүүлгэн шилжүүлэх.|target={{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Казахууд|Казахын энгийн иргэд]]|victims={{flag icon|Казахын ханлиг}} 2,300,000{{Sfn|Eleusin|1992|p=79}}|perpetrators={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|motive=Нутаг дэвсгэрийн тэлэлт|location=Орчин үеийн [[Казахстан]]}} '''Их гамшгийн жилүүд'''{{Efn|[[Казах хэл|Казах хэлээр]] үүнийг ''Актабан шұбырынды'' буюу ''Алкакөл сұлама'' гэж нэрлэдэг; Дэлгэрэнгүй мэдээллийг Дурсгалын хэсгээс үзнэ үү}} бол [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] эсрэг хийсэн цэргийн довтолгоо байсан бөгөөд энэ нь 1723–1727 онуудад энгийн иргэд рүү хийсэн, [[Казахууд|Казахуудыг]] орчин үеийн [[Казахстан|Казахстанаас]] хөөхөд хүргэсэн юм. Хөөлгөөн болон энгийн иргэд рүү ялгаварлан гадуурхахгүйгээр халдлахад [[Киргизүүд]], [[Каракалпакчууд]] болон Казахын Их Жүз, Дунд Жүз, Бага Жүз нар багтсан. Үүнийг "нүүдэлчин-суурин аж ахуйн харилцааны хамгийн муу тохиолдол: талын малчид суурин хөршүүдийн тариалангийн газрыг сүйтгэсэн" гэж тодорхойлсон байдаг. Арын дэвсгэр == Зүүнгарын довтолгоо == {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгарын Казахстаныг байлдан дагуулсан нь | place = орчин үеийн [[Казахстан]] | partof = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date = 1723 | territory = Зүүнгарууд Казахын ихэнх нутгийг эзлэн түрэмгийлэв.{{sfn|Asylbekov|2010|p=131}} | commander1 = a | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]] | strength2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 70,000 | result = Зүүнгарын ялалт | strength1 = Үл мэдэгдэх | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}} | casualties2 = Light | casualties1 = Heavy }} == Хүмүүнлэгийн хямрал == 1723 оны хавар олон Казах ард түмэн, овог аймгууд Зүүнгарын довтолгоог хүлээж байгаагүй тул [[Казахын ханлиг|Казакын ханлигийн]] нийт 2/3 нь мөхсөн. Энэ дайралтад хамгийн түрүүнд [[Долоон ус]] болон [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрөнд]] амьдардаг Казахууд өртсөн.{{sfn|Asylbekov|2010|p=129}} Асылбековын хэлснээр, Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дайны гэмт хэрэг үйлдсэн бөгөөд үүний үр дүнд [[Жалайр|Жалайруудыг]] [[Чу гол|Чу голын]] хөндийгөөс хөөж, [[Улытау уулс|Улытау]], [[Кокшетау уулс]] руу хүчээр нүүлгэн шилжүүлж, ихээхэн хохирол амссан байна. [[Талас гол|Талас голоос]] [[Арыс гол]] хүртэл нутаглаж байсан Садыр [[Найман|Найманууд]] хядагдсан эсвэл хүчээр нүүлгэн шилжүүлэгдсэн байна. Кожаберген-жыраугийн хэлснээр, Найманууд [[Алтайн нуруу|Алтайн нурууг]] орхисон байна. [[Каратау уулс|Каратау уулсын]] оршин суугчид [[Сырдарья]] руу зугтсан бөгөөд Казахууд үүнийг цорын ганц аюулгүй газар гэж үздэг байжээ. Нүүдэллэх үеэрээ Зүүнгарууд Талас, [[Боролдай гол|Боролдай]], Арыс, [[Чирчик гол|Чирчик]], Сырдарья голууд дээр Казахууд ыг хядсан байна.{{sfn|Asylbekov|2010|p=130}} Их Жүз болон Дунд Жүзийн зарим хэсэг [[Хужакент]] руу нүүж ирсэн бол Дунд Жүзийн бусад хэсэг [[Самарканд]] руу нүүж,{{sfn|Asylbekov|2010|p=132}} Бага Жүз [[Хивын ханлиг]], [[Бухарын хант улс|Бухарын хант улсын]] хил хүртэл нүүж,{{sfn|Asylbekov|2010|p=131}} [[Хива]] хотод хоргодох газар хайжээ. Самарканд хотод Садыр, Найман, Жалайр, [[Кипчак]] овгууд тус бүс нутаг руу нүүж, харин илүү олон нь Сырдарийн зүүн эрэг рүү зугтжээ. Үүний үр дүнд Жиззах уулс болон Зеравшан голын хөндийд өлсгөлөн гарч, хөдөө аж ахуйн бүс нутгийг сүйтгэсний улмаас "[[Каннибализм (хүн)|хүний ​​каннабализм]] түгээмэл болсон" гэж Мухаммед Якут Бухари бичжээ.{{sfn|Asylbekov|2010|p=132}} === Дурсгал === == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Тэмдэглэл === {{Notelist}}{{Notelist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Asylbekov |first=M. Kh |title=ҚАЗАҚСТАН тарихы/КӨНЕ ЗАМАННАН БҮГІНГЕ ДЕЙІН БЕС ТОМДЫҚ |publisher=Atamyra |year=2010 |isbn=978-601-282-025-6 |volume=3 |location=Almaty |pages=768}} * {{Cite book |last=Eleusin |first=K. K. |title=История Казахстана с древнейших времен до наших дней: учебное пособие |publisher=Ministry of Internal Affairs of the Republic of Kazakhstan, Alma-Ata Higher School, 1992 |year=1992 |location=Almaty |pages=211 |language=ru}} 6ds5el6xndse8p548j4znwclncn1u2d 864225 864224 2026-07-31T12:02:37Z HorseBro the hemionus 100126 864225 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс иргэний халдлага|title=Их гамшгийн жилүүд|partof=[[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]|native_name=Ақтабан шұбырынды<br>Алқакөл сұлама|date=1723–1727|type=Энгийн иргэд рүү ялгаварлан гадуурхахгүйгээр халдлага үйлдэх, [[төрлөөр устгах]], албадан нүүлгэн шилжүүлэх.|target={{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Казахууд|Казахын энгийн иргэд]]|victims={{flag icon|Казахын ханлиг}} 2,300,000{{Sfn|Eleusin|1992|p=79}}|perpetrators={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|motive=Нутаг дэвсгэрийн тэлэлт|location=Орчин үеийн [[Казахстан]]}} '''Их гамшгийн жилүүд'''{{Efn|[[Казах хэл|Казах хэлээр]] үүнийг ''Актабан шұбырынды'' буюу ''Алкакөл сұлама'' гэж нэрлэдэг; Дэлгэрэнгүй мэдээллийг Дурсгалын хэсгээс үзнэ үү}} бол [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] эсрэг хийсэн цэргийн довтолгоо байсан бөгөөд энэ нь 1723–1727 онуудад энгийн иргэд рүү хийсэн, [[Казахууд|Казахуудыг]] орчин үеийн [[Казахстан|Казахстанаас]] хөөхөд хүргэсэн юм. Хөөлгөөн болон энгийн иргэд рүү ялгаварлан гадуурхахгүйгээр халдлахад [[Киргизүүд]], [[Каракалпакчууд]] болон Казахын Их Жүз, Дунд Жүз, Бага Жүз нар багтсан. Үүнийг "нүүдэлчин-суурин аж ахуйн харилцааны хамгийн муу тохиолдол: талын малчид суурин хөршүүдийн тариалангийн газрыг сүйтгэсэн" гэж тодорхойлсон байдаг. Арын дэвсгэр == Зүүнгарын довтолгоо == {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгарын Казахстаныг байлдан дагуулсан нь | place = орчин үеийн [[Казахстан]] | partof = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date = 1723 | territory = Зүүнгарууд Казахын ихэнх нутгийг эзлэн түрэмгийлэв.{{sfn|Asylbekov|2010|p=131}} | commander1 = a | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]] | strength2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 70,000 | result = Зүүнгарын ялалт | strength1 = Үл мэдэгдэх | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}} | casualties2 = Light | casualties1 = Heavy }} == Хүмүүнлэгийн хямрал == 1723 оны хавар олон Казах ард түмэн, овог аймгууд Зүүнгарын довтолгоог хүлээж байгаагүй тул [[Казахын ханлиг|Казакын ханлигийн]] нийт 2/3 нь мөхсөн.{{sfn|Asylbekov|2010|p=129}} Төрөл бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр шалтгаан нь цэргийн мөргөлдөөн, аллага, дээрэм, өлсгөлөн, албадан нүүлгэн шилжүүлэлт байв.{{sfn|Asylbekov|2010|p=133}} Энэ дайралтад хамгийн түрүүнд [[Долоон ус]] болон [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрөнд]] амьдардаг Казахууд өртсөн.{{sfn|Asylbekov|2010|p=129}} Асылбековын хэлснээр, Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дайны гэмт хэрэг үйлдсэн бөгөөд үүний үр дүнд [[Жалайр|Жалайруудыг]] [[Чу гол|Чу голын]] хөндийгөөс хөөж, [[Улытау уулс|Улытау]], [[Кокшетау уулс]] руу хүчээр нүүлгэн шилжүүлж, ихээхэн хохирол амссан байна. [[Талас гол|Талас голоос]] [[Арыс гол]] хүртэл нутаглаж байсан Садыр [[Найман|Найманууд]] хядагдсан эсвэл хүчээр нүүлгэн шилжүүлэгдсэн байна. Кожаберген-жыраугийн хэлснээр, Найманууд [[Алтайн нуруу|Алтайн нурууг]] орхисон байна. [[Каратау уулс|Каратау уулсын]] оршин суугчид [[Сырдарья]] руу зугтсан бөгөөд Казахууд үүнийг цорын ганц аюулгүй газар гэж үздэг байжээ. Нүүдэллэх үеэрээ Зүүнгарууд Талас, [[Боролдай гол|Боролдай]], Арыс, [[Чирчик гол|Чирчик]], Сырдарья голууд дээр Казахууд ыг хядсан байна.{{sfn|Asylbekov|2010|p=130}} Их Жүз болон Дунд Жүзийн зарим хэсэг [[Хужакент]] руу нүүж ирсэн бол Дунд Жүзийн бусад хэсэг [[Самарканд]] руу нүүж,{{sfn|Asylbekov|2010|p=132}} Бага Жүз [[Хивын ханлиг]], [[Бухарын хант улс|Бухарын хант улсын]] хил хүртэл нүүж,{{sfn|Asylbekov|2010|p=131}} [[Хива]] хотод хоргодох газар хайжээ. Самарканд хотод Садыр, Найман, Жалайр, [[Кипчак]] овгууд тус бүс нутаг руу нүүж, харин илүү олон нь Сырдарийн зүүн эрэг рүү зугтжээ. Үүний үр дүнд Жиззах уулс болон Зеравшан голын хөндийд өлсгөлөн гарч, хөдөө аж ахуйн бүс нутгийг сүйтгэсний улмаас "[[Каннибализм (хүн)|хүний ​​каннабализм]] түгээмэл болсон" гэж Мухаммед Якут Бухари бичжээ.{{sfn|Asylbekov|2010|p=132}} === Дурсгал === == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Тэмдэглэл === {{Notelist}}{{Notelist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Asylbekov |first=M. Kh |title=ҚАЗАҚСТАН тарихы/КӨНЕ ЗАМАННАН БҮГІНГЕ ДЕЙІН БЕС ТОМДЫҚ |publisher=Atamyra |year=2010 |isbn=978-601-282-025-6 |volume=3 |location=Almaty |pages=768}} * {{Cite book |last=Eleusin |first=K. K. |title=История Казахстана с древнейших времен до наших дней: учебное пособие |publisher=Ministry of Internal Affairs of the Republic of Kazakhstan, Alma-Ata Higher School, 1992 |year=1992 |location=Almaty |pages=211 |language=ru}} mug74wgltuhn7zd04mcoff3obilcey3 864227 864225 2026-07-31T12:04:56Z HorseBro the hemionus 100126 864227 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс иргэний халдлага|title=Их гамшгийн жилүүд|partof=[[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]|native_name=Ақтабан шұбырынды<br>Алқакөл сұлама|date=1723–1727|type=Энгийн иргэд рүү ялгаварлан гадуурхахгүйгээр халдлага үйлдэх, [[төрлөөр устгах]], албадан нүүлгэн шилжүүлэх.|target={{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Казахууд|Казахын энгийн иргэд]]|victims={{flag icon|Казахын ханлиг}} 2,300,000{{Sfn|Eleusin|1992|p=79}}|perpetrators={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|motive=Нутаг дэвсгэрийн тэлэлт|location=Орчин үеийн [[Казахстан]]}} '''Их гамшгийн жилүүд'''{{Efn|[[Казах хэл|Казах хэлээр]] үүнийг ''Актабан шұбырынды'' буюу ''Алкакөл сұлама'' гэж нэрлэдэг; Дэлгэрэнгүй мэдээллийг Дурсгалын хэсгээс үзнэ үү}} бол [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] эсрэг хийсэн цэргийн довтолгоо байсан бөгөөд энэ нь 1723–1727 онуудад энгийн иргэд рүү хийсэн, [[Казахууд|Казахуудыг]] орчин үеийн [[Казахстан|Казахстанаас]] хөөхөд хүргэсэн юм. Хөөлгөөн болон энгийн иргэд рүү ялгаварлан гадуурхахгүйгээр халдлахад [[Киргизүүд]], [[Каракалпакчууд]] болон Казахын Их Жүз, Дунд Жүз, Бага Жүз нар багтсан. Үүнийг "нүүдэлчин-суурин аж ахуйн харилцааны хамгийн муу тохиолдол: талын малчид суурин хөршүүдийн тариалангийн газрыг сүйтгэсэн" гэж тодорхойлсон байдаг. Арын дэвсгэр == Зүүнгарын довтолгоо == {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгарын Казахстаныг байлдан дагуулсан нь | place = орчин үеийн [[Казахстан]] | partof = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date = 1723 | territory = Зүүнгарууд Казахын ихэнх нутгийг эзлэн түрэмгийлэв.{{sfn|Asylbekov|2010|p=131}} | commander1 = a | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]] | strength2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 70,000 | result = Зүүнгарын ялалт | strength1 = Үл мэдэгдэх | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}} | casualties2 = Light | casualties1 = Heavy }} == Хүмүүнлэгийн хямрал == 1723 оны хавар олон Казах ард түмэн, овог аймгууд Зүүнгарын довтолгоог хүлээж байгаагүй тул [[Казахын ханлиг|Казакын ханлигийн]] нийт 2/3 нь мөхсөн.{{sfn|Asylbekov|2010|p=129}} Төрөл бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр шалтгаан нь цэргийн мөргөлдөөн, аллага, дээрэм, өлсгөлөн, албадан нүүлгэн шилжүүлэлт байв.{{sfn|Asylbekov|2010|p=133}} Энэ дайралтад хамгийн түрүүнд [[Долоон ус]] болон [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрөнд]] амьдардаг Казахууд өртсөн.{{sfn|Asylbekov|2010|p=129}} Асылбековын хэлснээр, Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дайны гэмт хэрэг үйлдсэн бөгөөд үүний үр дүнд [[Жалайр|Жалайруудыг]] [[Чу гол|Чу голын]] хөндийгөөс хөөж, [[Улытау уулс|Улытау]], [[Кокшетау уулс]] руу хүчээр нүүлгэн шилжүүлж, ихээхэн хохирол амссан байна. [[Талас гол|Талас голоос]] [[Арыс гол]] хүртэл нутаглаж байсан Садыр [[Найман|Найманууд]] хядагдсан эсвэл хүчээр нүүлгэн шилжүүлэгдсэн байна. Кожаберген-жыраугийн хэлснээр, Найманууд [[Алтайн нуруу|Алтайн нурууг]] орхисон байна. [[Каратау уулс|Каратау уулсын]] оршин суугчид [[Сырдарья]] руу зугтсан бөгөөд Казахууд үүнийг цорын ганц аюулгүй газар гэж үздэг байжээ. Нүүдэллэх үеэрээ Зүүнгарууд Талас, [[Боролдай гол|Боролдай]], Арыс, [[Чирчик гол|Чирчик]], Сырдарья голууд дээр Казахууд ыг хядсан байна.{{sfn|Asylbekov|2010|p=130}} Их Жүз болон Дунд Жүзийн зарим хэсэг [[Хужакент]] руу нүүж ирсэн бол Дунд Жүзийн бусад хэсэг [[Самарканд]] руу нүүж,{{sfn|Asylbekov|2010|p=132}} Бага Жүз [[Хивын ханлиг]], [[Бухарын хант улс|Бухарын хант улсын]] хил хүртэл нүүж,{{sfn|Asylbekov|2010|p=131}} [[Хива]] хотод хоргодох газар хайжээ. Самарканд хотод Садыр, Найман, Жалайр, [[Кипчак]] овгууд тус бүс нутаг руу нүүж, харин илүү олон нь Сырдарийн зүүн эрэг рүү зугтжээ. Үүний үр дүнд Жиззах уулс болон Зеравшан голын хөндийд өлсгөлөн гарч, хөдөө аж ахуйн бүс нутгийг сүйтгэсний улмаас "[[Каннибализм (хүн)|хүний ​​каннабализм]] түгээмэл болсон" гэж Мухаммед Якут Бухари бичжээ.{{sfn|Asylbekov|2010|p=132}} === Дурсгал === Каратау уулсын оргилоос нүүдэлчин тосгонууд урууддаг; Нүүдлийн үеэр ганц тэмээ (эхээ алдсан) ганцаараа алхдаг; Ойрхон хамаатан саднаа алдах нь ямар их зовлонтой вэ; Хар нүднээс цэвэр нулимс дусалж байна. Энэ ямар цаг үе вэ? Хүнд хэцүү сорилт, өмнөх аз жаргал, эд баялгаа алдах цаг үе; Хүмүүс явган зугтаж байхад тоос шороо босдог. Энэ ямар цаг үе вэ? - Хууль бус байдал, эмх замбараагүй сандралын цаг үе; Гэхдээ аз жаргалтай өнгөрсөн үе эргэж ирэх үү? Ойрхон хамаатан садан, Эх орон ард үлддэг; Тэднийг санаж, би нулимсны далай урсгадаг. == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Тэмдэглэл === {{Notelist}}{{Notelist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Asylbekov |first=M. Kh |title=ҚАЗАҚСТАН тарихы/КӨНЕ ЗАМАННАН БҮГІНГЕ ДЕЙІН БЕС ТОМДЫҚ |publisher=Atamyra |year=2010 |isbn=978-601-282-025-6 |volume=3 |location=Almaty |pages=768}} * {{Cite book |last=Eleusin |first=K. K. |title=История Казахстана с древнейших времен до наших дней: учебное пособие |publisher=Ministry of Internal Affairs of the Republic of Kazakhstan, Alma-Ata Higher School, 1992 |year=1992 |location=Almaty |pages=211 |language=ru}} qyxv0vefw12icfa9eocedll3ligqq6a 864232 864227 2026-07-31T12:09:22Z HorseBro the hemionus 100126 864232 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс иргэний халдлага|title=Их гамшгийн жилүүд|partof=[[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]|native_name=Ақтабан шұбырынды<br>Алқакөл сұлама|date=1723–1727|type=Энгийн иргэд рүү ялгаварлан гадуурхахгүйгээр халдлага үйлдэх, [[төрлөөр устгах]], албадан нүүлгэн шилжүүлэх.|target={{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Казахууд|Казахын энгийн иргэд]]|victims={{flag icon|Казахын ханлиг}} 2,300,000{{Sfn|Eleusin|1992|p=79}}|perpetrators={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|motive=Нутаг дэвсгэрийн тэлэлт|location=Орчин үеийн [[Казахстан]]}} '''Их гамшгийн жилүүд'''{{Efn|[[Казах хэл|Казах хэлээр]] үүнийг ''Актабан шұбырынды'' буюу ''Алкакөл сұлама'' гэж нэрлэдэг; Дэлгэрэнгүй мэдээллийг Дурсгалын хэсгээс үзнэ үү}} бол [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] эсрэг хийсэн цэргийн довтолгоо байсан бөгөөд энэ нь 1723–1727 онуудад энгийн иргэд рүү хийсэн, [[Казахууд|Казахуудыг]] орчин үеийн [[Казахстан|Казахстанаас]] хөөхөд хүргэсэн юм. Хөөлгөөн болон энгийн иргэд рүү ялгаварлан гадуурхахгүйгээр халдлахад [[Киргизүүд]], [[Каракалпакчууд]] болон Казахын Их Жүз, Дунд Жүз, Бага Жүз нар багтсан. Үүнийг "нүүдэлчин-суурин аж ахуйн харилцааны хамгийн муу тохиолдол: талын малчид суурин хөршүүдийн тариалангийн газрыг сүйтгэсэн" гэж тодорхойлсон байдаг. Арын дэвсгэр == Зүүнгарын довтолгоо == {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгарын Казахстаныг байлдан дагуулсан нь | place = орчин үеийн [[Казахстан]] | partof = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date = 1723 | territory = Зүүнгарууд Казахын ихэнх нутгийг эзлэн түрэмгийлэв.{{sfn|Asylbekov|2010|p=131}} | commander1 = a | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]] | strength2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 70,000 | result = Зүүнгарын ялалт | strength1 = Үл мэдэгдэх | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}} | casualties2 = Light | casualties1 = Heavy }} == Хүмүүнлэгийн хямрал == 1723 оны хавар олон Казах ард түмэн, овог аймгууд Зүүнгарын довтолгоог хүлээж байгаагүй тул [[Казахын ханлиг|Казакын ханлигийн]] нийт 2/3 нь мөхсөн.{{sfn|Asylbekov|2010|p=129}} Төрөл бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр шалтгаан нь цэргийн мөргөлдөөн, аллага, дээрэм, өлсгөлөн, албадан нүүлгэн шилжүүлэлт байв.{{sfn|Asylbekov|2010|p=133}} Энэ дайралтад хамгийн түрүүнд [[Долоон ус]] болон [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрөнд]] амьдардаг Казахууд өртсөн.{{sfn|Asylbekov|2010|p=129}} Асылбековын хэлснээр, Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дайны гэмт хэрэг үйлдсэн бөгөөд үүний үр дүнд [[Жалайр|Жалайруудыг]] [[Чу гол|Чу голын]] хөндийгөөс хөөж, [[Улытау уулс|Улытау]], [[Кокшетау уулс]] руу хүчээр нүүлгэн шилжүүлж, ихээхэн хохирол амссан байна. [[Талас гол|Талас голоос]] [[Арыс гол]] хүртэл нутаглаж байсан Садыр [[Найман|Найманууд]] хядагдсан эсвэл хүчээр нүүлгэн шилжүүлэгдсэн байна. Кожаберген-жыраугийн хэлснээр, Найманууд [[Алтайн нуруу|Алтайн нурууг]] орхисон байна. [[Каратау уулс|Каратау уулсын]] оршин суугчид [[Сырдарья]] руу зугтсан бөгөөд Казахууд үүнийг цорын ганц аюулгүй газар гэж үздэг байжээ. Нүүдэллэх үеэрээ Зүүнгарууд Талас, [[Боролдай гол|Боролдай]], Арыс, [[Чирчик гол|Чирчик]], Сырдарья голууд дээр Казахууд ыг хядсан байна.{{sfn|Asylbekov|2010|p=130}} Их Жүз болон Дунд Жүзийн зарим хэсэг [[Хужакент]] руу нүүж ирсэн бол Дунд Жүзийн бусад хэсэг [[Самарканд]] руу нүүж,{{sfn|Asylbekov|2010|p=132}} Бага Жүз [[Хивын ханлиг]], [[Бухарын хант улс|Бухарын хант улсын]] хил хүртэл нүүж,{{sfn|Asylbekov|2010|p=131}} [[Хива]] хотод хоргодох газар хайжээ. Самарканд хотод Садыр, Найман, Жалайр, [[Кипчак]] овгууд тус бүс нутаг руу нүүж, харин илүү олон нь Сырдарийн зүүн эрэг рүү зугтжээ. Үүний үр дүнд Жиззах уулс болон Зеравшан голын хөндийд өлсгөлөн гарч, хөдөө аж ахуйн бүс нутгийг сүйтгэсний улмаас "[[Каннибализм (хүн)|хүний ​​каннабализм]] түгээмэл болсон" гэж Мухаммед Якут Бухари бичжээ.{{sfn|Asylbekov|2010|p=132}} === Дурсгал === {{Шүлэг|Каратау уулсын оргилоос нүүдэлчин тосгонууд урууддаг; Нүүдлийн үеэр ганц тэмээ (эхээ алдсан) ганцаараа алхдаг; Ойрхон хамаатан саднаа алдах нь ямар их зовлонтой вэ; Хар нүднээс цэвэр нулимс дусалж байна. Энэ ямар цаг үе вэ? Хүнд хэцүү сорилт, өмнөх аз жаргал, эд баялгаа алдах цаг үе; Хүмүүс явган зугтаж байхад тоос шороо босдог. Энэ ямар цаг үе вэ? - Хууль бус байдал, эмх замбараагүй сандралын цаг үе; Гэхдээ аз жаргалтай өнгөрсөн үе эргэж ирэх үү? Ойрхон хамаатан садан, Эх орон ард үлддэг; Тэднийг санаж, би нулимсны далай урсгадаг.}} == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Тэмдэглэл === {{Notelist}}{{Notelist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Asylbekov |first=M. Kh |title=ҚАЗАҚСТАН тарихы/КӨНЕ ЗАМАННАН БҮГІНГЕ ДЕЙІН БЕС ТОМДЫҚ |publisher=Atamyra |year=2010 |isbn=978-601-282-025-6 |volume=3 |location=Almaty |pages=768}} * {{Cite book |last=Eleusin |first=K. K. |title=История Казахстана с древнейших времен до наших дней: учебное пособие |publisher=Ministry of Internal Affairs of the Republic of Kazakhstan, Alma-Ata Higher School, 1992 |year=1992 |location=Almaty |pages=211 |language=ru}} kyipu52z5821ad2js7vsjqosp48pz8o 864233 864232 2026-07-31T12:17:23Z HorseBro the hemionus 100126 864233 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс иргэний халдлага|title=Их гамшгийн жилүүд|partof=[[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]|native_name=Ақтабан шұбырынды<br>Алқакөл сұлама|date=1723–1727|type=Энгийн иргэд рүү ялгаварлан гадуурхахгүйгээр халдлага үйлдэх, [[төрлөөр устгах]], албадан нүүлгэн шилжүүлэх.|target={{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Казахууд|Казахын энгийн иргэд]]|victims={{flag icon|Казахын ханлиг}} 2,300,000{{Sfn|Eleusin|1992|p=79}}|perpetrators={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|motive=Нутаг дэвсгэрийн тэлэлт|location=Орчин үеийн [[Казахстан]]}} '''Их гамшгийн жилүүд'''{{Efn|[[Казах хэл|Казах хэлээр]] үүнийг ''Актабан шұбырынды'' буюу ''Алкакөл сұлама'' гэж нэрлэдэг; Дэлгэрэнгүй мэдээллийг Дурсгалын хэсгээс үзнэ үү}} бол [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] эсрэг хийсэн цэргийн довтолгоо байсан бөгөөд энэ нь 1723–1727 онуудад энгийн иргэд рүү хийсэн, [[Казахууд|Казахуудыг]] орчин үеийн [[Казахстан|Казахстанаас]] хөөхөд хүргэсэн юм. Хөөлгөөн болон энгийн иргэд рүү ялгаварлан гадуурхахгүйгээр халдлахад [[Киргизүүд]], [[Каракалпакчууд]] болон Казахын Их Жүз, Дунд Жүз, Бага Жүз нар багтсан. Үүнийг "нүүдэлчин-суурин аж ахуйн харилцааны хамгийн муу тохиолдол: талын малчид суурин хөршүүдийн тариалангийн газрыг сүйтгэсэн" гэж тодорхойлсон байдаг. Арын дэвсгэр == Зүүнгарын довтолгоо == {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгарын Казахстаныг байлдан дагуулсан нь | place = орчин үеийн [[Казахстан]] | partof = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date = 1723 | territory = Зүүнгарууд Казахын ихэнх нутгийг эзлэн түрэмгийлэв.{{sfn|Asylbekov|2010|p=131}} | commander1 = a | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]] | strength2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 70,000 | result = Зүүнгарын ялалт | strength1 = Үл мэдэгдэх | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}} | casualties2 = Light | casualties1 = Heavy }} == Хүмүүнлэгийн хямрал == 1723 оны хавар олон Казах ард түмэн, овог аймгууд Зүүнгарын довтолгоог хүлээж байгаагүй тул [[Казахын ханлиг|Казакын ханлигийн]] нийт 2/3 нь мөхсөн.{{sfn|Asylbekov|2010|p=129}} Төрөл бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр шалтгаан нь цэргийн мөргөлдөөн, аллага, дээрэм, өлсгөлөн, албадан нүүлгэн шилжүүлэлт байв.