Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Хэрэглэгч:Zorigt 2 1937 864379 680182 2026-08-02T16:54:36Z Rob Fisherman 105485 /* */ 864379 wikitext text/x-wiki {{babel|mn|ja-4|en-3|ru-1}} {{Userboxtop|Гарал}} {{User Монгол}} {{User Улаанбаатар-1}} {{User Хонины орд}} {{Userboxbottom}} {{Userboxtop|Википедиа}} {{user Администратор}} {{User Wikipedian|[[2005]] оны [[8 сарын 20]]-ноос}} {{Userboxbottom}} {{Userboxtop|[[Боловсрол]]}} {{user МУИС}} {{user Хитоцүбаши Их Сургууль}} {{Userboxbottom}} o5aagbi163yi2f70ga9nyxd59r8g1bq Пунсалмаагийн Очирбат 0 2635 864464 855340 2026-08-03T07:20:30Z Bandka9 39697 алдааг бүгд мэддэг 864464 wikitext text/x-wiki {{Төрийн зүтгэлтэн | овогнэр = Пунсалмаагийн Очирбат | зураг = Очирбат Пунсалмаа.jpg | тайлбар = П.Очирбат. 2010-иад он. | алба1 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Монгол Улсын 1 дэх Ерөнхийлөгч]] | ээлж1 = 1992 оны 2 сарын 12 – 1997 оны 6 сарын 20 | өмнөх1 = ''Албан тушаал үүссэн'' | дараах1 = [[Нацагийн Багабанди]] | алба2 = {{flagicon|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс}} [[БНМАУ]]-ын Ерөнхийлөгч | ээлж2 = 1990 оны 9 сарын 3 – 1992 оны 2 сарын 12 | дэдерөнхийлөгч2 = [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]<br/><small>(1990–1992)</small> | өмнөх2 = ''Албан тушаал үүссэн'' | дараах2 = ''Албан тушаал татан буугдсан'' | алба3 = {{flagicon|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс}} [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] Тэргүүлэгчдийн дарга | ээлж3 = 1990 оны 3 сарын 21 – 1990 оны 9 сарын 3 | өмнөх3 = [[Жамбын Батмөнх]] | дараах3 = [[Гомбожавын Очирбат]] | төрсөногноо = 1942 оны 1 сарын 23 | төрсөнгазар = [[Завхан]], [[БНМАУ]] | өнгөрсөногноо ={{death date and age|2025|1|17|1942|1|23}} | өнгөрсөнгазар =[[Улаанбаатар]], [[Монгол Улс]] | хань = | намэвсэл = [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (1993 он хүртэл)<br>[[Монголын Ардчилсан Нам]] (1993) | гарын үсэг = | улсорон = {{MGL3}} | сургууль =Ленинград хотын Уул уурхайн дээд сургууль}} '''Пунсалмаагийн Очирбат''' ([[1942]] оны 1-р сарын 23-нд [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Түдэвтэй сум]]анд төрсөн - 2025 оны 1-р сарын 17-нд [[Улаанбаатар]] хотод нас барсан) нь Монголын улс төрийн зүтгэлтэн, [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгч]] байсан юм. Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байх 1990-1997 оны хугацаанд Монгол Улсын нутаг дэвсгэрийг цөмийн зэвсгээс ангид бүс болгох тухай НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 47 дугаар чуулганд (1992 он) зарлан мэдэгдсэнийг баталгаажуулж, энэ саналыг цөмийн зэвсэгтэй, НҮБ-ын Аюулгүй Зөвлөлийн байнгын гишүүн гүрнүүд дэмжиж, манай статусыг хүндэтгэхээ албан ёсоор илэрхийлсэн нь Монгол Улсын хувьд аюулгүй байдлаа улс төрийн аргаар бататгах чухал алхам болсон.<ref>[http://www.academy.edu.mn/content/%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB-%D1%83%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD-%D0%B5%D1%80%D3%A9%D0%BD%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D1%87-%D0%BF-%D0%BE%D1%87%D0%B8%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD/ Шинэ толь №18, 1997 МОНГОЛ УЛСЫН ЕРӨНХИЙЛӨГЧ П.ОЧИРБАТЫН БҮРЭН ЭРХИЙН ХУГАЦААНЫ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ МӨРИЙН ХӨТӨЛБӨРИЙН ХЭРЭГЖИЛТ]</ref> == Ажил мэргэжил, боловсрол == П.