{{sfn|Asylbekov|2010|p=133}} Энэ дайралтад хамгийн түрүүнд [[Долоон ус]] болон [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрөнд]] амьдардаг Казахууд өртсөн.{{sfn|Asylbekov|2010|p=129}} Асылбековын хэлснээр, Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дайны гэмт хэрэг үйлдсэн бөгөөд үүний үр дүнд [[Жалайр|Жалайруудыг]] [[Чу гол|Чу голын]] хөндийгөөс хөөж, [[Улытау уулс|Улытау]], [[Кокшетау уулс]] руу хүчээр нүүлгэн шилжүүлж, ихээхэн хохирол амссан байна. [[Талас гол|Талас голоос]] [[Арыс гол]] хүртэл нутаглаж байсан Садыр [[Найман|Найманууд]] хядагдсан эсвэл хүчээр нүүлгэн шилжүүлэгдсэн байна. Кожаберген-жыраугийн хэлснээр, Найманууд [[Алтайн нуруу|Алтайн нурууг]] орхисон байна. [[Каратау уулс|Каратау уулсын]] оршин суугчид [[Сырдарья]] руу зугтсан бөгөөд Казахууд үүнийг цорын ганц аюулгүй газар гэж үздэг байжээ. Нүүдэллэх үеэрээ Зүүнгарууд Талас, [[Боролдай гол|Боролдай]], Арыс, [[Чирчик гол|Чирчик]], Сырдарья голууд дээр Казахууд ыг хядсан байна.{{sfn|Asylbekov|2010|p=130}} Их Жүз болон Дунд Жүзийн зарим хэсэг [[Хужакент]] руу нүүж ирсэн бол Дунд Жүзийн бусад хэсэг [[Самарканд]] руу нүүж,{{sfn|Asylbekov|2010|p=132}} Бага Жүз [[Хивын ханлиг]], [[Бухарын хант улс|Бухарын хант улсын]] хил хүртэл нүүж,{{sfn|Asylbekov|2010|p=131}} [[Хива]] хотод хоргодох газар хайжээ. Самарканд хотод Садыр, Найман, Жалайр, [[Кипчак]] овгууд тус бүс нутаг руу нүүж, харин илүү олон нь Сырдарийн зүүн эрэг рүү зугтжээ. Үүний үр дүнд Жиззах уулс болон Зеравшан голын хөндийд өлсгөлөн гарч, хөдөө аж ахуйн бүс нутгийг сүйтгэсний улмаас "[[Каннибализм (хүн)|хүний ​​каннабализм]] түгээмэл болсон" гэж Мухаммед Якут Бухари бичжээ.{{sfn|Asylbekov|2010|p=132}} === Дурсгал === {{Шүлэг|Каратау уулсын оргилоос нүүдэлчин тосгонууд урууддаг; Нүүдлийн үеэр ганц тэмээ (эхээ алдсан) ганцаараа алхдаг; Ойрхон хамаатан саднаа алдах нь ямар их зовлонтой вэ; Хар нүднээс цэвэр нулимс дусалж байна. Энэ ямар цаг үе вэ? Хүнд хэцүү сорилт, өмнөх аз жаргал, эд баялгаа алдах цаг үе; Хүмүүс явган зугтаж байхад тоос шороо босдог. Энэ ямар цаг үе вэ? - Хууль бус байдал, эмх замбараагүй сандралын цаг үе; Гэхдээ аз жаргалтай өнгөрсөн үе эргэж ирэх үү? Ойрхон хамаатан садан, Эх орон ард үлддэг; Тэднийг санаж, би нулимсны далай урсгадаг.|Кожабергены гашуудлын дуунаас, Елимай.{{sfn|Asylbekov|2010|p=133}}|align=right|width=350px}} == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Тэмдэглэл === {{Notelist}}{{Notelist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Asylbekov |first=M. Kh |title=ҚАЗАҚСТАН тарихы/КӨНЕ ЗАМАННАН БҮГІНГЕ ДЕЙІН БЕС ТОМДЫҚ |publisher=Atamyra |year=2010 |isbn=978-601-282-025-6 |volume=3 |location=Almaty |pages=768}} * {{Cite book |last=Eleusin |first=K. K. |title=История Казахстана с древнейших времен до наших дней: учебное пособие |publisher=Ministry of Internal Affairs of the Republic of Kazakhstan, Alma-Ata Higher School, 1992 |year=1992 |location=Almaty |pages=211 |language=ru}} gsmj9gep6qr7c7vadpaeetmom6klmit 864234 864233 2026-07-31T12:18:53Z HorseBro the hemionus 100126 864234 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс иргэний халдлага|title=Их гамшгийн жилүүд|partof=[[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]|native_name=Ақтабан шұбырынды<br>Алқакөл сұлама|date=1723–1727|type=Энгийн иргэд рүү ялгаварлан гадуурхахгүйгээр халдлага үйлдэх, [[төрлөөр устгах]], албадан нүүлгэн шилжүүлэх.|target={{tree list}} * {{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Казахууд|Казахын энгийн иргэд]] ** [[Киргизүүд]] ** [[Каракалпакчууд]] {{tree list/end}}|victims={{flag icon|Казахын ханлиг}} 2,300,000{{Sfn|Eleusin|1992|p=79}}|perpetrators={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|motive=Нутаг дэвсгэрийн тэлэлт|location=Орчин үеийн [[Казахстан]]}} '''Их гамшгийн жилүүд'''{{Efn|[[Казах хэл|Казах хэлээр]] үүнийг ''Актабан шұбырынды'' буюу ''Алкакөл сұлама'' гэж нэрлэдэг; Дэлгэрэнгүй мэдээллийг Дурсгалын хэсгээс үзнэ үү}} бол [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] эсрэг хийсэн цэргийн довтолгоо байсан бөгөөд энэ нь 1723–1727 онуудад энгийн иргэд рүү хийсэн, [[Казахууд|Казахуудыг]] орчин үеийн [[Казахстан|Казахстанаас]] хөөхөд хүргэсэн юм. Хөөлгөөн болон энгийн иргэд рүү ялгаварлан гадуурхахгүйгээр халдлахад [[Киргизүүд]], [[Каракалпакчууд]] болон Казахын Их Жүз, Дунд Жүз, Бага Жүз нар багтсан. Үүнийг "нүүдэлчин-суурин аж ахуйн харилцааны хамгийн муу тохиолдол: талын малчид суурин хөршүүдийн тариалангийн газрыг сүйтгэсэн" гэж тодорхойлсон байдаг. Арын дэвсгэр == Зүүнгарын довтолгоо == {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгарын Казахстаныг байлдан дагуулсан нь | place = орчин үеийн [[Казахстан]] | partof = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date = 1723 | territory = Зүүнгарууд Казахын ихэнх нутгийг эзлэн түрэмгийлэв.{{sfn|Asylbekov|2010|p=131}} | commander1 = a | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]] | strength2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 70,000 | result = Зүүнгарын ялалт | strength1 = Үл мэдэгдэх | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}} | casualties2 = Light | casualties1 = Heavy }} == Хүмүүнлэгийн хямрал == 1723 оны хавар олон Казах ард түмэн, овог аймгууд Зүүнгарын довтолгоог хүлээж байгаагүй тул [[Казахын ханлиг|Казакын ханлигийн]] нийт 2/3 нь мөхсөн.{{sfn|Asylbekov|2010|p=129}} Төрөл бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр шалтгаан нь цэргийн мөргөлдөөн, аллага, дээрэм, өлсгөлөн, албадан нүүлгэн шилжүүлэлт байв.{{sfn|Asylbekov|2010|p=133}} Энэ дайралтад хамгийн түрүүнд [[Долоон ус]] болон [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрөнд]] амьдардаг Казахууд өртсөн.{{sfn|Asylbekov|2010|p=129}} Асылбековын хэлснээр, Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дайны гэмт хэрэг үйлдсэн бөгөөд үүний үр дүнд [[Жалайр|Жалайруудыг]] [[Чу гол|Чу голын]] хөндийгөөс хөөж, [[Улытау уулс|Улытау]], [[Кокшетау уулс]] руу хүчээр нүүлгэн шилжүүлж, ихээхэн хохирол амссан байна. [[Талас гол|Талас голоос]] [[Арыс гол]] хүртэл нутаглаж байсан Садыр [[Найман|Найманууд]] хядагдсан эсвэл хүчээр нүүлгэн шилжүүлэгдсэн байна. Кожаберген-жыраугийн хэлснээр, Найманууд [[Алтайн нуруу|Алтайн нурууг]] орхисон байна. [[Каратау уулс|Каратау уулсын]] оршин суугчид [[Сырдарья]] руу зугтсан бөгөөд Казахууд үүнийг цорын ганц аюулгүй газар гэж үздэг байжээ. Нүүдэллэх үеэрээ Зүүнгарууд Талас, [[Боролдай гол|Боролдай]], Арыс, [[Чирчик гол|Чирчик]], Сырдарья голууд дээр Казахууд ыг хядсан байна.{{sfn|Asylbekov|2010|p=130}} Их Жүз болон Дунд Жүзийн зарим хэсэг [[Хужакент]] руу нүүж ирсэн бол Дунд Жүзийн бусад хэсэг [[Самарканд]] руу нүүж,{{sfn|Asylbekov|2010|p=132}} Бага Жүз [[Хивын ханлиг]], [[Бухарын хант улс|Бухарын хант улсын]] хил хүртэл нүүж,{{sfn|Asylbekov|2010|p=131}} [[Хива]] хотод хоргодох газар хайжээ. Самарканд хотод Садыр, Найман, Жалайр, [[Кипчак]] овгууд тус бүс нутаг руу нүүж, харин илүү олон нь Сырдарийн зүүн эрэг рүү зугтжээ. Үүний үр дүнд Жиззах уулс болон Зеравшан голын хөндийд өлсгөлөн гарч, хөдөө аж ахуйн бүс нутгийг сүйтгэсний улмаас "[[Каннибализм (хүн)|хүний ​​каннабализм]] түгээмэл болсон" гэж Мухаммед Якут Бухари бичжээ.{{sfn|Asylbekov|2010|p=132}} === Дурсгал === {{Шүлэг|Каратау уулсын оргилоос нүүдэлчин тосгонууд урууддаг; Нүүдлийн үеэр ганц тэмээ (эхээ алдсан) ганцаараа алхдаг; Ойрхон хамаатан саднаа алдах нь ямар их зовлонтой вэ; Хар нүднээс цэвэр нулимс дусалж байна. Энэ ямар цаг үе вэ? Хүнд хэцүү сорилт, өмнөх аз жаргал, эд баялгаа алдах цаг үе; Хүмүүс явган зугтаж байхад тоос шороо босдог. Энэ ямар цаг үе вэ? - Хууль бус байдал, эмх замбараагүй сандралын цаг үе; Гэхдээ аз жаргалтай өнгөрсөн үе эргэж ирэх үү? Ойрхон хамаатан садан, Эх орон ард үлддэг; Тэднийг санаж, би нулимсны далай урсгадаг.|Кожабергены гашуудлын дуунаас, Елимай.{{sfn|Asylbekov|2010|p=133}}|align=right|width=350px}} == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Тэмдэглэл === {{Notelist}}{{Notelist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Asylbekov |first=M. Kh |title=ҚАЗАҚСТАН тарихы/КӨНЕ ЗАМАННАН БҮГІНГЕ ДЕЙІН БЕС ТОМДЫҚ |publisher=Atamyra |year=2010 |isbn=978-601-282-025-6 |volume=3 |location=Almaty |pages=768}} * {{Cite book |last=Eleusin |first=K. K. |title=История Казахстана с древнейших времен до наших дней: учебное пособие |publisher=Ministry of Internal Affairs of the Republic of Kazakhstan, Alma-Ata Higher School, 1992 |year=1992 |location=Almaty |pages=211 |language=ru}} l298x3v8ny307dvbonwxvixo5ltbpai 864235 864234 2026-07-31T12:30:06Z HorseBro the hemionus 100126 864235 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс иргэний халдлага|title=Их гамшгийн жилүүд|partof=[[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]|native_name=Ақтабан шұбырынды<br>Алқакөл сұлама|date=1723–1727|type=Энгийн иргэд рүү ялгаварлан гадуурхахгүйгээр халдлага үйлдэх, [[төрлөөр устгах]], албадан нүүлгэн шилжүүлэх.|target={{tree list}} * {{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Казахууд|Казахын энгийн иргэд]] ** [[Киргизүүд]] ** [[Каракалпакчууд]] {{tree list/end}}|victims={{flag icon|Казахын ханлиг}} 2,300,000{{Sfn|Eleusin|1992|p=79}}|perpetrators={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|motive=Нутаг дэвсгэрийн тэлэлт|location=Орчин үеийн [[Казахстан]]}} '''Их гамшгийн жилүүд'''{{Efn|[[Казах хэл|Казах хэлээр]] үүнийг ''Актабан шұбырынды'' буюу ''Алкакөл сұлама'' гэж нэрлэдэг; Дэлгэрэнгүй мэдээллийг Дурсгалын хэсгээс үзнэ үү}} бол [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] эсрэг хийсэн цэргийн довтолгоо байсан бөгөөд энэ нь 1723–1727 онуудад энгийн иргэд рүү хийсэн, [[Казахууд|Казахуудыг]] орчин үеийн [[Казахстан|Казахстанаас]] хөөхөд хүргэсэн юм. Хөөлгөөн болон энгийн иргэд рүү ялгаварлан гадуурхахгүйгээр халдлахад [[Киргизүүд]], [[Каракалпакчууд]] болон Казахын Их Жүз, Дунд Жүз, Бага Жүз нар багтсан. Үүнийг "нүүдэлчин-суурин аж ахуйн харилцааны хамгийн муу тохиолдол: талын малчид суурин хөршүүдийн тариалангийн газрыг сүйтгэсэн" гэж тодорхойлсон байдаг. Арын дэвсгэр == Зүүнгарын довтолгоо == {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгарын Казахстаныг байлдан дагуулсан нь | place = орчин үеийн [[Казахстан]] | partof = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date = 1723 | territory = Зүүнгарууд Казахын ихэнх нутгийг эзлэн түрэмгийлэв.{{sfn|Asylbekov|2010|p=131}} | commander1 = a | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]] | strength2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 70,000 | result = Зүүнгарын ялалт | strength1 = Үл мэдэгдэх | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}} | casualties2 = Light | casualties1 = Heavy }} == Хүмүүнлэгийн хямрал == 1723 оны хавар олон Казах ард түмэн, овог аймгууд Зүүнгарын довтолгоог хүлээж байгаагүй тул [[Казахын ханлиг|Казакын ханлигийн]] нийт 2/3 нь мөхсөн.{{sfn|Asylbekov|2010|p=129}} Төрөл бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр шалтгаан нь цэргийн мөргөлдөөн, аллага, дээрэм, өлсгөлөн, албадан нүүлгэн шилжүүлэлт байв.{{sfn|Asylbekov|2010|p=133}} Энэ дайралтад хамгийн түрүүнд [[Долоон ус]] болон [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрөнд]] амьдардаг Казахууд өртсөн.{{sfn|Asylbekov|2010|p=129}} Асылбековын хэлснээр, Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дайны гэмт хэрэг үйлдсэн бөгөөд үүний үр дүнд [[Жалайр|Жалайруудыг]] [[Чу гол|Чу голын]] хөндийгөөс хөөж, [[Улытау уулс|Улытау]], [[Кокшетау уулс]] руу хүчээр нүүлгэн шилжүүлж, ихээхэн хохирол амссан байна. [[Талас гол|Талас голоос]] [[Арыс гол]] хүртэл нутаглаж байсан Садыр [[Найман|Найманууд]] хядагдсан эсвэл хүчээр нүүлгэн шилжүүлэгдсэн байна. Кожаберген-жыраугийн хэлснээр, Найманууд [[Алтайн нуруу|Алтайн нурууг]] орхисон байна. [[Каратау уулс|Каратау уулсын]] оршин суугчид [[Сырдарья]] руу зугтсан бөгөөд Казахууд үүнийг цорын ганц аюулгүй газар гэж үздэг байжээ. Нүүдэллэх үеэрээ Зүүнгарууд Талас, [[Боролдай гол|Боролдай]], Арыс, [[Чирчик гол|Чирчик]], Сырдарья голууд дээр Казахууд ыг хядсан байна.{{sfn|Asylbekov|2010|p=130}} {{Quote|''"Өнөөг хүртэл Киргизүүдийн дурсамжинд үлдсэн энэхүү аймшигт эрин үе нь хамгийн том гамшиг дагалдсан бөгөөд тэднийг хамгийн сүүлчийн мөч хүртэл нь зовоож байв. Өнөөдрийг хүртэл Ордын домог нь тухайн үеийн зоригт баатрууд болон харамсалтай үйл явдлуудын тухай дурсамжийг хадгалсаар байна. Ихэнхдээ буурал үстэй хөгшин эрчүүд талийгаачийн шарилыг бүрхсэн том овоолго руу зааж, бидэнд: "Энд эрх чөлөөгөө хамгаалж тулалдааны талбарт амиа алдсан баатрууд маань хэвтэж байна" гэж хэлдэг байв. Олон тооны зэрлэгүүдийн устгасан бүхэл бүтэн тосгонууд энд оршуулагдсан байдаг."''|Я. Гавердовский.{{sfn|Asylbekov|2010|p=133}}}} Их Жүз болон Дунд Жүзийн зарим хэсэг [[Хужакент]] руу нүүж ирсэн бол Дунд Жүзийн бусад хэсэг [[Самарканд]] руу нүүж,{{sfn|Asylbekov|2010|p=132}} Бага Жүз [[Хивын ханлиг]], [[Бухарын хант улс|Бухарын хант улсын]] хил хүртэл нүүж,{{sfn|Asylbekov|2010|p=131}} [[Хива]] хотод хоргодох газар хайжээ. Самарканд хотод Садыр, Найман, Жалайр, [[Кипчак]] овгууд тус бүс нутаг руу нүүж, харин илүү олон нь Сырдарийн зүүн эрэг рүү зугтжээ. Үүний үр дүнд Жиззах уулс болон Зеравшан голын хөндийд өлсгөлөн гарч, хөдөө аж ахуйн бүс нутгийг сүйтгэсний улмаас "[[Каннибализм (хүн)|хүний ​​каннабализм]] түгээмэл болсон" гэж Мухаммед Якут Бухари бичжээ.{{sfn|Asylbekov|2010|p=132}} [[Каракалпакчууд|Каракалпакууд]] мөн Зүүнгарын довтолгоонд өртөж, зарим Каракалпакууд Их Жүз болон Дунд Жүзтэй хамт зугтсан бол зарим нь Бага Жүзтэй хамт Эмба, Темир, Ойл голууд руу зугтжээ.{{sfn|Asylbekov|2010|p=132}} === Дурсгал === {{Шүлэг|Каратау уулсын оргилоос нүүдэлчин тосгонууд урууддаг; Нүүдлийн үеэр ганц тэмээ (эхээ алдсан) ганцаараа алхдаг; Ойрхон хамаатан саднаа алдах нь ямар их зовлонтой вэ; Хар нүднээс цэвэр нулимс дусалж байна. Энэ ямар цаг үе вэ? Хүнд хэцүү сорилт, өмнөх аз жаргал, эд баялгаа алдах цаг үе; Хүмүүс явган зугтаж байхад тоос шороо босдог. Энэ ямар цаг үе вэ? - Хууль бус байдал, эмх замбараагүй сандралын цаг үе; Гэхдээ аз жаргалтай өнгөрсөн үе эргэж ирэх үү? Ойрхон хамаатан садан, Эх орон ард үлддэг; Тэднийг санаж, би нулимсны далай урсгадаг.|Кожабергены гашуудлын дуунаас, Елимай.{{sfn|Asylbekov|2010|p=133}}|align=right|width=350px}} == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Тэмдэглэл === {{Notelist}}{{Notelist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Asylbekov |first=M. Kh |title=ҚАЗАҚСТАН тарихы/КӨНЕ ЗАМАННАН БҮГІНГЕ ДЕЙІН БЕС ТОМДЫҚ |publisher=Atamyra |year=2010 |isbn=978-601-282-025-6 |volume=3 |location=Almaty |pages=768}} * {{Cite book |last=Eleusin |first=K. K. |title=История Казахстана с древнейших времен до наших дней: учебное пособие |publisher=Ministry of Internal Affairs of the Republic of Kazakhstan, Alma-Ata Higher School, 1992 |year=1992 |location=Almaty |pages=211 |language=ru}} nh6ux3i04sjzwywus58hun4xt47e01i 0 147078 864238 862361 2026-07-31T12:47:34Z Temuugen Naranbaatar 100578 /* */ зассан 864238 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх|name= Бямбасүрэнгийн Бат-Эрдэнэ |image=Byambasürengiin Bat-Erdene 2.JPG|caption=2021 оны чөлөөт бөхийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн,<br>Норвегийн нийслэл Осло хот|birth_date={{birth date and age|1999|7|12}}|birth_place=[[Сайхан сум]], [[Булган аймаг]]|death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=177 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан=[[Сайхан сум]], [[Булган аймаг]]|wrestling_title=[[Улсын начин]]|title1=[[Улсын начин]]|title_year1=2026|title2=[[Аймгийн арслан]]|title_year2=2025|title3=[[Аймгийн заан]]|title_year3=2023|title4=Цэргийн харцага|title_year4=2022|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн='''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]])|updated=2026-7-12|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}} {{Медаль|Алт|2025 Орхон}} {{Медаль|Мөнгө|2023 Орхон}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Бүх цэргийн наадам]]}} {{Медаль|Хүрэл|2022 Улаанбаатар}}|title5=Цэргийн начин|title_year5=2021|title6=Сумын харцага|title_year6=2017|title7=|title_year7=|image size=500px}} '''Бямбасүрэнгийн Бат-Эрдэнэ''' нь [[Булган аймаг|Булган]] аймгийн [[Сайхан сум]] сумын уугуул, [[Орхон аймаг|Орхон]] аймгийн Баян-Өндөр сумын харьяат, [[үндэсний бөх]]ийн [[Улсын начин|улсын начин]] цолтой бөх. [[Чөлөөт бөх|Чөлөөт бөхийн]] олон улсын хэмжээний мастер бөгөөд [[2024 оны Зуны Олимп|2024 оны Парисын Олимпын наадамд]] эрэгтэйчүүдийн 86 кг-ын жинд өрсөлдсөн. == Амжилт == === Улсын наадмын дэвжээнд === ====1. Шөвгөрсөн амжилт==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2026 |АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Даваа-Очироор дөрөв, улсын начин Э.Сумъяабатаар тав давж шөвгөрөн "Монгол улсын начин" цол хүртсэн. !1024 |} === Аймгийн наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2023 |Орхон аймгийн баяр наадамд зургаа давж, аймгийн начин П.Хүрэлбаатарт өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цол хүртсэн. !128 |- !2025 |Орхон аймгийн баяр наадамд аймгийн начин Т.Мөнх-Ирээдүйгээр долоо даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. !128 |} === Цэргийн наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2021 |Цэргийн наадамд аймгийн хурц арслан Г.Өсөхбаяраар тав давж шөвгөрөн "Цэргийн начин" цол хүртсэн. !256 |- !2022 |Цэргийн наадамд аймгийн арслан Б.Түмэндэмбэрэлээр зургаа давж "Цэргийн харцага" цол хүртсэн. !256 |} {{DEFAULTSORT:Бат-Эрдэнэ, Бямбасүрэнгийн}} [[Ангилал:Улсын начин]] [[Ангилал:Сайханы (Булган) хүн]] [[Ангилал:1999 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголчууд]] qcxwyia382j0brubgn4dt9s4u6xka3b 0 147087 864239 862375 2026-07-31T12:51:05Z Temuugen Naranbaatar 100578 /* */ 864239 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх|name= Баасандоржийн Цэрэндаш|image=|caption=|birth_date={{birth date and age|1998|2|9}}|birth_place=[[Архангай аймаг]], [[Цэцэрлэг сум (Архангай)|Цэцэрлэг сум]] |death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=180 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан=[[Архангай аймаг]], [[Цэцэрлэг сум (Архангай)|Цэцэрлэг сум]]|wrestling_title=[[Аймгийн начин]]|title1=[[Аймгийн начин]]|title_year1=2026|title2=[[Сумын заан]]|title_year2=2022|title3=Сумын начин|title_year3=2022|title4=|title_year4=|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн=|updated=2026-7-14|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2022 Рашаант}} {{Медаль|Мөнгө|2022 Баян-Өндөр}} |title5=|title_year5=|title6=|title_year6=|title7=|title_year7=}} '''Баасандоржийн Цэрэндаш''' нь [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн [[Цэцэрлэг сум (Архангай)|Цэцэрлэг]] сумын уугуул, [[Орхон аймаг|Орхон]] аймгийн Баян-Өндөр сумын харьяат, [[үндэсний бөх]]ийн [[Аймгийн начин|аймгийн начин]] цолтой бөх. [[Чөлөөт бөх|Чөлөөт бөхийн]] спортын мастер. == Боловсрол == Тэрээр 2020 онд Үндэсний Биеийн Тамирын Дээд Сургуулийг Багш, дасгалжуулагч мэргэжлээр Боловсролын бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. == Амжилт == === Аймгийн наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2026 |Орхон аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн "Аймгийн начин" цол хүртсэн. !256 |} === Сумын наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2022 |Орхон аймгийн Баян-Өндөр сумын баяр наадамд тав давж үзүүрлэн “Сумын начин” цол хүртсэн. !64 |- !2022 |Хөвсгөл аймгийн Рашаант сумын баяр наадамд зургаа давж түрүүлэн "Сумын заан” цол хүртсэн. !64 |} {{DEFAULTSORT:Цэрэндаш, Баасандоржийн}} [[Ангилал:Аймгийн начин]] [[Ангилал:Цэцэрлэг сум]] 1izf8o99mfgkacdr9ns8v7g9r1n31di 864240 864239 2026-07-31T12:53:50Z Temuugen Naranbaatar 100578 /* */ зассан 864240 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх|name= Баасандоржийн Цэрэндаш|image=|caption=|birth_date={{birth date and age|1998|2|9}}|birth_place=[[Архангай аймаг]], [[Цэцэрлэг сум (Архангай)|Цэцэрлэг сум]] |death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=180 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан=[[Архангай аймаг]], [[Цэцэрлэг сум (Архангай)|Цэцэрлэг сум]]|wrestling_title=[[Аймгийн начин]]|title1=[[Аймгийн начин]]|title_year1=2026|title2=[[Сумын заан]]|title_year2=2022|title3=Сумын начин|title_year3=2022|title4=|title_year4=|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн=|updated=2026-7-14|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2022 Рашаант}} {{Медаль|Мөнгө|2022 Баян-Өндөр}} |title5=|title_year5=|title6=|title_year6=|title7=|title_year7=}} '''Баасандоржийн Цэрэндаш''' нь [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн [[Цэцэрлэг сум (Архангай)|Цэцэрлэг]] сумын уугуул, [[Орхон аймаг|Орхон]] аймгийн Баян-Өндөр сумын харьяат, [[үндэсний бөх]]ийн [[Аймгийн начин|аймгийн начин]] цолтой бөх. Мөн [[Чөлөөт бөх|чөлөөт бөхийн]] спортын мастер юм. == Боловсрол == Тэрээр 2020 онд Үндэсний Биеийн Тамирын Дээд Сургуулийг Багш, дасгалжуулагч мэргэжлээр Боловсролын бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. == Амжилт == === Аймгийн наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2026 |Орхон аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн "Аймгийн начин" цол хүртсэн. !256 |} === Сумын наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2022 |Орхон аймгийн Баян-Өндөр сумын баяр наадамд тав давж үзүүрлэн “Сумын начин” цол хүртсэн. !64 |- !2022 |Хөвсгөл аймгийн Рашаант сумын баяр наадамд зургаа давж түрүүлэн "Сумын заан” цол хүртсэн. !64 |} {{DEFAULTSORT:Цэрэндаш, Баасандоржийн}} [[Ангилал:Аймгийн начин]] [[Ангилал:Цэцэрлэг сум]] mu96dtpjaf42sw0fc53ulth1fvn87qf 0 147139 864266 862454 2026-08-01T01:30:26Z Гэгээнжаргал 106104 864266 wikitext text/x-wiki Энэ жагсаалтад 2021 оны 12 сарын байдлаар нарнаас хамгийн хол байгаа жижиг гаригуудыг оруулсан. Биетүүдийг тойрог замынх нь тооцоолсон афелионоор биш харин одоогоор нарнаас хэр хол байгаагаар нь ангилсан. Тэд байнга хөдөлгөөнд байдаг учраас жагсаалт нь цаг хугацааны эрхээр өөрчлөгдөж байдаг. Зарим нь нар луу дөхөж байхад зарим нь холдож байдаг. Хол байгаа сүүлт оддыг илрүүлэхэд хэцүү гэхдээ наранд дөхөөд ирэхээрээ халж , гэрэлтдэг толгой буюу кома нь гарч ирдэг болохоор арай сайн харагддаг. Зайг нь одон орны нэгжээр AU буюу нар-дэлхийн хоорондох зайг хэмждэг. Энэ зай нь ирээдүйд эдгээр зүйлүүдийн хүрч болох хамгийн бага (перихелион) эсвэл хамгийн их( апелион) зай биш. Энэ жагсаалтад одоогоор нарнаас 15 тэрбум км зайд буюу 100 гаруй AU зайд орших параболик сүүлт оддыг оруулаагүй боловч дурангаар ажиглахад хэтэрхий хол байгаа параболик сүүлт оддын ойролцоох оддыг ч оруулаагүй . Далай ван гаригаас цааших биетүүдийг тойрог зам нь зөв эсэхийг нь баталгаажуулах гэж олон сар жилээр судалж байж олон нийтэд зарладаг. Нарнаас маш хол , дээр нь тэнгэрээр маш удаан нүүдэг болохоор эдгээр биетийг хараад яг хаагуур нь яваад байгааг таамаглахад хэдэн жил шаарддаг. Жишээлбэл; 2018 онд Скотт Шэппард гэдэг хүн 2018 AG37нэртэй хамгий хол биетийг олсон ч гэсэн бүр гурван жилийн дараа 2021 оны 2 сард л албан ёсоор зарлаж байсан . 9hih5v34qipfjk4vzt0vba8mgw44zpe 0 147547 864298 863926 2026-08-01T08:36:33Z Saruka247 106119 Saruka247 moved page [[Чихрээр бүрсэн алим]] to [[Чихэртэй алим]] 863926 wikitext text/x-wiki '''Чихэртэй алим''' ( [[Америкийн англи хэл|Америк англиар]] ) эсвэл '''иристэй алим''' ( Их британи болон хамтын Нөхөрлөлийн орнуудад) бүхэл алимыг хатуу чихрийн бүрхүүлээр бүрж, барихад зориулсан модон савх зоосон амттан юм. Энэ нь бөмбөрцгийн хойд хагас орнуудад намрын баяр наадам, тухайлбал Сүнсний баяр (Halloween) боло Гай Фоксын шөнө (Guy Fawkes Night) зэрэг баяр ёслолын үеэр түгээмэл иддэг амттан бөгөөд эдгээр баяр нь алим хураалтын дараа болдогтой холбоотой. Toffee apple болон caramel apple нь хоорондоо төстэй харагддаг ч хийх арга, бүрхүүлийн найрлага нь өөр байдаг. 21t4lp7ii17v1vtfvqs2kq79jqiybuv 864304 864298 2026-08-01T11:36:55Z Saruka247 106119 864304 wikitext text/x-wiki '''Чихэртэй алим''' ( [[Америкийн англи хэл|Америк англиар]] ) эсвэл '''иристэй алим''' ( Их британи болон хамтын Нөхөрлөлийн орнуудад) бүхэл алимыг хатуу чихрийн бүрхүүлээр бүрж, барихад зориулсан модон савх зоосон амттан юм. Энэ нь бөмбөрцгийн хойд хагас орнуудад намрын баяр наадам, тухайлбал Сүнсний баяр (Halloween) боло Гай Фоксын шөнө (Guy Fawkes Night) зэрэг баяр ёслолын үеэр түгээмэл иддэг амттан бөгөөд эдгээр баяр нь алим хураалтын дараа болдогтой холбоотой. Toffee apple болон caramel apple нь хоорондоо төстэй харагддаг ч хийх арга, бүрхүүлийн найрлага нь өөр байдаг. == Түүх == Toffee apple-ыг анх 1890-ээд онд Лондонд худалдаалж байсан гэж үздэг. Гэхдээ нэгэн эх сурвалжийн мэдээлснээр Америкийн William W. Kolb нь улаан өнгийн candy apple-ыг зохион бүтээсэн байна. Kolb нь Newark хотын чихэр үйлдвэрлэгч байсан бөгөөд 1908 онд анхны чихэртэй алимаа хийжээ. Тэрээр Христийн Мэндэлсний Баярын худалдаанд зориулан улаан өнгийн шанцайтай чихэр туршиж байхдаа уг холимогт хэдэн алим дүрж, дэлгүүрийнхээ цонхонд үзүүлэн болгон тавьжээ. Түүний хийсэн анхны бүх алимыг нэг бүрийг нь 5 центээр зарсан бөгөөд дараа нь жил бүр мянга мянгаар нь худалдаалдаг болсон байна. 1948 оны Newark News сонинд бичсэнээр удалгүй чихэртэй алимнуудыг Jersey Shore, циркүүд болон улс даяарх чихрийн дэлгүүрүүдэд худалдаалах болжээ. ==Орц ба хийх арга== Toffee apple хийхдээ алимыг маш өндөр температурт халааж, хатууруулсан чихрийн давхаргаар бүрдэг. Хамгийн түгээмэл хэрэглэгддэг чихрийн бүрхүүлд элсэн чихэр (цагаан эсвэл бор), эрдэнэ шишийн сироп, ус, шанцай, хүнсний улаан будаг зэрэг ордог.Чийглэг, чийг ихтэй цаг агаар нь чихрийн бүрхүүлийг хангалттай хатууруулахад саад болдог. -Австрали-Грэнни смит(Granny Smith) төрлийн алим нь toffee apple хийхэд хамгийн тохиромжтой гэж үздэг. -Бразил-Toffee apple нь бусад португал хэлт орнуудын адил “maçã do amor” гэж нэрлэгддэг. Энэ нь франц хэлний “pommes d'amour” гэдэгтэй адил бөгөөд шууд утгаараа “хайрын алим” гэсэн утгатай. Бразилд энэ амттанг Гэгээн Иохан Баптистын хүндэтгэлийн баяр-ын үеэр түгээмэл хэрэглэдэг. 27kyzv3jv8bhmkxig0p69voov1qyxg3 864305 864304 2026-08-01T11:39:44Z Saruka247 106119 864305 wikitext text/x-wiki '''Чихэртэй алим''' ( [[Америкийн англи хэл|Америк англиар]] ) эсвэл '''иристэй алим''' ( Их британи болон хамтын Нөхөрлөлийн орнуудад) бүхэл алимыг хатуу чихрийн бүрхүүлээр бүрж, барихад зориулсан модон савх зоосон амттан юм. Энэ нь бөмбөрцгийн хойд хагас орнуудад намрын баяр наадам, тухайлбал Сүнсний баяр (Halloween) боло Гай Фоксын шөнө (Guy Fawkes Night) зэрэг баяр ёслолын үеэр түгээмэл иддэг амттан бөгөөд эдгээр баяр нь алим хураалтын дараа болдогтой холбоотой. Toffee apple болон caramel apple нь хоорондоо төстэй харагддаг ч хийх арга, бүрхүүлийн найрлага нь өөр байдаг. == Түүх == Toffee apple-ыг анх 1890-ээд онд Лондонд худалдаалж байсан гэж үздэг. Гэхдээ нэгэн эх сурвалжийн мэдээлснээр Америкийн William W. Kolb нь улаан өнгийн candy apple-ыг зохион бүтээсэн байна. Kolb нь Newark хотын чихэр үйлдвэрлэгч байсан бөгөөд 1908 онд анхны чихэртэй алимаа хийжээ. Тэрээр Христийн Мэндэлсний Баярын худалдаанд зориулан улаан өнгийн шанцайтай чихэр туршиж байхдаа уг холимогт хэдэн алим дүрж, дэлгүүрийнхээ цонхонд үзүүлэн болгон тавьжээ. Түүний хийсэн анхны бүх алимыг нэг бүрийг нь 5 центээр зарсан бөгөөд дараа нь жил бүр мянга мянгаар нь худалдаалдаг болсон байна. 1948 оны Newark News сонинд бичсэнээр удалгүй чихэртэй алимнуудыг Jersey Shore, циркүүд болон улс даяарх чихрийн дэлгүүрүүдэд худалдаалах болжээ. ==Орц ба хийх арга== Toffee apple хийхдээ алимыг маш өндөр температурт халааж, хатууруулсан чихрийн давхаргаар бүрдэг. Хамгийн түгээмэл хэрэглэгддэг чихрийн бүрхүүлд элсэн чихэр (цагаан эсвэл бор), эрдэнэ шишийн сироп, ус, шанцай, хүнсний улаан будаг зэрэг ордог.Чийглэг, чийг ихтэй цаг агаар нь чихрийн бүрхүүлийг хангалттай хатууруулахад саад болдог. ==Бүс нутгийн уламжлал== -Австрали-Грэнни смит(Granny Smith) төрлийн алим нь toffee apple хийхэд хамгийн тохиромжтой гэж үздэг. -Бразил-Toffee apple нь бусад португал хэлт орнуудын адил “maçã do amor” гэж нэрлэгддэг. Энэ нь франц хэлний “pommes d'amour” гэдэгтэй адил бөгөөд шууд утгаараа “хайрын алим” гэсэн утгатай. Бразилд энэ амттанг Гэгээн Иохан Баптистын хүндэтгэлийн баяр-ын үеэр түгээмэл хэрэглэдэг. p68dtpbo0s6rjce5gs4nw1wblb0ztd0 0 147549 864251 863870 2026-07-31T14:09:04Z Saruka247 106119 Created by translating the section "__LEAD_SECTION__" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1338005098|Smoked fish]]" 864251 wikitext text/x-wiki [[File:Arbroath_Smokies_-_geograph.org.uk_-_481678.jpg|right|thumb|300x300px|Арброт утлагат загас (Arbroath smokies) бэлтгэхээр гэрийн хийцтэй утагчинд өрж тавьсан аддаглаг (хэддок) загаснууд. Доод хэсэгт нь хатуу модны үртэс дутуу шатан уугиж байна. Ард харагдаж буй шуудайг загасыг утах явцад тавиуруудыг бүтээж таглах зорилгоор ашигладаг.]] '''Утсан (утаж хатаасан) загас нь утах аргаар боловсруулсан загас юм.''' Түүхийн туршид хүн төрөлхтөн хүнсний бүтээгдэхүүнийг утаж хэрэглэсээр иржээ. Анх энэ аргыг хүнсийг удаан хадгалах, муутгахгүй байх зорилгоор ашигладаг байв. Гэвч орчин үед загасыг хөргөх болон хөлдөөх аргаар хялбархан хадгалах боломжтой болсон тул загасыг утах процессыг ихэвчлэн түүнд өвөрмөц амт, үнэр оруулах зорилгоор хийх болжээ. [[File:Arbroath_Smokies_-_geograph.org.uk_-_481678.jpg|right|thumb|300x300px|Арброат утсан жигнэмэг хийхэд зориулсан гар хийцийн утааны саванд хаддок загасны тавиур. Доод хэсэгт нь хатуу модны үртэс дутуу шатан уугиж байна. Ард харагдаж буй шуудайг загасыг утах явцад тавиуруудыг бүтээж таглах зорилгоор ашигладаг.]] '''Утсан (утаж хатаасан) загас нь утах аргаар боловсруулсан загас юм.''' Түүхийн туршид хүн төрөлхтөн хүнсний бүтээгдэхүүнийг утаж хэрэглэсээр иржээ. Анх энэ аргыг хүнсийг удаан хадгалах, муутгахгүй байх зорилгоор ашигладаг байв. Гэвч орчин үед загасыг хөргөх болон хөлдөөх аргаар хялбархан хадгалах боломжтой болсон тул загасыг утах процессыг ихэвчлэн түүнд өвөрмөц амт, үнэр оруулах зорилгоор хийх болжээ. q7bdx3pljflzvor2sr63esxeraxepl7 864260 864251 2026-07-31T18:35:06Z Saruka247 106119 [[Special:Contributions/Saruka247|Saruka247]] ([[User talk:Saruka247|Яриа]]) хэрэглэгчийн [[Special:Diff/864251|864251]] засварыг цуцлах 864260 wikitext text/x-wiki [[File:Arbroath_Smokies_-_geograph.org.uk_-_481678.jpg|right|thumb|300x300px|Арброт утлагат загас (Arbroath smokies) бэлтгэхээр гэрийн хийцтэй утагчинд өрж тавьсан аддаглаг (хэддок) загаснууд. Доод хэсэгт нь хатуу модны үртэс дутуу шатан уугиж байна. Ард харагдаж буй шуудайг загасыг утах явцад тавиуруудыг бүтээж таглах зорилгоор ашигладаг.]] '''Утсан (утаж хатаасан) загас нь утах аргаар боловсруулсан загас юм.''' Түүхийн туршид хүн төрөлхтөн хүнсний бүтээгдэхүүнийг утаж хэрэглэсээр иржээ. Анх энэ аргыг хүнсийг удаан хадгалах, муутгахгүй байх зорилгоор ашигладаг байв. Гэвч орчин үед загасыг хөргөх болон хөлдөөх аргаар хялбархан хадгалах боломжтой болсон тул загасыг утах процессыг ихэвчлэн түүнд өвөрмөц амт, үнэр оруулах зорилгоор хийх болжээ. 2pwprpluz5q7u4us0jqtz6894vkmj0s 864263 864260 2026-08-01T00:57:04Z Asaaa18 98448 Asaaa18 moved page [[Smoked fish]] to [[Утсан загас]] 864260 wikitext text/x-wiki [[File:Arbroath_Smokies_-_geograph.org.uk_-_481678.jpg|right|thumb|300x300px|Арброт утлагат загас (Arbroath smokies) бэлтгэхээр гэрийн хийцтэй утагчинд өрж тавьсан аддаглаг (хэддок) загаснууд. Доод хэсэгт нь хатуу модны үртэс дутуу шатан уугиж байна. Ард харагдаж буй шуудайг загасыг утах явцад тавиуруудыг бүтээж таглах зорилгоор ашигладаг.]] '''Утсан (утаж хатаасан) загас нь утах аргаар боловсруулсан загас юм.''' Түүхийн туршид хүн төрөлхтөн хүнсний бүтээгдэхүүнийг утаж хэрэглэсээр иржээ. Анх энэ аргыг хүнсийг удаан хадгалах, муутгахгүй байх зорилгоор ашигладаг байв. Гэвч орчин үед загасыг хөргөх болон хөлдөөх аргаар хялбархан хадгалах боломжтой болсон тул загасыг утах процессыг ихэвчлэн түүнд өвөрмөц амт, үнэр оруулах зорилгоор хийх болжээ. 2pwprpluz5q7u4us0jqtz6894vkmj0s 2 147561 864253 863911 2026-07-31T15:14:50Z Монгол, Хятад найрамдалт харилцааний нийтлэл 106368 864253 wikitext text/x-wiki '''“Бүс ба зам-Гэрэлт аялал” төслийн гэрээнд гарын үсэг зурав''' БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны Улаан загалмайн нийгэмлэг болон Монгол улаан загалмайн нийгэмлэгийн 2 талт хамтын ажиллагааны уулзалт 2026 оны 02 дугаар сарын 09-12-ны өдрүүдэд Хөх хотод болсон байна. Хамтын ажиллагааны уулзалтыг нээж БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны Улаан загалмайн нийгэмлэгийн байнгын ажил хариуцсан дэд дарга Ян Фэн-и, Монголын улаан загалмай нийгэмлэгийн Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Н.Болормаа нар үг хэлсэн юм. Энэ үеэр талууд “Бүс ба зам-Гэрэлт аялал” төслийн хүрээнд хийгдсэн нүдний болорын хагалгаа, хамтын ажиллагааны үр дүн, 2026 онд хийх ажлын төлөвлөгөөгөө ярилцлаа.   Уулзалтын хүрээнд ӨМӨЗО-ны Улаан загалмайн хүмүүнлэгийн соёл боловсролын төв, “Гэрэлт аялал” нүдний эрүүл мэндийн сурталчилгааны баазтай танилцаж, туршлага судалсан юм.  Энэ үеэр 2026 онд хамтран хэрэгжүүлэх “Бүс ба зам-Гэрэлт аялал” төслийн гэрээнд гарын үсэг зурав.   Дашрамд дурдахад, Монголын улаан загалмай нийгэмлэг 2025 онд нүдний болор цайх эмгэгтэй 120 ахмадыг үнэ төлбөргүй хагалгаанд хамруулсан юм '''гэж Монголын Улаан загалмай нийгэмлэгээс мэдээллээ.''' эх сурвалж: MNB j2ayfyb17sowko09w5zf2o2nkfljyfb 0 147664 864243 864203 2026-07-31T13:23:36Z Avirmed Batsaikhan 53733 864243 wikitext text/x-wiki [[Файл:Emblem of the Korean People's Army.svg|thumb|Солонгосын Ардын армийн сүлд]] '''Солонгосын Ардын Арми''' ([[Солонгос хэл|солонг.]] 조선인민군, галиг. ''Чосон инмингун'', товч. САА) -Умард солонгос буюу [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улсын]] Зэвсэгт хүчин. [[Файл:Flag of the General Staff of the Korean People's Army (Obverse).svg|thumb|Солонгосын Ардын армийн далбаа]] Солонгосын Ардын армид улс төр, цэргийн нэгдсэн командлалын бүтэцтэй. Цэргийн командлалыг [[Хөдөлмөрийн нам (Умард Солонгос)|Солонгосын Хөдөлмөрийн Намын]] Төв Цэргийн Хороо хянадаг бөгөөд Төв Цэргийн Хорооны дарга нь Зэвсэгт хүчний Дээд командлагчаар ажилладаг. Одоогийн Дээд командлагч нь маршал '''[[Ким Жон-ын]]''' юм. БНАСАУ-ын Ардын армид цэргийн командлалын байгууллагууд, хуурай замын хүчин, агаарын болон агаарын довтолгооноос хамгаалах хүчин, тэнгисийн цэргийн хүчин багтдаг. 2012 оноос хойш стратегийн пуужингийн хүчин, 2017 оноос хойш тусгай тактикийн хүчинтэй болсон. БНАСАУ-ын байнгын арми ойролцоогоор 1 сая бие бүрэлдэхүүнтэй. Янз бүрийн тооцоогоор армийн нийт мэргэжлийн цэргийн албан хаагчдын тоо 850,000-1,200,000 хооронд хэлбэлздэг. Нөөцийн хүчний тоо ойролцоогоор 4,000,000. Дайчилгааны нөөцөд 4.7 сая бие бүрэлдэхүүн, дайчилгааны нөөц 6.2 сая, цэргийн албанд тэнцэх хүмүүс 3.7 сая байна. Эдгээр албан хаагчдын нэлээд хэсэг нь байлдааны бус үүрэг гүйцэтгэдэг (барилгын цэрэг гэх мэт). Цэрэг татлага 17 наснаас эхэлдэг бөгөөд Солонгосын Ардын Армид албадан алба хаах хугацаа эрэгтэйчүүдэд 10 жил, эмэгтэйчүүдэд 5 жил байдаг ажээ. САА нь 2024 онд цэргийн хүчээрээ дэлхийд 36-р байранд орсон.<ref>{{Citation |title=朝鲜人民军 |date=2026-05-28 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E6%9C%9D%E9%B2%9C%E4%BA%BA%E6%B0%91%E5%86%9B&oldid=92831130 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-31 |language=zh}}</ref> == Түүх == БНАСАУ-д Солонгосын Ардын Армийн түүх нь 1932 оны 4-р сарын 25-нд 1 сая гаруй солонгос хүн амьдардаг Манжуурт Японы эзлэн түрэмгийлэгчдийн эсрэг тулалдаж байсан Солонгосын коммунистуудын партизан отрядуудын үндсэн дээр байгуулагдсан Японы эсрэг Ардын партизан арми (ANPA) байгуулагдсан үеэс эхлэлтэй гэж үздэг. [[Умард Солонгос|Умард Солонгосын]] түүх судлалд Солонгосын Ардын Армийн командлагчдын нэг нь [[Ким Ил Сон]] байсан бөгөөд Солонгосын Ардын Арми 1945 онд Зөвлөлтийн цэргүүдтэй хамт "империалист Япон"-ы эсрэг тулалдаж байсан гэж үздэг байна. Гэтэл зарим түүхчид 1939 онд Хятадын Яньань хотод Ким Му Жон, Ким Ду Бон нарын удирдлага дор Солонгосын сайн дурын корпус байгуулагдсан гэдэг юм. 1945 он гэхэд 1000 цэрэгтэй болсон бөгөөд Япон ялагдсаны дараа корпус Манжуур дахь Хятадын коммунист ангиудтай нэгдэж, 1945 оны 9-р сар гэхэд 2500 цэрэгтэй болсон (Манжуурт Солонгосын умард хэсгээс ирсэн солонгосчууд нэмэгдсэн) гэж үздэг. Гэсэн хэдий ч 1945 оны 10-р сард энэ корпусыг Солонгос руу оруулах оролдлогыг Зөвлөлтийн эрх баригчид сөргөөр хүлээн авч байсан ажээ. 1946 оны эхээр Умард Солонгосын Түр Ардын Хороо анхны байнгын цэргийн ангиудыг сайн дурын үндсэн дээр элсүүлэн байгуулж эхэлжээ. 1946 оны дунд үед нэг явган цэргийн бригад, армийн командлал, улс төрийн боловсон хүчнийг сургах хоёр сургууль байгуулагдсан байна. 1947-1949 оны хооронд Солонгосын Ардын Арми эцсийн байдлаар байгуулагдсан юм. Явган цэргийн дивиз, тусдаа танкийн бригад, тусдаа их буу, зенитийн их буу, инженерийн хороо, холбооны хороог нэмж байгуулсан. Мөн агаарын цэргийн хүчин, тэнгисийн цэргийн анги нэгтгэл байгуулагдаж эхэлсэн. [[Ардын Чөлөөлөх Арми|Хятадын Ардын чөлөөлөх армийн]] бүрэлдэхүүнд [[Хятадын иргэний дайн|Хятадын иргэний дайнд]] тулалдсан 5, 6-р Солонгосын явган цэргийн дивизүүдийг Солонгосын Ардын Армийн бүрэлдэхүүнд оруулсан. 1950 оны эхний хагаст Өмнөд Солонгостой үүссэн хурцадмал байдлаас болж БНАСАУ-ын армийг өөрчлөн зохион байгуулах ажил дууссан. Дайны эхэн үед Дотоод хэргийн яамны цэргүүдийг оролцуулан нийт цэргийн тоо нь 188,000 байв. Зэвсэгт хүчний удирдлагыг Батлан ​​​​хамгаалах яам Ерөнхий штаб болон зэвсэгт хүчний салбар, байлдааны зэвсгийн командлагчид гүйцэтгэдэг байв. 1950 оны 6-р сарын 25-нд Солонгосын Ардын Арми Өмнөд Солонгос руу довтлон орсон. [[Солонгосын дайн|Солонгосын дайны]] үеэр (1950–1953) Солонгосын Ардын Армийн цэрэг мэргэжлийн арми болжээ. 481 цэрэг БНАСАУ-ын баатар цол хүртэж, 718,000 гаруй цэрэг одон, медалиар шагнагдсан бөгөөд дайны үеэр 500 мянган хүн амиа алдсан юм. 2-р сарын 8-ны өдрийг БНАСАУ-д Солонгосын Ардын Армийн өдөр болгон удаан хугацаанд тэмдэглэж ирсэн. 1987 оны 7-р сард Умард Солонгосын засгийн газар Солонгосын хойгийн хойд болон өмнөд хэсэгт байрлах цэргийн нийт тоог үе шаттайгаар бууруулах санал гаргаж, 1987 оны эцэс гэхэд зэвсэгт хүчний тоог дангаараа 100,000 хүнээр бууруулах бодолтой байгаагаа зарлаж цомхотгосон байна. 2024 оны 10-р сард Хойд Солонгосын цэргүүдийг Курск мужийн байлдааны бүсэд 11,000-12,000 цэрэг илгээж эхэлсэн бөгөөд ингэснээр Оросын Украин руу довтлоход оролцсон юм. 2025 оны 4-р сарын 26-нд Оросын Зэвсэгт хүчний Жанжин штабын дарга [[Валерий Герасимов]] болон Оросын Гадаад хэргийн яам анх удаа Умард Солонгосын цэргүүд Курск мужид болсон тулалдаанд оролцсоныг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн юм. == Бүтэц зохион байгуулалт == БНАСАУ-ын 1972 оны Үндсэн хуулийн дагуу Ардын зэвсэгт хүчинг БНАСАУ-ын Үндэсний батлан ​​хамгаалах комисс (ҮБХК) удирддаг. ҮБХК-ийн дарга нь Дээд Ерөнхий командлагч (2011 оноос хойш маршал [[Ким Жон-ын]]), дэд дарга нар нь Армийн генерал О Гёк Рёл, дэд маршал Ким Ён Чун, Ри Ён Му нар байв. ҮБХК-ийн дарга нь бүх зэвсэгт хүчнийг удирдаж, чиглүүлдэг бөгөөд улс орны батлан ​​хамгаалахыг бүхэлд нь хариуцдаг байна. ҮБХК нь дайн зарлах, дайчлах тушаал гаргах бүрэн эрхтэй юм. Солонгосын Ардын Арми (ойролцоогоор 1 сая байнгын армийн бие бүрэлдэхүүн + ойролцоогоор 4 сая нөөц цэрэг): * Хуурай газрын цэрэг; * Агаарын цэргийн хүчин; * Тэнгисийн цэргийн хүчин; * Стратегийн пуужингийн хүчин; * Тусгай ажиллагааны хүчин; == Цэргийн номлол == * Дайсны байрлалыг бүрэн устгах. Тэднийг ухрах эсвэл дахин хүчээ хуримтлуулахыг зөвшөөрөх ёсгүй. * Гэнэтийн цаг хугацаа, газарт дайсан руу гэнэтийн довтолгоо хийх, шөнийн тулаан ашиглах, тусгай ажиллагааны хүч ашиглах. * Галт зэвсгийн давамгай байдалтай байх * Хөдөлгөөнт байдал * Ар талын бүрэн хамгаалалттай байдал * Дайсны ар талд тусгай ажиллагаа явуулах, партизаны дайн хийх * Агаарын цэргийн хүчин, тэнгисийн цэргийн хүчийг хуурай замын хүчинтэй уялдуулан ашиглах * Цэргийн байлдааныг давхар шугам ашиглах. Цэргүүд нь ихэвчлэн гурван давхарт хуваагддаг: эхний давхарт 2/3, хоёрдугаарт ойролцоогоор 1/3, гуравдугаарт 1/9. * Том, жижиг, ердийн болон уламжлалт бус үйлдлүүдийг хослуулан ашиглах * Логистикийн үйлчилгээг чадварлаг ашиглах * Газар нутгийн байрлалыг зөв ашиглах * Дайсны цэргүүд болон ар талын бүсийг нарийвчилсан тагнуул хийх == Цэргийн албан тушаалууд == {| class="wikitable" !Категори !солонгос нэр !Орчуулга !Погон (арми) !Погон (агаарын цэрэг) !Погон (далайн цэрэг) ! colspan="3" |Тэмдэг |- ! rowspan="4" |Маршалууд 원수급 (元帥級) |대원수 (大元帥) |БНАСАУ-ын Генералиссимус | colspan="3" |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:DPRK-Army-OF-12.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:DPRK-Army-OF-12.svg|center|129x129px]] | colspan="3" |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Tae_wonsu_-_collar_insignia.gif|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tae_wonsu_-_collar_insignia.gif|center|115x115px]] |- |공화국원수 (共和國元帥) |БНАСАУ-ын Маршал | colspan="3" |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:DPRK-Army-OF-11.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:DPRK-Army-OF-11.svg|center|129x129px]] | colspan="3" |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Marshal_of_the_DPRK_insignia.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Marshal_of_the_DPRK_insignia.svg|center|106x106px]] |- |인민군원수 (人民軍元帥) |Солонгосын Ардын Армийн Маршал |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:DPRK-Army-OF-10b.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:DPRK-Army-OF-10b.svg|center|129x129px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:DPRK-AirForce-OF-10b.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:DPRK-AirForce-OF-10b.svg|center|129x129px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:DPRK-Navy-OF-10b.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:DPRK-Navy-OF-10b.svg|center|129x129px]] | colspan="3" |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Konghwaguk_Wonsu_-_collar_insignia.gif|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Konghwaguk_Wonsu_-_collar_insignia.gif|center|123x123px]] |- |차수 (次帥) |Дэд-маршал |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:DPRK-Army-OF-10a.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:DPRK-Army-OF-10a.svg|center|129x129px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:DPRK-AirForce-OF-10a.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:DPRK-AirForce-OF-10a.svg|center|129x129px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:DPRK-Navy-OF-10a.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:DPRK-Navy-OF-10a.svg|center|129x129px]] | colspan="3" |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Wonsu_-_collar_insignia.gif|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Wonsu_-_collar_insignia.gif|center|130x130px]] |- !Категория !Оригинал !Звание !Погон (армия) !Погон (авиация) !Погон (МОБ) !Погон (ДГБ) !Звание (флот) !