Очирбат [[1942]] оны 1-р сарын 23-нд [[Завхан]] аймгийн [[Түдэвтэй сум]]ын Бунхантын хэмээх газрын өвөлжөөнд төрсөн. 1951-1960 онд Улаанбаатар хотын VIII, арван жилийн XIV дунд сургуульд суралцан, 1960-1965 онд [[ЗХУ]]-ын [[Ленинград]] хотын Уул уурхайн дээд сургуулийг уул уурхайн ашиглалтын инженер мэргэжлээр төгссөн. [[Техникийн ухаан]]ы [[дэд эрдэмтэн]], [[Эдийн засгийн шинжлэх ухааны доктор]], [[профессор]]. П.Очирбат нь 1965-1967 онд Аж үйлдвэрийн яаманд мэргэжилтэн, 1967-1972 онд [[Шарын голын уурхай]]д ерөнхий инженер, 1972-1976 онд Түлш, эрчим хүчний үйлдвэр, геологийн яамны орлогч сайд, 1976-1985 онд Түлш, эрчим хүчний яамны сайд, 1985-1987 онд Гадаадтай эдийн засгийн талаар харилцах Улсын хорооны дарга, 1987-1990 онд Эдийн засгийн гадаад харилцаа, хангамжийн яамны сайдын албыг хашсан байна. 1990 оны 3-р сарын 21-нээс 1990 оны 9-р сарын 3-ны өдөр хүртэлх хугацаанд [[БНМАУ]]-ын [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] Тэргүүлэгчдийн даргаар ажиллаж байсан. 1990 оны 9-р сарын 3-наас 1992 оны 2-р сарын хүртэлх хугацаанд БНМАУ-ын Ерөнхийлөгч, Монгол Улсын Үндсэн хуулийн хавсралт хуулийн 2-р зүйлд заасны дагуу 1992 оны 2-р сарын 12-ноос 1993 онд [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] байсан. 1993 оны Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар ард түмнийхээ итгэлийг хүлээж 1997 оны 6 дугаар сар хүртэл Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгчөөр ажилласан байна. 1997 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар [[МАХН]]-аас нэр дэвшсэн [[Нацагийн Багабанди]]д ялагдал хүлээж, дахин сонгогдож чадаагүй. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, 1997 оны 8 дугаар сараас "Очирбат" сангийн удирдах зөвлөлийн дарга, 2000 оноос Монгол Улсын [[ШУТИС]]-ийн "Экологи-тогтвортой хөгжлийн төв"-ийн захирлаар ажиллаж байв. П.Очирбат 2005 оны 9-р сарын 28-ны өдөр [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц]]ийн гишүүнээр томилогдон ажиллаж байсан. ШУА-ийн гишүүн, Академийн тэргүүлэгч гишүүний үүрэг хүлээдэг, дээрээс нь 2010 оноос уул уурхайн компани болох “Энержи ресурс”-ийн Удирдах зөвлөлийн гишүүний /1 жилд 24 мянган ам.доллар авдаг/ үүргийг давхар гүйцэтгэдэг байв. == Баримтууд == * Монгол Улсын анхны ерөнхийлөгч. П.Очирбат 1961-1965 онд [[Ленинградын Уул уурхайн дээд сургууль|Ленинградын Уул уурхайн дээд сургуулийг]] уул уурхай ашиглалтын инженер мэргэжлээр төгссөн. Төгсөөд тун удалгүй Шарын голын уурхайн ерөнхий инженерээр ажиллаж, уурхайн амьдралыг арван хуруу шигээ мэддэг болж авъяаслаг зохион байгуулагч болохоо харуулжээ. Орлогч сайдаар ажилласан жилүүддээ Эрдэнэтийн зэс молибдений орд газрыг эзэмших техник, эдийн засгийн үндэслэлийг хийхэд гар бие оролцож, зохион байгуулан, Төвийн бүсийн нүүрсний хэрэгцээг хангах, Налайх, Шарын голын уурхайнуудыг өргөтгөх, Бага нуурын нүүрсний уурхайг байгуулах, орон нутагт нүүрсний уурхай нээх ажлыг зохион байгуулалцсан байна. *Түлш, эрчим хүчний яамны сайдаар ажиллахдаа Өндөр хүчдэлийн цахилгаан дамжуулах шугам дэд станцын барилга байгуулалтын хамт иж бүрэн барих, Улаанбаатар III цахилгаан станцын өргөтгөлийг дуусгах, IV цахилгаан станцын зураг төслийг боловсруулж батлах, барьж эхлэх, Улаанбаатар хотын дулаан хангамжийн схемийг хийж батлуулах, дулаан шугам сүлжээг хөгжүүлэх шинээр барих, ЗХУ-ын эрчим хүчний системтэй зэрэгцээ ажиллагаанд орох зэрэг асуудлыг шийдвэрлэхэд хувь нэмрээ оруулсан ажээ. *Тэрбээр Гадаад эдийн засгийн