Погон (флот) |- ! rowspan="4" |Генералы 장령급 (將領級) |대장 (大將) |Генерал армии |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:General_of_the_Army_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:General_of_the_Army_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:General_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:General_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:General_rank_insignia_(North_Korean_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:General_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:General_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:General_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|100x100px]] |Адмирал флота |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Fleet_Admiral_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Fleet_Admiral_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |상장 (上將) |Генерал-полковник |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Colonel_General_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Colonel_General_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Colonel_General_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Colonel_General_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Colonel_General_rank_insignia_(North_Korean_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Colonel_General_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Colonel_General_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Colonel_General_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|100x100px]] |Адмирал |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Admiral_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Admiral_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |중장 (中將) |Генерал-лейтенант |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Lieutenant_General_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lieutenant_General_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Lieutenant_General_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lieutenant_General_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Lieutenant_General_rank_insignia_(North_Korean_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lieutenant_General_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Lieutenant_General_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lieutenant_General_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|100x100px]] |Вице-адмирал |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Vice_Admiral_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Vice_Admiral_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |소장 (少將) |Генерал-майор |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Major_General_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Major_General_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Major_General_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Major_General_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Major_General_rank_insignia_(North_Korean_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Major_General_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Major_General_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Major_General_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|100x100px]] |Контр-адмирал |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Rear_Admiral_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Rear_Admiral_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- ! rowspan="4" |Старшие офицеры 좌관급 (佐官級) |대좌 (大佐) |Старший полковник |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Senior_Colonel_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Senior_Colonel_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Senior_Colonel_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Senior_Colonel_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Senior_Colonel_rank_insignia_(North_Korean_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Senior_Colonel_rank_insignia_(North_Korean_police).png|99x99px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Senior_Colonel_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Senior_Colonel_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|100x100px]] |Капитан-командор |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Commodore_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Commodore_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |상좌 (上佐) |Полковник |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Colonel_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Colonel_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Colonel_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Colonel_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Colonel_rank_insignia_(North_Korean_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Colonel_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Colonel_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Colonel_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|100x100px]] |Капитан 1 ранга |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Senior_Captain_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Senior_Captain_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |중좌 (中佐) |Подполковник |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Lieutenant_Colonel_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lieutenant_Colonel_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Lieutenant_Colonel_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lieutenant_Colonel_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Lieutenant_Colonel_rank_insignia_(North_Korean_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lieutenant_Colonel_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Lieutenant_Colonel_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lieutenant_Colonel_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|100x100px]] |Капитан 2 ранга |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Captain_rank_insignia_(North_Korean_Navy).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Captain_rank_insignia_(North_Korean_Navy).svg|100x100px]] |- |소좌 (少佐) |Майор |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Major_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Major_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Major_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Major_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Major_rank_insignia_(North_Korean_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Major_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Major_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Major_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|100x100px]] |Капитан 3 ранга |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Commander_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Commander_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- ! rowspan="4" |Младшие офицеры 위관급 (尉官級) |대위 (大尉) |Капитан |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Captain_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Captain_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Captain_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Captain_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Captain_rank_insignia_(North_Korean_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Captain_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Captain_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Captain_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|100x100px]] |Капитан-лейтенант |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Lieutenant_Commander_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lieutenant_Commander_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |상위 (上尉) |Старший лейтенант |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Senior_Lieutenant_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Senior_Lieutenant_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Senior_Lieutenant_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Senior_Lieutenant_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Senior_Lieutenant_rank_insignia_(North_Korean_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Senior_Lieutenant_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Senior_Lieutenant_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Senior_Lieutenant_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|100x100px]] |Старший лейтенант |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Lieutenant_rank_insignia_(North_Korean_Navy).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lieutenant_rank_insignia_(North_Korean_Navy).svg|100x100px]] |- |중위 (中尉) |Лейтенант |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Lieutenant_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lieutenant_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Lieutenant_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lieutenant_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Lieutenant_rank_insignia_(North_Korean_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lieutenant_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Lieutenant_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lieutenant_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|100x100px]] |Лейтенант |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Lieutenant_Junior_Grade_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lieutenant_Junior_Grade_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |소위 (少尉) |Младший лейтенант |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Junior_Lieutenant_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Junior_Lieutenant_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Junior_Lieutenant_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Junior_Lieutenant_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Junior_Lieutenant_rank_insignia_(North_Korean_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Junior_Lieutenant_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Junior_Lieutenant_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Junior_Lieutenant_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|100x100px]] |Младший лейтенант |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Ensign_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ensign_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- ! rowspan="4" |Сержанты 하사관급 (下士官級) |특무상사 (特務上士) |Старший сержант особого назначения |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Chief_Master_Sergeant_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Chief_Master_Sergeant_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Master_Aircrew_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Master_Aircrew_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:First_Sergeant_rank_insignia_(North_Korean_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:First_Sergeant_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] | |Старший мичман |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Chief_Petty_Officer_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Chief_Petty_Officer_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |상사 (上士) |Старший сержант |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Senior_Sergeant_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Senior_Sergeant_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Flight_Sergeant_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Flight_Sergeant_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Senior_Sergeant_rank_insignia_(North_Korean_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Senior_Sergeant_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] | |Мичман |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Petty_Officer_First_Class_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Petty_Officer_First_Class_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |중사 (中士) |Сержант |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Sergeant_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sergeant_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Sergeant_rank_insignia_(North_Korean_Air_Force).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sergeant_rank_insignia_(North_Korean_Air_Force).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Sergeant_rank_insignia_(North_Korean_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sergeant_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] | |Главный корабельный старшина |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Petty_Officer_Second_Class_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Petty_Officer_Second_Class_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |하사 (下士) |Младший сержант |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Junior_Sergeant_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Junior_Sergeant_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Junior_Sergeant_rank_insignia_(North_Korean_Air_Force).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Junior_Sergeant_rank_insignia_(North_Korean_Air_Force).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Junior_Sergeant_rank_insignia_(North_Korean_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Junior_Sergeant_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] | |Главный старшина |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Petty_Officer_Third_Class_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Petty_Officer_Third_Class_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- ! rowspan="4" |Солдаты 전사급 (戰士級) |상급병사 (上級兵士) |Старший ефрейтор |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Senior_Corporal_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Senior_Corporal_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Corporal_rank_insignia_(North_Korean_Air_Force).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Corporal_rank_insignia_(North_Korean_Air_Force).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Corporal_rank_insignia_(North_Korean_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Corporal_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] | |Старшина 1 статьи |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Able_Seaman_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Able_Seaman_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |중급병사 (中級兵士) |Ефрейтор |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Corporal_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Corporal_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Senior_Aircraftman_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Senior_Aircraftman_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Lance_Corporal_rank_insignia_(North_Korean_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lance_Corporal_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] | |Старшина 2 статьи |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Seaman_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Seaman_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |초급병사 (初級兵士) |Младший ефрейтор |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Lance_Сorporal_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lance_%D0%A1orporal_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Leading_Aircraftman_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Leading_Aircraftman_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Senior_Private_rank_insignia_(North_Korean_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Senior_Private_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] | |Старший матрос |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Seaman_Apprentice_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Seaman_Apprentice_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |전사 (戰士) |Рядовой |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Private_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Private_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Aircraftman_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Aircraftman_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Private_rank_insignia_(North_Korean_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Private_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] | |Матрос |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Seaman_Recruit_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Seaman_Recruit_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |} jz70xlqb6m9ioa9l7cv0hg8js2t8og2 864247 864243 2026-07-31T13:34:13Z Avirmed Batsaikhan 53733 864247 wikitext text/x-wiki [[Файл:Emblem of the Korean People's Army.svg|thumb|Солонгосын Ардын армийн сүлд]] '''Солонгосын Ардын Арми''' ([[Солонгос хэл|солонг.]] 조선인민군, галиг. ''Чосон инмингун'', товч. САА) -Умард солонгос буюу [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улсын]] Зэвсэгт хүчин. [[Файл:Flag of the General Staff of the Korean People's Army (Obverse).svg|thumb|Солонгосын Ардын армийн далбаа]] Солонгосын Ардын армид улс төр, цэргийн нэгдсэн командлалын бүтэцтэй. Цэргийн командлалыг [[Хөдөлмөрийн нам (Умард Солонгос)|Солонгосын Хөдөлмөрийн Намын]] Төв Цэргийн Хороо хянадаг бөгөөд Төв Цэргийн Хорооны дарга нь Зэвсэгт хүчний Дээд командлагчаар ажилладаг. Одоогийн Дээд командлагч нь маршал '''[[Ким Жон-ын]]''' юм. БНАСАУ-ын Ардын армид цэргийн командлалын байгууллагууд, хуурай замын хүчин, агаарын болон агаарын довтолгооноос хамгаалах хүчин, тэнгисийн цэргийн хүчин багтдаг. 2012 оноос хойш стратегийн пуужингийн хүчин, 2017 оноос хойш тусгай тактикийн хүчинтэй болсон. БНАСАУ-ын байнгын арми ойролцоогоор 1 сая бие бүрэлдэхүүнтэй. Янз бүрийн тооцоогоор армийн нийт мэргэжлийн цэргийн албан хаагчдын тоо 850,000-1,200,000 хооронд хэлбэлздэг. Нөөцийн хүчний тоо ойролцоогоор 4,000,000. Дайчилгааны нөөцөд 4.7 сая бие бүрэлдэхүүн, дайчилгааны нөөц 6.2 сая, цэргийн албанд тэнцэх хүмүүс 3.7 сая байна. Эдгээр албан хаагчдын нэлээд хэсэг нь байлдааны бус үүрэг гүйцэтгэдэг (барилгын цэрэг гэх мэт). Цэрэг татлага 17 наснаас эхэлдэг бөгөөд Солонгосын Ардын Армид албадан алба хаах хугацаа эрэгтэйчүүдэд 10 жил, эмэгтэйчүүдэд 5 жил байдаг ажээ. САА нь 2024 онд цэргийн хүчээрээ дэлхийд 36-р байранд орсон.<ref>{{Citation |title=朝鲜人民军 |date=2026-05-28 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E6%9C%9D%E9%B2%9C%E4%BA%BA%E6%B0%91%E5%86%9B&oldid=92831130 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-07-31 |language=zh}}</ref> == Түүх == БНАСАУ-д Солонгосын Ардын Армийн түүх нь 1932 оны 4-р сарын 25-нд 1 сая гаруй солонгос хүн амьдардаг Манжуурт Японы эзлэн түрэмгийлэгчдийн эсрэг тулалдаж байсан Солонгосын коммунистуудын партизан отрядуудын үндсэн дээр байгуулагдсан Японы эсрэг Ардын партизан арми (ANPA) байгуулагдсан үеэс эхлэлтэй гэж үздэг. [[Умард Солонгос|Умард Солонгосын]] түүх судлалд Солонгосын Ардын Армийн командлагчдын нэг нь [[Ким Ил Сон]] байсан бөгөөд Солонгосын Ардын Арми 1945 онд Зөвлөлтийн цэргүүдтэй хамт "империалист Япон"-ы эсрэг тулалдаж байсан гэж үздэг байна. Гэтэл зарим түүхчид 1939 онд Хятадын Яньань хотод Ким Му Жон, Ким Ду Бон нарын удирдлага дор Солонгосын сайн дурын корпус байгуулагдсан гэдэг юм. 1945 он гэхэд 1000 цэрэгтэй болсон бөгөөд Япон ялагдсаны дараа корпус Манжуур дахь Хятадын коммунист ангиудтай нэгдэж, 1945 оны 9-р сар гэхэд 2500 цэрэгтэй болсон (Манжуурт Солонгосын умард хэсгээс ирсэн солонгосчууд нэмэгдсэн) гэж үздэг. Гэсэн хэдий ч 1945 оны 10-р сард энэ корпусыг Солонгос руу оруулах оролдлогыг Зөвлөлтийн эрх баригчид сөргөөр хүлээн авч байсан ажээ. 1946 оны эхээр Умард Солонгосын Түр Ардын Хороо анхны байнгын цэргийн ангиудыг сайн дурын үндсэн дээр элсүүлэн байгуулж эхэлжээ. 1946 оны дунд үед нэг явган цэргийн бригад, армийн командлал, улс төрийн боловсон хүчнийг сургах хоёр сургууль байгуулагдсан байна. 1947-1949 оны хооронд Солонгосын Ардын Арми эцсийн байдлаар байгуулагдсан юм. Явган цэргийн дивиз, тусдаа танкийн бригад, тусдаа их буу, зенитийн их буу, инженерийн хороо, холбооны хороог нэмж байгуулсан. Мөн агаарын цэргийн хүчин, тэнгисийн цэргийн анги нэгтгэл байгуулагдаж эхэлсэн. [[Ардын Чөлөөлөх Арми|Хятадын Ардын чөлөөлөх армийн]] бүрэлдэхүүнд [[Хятадын иргэний дайн|Хятадын иргэний дайнд]] тулалдсан 5, 6-р Солонгосын явган цэргийн дивизүүдийг Солонгосын Ардын Армийн бүрэлдэхүүнд оруулсан. 1950 оны эхний хагаст Өмнөд Солонгостой үүссэн хурцадмал байдлаас болж БНАСАУ-ын армийг өөрчлөн зохион байгуулах ажил дууссан. Дайны эхэн үед Дотоод хэргийн яамны цэргүүдийг оролцуулан нийт цэргийн тоо нь 188,000 байв. Зэвсэгт хүчний удирдлагыг Батлан ​​​​хамгаалах яам Ерөнхий штаб болон зэвсэгт хүчний салбар, байлдааны зэвсгийн командлагчид гүйцэтгэдэг байв. 1950 оны 6-р сарын 25-нд Солонгосын Ардын Арми Өмнөд Солонгос руу довтлон орсон. [[Солонгосын дайн|Солонгосын дайны]] үеэр (1950–1953) Солонгосын Ардын Армийн цэрэг мэргэжлийн арми болжээ. 481 цэрэг БНАСАУ-ын баатар цол хүртэж, 718,000 гаруй цэрэг одон, медалиар шагнагдсан бөгөөд дайны үеэр 500 мянган хүн амиа алдсан юм. 2-р сарын 8-ны өдрийг БНАСАУ-д Солонгосын Ардын Армийн өдөр болгон удаан хугацаанд тэмдэглэж ирсэн. 1987 оны 7-р сард Умард Солонгосын засгийн газар Солонгосын хойгийн хойд болон өмнөд хэсэгт байрлах цэргийн нийт тоог үе шаттайгаар бууруулах санал гаргаж, 1987 оны эцэс гэхэд зэвсэгт хүчний тоог дангаараа 100,000 хүнээр бууруулах бодолтой байгаагаа зарлаж цомхотгосон байна. 2024 оны 10-р сард Хойд Солонгосын цэргүүдийг Курск мужийн байлдааны бүсэд 11,000-12,000 цэрэг илгээж эхэлсэн бөгөөд ингэснээр Оросын Украин руу довтлоход оролцсон юм. 2025 оны 4-р сарын 26-нд Оросын Зэвсэгт хүчний Жанжин штабын дарга [[Валерий Герасимов]] болон Оросын Гадаад хэргийн яам анх удаа Умард Солонгосын цэргүүд Курск мужид болсон тулалдаанд оролцсоныг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн юм. == Бүтэц зохион байгуулалт == БНАСАУ-ын 1972 оны Үндсэн хуулийн дагуу Ардын зэвсэгт хүчинг БНАСАУ-ын Үндэсний батлан ​​хамгаалах комисс (ҮБХК) удирддаг. ҮБХК-ийн дарга нь Дээд Ерөнхий командлагч (2011 оноос хойш маршал [[Ким Жон-ын]]), дэд дарга нар нь Армийн генерал О Гёк Рёл, дэд маршал Ким Ён Чун, Ри Ён Му нар байв. ҮБХК-ийн дарга нь бүх зэвсэгт хүчнийг удирдаж, чиглүүлдэг бөгөөд улс орны батлан ​​хамгаалахыг бүхэлд нь хариуцдаг байна. ҮБХК нь дайн зарлах, дайчлах тушаал гаргах бүрэн эрхтэй юм. Солонгосын Ардын Арми (ойролцоогоор 1 сая байнгын армийн бие бүрэлдэхүүн + ойролцоогоор 4 сая нөөц цэрэг): * Хуурай газрын цэрэг; * Агаарын цэргийн хүчин; * Тэнгисийн цэргийн хүчин; * Стратегийн пуужингийн хүчин; * Тусгай ажиллагааны хүчин; == Цэргийн номлол == * Дайсны байрлалыг бүрэн устгах. Тэднийг ухрах эсвэл дахин хүчээ хуримтлуулахыг зөвшөөрөх ёсгүй. * Гэнэтийн цаг хугацаа, газарт дайсан руу гэнэтийн довтолгоо хийх, шөнийн тулаан ашиглах, тусгай ажиллагааны хүч ашиглах. * Галт зэвсгийн давамгай байдалтай байх * Хөдөлгөөнт байдал * Ар талын бүрэн хамгаалалттай байдал * Дайсны ар талд тусгай ажиллагаа явуулах, партизаны дайн хийх * Агаарын цэргийн хүчин, тэнгисийн цэргийн хүчийг хуурай замын хүчинтэй уялдуулан ашиглах * Цэргийн байлдааныг давхар шугам ашиглах. Цэргүүд нь ихэвчлэн гурван давхарт хуваагддаг: эхний давхарт 2/3, хоёрдугаарт ойролцоогоор 1/3, гуравдугаарт 1/9. * Том, жижиг, ердийн болон уламжлалт бус үйлдлүүдийг хослуулан ашиглах * Логистикийн үйлчилгээг чадварлаг ашиглах * Газар нутгийн байрлалыг зөв ашиглах * Дайсны цэргүүд болон ар талын бүсийг нарийвчилсан тагнуул хийх == Цэргийн албан тушаалууд == {| class="wikitable" !Категори !солонгос нэр !Орчуулга !Погон (арми) !Погон (агаарын цэрэг) !Погон (далайн цэрэг) ! colspan="3" |Тэмдэг |- ! rowspan="4" |Маршалууд 원수급 (元帥級) |대원수 (大元帥) |БНАСАУ-ын Генералиссимус | colspan="3" |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:DPRK-Army-OF-12.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:DPRK-Army-OF-12.svg|center|129x129px]] | colspan="3" |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Tae_wonsu_-_collar_insignia.gif|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tae_wonsu_-_collar_insignia.gif|center|115x115px]] |- |공화국원수 (共和國元帥) |БНАСАУ-ын Маршал | colspan="3" |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:DPRK-Army-OF-11.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:DPRK-Army-OF-11.svg|center|129x129px]] | colspan="3" |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Marshal_of_the_DPRK_insignia.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Marshal_of_the_DPRK_insignia.svg|center|106x106px]] |- |인민군원수 (人民軍元帥) |Солонгосын Ардын Армийн Маршал |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:DPRK-Army-OF-10b.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:DPRK-Army-OF-10b.svg|center|129x129px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:DPRK-AirForce-OF-10b.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:DPRK-AirForce-OF-10b.svg|center|129x129px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:DPRK-Navy-OF-10b.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:DPRK-Navy-OF-10b.svg|center|129x129px]] | colspan="3" |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Konghwaguk_Wonsu_-_collar_insignia.gif|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Konghwaguk_Wonsu_-_collar_insignia.gif|center|123x123px]] |- |차수 (次帥) |Дэд-маршал |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:DPRK-Army-OF-10a.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:DPRK-Army-OF-10a.svg|center|129x129px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:DPRK-AirForce-OF-10a.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:DPRK-AirForce-OF-10a.svg|center|129x129px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:DPRK-Navy-OF-10a.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:DPRK-Navy-OF-10a.svg|center|129x129px]] | colspan="3" |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Wonsu_-_collar_insignia.gif|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Wonsu_-_collar_insignia.gif|center|130x130px]] |- !Категори !солонгос нэр !Цол !Погон (арми) !Погон (агаарын цэрэг) !Погон (БХЯ) !Погон (Дотоод яам) !Цол (усан цэрэг) !Погон (усан цэрэг) |- ! rowspan="4" |Генералууд 장령급 (將領級) |대장 (大將) |Армийн Генерал |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:General_of_the_Army_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:General_of_the_Army_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:General_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:General_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:General_rank_insignia_(North_Korean_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:General_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:General_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:General_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|100x100px]] |Усан цэргийн Адмирал |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Fleet_Admiral_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Fleet_Admiral_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |상장 (上將) |Руандаа Генерал |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Colonel_General_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Colonel_General_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Colonel_General_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Colonel_General_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Colonel_General_rank_insignia_(North_Korean_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Colonel_General_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Colonel_General_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Colonel_General_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|100x100px]] |Адмирал |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Admiral_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Admiral_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |중장 (中將) |Дэслэгч Генерал |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Lieutenant_General_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lieutenant_General_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Lieutenant_General_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lieutenant_General_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Lieutenant_General_rank_insignia_(North_Korean_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lieutenant_General_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Lieutenant_General_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lieutenant_General_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|100x100px]] |Дэд-адмирал |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Vice_Admiral_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Vice_Admiral_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |소장 (少將) |Хошууч Генерал |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Major_General_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Major_General_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Major_General_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Major_General_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Major_General_rank_insignia_(North_Korean_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Major_General_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Major_General_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Major_General_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|100x100px]] |Контр-адмирал |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Rear_Admiral_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Rear_Admiral_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- ! rowspan="4" |Ахлах офицерууд 좌관급 (佐官級) |대좌 (大佐) |Ахлах хурандаа |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Senior_Colonel_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Senior_Colonel_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Senior_Colonel_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Senior_Colonel_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Senior_Colonel_rank_insignia_(North_Korean_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Senior_Colonel_rank_insignia_(North_Korean_police).png|99x99px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Senior_Colonel_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Senior_Colonel_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|100x100px]] |Командор ахмад |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Commodore_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Commodore_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |상좌 (上佐) |Хурандаа |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Colonel_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Colonel_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Colonel_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Colonel_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Colonel_rank_insignia_(North_Korean_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Colonel_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Colonel_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Colonel_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|100x100px]] |1-р зэргийн ахмад |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Senior_Captain_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Senior_Captain_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |중좌 (中佐) |Дэд хурандаа |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Lieutenant_Colonel_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lieutenant_Colonel_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Lieutenant_Colonel_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lieutenant_Colonel_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Lieutenant_Colonel_rank_insignia_(North_Korean_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lieutenant_Colonel_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Lieutenant_Colonel_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lieutenant_Colonel_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|100x100px]] |2-р зэргийн ахмад |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Captain_rank_insignia_(North_Korean_Navy).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Captain_rank_insignia_(North_Korean_Navy).svg|100x100px]] |- |소좌 (少佐) |Хошууч |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Major_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Major_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Major_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Major_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Major_rank_insignia_(North_Korean_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Major_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Major_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Major_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|100x100px]] |3-р зэргийн ахмад |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Commander_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Commander_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- ! rowspan="4" |Бага офицерууд 위관급 (尉官級) |대위 (大尉) |Ахмад |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Captain_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Captain_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Captain_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Captain_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Captain_rank_insignia_(North_Korean_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Captain_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Captain_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Captain_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|100x100px]] |Дэслэгч- ахмад |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Lieutenant_Commander_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lieutenant_Commander_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |상위 (上尉) |Ахлах дэслэгч |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Senior_Lieutenant_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Senior_Lieutenant_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Senior_Lieutenant_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Senior_Lieutenant_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Senior_Lieutenant_rank_insignia_(North_Korean_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Senior_Lieutenant_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Senior_Lieutenant_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Senior_Lieutenant_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|100x100px]] |Ахлах дэслэгч |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Lieutenant_rank_insignia_(North_Korean_Navy).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lieutenant_rank_insignia_(North_Korean_Navy).svg|100x100px]] |- |중위 (中尉) |Дэслэгч |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Lieutenant_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lieutenant_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Lieutenant_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lieutenant_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Lieutenant_rank_insignia_(North_Korean_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lieutenant_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Lieutenant_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lieutenant_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|100x100px]] |Дэслэгч |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Lieutenant_Junior_Grade_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lieutenant_Junior_Grade_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |소위 (少尉) |Бага дэслэгч |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Junior_Lieutenant_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Junior_Lieutenant_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Junior_Lieutenant_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Junior_Lieutenant_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Junior_Lieutenant_rank_insignia_(North_Korean_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Junior_Lieutenant_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Junior_Lieutenant_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Junior_Lieutenant_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|100x100px]] |Бага дэслэгч |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Ensign_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ensign_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- ! rowspan="4" |Ахлагч нар 하사관급 (下士官級) |특무상사 (特務上士) |Тусгай цэргийн Ахлах ахлагч |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Chief_Master_Sergeant_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Chief_Master_Sergeant_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Master_Aircrew_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Master_Aircrew_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:First_Sergeant_rank_insignia_(North_Korean_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:First_Sergeant_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] | |Ахлах мичман |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Chief_Petty_Officer_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Chief_Petty_Officer_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |상사 (上士) |Ахлах ахлагч |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Senior_Sergeant_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Senior_Sergeant_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Flight_Sergeant_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Flight_Sergeant_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Senior_Sergeant_rank_insignia_(North_Korean_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Senior_Sergeant_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] | |Мичман |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Petty_Officer_First_Class_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Petty_Officer_First_Class_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |중사 (中士) |Ахлагч |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Sergeant_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sergeant_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Sergeant_rank_insignia_(North_Korean_Air_Force).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sergeant_rank_insignia_(North_Korean_Air_Force).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Sergeant_rank_insignia_(North_Korean_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sergeant_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] | |Хөлөгийн гол ахлагч |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Petty_Officer_Second_Class_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Petty_Officer_Second_Class_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |하사 (下士) |Дэд ахлагч |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Junior_Sergeant_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Junior_Sergeant_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Junior_Sergeant_rank_insignia_(North_Korean_Air_Force).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Junior_Sergeant_rank_insignia_(North_Korean_Air_Force).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Junior_Sergeant_rank_insignia_(North_Korean_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Junior_Sergeant_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] | |Гол ахлагч |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Petty_Officer_Third_Class_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Petty_Officer_Third_Class_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- ! rowspan="4" |Цэрэг 전사급 (戰士級) |상급병사 (上級兵士) |Ахлах ефрейтор |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Senior_Corporal_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Senior_Corporal_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Corporal_rank_insignia_(North_Korean_Air_Force).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Corporal_rank_insignia_(North_Korean_Air_Force).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Corporal_rank_insignia_(North_Korean_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Corporal_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] | |1-р зэргийн ахлагч |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Able_Seaman_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Able_Seaman_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |중급병사 (中級兵士) |Ефрейтор |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Corporal_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Corporal_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Senior_Aircraftman_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Senior_Aircraftman_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Lance_Corporal_rank_insignia_(North_Korean_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lance_Corporal_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] | |2-р зэргийн ахлагч |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Seaman_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Seaman_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |초급병사 (初級兵士) |дэд ефрейтор |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Lance_Сorporal_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lance_%D0%A1orporal_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Leading_Aircraftman_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Leading_Aircraftman_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Senior_Private_rank_insignia_(North_Korean_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Senior_Private_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] | |Ахлах далайчин |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Seaman_Apprentice_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Seaman_Apprentice_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |전사 (戰士) |Байдлагч |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Private_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Private_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Aircraftman_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Aircraftman_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Private_rank_insignia_(North_Korean_police).png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Private_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] | |Далайчин |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Seaman_Recruit_rank_insignia_(North_Korea).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Seaman_Recruit_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |} 9ld2wvto1t4psqre66pnfmkxki5ohmc 10 147665 864226 2026-07-31T12:04:44Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудас үүсгэв: "<includeonly><<noinclude></noinclude>poem>{{{1|}}}<<noinclude></noinclude>/poem></includeonly><noinclude>{{documentation}}<!-- Add categories and interwikis to the /doc subpage, not here! --></noinclude>" 864226 wikitext text/x-wiki <includeonly><<noinclude></noinclude>poem>{{{1|}}}<<noinclude></noinclude>/poem></includeonly><noinclude>{{documentation}}<!-- Add categories and interwikis to the /doc subpage, not here! --></noinclude> lxh06q36jeurkf3ihs391f1fgg0zold 864228 864226 2026-07-31T12:07:34Z HorseBro the hemionus 100126 864228 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Template:Quote_box/styles.css" /><div class="quotebox pullquote {{#switch: {{lc:{{{align|}}}}} | center = centered | left = floatleft | none = | floatright }} {{{class|}}}" style=" {{#if:{{{width|}}} |width:{{{width}}};}} {{#ifeq:{{{border}}}|none|border:none;|{{#if:{{{border|}}}|border-width: {{{border}}}}};}} {{#if:{{{fontsize|}}}|font-size: {{{fontsize}}};}} {{#if:{{{bgcolor|}}}|color: #202122;background-color: {{#ifeq:{{{bgcolor|}}}|none|transparent|{{{bgcolor}}}}};}} {{{style|}}}"> {{#if:{{{title|}}} |<div class="quotebox-title {{{tclass|}}}" style=" {{#if:{{{title_bg|{{{bgcolor|}}}}}}|color: #202122;background-color: {{#ifeq:{{{title_bg|{{{bgcolor}}}}}}|none|transparent|{{{title_bg|{{{bgcolor}}}}}}}};}} {{#if:{{{title_fnt|}}}|color: {{{title_fnt}}};}} {{{tstyle|}}}">{{{title}}}</div> }} <blockquote class="quotebox-quote {{main other||{{#if:{{{quoted|}}}|quoted}}}} {{#switch: {{lc:{{{qalign|{{{halign|left}}}}}}}} |right = right-aligned |center = center-aligned |left-aligned }} {{{qclass|}}}" style=" {{{qstyle|}}}"> {{ifempty|{{{text|}}}|{{{content|}}}|{{{quotetext|}}}|{{{quote|}}}|{{{1|}}}|<includeonly>{{error|Error: No text given for quotation (or equals sign used in the actual argument to an unnamed parameter)}}</includeonly><noinclude>{{lorem ipsum}}</noinclude>}} </blockquote> {{#if:{{{author|}}}{{{source|}}}{{{2|}}}{{{3|}}}|<div style="padding-bottom: 0; padding-top: 0.5em"><!-- p tag style because of phab:T352875; see talk --><cite class="{{#switch: {{lc:{{{salign|{{{qalign|{{{halign|left}}} }}} }}} }} |right = right-aligned |center = center-aligned |left-aligned }}" style="{{{sstyle|}}}">—&hairsp;{{#invoke:string|replace|{{ifempty|{{{author|}}}|{{{2|}}}}}|^[-–—― ]+||plain=false}}{{#if:{{{author|}}}{{{2|}}}|{{#if:{{{source|}}}{{{3|}}}|<!--Display comma-space only if both cite parameters are present.-->,&#32;}}}}{{#invoke:string|replace|{{ifempty|{{{source|}}}|{{{3|}}}}}|^[-–—― ]+||plain=false}}</cite></div>}} </div>{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using quote box with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Quote box]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| 1 | 2 | 3 | align | author | bgcolor | border | class | content | fontsize | halign | qalign | qclass | qstyle | quote | quoted | quotetext | salign | source | sstyle | style | tclass | text | title | title_bg | title_fnt | tstyle | width }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> mpam6xjxeldb5ywljufjkszab6att1f 864229 864228 2026-07-31T12:07:55Z HorseBro the hemionus 100126 864229 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Загвар:Шүлэг/styles.css" /><div class="quotebox pullquote {{#switch: {{lc:{{{align|}}}}} | center = centered | left = floatleft | none = | floatright }} {{{class|}}}" style=" {{#if:{{{width|}}} |width:{{{width}}};}} {{#ifeq:{{{border}}}|none|border:none;|{{#if:{{{border|}}}|border-width: {{{border}}}}};}} {{#if:{{{fontsize|}}}|font-size: {{{fontsize}}};}} {{#if:{{{bgcolor|}}}|color: #202122;background-color: {{#ifeq:{{{bgcolor|}}}|none|transparent|{{{bgcolor}}}}};}} {{{style|}}}"> {{#if:{{{title|}}} |<div class="quotebox-title {{{tclass|}}}" style=" {{#if:{{{title_bg|{{{bgcolor|}}}}}}|color: #202122;background-color: {{#ifeq:{{{title_bg|{{{bgcolor}}}}}}|none|transparent|{{{title_bg|{{{bgcolor}}}}}}}};}} {{#if:{{{title_fnt|}}}|color: {{{title_fnt}}};}} {{{tstyle|}}}">{{{title}}}</div> }} <blockquote class="quotebox-quote {{main other||{{#if:{{{quoted|}}}|quoted}}}} {{#switch: {{lc:{{{qalign|{{{halign|left}}}}}}}} |right = right-aligned |center = center-aligned |left-aligned }} {{{qclass|}}}" style=" {{{qstyle|}}}"> {{ifempty|{{{text|}}}|{{{content|}}}|{{{quotetext|}}}|{{{quote|}}}|{{{1|}}}|<includeonly>{{error|Error: No text given for quotation (or equals sign used in the actual argument to an unnamed parameter)}}</includeonly><noinclude>{{lorem ipsum}}</noinclude>}} </blockquote> {{#if:{{{author|}}}{{{source|}}}{{{2|}}}{{{3|}}}|<div style="padding-bottom: 0; padding-top: 0.5em"><!-- p tag style because of phab:T352875; see talk --><cite class="{{#switch: {{lc:{{{salign|{{{qalign|{{{halign|left}}} }}} }}} }} |right = right-aligned |center = center-aligned |left-aligned }}" style="{{{sstyle|}}}">—&hairsp;{{#invoke:string|replace|{{ifempty|{{{author|}}}|{{{2|}}}}}|^[-–—― ]+||plain=false}}{{#if:{{{author|}}}{{{2|}}}|{{#if:{{{source|}}}{{{3|}}}|<!--Display comma-space only if both cite parameters are present.-->,&#32;}}}}{{#invoke:string|replace|{{ifempty|{{{source|}}}|{{{3|}}}}}|^[-–—― ]+||plain=false}}</cite></div>}} </div>{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using quote box with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Quote box]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| 1 | 2 | 3 | align | author | bgcolor | border | class | content | fontsize | halign | qalign | qclass | qstyle | quote | quoted | quotetext | salign | source | sstyle | style | tclass | text | title | title_bg | title_fnt | tstyle | width }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> dx22exe0d1x0yxxlq6c4t0kq83urlq2 10 147666 864230 2026-07-31T12:08:36Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудас үүсгэв: "/* {{pp-template}} */ .quotebox { background-color: #F9F9F9; border: 1px solid #aaa; box-sizing: border-box; padding: 10px; font-size: 88%; max-width: 100%; } .quotebox.floatleft { margin: .5em 1.4em .8em 0; } .quotebox.floatright { margin: .5em 0 .8em 1.4em; } .quotebox.centered { overflow: hidden; position: relative; margin: .5em auto .8em auto; } .quotebox.floatleft span, .quotebox.floatright span { font-style: inherit; } .quotebox > blockquote {..." 864230 sanitized-css text/css /* {{pp-template}} */ .quotebox { background-color: #F9F9F9; border: 1px solid #aaa; box-sizing: border-box; padding: 10px; font-size: 88%; max-width: 100%; } .quotebox.floatleft { margin: .5em 1.4em .8em 0; } .quotebox.floatright { margin: .5em 0 .8em 1.4em; } .quotebox.centered { overflow: hidden; position: relative; margin: .5em auto .8em auto; } .quotebox.floatleft span, .quotebox.floatright span { font-style: inherit; } .quotebox > blockquote { margin: 0; padding: 0; /* Styling from Minerva */ border-left: 0; font-family: inherit; font-size: inherit; } .quotebox-title { text-align: center; font-size: 110%; font-weight: bold; } .quotebox-quote > :first-child { margin-top: 0; } .quotebox-quote:last-child > :last-child { margin-bottom: 0; } .quotebox-quote.quoted:before { font-family:'Times New Roman',serif; font-weight:bold; font-size: large; color: gray; content: ' “ '; vertical-align: -45%; line-height: 0; } .quotebox-quote.quoted:after { font-family:'Times New Roman',serif; font-weight:bold; font-size: large; color: gray; content: ' ” '; line-height: 0; } .quotebox .left-aligned { text-align: left; } .quotebox .right-aligned { text-align: right; } .quotebox .center-aligned { text-align: center; } .quotebox .quote-title, .quotebox .quotebox-quote { display: block; } .quotebox cite { display:block; font-style:normal; } @media screen and (max-width:640px) { .quotebox { /*override inline styles */ width: 100% !important; margin: 0 0 .8em !important; float: none !important; } } 1fviuch1wmgeh0c19onpan1ey1jufyv 864231 864230 2026-07-31T12:09:02Z HorseBro the hemionus 100126 HorseBro the hemionus moved page [[Загвар:Quote box/styles.css]] to [[Загвар:Шүлэг/styles.css]] without leaving a redirect 864230 sanitized-css text/css /* {{pp-template}} */ .quotebox { background-color: #F9F9F9; border: 1px solid #aaa; box-sizing: border-box; padding: 10px; font-size: 88%; max-width: 100%; } .quotebox.floatleft { margin: .5em 1.4em .8em 0; } .quotebox.floatright { margin: .5em 0 .8em 1.4em; } .quotebox.centered { overflow: hidden; position: relative; margin: .5em auto .8em auto; } .quotebox.floatleft span, .quotebox.floatright span { font-style: inherit; } .quotebox > blockquote { margin: 0; padding: 0; /* Styling from Minerva */ border-left: 0; font-family: inherit; font-size: inherit; } .quotebox-title { text-align: center; font-size: 110%; font-weight: bold; } .quotebox-quote > :first-child { margin-top: 0; } .quotebox-quote:last-child > :last-child { margin-bottom: 0; } .quotebox-quote.quoted:before { font-family:'Times New Roman',serif; font-weight:bold; font-size: large; color: gray; content: ' “ '; vertical-align: -45%; line-height: 0; } .quotebox-quote.quoted:after { font-family:'Times New Roman',serif; font-weight:bold; font-size: large; color: gray; content: ' ” '; line-height: 0; } .quotebox .left-aligned { text-align: left; } .quotebox .right-aligned { text-align: right; } .quotebox .center-aligned { text-align: center; } .quotebox .quote-title, .quotebox .quotebox-quote { display: block; } .quotebox cite { display:block; font-style:normal; } @media screen and (max-width:640px) { .quotebox { /*override inline styles */ width: 100% !important; margin: 0 0 .8em !important; float: none !important; } } 1fviuch1wmgeh0c19onpan1ey1jufyv 0 147667 864242 2026-07-31T13:12:35Z Puuuujiikaaa 106106 Хуудас үүсгэв: "Полиизопрен (IR) Энэ материалыг каучукийн модноос гардаг байгалийн резинтэй молекулын түвшинд яг адилхан бүтэц, физик шинж чанартай байхаар тусгайлан зохион бүтээсэн. Яг энэ шалтгаанаар үүнийг “синтетик байгалийн резин” гэж нэрлэдэг.Синтетик полиизоп..." 864242 wikitext text/x-wiki Полиизопрен (IR) Энэ материалыг каучукийн модноос гардаг байгалийн резинтэй молекулын түвшинд яг адилхан бүтэц, физик шинж чанартай байхаар тусгайлан зохион бүтээсэн. Яг энэ шалтгаанаар үүнийг “синтетик байгалийн резин” гэж нэрлэдэг.Синтетик полиизопрен нь байгалийн резинтэй бараг ижил физик шинж чанартай өндөр татах бэхжил, гайхалтай уян хатан сэргэлт, өндөр урагдалтын эсэргүүцэл, өндөр механик тэсвэртэй. Мөн бага гистерезистэй буюу давтан гулсаж уян хатан хэлбэрдэхэд дотоод дулаан бага үүсгэдэг онцлогтой. Синтетик полиизопрен нь байгалийн резинээс давуу нэг чухал тал нь өндөр химийн цэвэр байдал, тогтвортой байдал юм учир нь энэ нь байгалийн ургамлын уураг, давирхайт хольц, тослог хүчил агуулдаггүй тул анагаах ухааны орчинд харшлын эрсдэлийг бүрэн арилгадаг. Гипоаллерген шинж чанар, бүтцийн цэвэр байдлынхаа ачаар синтетик полиизопрен нь өндөр цэвэр шаардлагатай эмнэлгийн болон эрүүл мэндийн бүтээгдэхүүнд өргөнөөр хэрэглэгддэг. Үүнд мэс заслын бээлий, катетер, хүүхдийн сүүний шилний хамар, тариурын поршень, эмийн лонхны бөглөө орно. Аж үйлдвэр болон автомашины инженерчлэлийн салбарт полиизопренийг хүнд даацын ачааны машин болон нисэх онгоцны дугуйн протектор, хөдөлгүүрийн тусгаарлагч суурь, цочролыг шингээгч, уян холбогч, өндөр гүйцэтгэлтэй хөдөлгүүрийн бүслүүр зэрэг механик ядаргаанд өндөр тэсвэртэй байх шаардлагатай эд ангиудад хольж хэрэглэдэг. <nowiki>[[Ангилал:Нийлэг материал]]</nowiki> eclb0k17b6jgi0ezpg2tvyit41yil90 0 147668 864248 2026-07-31T13:35:38Z Enkhmunkh156 106366 Хуудас үүсгэв: "Авиа зүй нь хэрхэн олон өөр хэлнүүд үг бүтээгч суурь элементүүдээ эмх цэгцэнд нь оруулахад төвлөрдөг хэл зүйн салбар юм. Эдгээр нь үгийн утгад нөлөөлдөг эгшиг болон гийгүүлэгч авиалбарууд юм.Үүний жишээг англи хэлний “bat” болон “gnat” гэх үгнүүдийн харь..." 864248 wikitext text/x-wiki Авиа зүй нь хэрхэн олон өөр хэлнүүд үг бүтээгч суурь элементүүдээ эмх цэгцэнд нь оруулахад төвлөрдөг хэл зүйн салбар юм. Эдгээр нь үгийн утгад нөлөөлдөг эгшиг болон гийгүүлэгч авиалбарууд юм.Үүний жишээг англи хэлний “bat” болон “gnat” гэх үгнүүдийн харьцуулалтаас харж болно. Эдгээр нь дохионы хэлэнд гарын хэлбэр болон байрлал гэх мэт дохио зангаанууд юм.Үүний жишээг “Car” , “Which” (Гарын хэлбэр болон харьцуулалт), “Apple” , “Onion” (байрлал болон харьцуулал) гэх мэт үгсийг илэрхийлэх Америк дохионы хэлний дохио зангааны харьцуулалтаас харж болно.Нэгэн цагт Феномын тухай ухаан нь зөвхөн феномын системд л хамаардаг байсан бол одоо үед энэ нь бүхий л хэл зүйн анализд хамаардаг болсон: •Үгийн доодох түвшин (үгийн үе, эхлэл, үг холболт,Өгүүлэхүйн хөдөлгөөн,Өгүүлэхүйн шинж чанар гм..) эсвэл •Дуу болон дохио зангаа нь хэл зүйн утгыг илэрхийлэхийн тулд тухайн бүтэцтэй болсон бүх түвшний хэл. “Авиа зүй“ гэдэг үг нь (жишээ нь „Англи хэлний авиа зүй“ гэх мэт) энэ чиглэлийн судлагдахуун салбарыг эсвэл тухайн хэлний авианы тогтолцоог хоёуланг нь зааж болно.Энэ нь хэлний өгүүлбэр зүй, үг бүтэх зүй, үгсийн сангийн адил тухайн хэлийг бүрдүүлдэг үндсэн тогтолцоонуудын нэг юм. re1wc413fvihj2fbd5atqebeei4hl4v 864249 864248 2026-07-31T13:38:57Z Enkhmunkh156 106366 j 864249 wikitext text/x-wiki Авиа зүй нь хэрхэн олон өөр хэлнүүд үг бүтээгч суурь элементүүдээ эмх цэгцэнд нь оруулахад төвлөрдөг хэл зүйн салбар юм. Эдгээр нь үгийн утгад нөлөөлдөг эгшиг болон гийгүүлэгч авиалбарууд юм.Үүний жишээг англи хэлний “bat” болон “gnat” гэх үгнүүдийн харьцуулалтаас харж болно. Эдгээр нь дохионы хэлэнд гарын хэлбэр болон байрлал гэх мэт дохио зангаанууд юм.Үүний жишээг “Car” , “Which” (Гарын хэлбэр болон харьцуулалт), “Apple” , “Onion” (байрлал болон харьцуулал) гэх мэт үгсийг илэрхийлэх Америк дохионы хэлний дохио зангааны харьцуулалтаас харж болно.Нэгэн цагт Феномын тухай ухаан нь зөвхөн феномын системд л хамаардаг байсан бол одоо үед энэ нь бүхий л хэл зүйн анализд хамаардаг болсон: •Үгийн доодох түвшин (үгийн үе, эхлэл, үг холболт,Өгүүлэхүйн хөдөлгөөн,Өгүүлэхүйн шинж чанар гм..) эсвэл •Дуу болон дохио зангаа нь хэл зүйн утгыг илэрхийлэхийн тулд тухайн бүтэцтэй болсон бүх түвшний хэл. “Авиа зүй“ гэдэг үг нь (жишээ нь „Англи хэлний авиа зүй“ гэх мэт) энэ чиглэлийн судлагдахуун салбарыг эсвэл тухайн хэлний авианы тогтолцоог хоёуланг нь зааж болно.Энэ нь хэлний өгүүлбэр зүй, үг бүтэх зүй, үгсийн сангийн адил тухайн хэлийг бүрдүүлдэг үндсэн тогтолцоонуудын нэг юм. gwpw1afzsrbn1fj4oj6mgves64b57px 0 147669 864252 2026-07-31T14:09:19Z Namuuntsetseg(58r surguuli) 106121 Хуудас үүсгэв: "==Фенол-формальдегидийн давирхай== Фенол-формальдегидийн давирхайг фенолын давирхай буюу фенопласт гэж нэрлэдэг бөгөөд фенол (эсвэл орлуулсан фенол) ба формальдегидийн урвалаар нийлэгжүүлдэг термореактив синтетик полимер юм.Энэ материалыг XX зууны эхэ..." 864252 wikitext text/x-wiki ==Фенол-формальдегидийн давирхай== Фенол-формальдегидийн давирхайг фенолын давирхай буюу фенопласт гэж нэрлэдэг бөгөөд фенол (эсвэл орлуулсан фенол) ба формальдегидийн урвалаар нийлэгжүүлдэг термореактив синтетик полимер юм.Энэ материалыг XX зууны эхээр Leo Baekeland боловсруулсан бөгөөд түүний бүтээсэн фенолын давирхай нь Бакелит (Bakelite) хэмээх дэлхийн хамгийн анхны бүрэн нийлэг арилжааны хуванцрын химийн үндэс болсон юм. Эдгээр давирхай нь шаталсан өсөлтийн полимержилт (step-growth polymerization)-оор үүсдэг бөгөөд мономеруудын харьцаанаас хамааран новолак (novolac) болон резол (resole) гэсэн үндсэн хоёр төрөлд ангилагддаг.Новолак давирхай нь хүчиллэг катализаторын орчинд, фенол нь формальдегидээс илүүдэлтэй нөхцөлд нийлэгждэг. Энэ нь өөрөө хатдаггүй термопластик урьдчилсан полимер бөгөөд хатууруулахын тулд гексаметилентетрамин (hexamethylenetetramine) зэрэг хөндлөн холбоос үүсгэгч бодис болон дулаан шаардлагатай.Харин резол давирхай нь шүлтлэг катализаторын орчинд, формальдегид илүүдэлтэй үед нийлэгждэг. Түүний бүтэц дэх идэвхтэй гидроксиметил бүлгүүд нь халаахад гаднын хатууруулагчгүйгээр өөрөө хөндлөн холбоос үүсгэн хатдаг. Бүрэн хатсаны дараа фенолын давирхай нь маш нягт гурван хэмжээст хөндлөн холбоост бүтэц үүсгэдэг. Үүний үр дүнд:Механик бат бэх өндөр, Хэмжээсийн тогтвортой байдал сайн,Өндөр температурт тэсвэртэй,Галд тэсвэртэй,Цахилгаан тусгаарлах шинж чанар сайтай болдог. Фенолын давирхай нь хайлдаггүй бөгөөд 220 °C-аас дээш температурт зөвхөн задралд ордог тул өндөр температур, ачаалалтай орчинд өргөн хэрэглэгддэг.Үйлдвэрлэлийн хэрэглээ: Автомашины тоормосны накладка (brake pads), Авцуулах холбооны доторлогоо (clutch facings) зэрэг үрэлтийн эд ангид өндөр температурт тэсвэртэй холбогч материал (binder) болгон өргөн ашигладаг. [[Ангилал:Нийлэг материал]] as06n2kyjh3ni0mxzxmmdosplle9rjo 0 147670 864254 2026-07-31T15:15:27Z Saruka247 106119 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1272949264|Cyclic olefin copolymer]]" 864254 wikitext text/x-wiki '''Цогцолбор цагирагт олефины сополимер (Cyclic olefin copolymer - COC)''' нь хэд хэдэн полимер үйлдвэрлэгчдийн гарган авдаг аморф бүтээгдэхүүн юм. ЦОС (COC) нь полипропилен, полиэтилен зэрэг түгээмэл хэрэглэгддэг хуванцаруудтай харьцуулахад харьцангуй шинэ төрлийн полимерт тооцогддог. Энэхүү шинэлэг материалыг сав баглаа боодлын хальс, линз, дэлгэц болон эмнэлгийн хэрэгсэл гэх мэт маш олон төрлийн салбарт ашиглаж байна. kpeig5diujd3oxk2cwa7gjbnthx10ok 864279 864254 2026-08-01T05:11:06Z Saruka247 106119 Saruka247 moved page [[Цогцолбор цагирагт олефины сополимер]] to [[Циклик олефины сополмер]] 864254 wikitext text/x-wiki '''Цогцолбор цагирагт олефины сополимер (Cyclic olefin copolymer - COC)''' нь хэд хэдэн полимер үйлдвэрлэгчдийн гарган авдаг аморф бүтээгдэхүүн юм. ЦОС (COC) нь полипропилен, полиэтилен зэрэг түгээмэл хэрэглэгддэг хуванцаруудтай харьцуулахад харьцангуй шинэ төрлийн полимерт тооцогддог. Энэхүү шинэлэг материалыг сав баглаа боодлын хальс, линз, дэлгэц болон эмнэлгийн хэрэгсэл гэх мэт маш олон төрлийн салбарт ашиглаж байна. kpeig5diujd3oxk2cwa7gjbnthx10ok 864281 864279 2026-08-01T05:14:46Z Saruka247 106119 /* */ 864281 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 147671 864255 2026-07-31T15:23:36Z Saruka247 106119 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1292873515|Polyvinyl butyral]]" 864255 wikitext text/x-wiki '''Поливинил бутирал''' (эсвэл '''PVB''' ) бөх бат барьцалдалт, оптик тунгалаг чанар, олон төрлийн гадаргууд наалдах чадвар, уян хатан бөгөөд цуцалт даах чанар шаардлагатай салбаруудад голчлон ашиглагддаг давирхай юм. Түүнийг поливинил спиртийг бутиральдегидтэй урвалд оруулж гарган авдаг. Гол хэрэглээ нь автомашины салхины шилэнд зориулсан давхарласан аюулгүй шил (ламинатан шил) юм. ПВБ хальсны худалдааны нэршилд KB PVB, GUTMANN PVB, Saflex, GlasNovations, Butacite, WINLITE, S-Lec, Trosifol болон EVERLAM зэрэг орно. Мөн ПВБ нь полилактийн хүчил болох PLA-г бодвол илүү бат бөх, халуунд тэсвэртэй 3D хэвлэгчийн утас (филамент) хэлбэрээр байдаг. nx2clqmmllkq8iexmib071uhrifwf5t 0 147672 864256 2026-07-31T15:47:49Z Indrasa5 103710 Хуудас үүсгэв: "Полибутилен адипат терефталат (PBAT) нь адипины хүчил, 1,4-бутандиол болон терефталийн хүчлээс тогтсон, биологийн аргаар задардаг санамсаргүй сополимер бөгөөд сополиэстерийн нэг төрөл юм. Энэ материал нь алифатик полиэстерүүдийн уян хатан, бат бөх шинж чан..." 864256 wikitext text/x-wiki Полибутилен адипат терефталат (PBAT) нь адипины хүчил, 1,4-бутандиол болон терефталийн хүчлээс тогтсон, биологийн аргаар задардаг санамсаргүй сополимер бөгөөд сополиэстерийн нэг төрөл юм. Энэ материал нь алифатик полиэстерүүдийн уян хатан, бат бөх шинж чанарыг ароматик полиэстерүүдийн дулаан болон бүтцийн тогтвортой байдалтай хослуулсан байдаг. PBAT-ийг олон үйлдвэрлэгч үйлдвэрлэдэг бөгөөд Ecoflex, Wango, Ecoworld, Eastar Bio зэрэг худалдааны нэрээр зах зээлд нийлүүлдэг. PBAT нь тасрах хүртлээ их хэмжээгээр сунах чадвартай, цохилтод тэсвэр сайтай, маш уян хатан байдаг тул физик шинж чанараараа бага нягттай полиэтилентэй (LDPE) төстэй. Хэдийгээр молекулын бүтцэд ароматик бүлгүүд агуулагддаг ч үйлдвэрлэлийн компостын нөхцөлд бүрэн задардаг. Бичил биетний ферментүүд эфирийн холбоог гидролизод оруулснаар PBAT нь хэдхэн долоо хоногийн дотор ус, нүүрстөрөгчийн давхар исэл болон биомасс болж задардаг. Цэвэр PBAT нь уян хатан чанар өндөр, харин хатуулаг багатай тул дангаар нь хатуу бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхэд төдийлөн ашигладаггүй. Үүний оронд полилактийн хүчил (PLA), цардуул, полигидроксиалканоат (PHA) зэрэг илүү хатуу биологийн аргаар задардаг полимерүүдтэй хольж хэрэглэдэг. Ийм хольц нь хатуулаг, уян хатан чанар болон боловсруулахад хялбар байдлыг тэнцвэртэй хослуулахын зэрэгцээ бүрэн компостлогдох шинж чанараа хадгалдаг. PBAT-д суурилсан нимгэн хальсыг хөдөө аж ахуйн хөрс хучих хальс, компостлогдох худалдааны уут, хогийн уут, хүнсний сав баглаа боодлын хальс болон хүнсний бүтээгдэхүүн боох суналттай нимгэн хальс зэрэг бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхэд өргөн ашигладаг. [[:Ангилал:Нийлэг материал]] 3t3robwzk88kll5o6dqi3uo1i4t3c5r 0 147673 864257 2026-07-31T15:52:56Z Saruka247 106119 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1355706567|Cubane]]" 864257 wikitext text/x-wiki '''Кубан (Cubane) нь C8H8 химийн томьёо бүхий синтетик буюу нийлэгжүүлж авсан нүүрсүстөрөгчийн нэгдэл юм.''' Молекул нь куб хэлбэрийн өнцгүүд дээр байрлах найман нүүрсүстөрөгчийн атоомоос бүрдэх бөгөөд нүүрсүстөрөгчийн атом тус бүрд нэг устөрөгчийн атом холбогдсон байдаг. Хатуу, кристалл төлөвтэй бодис болох кубан нь Платоны нүүрсүстөрөгчид (Platonic hydrocarbons) болон призмануудын (prismanes) ангилалд хамаардаг. Уг нэгдлийг анх 1964 онд Филип Итон болон Томас Коул нар нийлэгжүүлэн авжээ. Энэхүү бүтээлээс өмнө Итон "шаардлагатай 90 градусын холбоосын өнцгүүд"-ээс шалтгаалан кубаныг нийлэгжүүлэх боломжгүй гэж үзэж байв. <ref>{{Cite book |last=Teachers |first=University of New South Wales Summer School for Chemistry |url=https://books.google.com/books?id=cFA0AQAAIAAJ |title=Approach to Chemistry: Lectures and Workshop Reports of the ... Summer School for Chemistry Teachers |date=1963 |publisher=The University |page=98 |language=en}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Moore |first=John W. |url=https://books.google.com/books?id=XjcvAQAAIAAJ |title=Chemistry: The Molecular Science |last2=Stanitski |first2=Conrad L. |last3=Jurs |first3=Peter C. |date=2002 |publisher=Harcourt College Publishers |isbn=978-0-03-032011-8 |page=372 |language=en}}</ref> Нүүрсүстөрөгчийн тетраэдр бүтцийн ердийн өнцөг 109.45⁰ байдагтай харьцуулахад кубын хэлбэрийг бүрдүүлэхийн тулд нүүрсүстөрөгчийн атомууд нь маш их хүчдэл бүхий ердийн бус 90⁰-ийн хурц холбоосын өнцгийг үүсгэх шаардлагатай болдог. Гэсэн хэдий ч нэгэнт үүссэн кубан нь задарч бөөгнөрөх боломжит зам багатай байдаг тул кинетик кинетикийн хувьд нэлээд тогтвортой байдаг. Энэ нь октаэдр (найман талт) тэгш хэмтэй хамгийн энгийн нүүрсүстөрөгч юм. Өндөр потенциалт энерги болон тогтвортой чанарыг нэгэн зэрэг агуулдаг нь кубан болон түүний уламжлалт нэгдлүүдийг энергийг хяналттайгаар хадгалах салбарт нэн ашигтай болгодог. Жишээлбэл, октанитрокубан ба гептанитрокубаныг өндөр хүчин чадалтай тэсрэх бодис болгон судалж ирсэн. Мөн эдгээр нэгдлүүд нь нүүрсүстөрөгчийн молекулуудтай харьцуулахад маш өндөр нягттай байдаг. Үүнээс үүдэлтэй өндөр энергийн нягтрал нь харьцангуй бага орон зайд их хэмжээний энерги хадгалах боломжийг олгодог бөгөөд энэ нь түлш хадгалах болон энерги тээвэрлэх салбарт чухал ач холбогдолтой юм. Түүнчлэн, тэдгээрийн орон зайн геометр бүтэц болон тогтвортой байдал нь бензолын цагиргийг орлох тохиромжтой изостер (ижил шинж чанартай орлуулагч) болгодог. <ref>{{Cite journal |last=Wiesenfeldt |first=Mario P. |last2=Rossi-Ashton |first2=James A. |last3=Perry |first3=Ian B. |last4=Diesel |first4=Johannes |last5=Garry |first5=Olivia L. |last6=Bartels |first6=Florian |last7=Coote |first7=Susannah C. |last8=Ma |first8=Xiaoshen |last9=Yeung |first9=Charles S. |last10=Bennett |first10=David J. |last11=MacMillan |first11=David W. C. |date=June 2023 |title=General access to cubanes as benzene bioisosteres |journal=Nature |language=en |volume=618 |issue=7965 |pages=513–518 |bibcode=2023Natur.618..513W |doi=10.1038/s41586-023-06021-8 |issn=1476-4687 |pmc=10680098 |pmid=37015289}}</ref> sopp4xv0ocqxezwg6h662j0q5imne3c 864278 864257 2026-08-01T05:01:53Z Saruka247 106119 /* */ 864278 wikitext text/x-wiki '''Кубан (Cubane) нь C8H8 химийн томьёо бүхий синтетик буюу нийлэгжүүлж авсан нүүрсустөрөгчийн нэгдэл юм.''' Молекул нь куб хэлбэрийн өнцгүүд дээр байрлах найман нүүрсүстөрөгчийн атоомоос бүрдэх бөгөөд нүүрсүстөрөгчийн атом тус бүрд нэг устөрөгчийн атом холбогдсон байдаг. Хатуу, кристалл төлөвтэй бодис болох кубан нь Платоны нүүрсустөрөгчид (Platonic hydrocarbons) болон призмануудын (prismanes) ангилалд хамаардаг. Уг нэгдлийг анх 1964 онд Филип Итон болон Томас Коул нар нийлэгжүүлэн авжээ. Энэхүү бүтээлээс өмнө Итон "шаардлагатай 90 нь градусын холбоосын өнцгүүд"-ээс шалтгаалан кубаныг нийлэгжүүлэх боломжгүй гэж үзэж байв. <ref>{{Cite book |last=Teachers |first=University of New South Wales Summer School for Chemistry |url=https://books.google.com/books?id=cFA0AQAAIAAJ |title=Approach to Chemistry: Lectures and Workshop Reports of the ... Summer School for Chemistry Teachers |date=1963 |publisher=The University |page=98 |language=en}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Moore |first=John W. |url=https://books.google.com/books?id=XjcvAQAAIAAJ |title=Chemistry: The Molecular Science |last2=Stanitski |first2=Conrad L. |last3=Jurs |first3=Peter C. |date=2002 |publisher=Harcourt College Publishers |isbn=978-0-03-032011-8 |page=372 |language=en}}</ref> Нүүрсустөрөгчийн тетраэдр бүтцийн ердийн өнцөг 109.45⁰ байдагтай харьцуулахад кубын хэлбэрийг бүрдүүлэхийн тулд нүүрсүстөрөгчийн атомууд нь маш их хүчдэл бүхий ердийн бус 90⁰-ийн хурц холбоосын өнцгийг үүсгэх шаардлагатай болдог. Гэсэн хэдий ч нэгэнт үүссэн кубан нь задарч бөөгнөрөх боломжит зам багатай байдаг тул кинетикийн хувьд нэлээд тогтвортой байдаг. Энэ нь октаэдр (найман талт) тэгш хэмтэй хамгийн энгийн нүүрсүстөрөгч юм. Өндөр потенциалт энерги болон тогтвортой чанарыг нэгэн зэрэг агуулдаг нь кубан болон түүний уламжлалт нэгдлүүдийг энергийн хяналттайгаар хадгалах салбарт нэн ашигтай болгодог. Жишээлбэл, октанитрокубан ба гептанитрокубаныг өндөр хүчин чадалтай тэсрэх бодис болгон судалж ирсэн. Мөн эдгээр нэгдлүүд нь нүүрсустөрөгчийн молекулуудтай харьцуулахад маш өндөр нягттай байдаг. Үүнээс үүдэлтэй өндөр энергийн нягтрал нь харьцангуй бага орон зайд их хэмжээний энерги хадгалах боломжийг олгодог бөгөөд энэ нь түлш хадгалах болон энерги тээвэрлэх салбарт чухал ач холбогдолтой юм. Түүнчлэн, тэдгээрийн орон зайн геометр бүтэц болон тогтвортой байдал нь бензолын цагиргийг орлох тохиромжтой изостер (ижил шинж чанартай орлуулагч) болгодог. <ref>{{Cite journal |last=Wiesenfeldt |first=Mario P. |last2=Rossi-Ashton |first2=James A. |last3=Perry |first3=Ian B. |last4=Diesel |first4=Johannes |last5=Garry |first5=Olivia L. |last6=Bartels |first6=Florian |last7=Coote |first7=Susannah C. |last8=Ma |first8=Xiaoshen |last9=Yeung |first9=Charles S. |last10=Bennett |first10=David J. |last11=MacMillan |first11=David W. C. |date=June 2023 |title=General access to cubanes as benzene bioisosteres |journal=Nature |language=en |volume=618 |issue=7965 |pages=513–518 |bibcode=2023Natur.618..513W |doi=10.1038/s41586-023-06021-8 |issn=1476-4687 |pmc=10680098 |pmid=37015289}}</ref> tgolkjo7xma37n0zsw02m3l5dpxkhun 0 147674 864258 2026-07-31T16:56:10Z Altantsetseg222 106086 Хуудас үүсгэв: "Өмнөд Английн англи хэл гэдэг нь Өмнөд Англид ярьдаг орчин үеийн англи хэлний олон янзын аялга, дуудлагыг хамтад нь хэлдэг нэр юм. 21-р зуунд Эстуарийн англи (Estuary English) гэж нэрлэгддэг дуудлага Английн зүүн өмнөд хэсэг, ялангуяа Лондонтой хил залгаа Home Counties..." 864258 wikitext text/x-wiki Өмнөд Английн англи хэл гэдэг нь Өмнөд Англид ярьдаг орчин үеийн англи хэлний олон янзын аялга, дуудлагыг хамтад нь хэлдэг нэр юм. 21-р зуунд Эстуарийн англи (Estuary English) гэж нэрлэгддэг дуудлага Английн зүүн өмнөд хэсэг, ялангуяа Лондонтой хил залгаа Home Counties хэмээх хошуудад улам түгээмэл болж байна. Энэ бүс нутаг нь эртнээс Лондон хотын дуудлага болон ойр орчмын хөдөө нутгийн аялгуудын хоорондын шилжилтийн бүс байжээ. Газрын зураг дээр улаан өнгөөр тэмдэглэсэн хэсгүүд нь 20-р зууны сүүл үед "r" авиаг тод дууддаг (rhotic) аялгууд хэрэглэгддэг байсан бүсүүдийг харуулдаг. Өмнөд Английн хувьд үүнд Баруун Өмнөд Английг бүхэлд нь, мөн Зүүн Өмнөд Английн зарим хэсгийг хамруулна. Хэл шинжээчдийн үзэж байгаагаар 20-р зууны турш Өмнөд Английн аялга, дуудлагуудын ялгаа аажмаар багасаж, хоорондоо илүү төстэй болсон байна (Kerswill & Williams, 2000; Britain, 2002). Энэ өөрчлөлт нь Лондон хотын ажилчин ангийн Кокни (Cockney) дуудлага болон дээд, дээд дунд ангийнхны хэрэглэдэг албан ёсны өнгө аястай Received Pronunciation (RP) дуудлагын дундаас бий болсон юм. Үүний үр дүнд өнөөдөр Зүүн Өмнөд Англид хамгийн өргөн хэрэглэгддэг дуудлага нь Эстуарийн англи болжээ. Энэ нь Кокни дуудлагын зарим онцлогийг хадгалсан атлаа RP дуудлагын шинжийг ч агуулсан, дундаж давхаргынхны түгээмэл хэрэглэдэг дуудлага юм. Харин хот суурингаас алслагдсан, хөдөө орон нутагт энэ дуудлага нь нутгийн уламжлалт өмнөд англи аялгатай аажмаар холилдон өөр өөр хувилбараар хэрэглэгддэг. 6fqwophlb94eu4fn09tjdwsbsydm2qq 0 147675 864264 2026-08-01T00:57:04Z Asaaa18 98448 Asaaa18 moved page [[Smoked fish]] to [[Утсан загас]] 864264 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Утсан загас]] t6dbhbqsq3t85c27ggnjga5waj2k78q 0 147676 864265 2026-08-01T01:18:47Z Ariukanab8 105684 [[Ангилал:Нийлэг материал]] 864265 wikitext text/x-wiki '''Поливинил спирт''' Поливинил спирт (товчлол нь '''PVA''', '''PVOH''' эсвэл '''PVAL''') нь винил спиртийн давтагдах нэгжүүдээс бүрдэх, '''усанд уусдаг нийлэг полимер''' юм. Ихэнх нийлэг полимерээс ялгаатай нь PVA-г винил спиртийг шууд полимержуулах замаар гарган авах боломжгүй. Учир нь винил спиртийн мономер нь '''термодинамикийн хувьд тогтворгүй''' бөгөөд маш хурдан ацетальдегид болж хувирдаг.Үүний оронд PVA-г '''поливинил ацетатыг (PVAc)''' хэсэгчлэн эсвэл бүрэн гидролиз (эсвэл спиртжүүлэх) хийх замаар үйлдвэрлэдэг. Ингэснээр ацетатын бүлгүүд нь усанд татагдах шинжтэй '''гидроксил (-OH) бүлгээр''' солигдоно. Гидролизын зэрэг болон молекул жин нь полимерийн '''уусах чанар, химийн тэсвэр, механик бат бөх чанар, талст бүтэц''' зэрэг шинж чанарыг тодорхойлдог.Бүрэн эсвэл хэсэгчлэн гидролизд орсон PVA нь:маш сайн '''хальс үүсгэх чадвартай''','''эмульсжүүлэх''' чадвар сайтай,'''өндөр наалдацтай''','''суналтын бат бэх өндөртэй''' байдаг.Хуурай үед PVA хальс нь хүчилтөрөгч, азот, нүүрстөрөгчийн давхар исэл зэрэг хий нэвтрүүлэх нь маш бага байдаг. Харин '''агаарын чийгшил ихсэхэд''' хий хаах чадвар нь буурдаг. Учир нь PVA нь хоргүй, биологийн задралд ордог бөгөөд зохих нөхцөлд '''биологийн аргаар задардаг'''. Мөн ус цэвэрлэх байгууламжид тохиромжтой бөгөөд '''биологийн нийцтэй''' материал юм.Иймээс PVA-г дараах салбаруудад өргөн хэрэглэдэг.Байгальд ээлтэй, усанд уусдаг савлагааны хальс (жишээлбэл нэг удаагийн угаалгын нунтагны капсул)Хөдөө аж ахуйн химийн бодисын уут, савлагааХатгамлын арын даавууНэхмэлийн үйлдвэрт цаас болон даавууг бэхжүүлэх бүрхүүл (sizing agent)Поливинил ацетатын цавууны өтгөрүүлэгчЭмнэлгийн гидрогель хийх биоматериалХиймэл мөгөөрсКонтакт линзСудасны мэс засалд ашиглах эмболик бөөмс зэрэгт хэрэглэдэг.<ref>{{Cite news |title=[[Ангилал:Нийлэг материал]]}}</ref> l2arszass4puukqhwbv26mgs25ac828 0 147677 864267 2026-08-01T01:36:18Z Nandinnerdn 106155 Polypropylene carbonate 864267 wikitext text/x-wiki Полипропилен карбонат (PPC) Полипропилен карбонат (PPC) нь нүүрстөрөгчийн давхар исэл (CO₂) болон пропилен оксидыг тусгай катализаторын тусламжтайгаар урвалд оруулж гарган авдаг нийлэг поликарбонат материал юм. Энэ материал нь үйлдвэрлэлийн явцад барьж авсан нүүрстөрөгчийн давхар ислийг ашигладаг тул уламжлалт газрын тосноос гарган авдаг хуванцрын оронд илүү байгальд ээлтэй сонголт гэж үздэг. PPC нь өнгөгүй, тунгалаг, уян хатан, аморф термопластик материал юм. Шилжилтийн температур нь молекул жин болон боловсруулах нөхцлөөс хамааран 25–45 °C байдаг. Энэ материал нь сайн уян хатан чанартай бөгөөд хүчилтөрөгч, усны уурыг сайн хаадаг. Өндөр температурт халаахад үнс, металл үлдэгдэл бараг үүсгэдэггүй бөгөөд ихэвчлэн пропилен карбонат болон нүүрстөрөгчийн давхар исэл болж задардаг. Ийм цэвэр шаталтын шинж чанараас шалтгаалан PPC-ийг керамик эдлэл үйлдвэрлэл, нунтаг металлурги, электроникийн салбарт түр барьцалдуулагч (sacrificial binder) болгон өргөн ашигладаг. Энэ нь керамик эсвэл металлын нунтаг хэсгүүдийг хэлбэржүүлэх үед түр хугацаанд барьж өгөөд, дараа нь өндөр температурт бүрэн ууршин алга болдог. Мөн PPC-ийг биологийн задралтай сав баглаа боодлын хальс, халуун хайлмал цавуу, полиуретан үйлдвэрлэх түүхий эд, цаас болон картон бүтээгдэхүүний хамгаалалтын бүрхүүл хийхэд ашигладаг.[[Ангилал=Нийлэг материал]] nljn37a6d1m3tfq2uwsi797so6awd4y 0 147678 864268 2026-08-01T03:04:05Z Binyaa 103631 I translated this 864268 wikitext text/x-wiki Перфторалкокси Алкан Перфторалкокси алканууд буюу PFA нь тетрафторэтилен болон перфторжуулсан винил эфирийн сополимержилтоор үүссэн өндөр хүчин чадалтай фторполимерүүд юм. Химийн болон бүтцийн хувьд политетрафторэтилен (PTFE)-тэй төстэй PFA нь PTFEI-ийн домогт химийн идэвхгүй байдал, өргөн дулааны үйл ажиллагааны хүрээ, үрэлтийн бага коэффициентийг хадгалдаг. Гэсэн хэдий ч PTFE-ээс ялгаатай нь зүүлт перфторалкокси хажуугийн гинжийг нэвтрүүлснээр полимерийн нурууны хатуу талст савлагааг алдагдуулж, хайлах цэгийг бууруулж, PFA-г тарилгын хэв, шилжүүлгийн хэв, шахах зэрэг уламжлалт термопластик аргуудыг ашиглан хайлуулж боловсруулах боломжийг олгодог. PFA нь өргөн температурын спектрт бараг бүх химийн бодис, уусгагч, хүчтэй хүчил, суурийн үйлчлэлд онцгой тэсвэртэй бөгөөд 260 °C хүртэл тасралтгүй үйлчилгээний гүйцэтгэлийг хадгалдаг. Энэ нь PTFE-ээс өндөр уян хатан ядаргааны хугацаа, дээд зэргийн хагарлын эсэргүүцэл, илүү их механик мөлхөлтийн эсэргүүцэлтэй. Хайлуулж боловсруулж болох өөр нэг фторполимер болох фторжуулсан этилен пропилен (FEP)-тэй харьцуулахад PFA нь тасралтгүй үйлчилгээний температурын хязгаарыг мэдэгдэхүйц өндөр болгож, хагаралгүйгээр давтан гулзайлтын хэв гажилтанд тэсвэртэй байдлыг эрс нэмэгдүүлдэг. Нэмж дурдахад, PFA нь өндөр оптик тунгалаг чанар, маш сайн диэлектрик бат бэх, наалддаггүй гадаргуугийн шинж чанарыг харуулдаг. өгдөг DC ялалт Эдгээр шинж чанарууд нь PFA-г хэт цэвэр, хатуу ширүүн шингэн боловсруулах системд тохиромжтой материал болгодог. ogtywmcmrrz07682s3eta7zkzsomsy0 0 147679 864269 2026-08-01T03:15:01Z Binyaa 103631 I translated this 864269 wikitext text/x-wiki Меламин давирхай буюу меламин-формальдегидийн давирхай нь меламиныг формальдегидтэй конденсацийн урвалаар гаргаж авсан хатуу, термосет синтетик полимер юм. Дулааны болон химийн боловсруулалтын үед олон [[Функциональ биохими|функциональ]] амин бүлгийг агуулсан меламин цагираг нь формальдегидтэй урвалд орж гидроксиметил деривативын завсрын бүтээгдэхүүн үүсгэдэг. Өндөр температур, даралтад өртөхөд эдгээр урьдчилсан конденсатууд нь өргөн хүрээтэй хөндлөн холбоос болон шингэн алдалтанд орж, эргэлт буцалтгүй хатуурдаг гурван хэмжээст молекулын сүлжээ үүсгэдэг бөгөөд энэ нь хатуу, хайлдаг хатуу материал болж хувирдаг. Меламин давирхай нь гадаргуугийн гайхалтай [[хатуулаг]], зураасны эсэргүүцэл, галд тэсвэртэй байдал, дулааны тогтвортой байдлаараа онцлог юм. Энэ нь маш сайн [[цахилгаан тусгаарлагч]] шинж чанартай, толбо үүсэхээс сэргийлдэг, органик уусгагч, тос, зөөлөн хүчил, шүлтэд тэсвэртэй байдаг. Формальдегид нь хямд үнэтэй мочевин-формальдегидийн давирхайтай харьцуулахад хөндлөн холбоос меламин матриц дотор илүү нягт холбогддог тул хатуурсан меламин бүтээгдэхүүн нь ууршимтгай органик ялгаруулалтыг мэдэгдэхүйц бага түвшинд ялгаруулж, дотор орчинд аюулгүй байдал, бат бөх чанарыг нь эрс нэмэгдүүлдэг. Меламин давирхайг үйлдвэрлэлийн үндсэн хэрэглээ нь Formica зэрэг өндөр даралттай хуванцар ламинатууд болон элэгдэлд тэсвэртэй ламинат шаланд гадаргуугийн бүрээс болон гоёл чимэглэлийн холбогч болгон ашигладаг. Шүүгээ хийх болон угсрахад бэлэн тавилга үйлдвэрлэхэд меламин давирхайгаар ханасан гоёл чимэглэлийн цаасыг даралтын дор бөөмийн хавтан эсвэл шилэн хавтан дээр дулааны аргаар холбож, янз бүрийн өнгө, хээтэй цэвэрлэж болох гадаргууг гаргадаг. hdphkhyfzjrwq43j8vmkaz5vnxy2yac 0 147680 864270 2026-08-01T03:59:16Z Nomu1 106352 Хуудас үүсгэв: "Феминистүүд трансжендер хүмүүсийн талаар өөр өөр үзэл бодолтой байдаг.Гурав, дөрөв дэх давалгааны феминистүүд ихэвчлэн транс хүмүүсийн эрхийг феминизмийн чухал хэсэг гэж үздэг. Америкийн Эмэгтэйчүүдийн Үндэсний Байгууллага (NOW)-ын өмнөх ерөнхийлөгч Те..." 864270 wikitext text/x-wiki Феминистүүд трансжендер хүмүүсийн талаар өөр өөр үзэл бодолтой байдаг.Гурав, дөрөв дэх давалгааны феминистүүд ихэвчлэн транс хүмүүсийн эрхийг феминизмийн чухал хэсэг гэж үздэг. Америкийн Эмэгтэйчүүдийн Үндэсний Байгууллага (NOW)-ын өмнөх ерөнхийлөгч Терри О’Нилл “Трансфобийн эсрэг тэмцэх нь бас феминист асуудал” гэж хэлсэн. Мөн тэр “транс эмэгтэй бол эмэгтэй, транс охин бол охин” гэж дэмждэг. Судалгаагаар өөрийгөө феминист гэж үздэг хүмүүс феминист биш хүмүүсээс илүү транс хүмүүсийг хүлээн зөвшөөрөх хандлагатай байдаг.Gender-critical feminism буюу TERF гэж нэрлэдэг нэг хөдөлгөөн байдаг. Тэд эмэгтэй хүнийг зөвхөн төрөх үеийн хүйсээр нь тодорхойлдог. Тиймээс тэд транс эмэгтэйг эмэгтэй биш, транс эрэгтэйг эрэгтэй биш гэж үздэг. Мөн транс хүмүүсийн эрхийг дэмждэггүй бөгөөд трансжендер гэдэг ойлголтыг хүлээн зөвшөөрдөггүй. Бусад олон феминистүүд эдгээр үзлийг трансфобик гэж үздэг.Жулиа Серано, Эми Кояама зэрэг зохиолчид трансфеминизм гэдэг чиглэлийг хөгжүүлсэн. Энэ нь транс хүмүүсийн эрх, ялангуяа транс эмэгтэйчүүдийн эрхийг бүх эмэгтэйчүүдийн эрхийн төлөөх тэмцлийн нэг хэсэг гэж үздэг. g2zjkscvvp5umslfwwjgiw3fo5pbsuy 0 147681 864271 2026-08-01T04:45:41Z ~2026-42581-15 106444 Хуудас үүсгэв: "Цэрдийн галавын эх газрын хувьсгал (товчоор KTR), мөн зарим судлаачдын нэрлэдгээр Цэцэгт ургамлын эх газрын хувьсгал (ATR) нь цэцэгт ургамлын эрчимтэй төрөлжилт, [[тоос хүртээгч]] [[шавж]] (ялангуяа антoфилан болон эрвээхэйнүүд)-тай хамтран хувьсан хөгжсөн, мөн..." 864271 wikitext text/x-wiki Цэрдийн галавын эх газрын хувьсгал (товчоор KTR), мөн зарим судлаачдын нэрлэдгээр Цэцэгт ургамлын эх газрын хувьсгал (ATR) нь цэцэгт ургамлын эрчимтэй төрөлжилт, [[тоос хүртээгч]] [[шавж]] (ялангуяа антoфилан болон эрвээхэйнүүд)-тай хамтран хувьсан хөгжсөн, мөн үүний дараа жимсээр, цэцгийн балаар, шавжаар хооллодог хуурай газрын амьтдын хувьслыг тодорхойлдог. Үүнд [[хөхтөн]{ амьтад, авиаланууд (анхны шувууд болон тэдний ойрын төрөл зүйлүүд), хайрст [[хэвлээр явагч]]ид (гүрвэл, могой), орчин үеийн [[хоёр нутагтан]] (ялангуяа мэлхий), тор нэхдэг [[аалз]] зэрэг багтана. К–Pg-ийн мөхлийн дараа Мезозойн эриний хуурай газрын [[экосистем]] сүйрч, 25 кг-аас дээш жинтэй бараг бүх амьтан устсан. Харин KTR-ийн үед хөгжсөн жижиг биетэй амьтад хамгийн түрүүнд сэргэн хөгжиж, шувуу биш үлэг гүрвэлүүд болон [[птерозавруудын]] эзэлж байсан [[экологи]]йн орон зайг эзэлсэн. Үүний үр дүнд тэд Кайнозойн эриний хуурай газрын амьтдын зонхилох бүлэг болсон. Цэцэгт ургамал мөн Кайнозойн эринд зонхилох ургамал болж, өмнө нь түгээмэл байсан ил үрт ургамал болон [[ойм]]ыг орлосон. ==Үргэлжилсэн хугацаа== Уламжлалт ойлголтоор KTR нь Цэрдийн галавын эхэн үеэс Цэрдийн галавын сүүл үе хүртэл буюу ойролцоогоор 125–80 сая жилийн өмнө үргэлжилсэн гэж үздэг. Харин Майкл Бентоны үзлээр ATR нь 100 сая жилийн өмнөөс 50 сая жилийн өмнө буюу Эрт эоцений дулааны оргил үе хүртэл үргэлжилсэн бөгөөд энэ үед [[цэцэгт ургамл]]ын өнөөгийн үндсэн бүлгүүдийн ихэнх нь аль хэдийн хувьсан үүссэн байжээ. gool21ihm3mg3btwl55o50zikwllvba 864272 864271 2026-08-01T04:46:15Z ~2026-42581-15 106444 864272 wikitext text/x-wiki Цэрдийн галавын эх газрын хувьсгал (товчоор KTR), мөн зарим судлаачдын нэрлэдгээр Цэцэгт ургамлын эх газрын хувьсгал (ATR) нь цэцэгт ургамлын эрчимтэй төрөлжилт, [[тоос хүртээгч]] [[шавж]] (ялангуяа антoфилан болон эрвээхэйнүүд)-тай хамтран хувьсан хөгжсөн, мөн үүний дараа жимсээр, цэцгийн балаар, шавжаар хооллодог хуурай газрын амьтдын хувьслыг тодорхойлдог. Үүнд [[хөхтөн]{ амьтад, авиаланууд (анхны шувууд болон тэдний ойрын төрөл зүйлүүд), хайрст [[хэвлээр явагч]]ид (гүрвэл, могой), орчин үеийн [[хоёр нутагтан]] (ялангуяа мэлхий), тор нэхдэг [[аалз]] зэрэг багтана. К–Pg-ийн мөхлийн дараа Мезозойн эриний хуурай газрын [[экосистем]] сүйрч, 25 кг-аас дээш жинтэй бараг бүх амьтан устсан. Харин KTR-ийн үед хөгжсөн жижиг биетэй амьтад хамгийн түрүүнд сэргэн хөгжиж, шувуу биш үлэг гүрвэлүүд болон [[птерозавруудын]] эзэлж байсан [[экологи]]йн орон зайг эзэлсэн. Үүний үр дүнд тэд Кайнозойн эриний хуурай газрын амьтдын зонхилох бүлэг болсон. Цэцэгт ургамал мөн Кайнозойн эринд зонхилох ургамал болж, өмнө нь түгээмэл байсан ил үрт ургамал болон [[ойм]]ыг орлосон. ==Үргэлжилсэн хугацаа== Уламжлалт ойлголтоор KTR нь Цэрдийн галавын эхэн үеэс Цэрдийн галавын сүүл үе хүртэл буюу ойролцоогоор 125–80 сая жилийн өмнө үргэлжилсэн гэж үздэг. Харин Майкл Бентоны үзлээр ATR нь 100 сая жилийн өмнөөс 50 сая жилийн өмнө буюу Эрт эоцений дулааны оргил үе хүртэл үргэлжилсэн бөгөөд энэ үед [[цэцэгт ургамл]]ын өнөөгийн үндсэн бүлгүүдийн ихэнх нь аль хэдийн хувьсан үүссэн байжээ. efp61748y7uwuy4saofsbj4q6wwzjev 864273 864272 2026-08-01T04:47:18Z ~2026-42581-15 106444 864273 wikitext text/x-wiki Цэрдийн галавын эх газрын хувьсгал (товчоор KTR), мөн зарим судлаачдын нэрлэдгээр Цэцэгт ургамлын эх газрын хувьсгал (ATR) нь цэцэгт ургамлын эрчимтэй төрөлжилт, тоос хүртээгч [[шавж]] (ялангуяа антoфилан болон эрвээхэйнүүд)-тай хамтран хувьсан хөгжсөн, мөн үүний дараа жимсээр, цэцгийн балаар, шавжаар хооллодог хуурай газрын амьтдын хувьслыг тодорхойлдог. Үүнд [[хөхтөн]{ амьтад, авиаланууд (анхны шувууд болон тэдний ойрын төрөл зүйлүүд), хайрст [[хэвлээр явагч]]ид (гүрвэл, могой), орчин үеийн [[хоёр нутагтан]] (ялангуяа мэлхий), тор нэхдэг аалз зэрэг багтана. К–Pg-ийн мөхлийн дараа Мезозойн эриний хуурай газрын [[экосистем]] сүйрч, 25 кг-аас дээш жинтэй бараг бүх амьтан устсан. Харин KTR-ийн үед хөгжсөн жижиг биетэй амьтад хамгийн түрүүнд сэргэн хөгжиж, шувуу биш үлэг гүрвэлүүд болон птерозавруудын эзэлж байсан [[экологи]]йн орон зайг эзэлсэн. Үүний үр дүнд тэд Кайнозойн эриний хуурай газрын амьтдын зонхилох бүлэг болсон. Цэцэгт ургамал мөн Кайнозойн эринд зонхилох ургамал болж, өмнө нь түгээмэл байсан ил үрт ургамал болон [[ойм]]ыг орлосон. ==Үргэлжилсэн хугацаа== Уламжлалт ойлголтоор KTR нь Цэрдийн галавын эхэн үеэс Цэрдийн галавын сүүл үе хүртэл буюу ойролцоогоор 125–80 сая жилийн өмнө үргэлжилсэн гэж үздэг. Харин Майкл Бентоны үзлээр ATR нь 100 сая жилийн өмнөөс 50 сая жилийн өмнө буюу Эрт эоцений дулааны оргил үе хүртэл үргэлжилсэн бөгөөд энэ үед цэцэгт ургамлын өнөөгийн үндсэн бүлгүүдийн ихэнх нь аль хэдийн хувьсан үүссэн байжээ. jou8pzcul69l7dpzl3wukqwxl182ltc 864274 864273 2026-08-01T04:47:53Z ~2026-42581-15 106444 864274 wikitext text/x-wiki Цэрдийн галавын эх газрын хувьсгал (товчоор KTR), мөн зарим судлаачдын нэрлэдгээр Цэцэгт ургамлын эх газрын хувьсгал (ATR) нь цэцэгт ургамлын эрчимтэй төрөлжилт, тоос хүртээгч [[шавж]] (ялангуяа антoфилан болон эрвээхэйнүүд)-тай хамтран хувьсан хөгжсөн, мөн үүний дараа жимсээр, цэцгийн балаар, шавжаар хооллодог хуурай газрын амьтдын хувьслыг тодорхойлдог. Үүнд [[хөхтөн]{ амьтад, авиаланууд (анхны шувууд болон тэдний ойрын төрөл зүйлүүд), хайрст [[хэвлээр явагч]]ид (гүрвэл, могой), орчин үеийн [[хоёр нутагтан]] (ялангуяа мэлхий), тор нэхдэг аалз зэрэг багтана. К–Pg-ийн мөхлийн дараа Мезозойн эриний хуурай газрын [[экосистем]] сүйрч, 25 кг-аас дээш жинтэй бараг бүх амьтан устсан. Харин KTR-ийн үед хөгжсөн жижиг биетэй амьтад хамгийн түрүүнд сэргэн хөгжиж, шувуу биш үлэг гүрвэлүүд болон птерозавруудын эзэлж байсан [[экологи]]йн орон зайг эзэлсэн. Үүний үр дүнд тэд Кайнозойн эриний хуурай газрын амьтдын зонхилох бүлэг болсон. Цэцэгт ургамал мөн Кайнозойн эринд зонхилох ургамал болж, өмнө нь түгээмэл байсан ил үрт ургамал болон оймыг орлосон. ==Үргэлжилсэн хугацаа== Уламжлалт ойлголтоор KTR нь Цэрдийн галавын эхэн үеэс Цэрдийн галавын сүүл үе хүртэл буюу ойролцоогоор 125–80 сая жилийн өмнө үргэлжилсэн гэж үздэг. Харин Майкл Бентоны үзлээр ATR нь 100 сая жилийн өмнөөс 50 сая жилийн өмнө буюу Эрт эоцений дулааны оргил үе хүртэл үргэлжилсэн бөгөөд энэ үед цэцэгт ургамлын өнөөгийн үндсэн бүлгүүдийн ихэнх нь аль хэдийн хувьсан үүссэн байжээ. b72egyzzqaz1e54a43cqdaxeoybo2zi 864275 864274 2026-08-01T04:52:08Z Nomin2jo2 106123 864275 wikitext text/x-wiki Цэрдийн галавын эх газрын хувьсгал (товчоор KTR), мөн зарим судлаачдын нэрлэдгээр Цэцэгт ургамлын эх газрын хувьсгал (ATR) нь цэцэгт ургамлын эрчимтэй төрөлжилт, тоос хүртээгч [[шавж]] (ялангуяа антoфилан болон эрвээхэйнүүд)-тай хамтран хувьсан хөгжсөн, мөн үүний дараа жимсээр, цэцгийн балаар, шавжаар хооллодог хуурай газрын амьтдын хувьслыг тодорхойлдог. Үүнд [[хөхтөн]{ амьтад, авиаланууд (анхны шувууд болон тэдний ойрын төрөл зүйлүүд), хайрст [[хэвлээр явагч]]ид (гүрвэл, могой), орчин үеийн [[хоёр нутагтан]] (ялангуяа мэлхий), тор нэхдэг аалз зэрэг багтана. К–Pg-ийн мөхлийн дараа Мезозойн эриний хуурай газрын [[экосистем]] сүйрч, 25 кг-аас дээш жинтэй бараг бүх амьтан устсан. Харин KTR-ийн үед хөгжсөн жижиг биетэй амьтад хамгийн түрүүнд сэргэн хөгжиж, шувуу биш үлэг гүрвэлүүд болон птерозавруудын эзэлж байсан [[экологи]]йн орон зайг эзэлсэн. Үүний үр дүнд тэд Кайнозойн эриний хуурай газрын амьтдын зонхилох бүлэг болсон. Цэцэгт ургамал мөн Кайнозойн эринд зонхилох ургамал болж, өмнө нь түгээмэл байсан ил үрт ургамал болон [[оймыг]] орлосон. ==Үргэлжилсэн хугацаа== Уламжлалт ойлголтоор KTR нь Цэрдийн галавын эхэн үеэс Цэрдийн галавын сүүл үе хүртэл буюу ойролцоогоор 125–80 сая жилийн өмнө үргэлжилсэн гэж үздэг. Харин Майкл Бентоны үзлээр ATR нь 100 сая жилийн өмнөөс 50 сая жилийн өмнө буюу Эрт эоцений дулааны оргил үе хүртэл үргэлжилсэн бөгөөд энэ үед цэцэгт ургамлын өнөөгийн үндсэн бүлгүүдийн ихэнх нь аль хэдийн хувьсан үүссэн байжээ. 77c31cwml5xjb5k2cjj4l6373po8tcn 864276 864275 2026-08-01T04:52:37Z Nomin2jo2 106123 864276 wikitext text/x-wiki Цэрдийн галавын эх газрын хувьсгал (товчоор KTR), мөн зарим судлаачдын нэрлэдгээр Цэцэгт ургамлын эх газрын хувьсгал (ATR) нь цэцэгт ургамлын эрчимтэй төрөлжилт, тоос хүртээгч [[шавж]] (ялангуяа антoфилан болон эрвээхэйнүүд)-тай хамтран хувьсан хөгжсөн, мөн үүний дараа жимсээр, цэцгийн балаар, шавжаар хооллодог хуурай газрын амьтдын хувьслыг тодорхойлдог. Үүнд [[хөхтөн]{ амьтад, авиаланууд (анхны шувууд болон тэдний ойрын төрөл зүйлүүд), хайрст [[хэвлээр явагч]]ид (гүрвэл, могой), орчин үеийн [[хоёр нутагтан]] (ялангуяа мэлхий), тор нэхдэг аалз зэрэг багтана. К–Pg-ийн мөхлийн дараа Мезозойн эриний хуурай газрын [[экосистем]] сүйрч, 25 кг-аас дээш жинтэй бараг бүх амьтан устсан. Харин KTR-ийн үед хөгжсөн жижиг биетэй амьтад хамгийн түрүүнд сэргэн хөгжиж, шувуу биш үлэг гүрвэлүүд болон птерозавруудын эзэлж байсан [[экологи]]йн орон зайг эзэлсэн. Үүний үр дүнд тэд Кайнозойн эриний хуурай газрын амьтдын зонхилох бүлэг болсон. Цэцэгт ургамал мөн Кайнозойн эринд зонхилох ургамал болж, өмнө нь түгээмэл байсан ил үрт ургамал болон оймыг орлосон. ==Үргэлжилсэн хугацаа== Уламжлалт ойлголтоор KTR нь Цэрдийн галавын эхэн үеэс Цэрдийн галавын сүүл үе хүртэл буюу ойролцоогоор 125–80 сая жилийн өмнө үргэлжилсэн гэж үздэг. Харин Майкл Бентоны үзлээр ATR нь 100 сая жилийн өмнөөс 50 сая жилийн өмнө буюу Эрт эоцений дулааны оргил үе хүртэл үргэлжилсэн бөгөөд энэ үед цэцэгт ургамлын өнөөгийн үндсэн бүлгүүдийн ихэнх нь аль хэдийн хувьсан үүссэн байжээ. b72egyzzqaz1e54a43cqdaxeoybo2zi 864277 864276 2026-08-01T04:53:17Z Nomin2jo2 106123 864277 wikitext text/x-wiki Цэрдийн галавын эх газрын хувьсгал (товчоор KTR), мөн зарим судлаачдын нэрлэдгээр Цэцэгт ургамлын эх газрын хувьсгал (ATR) нь цэцэгт ургамлын эрчимтэй төрөлжилт, тоос хүртээгч [[шавж]] (ялангуяа антoфилан болон эрвээхэйнүүд)-тай хамтран хувьсан хөгжсөн, мөн үүний дараа жимсээр, цэцгийн балаар, шавжаар хооллодог хуурай газрын амьтдын хувьслыг тодорхойлдог. Үүнд [[хөхтөн]{ амьтад, авиаланууд (анхны шувууд болон тэдний ойрын төрөл зүйлүүд), хайрст [[хэвлээр явагч]]ид (гүрвэл, могой), орчин үеийн [[хоёр нутагтан]] (ялангуяа мэлхий), тор нэхдэг аалз зэрэг багтана. К–Pg-ийн мөхлийн дараа Мезозойн эриний хуурай газрын [[экосистем]] сүйрч, 25 кг-аас дээш жинтэй бараг бүх амьтан устсан. Харин KTR-ийн үед хөгжсөн жижиг биетэй амьтад хамгийн түрүүнд сэргэн хөгжиж, шувуу биш үлэг гүрвэлүүд болон птерозавруудын эзэлж байсан [[экологи]]йн орон зайг эзэлсэн. Үүний үр дүнд тэд Кайнозойн эриний хуурай газрын амьтдын зонхилох бүлэг болсон. Цэцэгт ургамал мөн Кайнозойн эринд зонхилох ургамал болж, өмнө нь түгээмэл байсан ил үрт ургамал болон оймыг орлосон юм. ==Үргэлжилсэн хугацаа== Уламжлалт ойлголтоор KTR нь Цэрдийн галавын эхэн үеэс Цэрдийн галавын сүүл үе хүртэл буюу ойролцоогоор 125–80 сая жилийн өмнө үргэлжилсэн гэж үздэг. Харин Майкл Бентоны үзлээр ATR нь 100 сая жилийн өмнөөс 50 сая жилийн өмнө буюу Эрт эоцений дулааны оргил үе хүртэл үргэлжилсэн бөгөөд энэ үед цэцэгт ургамлын өнөөгийн үндсэн бүлгүүдийн ихэнх нь аль хэдийн хувьсан үүссэн байжээ. 40z4r69ocdmte9qdsxwlnjqkwi66xps 0 147682 864280 2026-08-01T05:11:06Z Saruka247 106119 Saruka247 moved page [[Цогцолбор цагирагт олефины сополимер]] to [[Циклик олефины сополмер]] 864280 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Циклик олефины сополмер]] 3trq0adbphhtj057sa7z88mah2tf1pi 0 147683 864282 2026-08-01T05:16:42Z Далайгэрэл 106127 Хуудас үүсгэв: "Полидициклопентадиен (PDCPD) нь дициклопентадиений (DCPD) цагариг нээгдэх метатезийн полимержилтээр (ROMP) үүсдэг синтетик термосет полимер материал юм. PDCPD нь өндөр зэргийн хөндлөн холбоос бүхий бүтэцтэй тул цохилтод өндөр тэсвэртэй байдал, химийн зэврэлтээс..." 864282 wikitext text/x-wiki Полидициклопентадиен (PDCPD) нь дициклопентадиений (DCPD) цагариг нээгдэх метатезийн полимержилтээр (ROMP) үүсдэг синтетик термосет полимер материал юм. PDCPD нь өндөр зэргийн хөндлөн холбоос бүхий бүтэцтэй тул цохилтод өндөр тэсвэртэй байдал, химийн зэврэлтээс хамгаалах маш сайн чанар болон халуунд деформацид орохгүй байх өндөр температур зэрэг гайхалтай механик шинж чанаруудыг үзүүлдэг. PDCPD полимерын молекулын яг тодорхой бүтэц нь полимержилтийн явцад ашигласан урвалын нөхцөлөөс хамаарна. Синтезийг рутени, молибден, вольфрам эсвэл титанд суурилсан шилжилтийн металлын катализаторуудыг ашиглан хийж болно. Аж үйлдвэрийн үйлдвэрлэлд урвалын шахах хэвлэлтийг (RIM) ашигладаг. Шингэн мономерын бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг ижил хэмжээгээр хольж, хаалттай хөнгөн цагаан хэв рүү шахдаг. Полимержилтийн явцад шингэн давирхай нь эзлэхүүний хувьд ойролцоогоор 6%-иар агшдаг тул хэв шахах төхөөрөмж нь хэт өндөр даралт авах шаардлагагүй бөгөөд энэ нь уламжлалт шахах хэвлэлттэй харьцуулахад багаж хэрэгслийн зардлыг мэдэгдэхүйц бууруулдаг. PDCPD-ийг автомашин болон хүнд машин механизмын үйлдвэрлэлд ачааны машин, автобус, барилгын машин механизмын кузовын том хавтан, бампер, тракторын хамар болон гадна талын эд ангиудыг үйлдвэрлэхэд өргөн ашигладаг. Түүний хатуу чанар, бага нягтрал болон өндөр цохилтод тэсвэртэй байдал нь түүнийг шилэн хөвөн болон хуудасласан шахах нэгдлүүдийн (SMC) сайн хувилбар болгодог. Нэмж дурдахад, PDCPD-ийг хлор-шүлтийн химийн үйлдвэрлэлийн электролизерийн элементийн таглаа зэрэг үйлдвэрлэлийн салбарт ашигладаг. Хэвлэсэн PDCPD нь гадаргууг стандарт байдлаар бэлтгэсний дараа будаг болон замааг хялбархан авдаг. Эх сурвалж:https://en.wikipedia.org/wiki/Polydicyclopentadiene 997qpq1n5l3mytwk5ju57et237yi0x1 0 147684 864283 2026-08-01T05:18:05Z Myagmarsuren.12.02 106199 Хуудас үүсгэв: "Полиимид (PI) нь үндсэн давтагдах гинжин бүтэцдээ имид функциональ бүлэг агуулсан, өндөр гүйцэтгэлтэй инженерийн полимерүүдийн ангилал юм.Полиимидуудыг ихэвчлэн ароматик диангидрид болон ароматик диамин хоорондын хоёр үе шаттай урвалаар нийлэгжүүлдэг..." 864283 wikitext text/x-wiki Полиимид (PI) нь үндсэн давтагдах гинжин бүтэцдээ имид функциональ бүлэг агуулсан, өндөр гүйцэтгэлтэй инженерийн полимерүүдийн ангилал юм.Полиимидуудыг ихэвчлэн ароматик диангидрид болон ароматик диамин хоорондын хоёр үе шаттай урвалаар нийлэгжүүлдэг бөгөөд тэдгээр нь дулааны тогтвортой байдал, механик бат бөх чанар, химийн тэсвэрлэлтийн хосгүй хослолоороо алдартай.Полиимидууд нь маш өргөн температурын мужид ашиглагдах боломжтой бөгөөд −200°C-ээс доош криоген температур болон 300°C-ээс дээш тасралтгүй ашиглалтын температурт ч механик бүтцийн бүрэн бүтэн байдлаа хадгалдаг. Полиимидууд нь маш өндөр диэлектрик бат бэх, гайхалтай хэмжээст тогтвортой байдал, бага дулааны тэлэлт, мөн ионжуулагч цацраг болон идэмхий органик уусгагчид өндөр тэсвэртэй байдаг.Термореактив полиимидуудыг хайлуулан боловсруулах нь уламжлалт байдлаар хэцүү байдаг. Харин уусдаг болон термопластик полиимидын хувилбаруудыг стандарт хэвлэх болон уусмал цутгах аргаар боловсруулах боломжтой байхаар зохион бүтээжээ.Полиимидууд нь сансар судлал, электроник, болон хагас дамжуулагчийн үйлдвэрлэлд зайлшгүй шаардлагатай бүтцийн материал юм.Хамгийн өргөн хэрэглэгддэг арилжааны хэлбэр нь полиимид хальс бөгөөд Kapton худалдааны нэрээр түгээмэл танигдсан. Энэ нь сансрын хөлгийн дулаан тусгаарлагч, уян хэвлэмэл хэлхээний самбар, моторын утасны тусгаарлагч, мөн соронзон ороомгийн бүрээс болгон ашиглагддаг.Микроэлектроникийн салбарт полиимидууд нь өндөр температурт ажиллах пассивацийн давхарга, хүчдэл бууруулах бүрхүүл, мөн цахиур ялтасны хоорондох диэлектрик давхарга болгон ашиглагддаг.Тийрэлтэт хөдөлгүүр, пуужингийн хамар бүрхүүл, болон өндөр температурт ажиллах агаарын суваг зэрэг дэвшилтэт нийлмэл бүтцүүдэд хөнгөн жинтэй, галд тэсвэртэй шинж чанарынх нь улмаас ширхэгтээр бэхжүүлсэн полиимид матриц өргөн хэрэглэгддэг. <nowiki>[[Ангилал:Нийлэг материал]]</nowiki> 4014u9wgfjik5erd7biq3upanytiiqx 0 147685 864284 2026-08-01T05:30:04Z Далайгэрэл 106127 Хуудас үүсгэв: "Полиизобутен (полиизобутилен буюу PIB) нь изобутены полимержилтээр бэлтгэгддэг органикийн полимерын нэг ангилал юм. Полимерын гинж нь ерөнхийдөө $\text{Me}_3\text{C}[\text{CH}_2\text{CMe}_2]_n\text{H}$ гэсэн томьёотой байдаг. Тэдгээр нь ихэвчлэн өнгөгүй, зажлууртай мэт, уян нала..." 864284 wikitext text/x-wiki Полиизобутен (полиизобутилен буюу PIB) нь изобутены полимержилтээр бэлтгэгддэг органикийн полимерын нэг ангилал юм. Полимерын гинж нь ерөнхийдөө $\text{Me}_3\text{C}[\text{CH}_2\text{CMe}_2]_n\text{H}$ гэсэн томьёотой байдаг. Тэдгээр нь ихэвчлэн өнгөгүй, зажлууртай мэт, уян налархай хатуу бодисууд байдаг. Хүчтэй Брөнстед эсвэл Льюисийн хүчлээр сэдэгддэг катионы полимержилт нь түүнийг үйлдвэрлэх стандарт үйлдвэрлэлийн арга юм.Үүссэн полимерын молекул жин нь түүний практик хэрэглээг тодорхойлно. Дундаж молекул жин нь 500 орчим байдаг олигомерын холимог бүхий бага молекул жинтэй полиизобутеныг голчлон хуванцаржуулагч болон тосолгооны материалын нэмэлт болгон ашигладаг. Дунд болон өндөр молекул жинтэй (молекул жин нь 20,000 буюу түүнээс дээш) полиизобутен нь худалдааны цавуу, чигжээс, замааск болон даралтад мэдрэмтгий туузны чухал бүрэлдэхүүн хэсэг болдог. Полиизобутен нь изобутеныг бага хэмжээний изопрентэй хамтран полимержуулах замаар гарган авдаг бутил каучуктай (резин) мөн маш ойр холбоотой.Полиизобутен нь хий болон чийг үүл нэвтрүүлэхгүй байх онцгой чадвартай, исэлдэлт болон озонд өндөр тэсвэртэй, цахилгаан тусгаарлах маш сайн шинж чанартай байдаг. Эдгээр шинж чанаруудын улмаас түүнийг дугуйн доторлогоо, хөдөлгүүрт тунадас үүсэхээс сэргийлэх түлшний нэмэлт, хөдөө аж ахуйн сунадаг хальс болон зажлуур хүнсний суурь болгон өргөн хэрэглэдэг. Түүний химийн идэвхгүй чанар нь ихэнх хүчил, суурь, давсанд тэсвэртэй болгодог. Эх сурвалж:https://en.wikipedia.org/wiki/Polyisobutene [[Ангилал:Нийлэг материал]] fqo1e95ra2cfnmcwdctx845op1iqqhs 0 147686 864285 2026-08-01T05:33:19Z Далайгэрэл 106127 Хуудас үүсгэв: "Целлюлозын ацетат нь модны целлюлоз эсвэл хөвөнгийн богино эсээс гарган авсан байгалийн целлюлозыг хүхрийн хүчлийн катализаторын оролцоотойгоор цууны ангидрид болон цууны хүчлээр химийн эстерификацид оруулж гаргаж авдаг хагас нийлэг биопластик поли..." 864285 wikitext text/x-wiki Целлюлозын ацетат нь модны целлюлоз эсвэл хөвөнгийн богино эсээс гарган авсан байгалийн целлюлозыг хүхрийн хүчлийн катализаторын оролцоотойгоор цууны ангидрид болон цууны хүчлээр химийн эстерификацид оруулж гаргаж авдаг хагас нийлэг биопластик полимер юм. Анх 1865 онд Францын химич Поль Шютценбергер нийлэгжүүлж, дараа нь 20-р зууны эхэн үед Артур Эйхенгрүн болон Дрейфусын ах дүүс үйлдвэрлэлийн салбарт арилжааны зориулалтаар ашиглаж эхэлсэн целлюлозын ацетат нь амжилттай арилжаалагдсан анхны нийлэг хуванцаруудын нэг юм. Ангидроглюкозын нэгж дэх гидроксил бүлгийн орлуулалтын зэргээс хамааран уг материалыг үндсэнд нь целлюлозын диацетат болон целлюлозын триацетат гэж ангилах бөгөөд тус бүр нь уусах чанар, хайлах цэг, физик шинж чанараараа ялгаатай байдаг. Целлюлозын ацетат нь механик бөх бат чанар, оптик тунгалаг байдал, өндөр гялбаа, харшил үүсгэдэггүй шинж чанар болон дулааны боловсруулалтад тохиромжтой байдлыг үзүүлдэг. Нефтьээс гаргаж авсан олон нийлэг полимерээс ялгаатай нь целлюлозын ацетатыг сэргээгдэх байгалийн полимероос гарган авдаг бөгөөд байгалийн бордоожуулах нөхцөлд дунд зэргийн биологийн задралд ордог. Нэхмэлийн үйлдвэрлэлд целлюлозын ацетатын тасралтгүй ширхэглэг нь даашинзны доторлогоо, хуримын даашинз, атлас (сатин) даавуунд ашиглагддаг зөөлөн, торгомсог нийлэг эслэг үүсгэдэг. Түүхэндээ целлюлозын ацетан хальс нь гэрэл зураг, кино хальс болон соронзон аудио туузны суурь болж, амархан шатдаг нитроцеллюлозыг орлон "аюулгүйн хальс" хэлбэрээр ашиглагдаж байжээ. Орчин үеийн үйлдвэрлэлд целлюлозын ацетатыг сигаретны шүүлтүүрийн мяндас, дээд ангиллын харааны нүдний шилний хүрээ, багажны тунгалаг бариул, тунгалаг сав баглаа боодол, тоглоомын хөзөр, хагас нэвтрүүлэгч сөрөг осмосын мембран болон био-суурьтай хуванцар өргөн хэрэглээний бараа үйлдвэрлэхэд өргөнөөр ашиглаж байна. Эх сурвалж:https://en.wikipedia.org/wiki/Cellulose_acetate smeu8i0idhdgswwyyjjpmn6uj4dcq4x 0 147687 864286 2026-08-01T05:37:56Z Далайгэрэл 106127 Хуудас үүсгэв: "Ерөнхий засварлалт (Prime editing) нь ДНХ-ийн хос гинжний тасралт эсвэл донор ДНХ-ийн загвар шаардахгүйгээр зорилтот оруулалт (insertion), устгал (deletion) болон боломжит бүх 12 төрлийн суурийн шилжилтийг хийх болон CRISPR-д суурилсан хэрэгслүүдийн нарийвчлалыг өргөжүүлд..." 864286 wikitext text/x-wiki Ерөнхий засварлалт (Prime editing) нь ДНХ-ийн хос гинжний тасралт эсвэл донор ДНХ-ийн загвар шаардахгүйгээр зорилтот оруулалт (insertion), устгал (deletion) болон боломжит бүх 12 төрлийн суурийн шилжилтийг хийх болон CRISPR-д суурилсан хэрэгслүүдийн нарийвчлалыг өргөжүүлдэг геном засварлалын сүүлийн үеийн арга юм. Энэхүү систем нь каталитик идэвх нь буурсан Cas9 никазаг (Cas9 nickase) эргэх транскриптаза ферменттэй холбож, цогцолборыг бай байршилд чиглүүлэх болон хүссэн засварыг кодлох давхар үүрэгтэй ерөнхий засварлагч хөтөч РНХ-ийн (pegRNA) тусламжтайгаар ажилладаг. Бай ДНХ-ийн нэг гинжийг зүссэний (nicking) дараа эргэх транскриптаза нь pegRNA-аас засварыг геномын ДНХ-д хуулбарлан бичих бөгөөд эсийн засварын механизмууд энэхүү өөрчлөлтийг ДНХ-д нэгтгэдэг. Ерөнхий засварлалт нь стандарт CRISPR/Cas9-тэй харьцуулахад бай бус (off-target) нөлөө болон хүсээгүй индел (indel) мутацийг бууруулдаг боловч түүний үр ашигтай байдал нь бай байршил болон эсийн төрлөөс хамаарч өөр өөр байдаг бөгөөд эд эсэд нэвтрүүлж хүргэх явдал сорилт хэвээр байна. Боломжит хэрэглээнд соматик (биеийн) эс дэх өвчин үүсгэгч цэгэн мутациудыг засах, судалгааны ажилд зориулсан нарийн тодорхой загваруудыг бий болгох зэрэг орно. Хичээлийн хэлэлцүүлгээр ерөнхий засварлалт нь суурийн засварлол (base editing) болон CRISPR/Cas9-өөс хэрхэн ялгагддаг, эмчилгээний зориулалтаар ашиглах ёс зүйн асуудлууд болон засварлалын үр ашигт нөлөөлдөг туршилтын дизайны хүчин зүйлсийг хамруулж болно. Эх сурвалж://en.wikipedia.org/wiki/Prime_editing o3coq8l007pry5ckyfrsn1e8hyjgfha 864287 864286 2026-08-01T05:38:34Z Далайгэрэл 106127 864287 wikitext text/x-wiki Ерөнхий засварлалт (Prime editing) нь ДНХ-ийн хос гинжний тасралт эсвэл донор ДНХ-ийн загвар шаардахгүйгээр зорилтот оруулалт (insertion), устгал (deletion) болон боломжит бүх 12 төрлийн суурийн шилжилтийг хийх болон CRISPR-д суурилсан хэрэгслүүдийн нарийвчлалыг өргөжүүлдэг геном засварлалын сүүлийн үеийн арга юм. Энэхүү систем нь каталитик идэвх нь буурсан Cas9 никазаг (Cas9 nickase) эргэх транскриптаза ферменттэй холбож, цогцолборыг бай байршилд чиглүүлэх болон хүссэн засварыг кодлох давхар үүрэгтэй ерөнхий засварлагч хөтөч РНХ-ийн (pegRNA) тусламжтайгаар ажилладаг. Бай ДНХ-ийн нэг гинжийг зүссэний (nicking) дараа эргэх транскриптаза нь pegRNA-аас засварыг геномын ДНХ-д хуулбарлан бичих бөгөөд эсийн засварын механизмууд энэхүү өөрчлөлтийг ДНХ-д нэгтгэдэг. Ерөнхий засварлалт нь стандарт CRISPR/Cas9-тэй харьцуулахад бай бус (off-target) нөлөө болон хүсээгүй индел (indel) мутацийг бууруулдаг боловч түүний үр ашигтай байдал нь бай байршил болон эсийн төрлөөс хамаарч өөр өөр байдаг бөгөөд эд эсэд нэвтрүүлж хүргэх явдал сорилт хэвээр байна. Боломжит хэрэглээнд соматик (биеийн) эс дэх өвчин үүсгэгч цэгэн мутациудыг засах, судалгааны ажилд зориулсан нарийн тодорхой загваруудыг бий болгох зэрэг орно. Хичээлийн хэлэлцүүлгээр ерөнхий засварлалт нь суурийн засварлол (base editing) болон CRISPR/Cas9-өөс хэрхэн ялгагддаг, эмчилгээний зориулалтаар ашиглах ёс зүйн асуудлууд болон засварлалын үр ашигт нөлөөлдөг туршилтын дизайны хүчин зүйлсийг хамруулж болно. Эх сурвалж:https://en.wikipedia.org/wiki/Prime_editing mj185jmog9mwil1wgxyo3130hug31c9 0 147688 864288 2026-08-01T06:00:34Z Зулаазулаа67 103359 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1361749835|Polyphthalamide]]" 864288 wikitext text/x-wiki [[File:Polyphthalamid.svg|thumb|250x250px|Полифталамидын давталтын нэгж]] '''Полифталамид''' ( {{a.k.a.}} '''PPA''', '''Өндөр хүчин чадалтай полиамид''' ) нь полимер гинжин хэлхээний давтагдах нэгжийн карбоксилын хүчлийн хэсгийн 55% ба түүнээс дээш моль нь терефталийн (TPA) болон изофталь (IPA) хүчлүүдийн хослолоос бүрдэх үед тодорхойлогддог полиамид ( нейлон ) бүлгийн термопластик синтетик давирхайн дэд хэсэг юм. Полимерийн голд алифатик хоёр хүчилийг үнэрт хоёр хүчилээр орлуулах нь хайлах цэг, шилэн шилжилтийн температур, химийн эсэргүүцэл ба хөшүүн байдлыг нэмэгдүүлдэг. <ref name="Cousin12">{{Cite journal |last=Cousin |first=Thibault |last2=Galy |first2=Jocelyne |last3=Dupuy |first3=Jérôme |year=2012 |title=Molecular modelling of polyphthalamides thermal properties: Comparison between modelling and experimental results |journal=Polymer |volume=53 |issue=15 |pages=3203–10 |doi=10.1016/j.polymer.2012.05.051}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Harper |first=Charles A. |title=Handbook of plastics, elastomers, and composites |publisher=McGraw-Hill |year=2002 |isbn=978-0-07-138476-6 |pages=51–52}}</ref> PPA-д суурилсан давирхайг өндөр температурт тэсвэртэй байх шаардлагатай хэрэглээнд металлыг орлуулах эд анги болгон хэвлэн цутгадаг. Үүнд автомашины хүч дамжуулах системийн (powertrain) эд анги, өндөр температурт ажиллах цахилгаан холбогчийн (electrical connector) их бие (housing) болон бусад олон төрлийн хэрэглээ багтана. [[File:PPA-Polyphthalamide.png|thumb|250x250px|Хэвлэхэд бэлэн болсон PPA мөхлөгүүдийг боловсруулсан]] 53drfo3okednt6ujjdqljzdikvawfc6 0 147689 864289 2026-08-01T06:08:46Z Зулаазулаа67 103359 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1357406376|Polyisocyanurate]]" 864289 wikitext text/x-wiki [[File:IsocyanurateV2.svg|thumb|Полиизоциануратын ерөнхий химийн бүтэц нь изоциануратын бүлгийг харуулж байна. Полиолуудыг R-бүлэг гэж товчилдог.]] '''Полиизоцианурат''' ( {{IPAc-en|ˌ|p|ɒ|l|ɪ|ˌ|aɪ|s|oʊ|s|aɪ|ˈ|æ|nj|ʊər|eɪ|t}} ), мөн '''PIR''', '''полиол''', эсвэл '''ISO''' гэж нэрлэгддэг бөгөөд ихэвчлэн хөөс хэлбэрээр үйлдвэрлэгддэг бөгөөд хатуу дулаан тусгаарлагч болгон ашигладаг термосет хуванцар <ref>{{Cite web |last=Building Science Corporation |date=January 2007 |title=Guide to Insulating Sheathing |url=http://www.buildingscience.com/documents/guides-and-manuals/gm-guide-insulating-sheathing/GM_Guide_Insulating_Sheathing.pdf |page=6}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBuilding_Science_Corporation2007">Building Science Corporation (January 2007). [http://www.buildingscience.com/documents/guides-and-manuals/gm-guide-insulating-sheathing/GM_Guide_Insulating_Sheathing.pdf "Guide to Insulating Sheathing"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. p.&nbsp;6.</cite></ref> юм. Эхний түүхий эдүүд нь [[Polyurethane|полиуретан]] (PUR) үйлдвэрлэхэд ашигладаг материалтай төстэй боловч [[:en:Methylene_diphenyl_diisocyanate|метилен дифенил диизоциа]]<nowiki/>нат (MDI)-ын эзлэх хувь илүү өндөр байдаг. Мөн урвалд [[:en:Polyether|полиэфир полиол]] (polyether polyol)-ын оронд полиэстерээс гарган авсан [[:en:Polyester|полиол]] (polyester-derived polyol)-ыг ашигладаг. Үүссэн химийн бүтэц нь мэдэгдэхүйц өөр бөгөөд MDI дээрх изоцианатын бүлгүүд нь полиолууд хоорондоо холбогдож, нарийн төвөгтэй полимер бүтэц үүсгэдэг изоциануратын бүлгүүдийг үүсгэдэг . <ref>{{Cite journal |vauthors=Merillas B, Martín-de León J, Villafañe F, Rodríguez-Pérez MÁ |date=April 2022 |title=Optical Properties of Polyisocyanurate-Polyurethane Aerogels: Study of the Scattering Mechanisms |journal=Nanomaterials |volume=12 |issue=9 |pages=1522 |doi=10.3390/nano12091522 |pmc=9100237 |pmid=35564231 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMerillasMartín-de_LeónVillafañeRodríguez-Pérez2022">Merillas B, Martín-de León J, Villafañe F, Rodríguez-Pérez MÁ (April 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9100237 "Optical Properties of Polyisocyanurate-Polyurethane Aerogels: Study of the Scattering Mechanisms"]. ''Nanomaterials''. '''12''' (9): 1522. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/nano12091522|10.3390/nano12091522]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9100237 9100237]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35564231 35564231].</cite></ref> sx4eja05wkodfuz5m8dgk2utyq7u419 0 147690 864290 2026-08-01T06:16:52Z Зулаазулаа67 103359 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1324211994|Polybutene]]" 864290 wikitext text/x-wiki '''Полибутен''' нь 1-бутен, 2-бутен ба изобутилений холимогоос гаргаж авсан органик полимер юм. Газрын тос боловсруулах явцад этилен уурын хагарлын үед үүссэн _C4 [[Нүүрсустөрөгч|нүүрсустөрөгчийг]] полибутенд нэмэлт тэжээл болгон ашигладаг. Энэ нь томоохон боловсруулах үйлдвэрийн _C4 цогцолборт үйлдвэрлэсэн үндсэндээ цэвэр изобутиленээс гаргаж авдаг [[Полиизобутен|полиизобутилен]] (PIB)-тэй төстэй. Изобутиленээс өөр изомерүүд агуулагдах нь хэд хэдэн нөлөө үзүүлж болно. Үүнд:[https://en.wikipedia.org/wiki/Polyisobutenylsuccinic_anhydride][https://en.wikipedia.org/wiki/Steric_hindrance] o6up3zvca4ckti5se9p2lw6ksh1f51b 3 147691 864291 2026-08-01T06:45:12Z Bolorerdene Tsedevsuren 75377 1921 оноос хойш төрсөн Монгол улсын аваргууд 864291 wikitext text/x-wiki 1921 оноос хойш төрсөн Монгол улсын аваргууд doesmnlklv6h86z1hovq5fkhi4yuc7x 864292 864291 2026-08-01T06:46:10Z Bolorerdene Tsedevsuren 75377 /* 1921 оноос хойш төрсөн Монгол улсын аваргууд */ шинэ хэсэг 864292 wikitext text/x-wiki 1921 оноос хойш төрсөн Монгол улсын аваргууд == 1921 оноос хойш төрсөн Монгол улсын аваргууд == 1921 оноос хойш төрсөн Монгол улсын аваргууд [[Хэрэглэгч:Bolorerdene Tsedevsuren|Bolorerdene Tsedevsuren]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bolorerdene Tsedevsuren|яриа]]) 06:46, 1 Наймдугаар сар 2026 (UTC) 9awvf9syl6de277lwx6ql047hlwnfq7 0 147692 864299 2026-08-01T08:36:33Z Saruka247 106119 Saruka247 moved page [[Чихрээр бүрсэн алим]] to [[Чихэртэй алим]] 864299 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Чихэртэй алим]] kttaafk3d6jhwg4dawaaal0efg9rzth