харилцааг удирдсан үедээ улс орнуудтай хамтын ажиллагааны үр ашгийн коэфицентыг нэмэгдүүлж, ЗХУ болон социалист бусад орнуудын хамтын ажиллагааг шинэ шатанд гаргах, Монгол Улсын Эдийн засгийг гадаад олон улсын байгууллага, өрнө, дорнын өндөр хөгжилтэй орнуудтай холбох боломжийг судалж хэрэгжүүлэх, гадаад эдийн засгийн харилцааны эрх зүйн үндсийг бүрдүүлэх талаар томоохон алхам хийжээ. *Монгол Улсын хөгжлийн шинэ сонголтын үед АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн дарга, Монгол улсын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдон хүчин зүтгэхдээ Монгол Улсын шинэ Үндсэн хуулийг (1992) боловсруулан батлуулах, уг хуулийн дагуу бүх ард түмнээр сонгогдсон анхны Ерөнхийлөгч болж, тус улсад эрх зүйт төр, ардчиллыг бэхжүүлэх, зах зээлийн эдийн засагт шилжих, гадаад бодлогыг нээлттэй болгох талаар их зүйл хийсэн билээ. Тэр бээр “Монгол Улсын хөгжлийн үзэл баримтлал” боловсруулж, богино хугацааны дотор АНУ-ын хоёр Ерөнхийлөгчтэй гурван ч удаа уулзаж, Монгол, Америкийн харилцааны зарчмыг дэлхий нийтэд зарлан, ОХУ, БНХАУ-тай найрсаг хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулсан байна. Тэрбээр техникийн ухааны доктор (Sc.D), профессор, академич хүн. 2005 оноос 2015 он хүртэл Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүнээр хоёр удаа томилогдон ажилласан байна. == Шагнал, эрдмийн зэрэг цол == Пунсалмаагийн Очирбат нь 2005 оны 7 дугаар сарын 11-нд Монгол Улсын төрийн тэргүүн дээд шагнал [[Чингис хаан одон|"Чингис хаан" одон]]<nowiki/>г хүртсэн анхны төрийн зүтгэлтэн болсон.<ref>[https://www.montsame.mn/mn/read/208081 Чингис хаан одон хүртсэн эрхмүүд МОНЦАМЭ] [https://www.montsame.mn/mn/read/208081]</ref> Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академийн Тэргүүлэгч гишүүн, академич цол хэргэмтэй.<ref>[http://www.mas.ac.mn/home/members Монгол Улсын ШУА-ын цахим хуудас]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Тэрээр ЗСБНХУ-ын хүндэт уурхайчин, Зөвлөлтийн “Уурхайчны алдар” I,II,III зэргийн одон, Эрчим хүчний хүндэт тэмдэг, Унгар Улсын хөдөлмөрийн гавъяаны одон, БНСУ-ын “Мү Гүн Хва” одон, АНУ-ын сайн дурынхны нийгэмлэгийн “Эрх чөлөөний бамбар” одон болон бусад шагналыг хүртжээ. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч асан, Шинжлэх ухаан, технологийн их сургуулийн зөвлөх профессор, доктор, академич '''Пунсалмаагийн Очирбат'''ад '''“Уул уурхайн технологи, эдийн засаг, экологи”''' эрдэм судлалын цогц долоон боть бүтээлд  Монгол Улсын Төрийн шагнал/Соёрхол/ 2022 оны 7-р сард хүртээв. == Туурвисан ном, бүтээл == Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгч, академич, Экологийн аюулгүй байдлын олон улсын академийн жинхэнэ гишүүн, Дэлхийн Уул уурхайн шинжлэх ухааны академийн тэргүүлэгч гишүүн, профессор П.Очирбат нь Монголын уул уурхайн салбарын өнөөгийн байдалд үнэлэлт өгч, хөгжлийн хэтийн төлөвийг тодорхойлсон: “Монгол Улсын эрдэс баялгийн хөгжлийн стратеги ба экологи”, “Үнэт эрдсийн цогцолборын хөгжлийн стратеги”, “Нүүрсний аж үйлдвэрийн хөгжлийн стратеги ба экологи”, “Ашигт малтмалын баяжуулалтын технологийн үндэс, уул уурхайн технологи, эдийн засаг, экологи” 7 боть, “Уул уурхайн эдийн засаг, бизнес, менежмент” 4 боть, “Оюу толгой: Эрт, эдүгээ, ирээдүй”, “Таван толгой: Өчигдөр, өнөөдөр, маргааш” зэрэг геологи, уул уурхайн мэргэжлийн асуудал дэвшүүлж, шийдвэрлэх арга замыг тодорхойлсон бие даасан болон хамтын томоохон бүтээлүүд, “Монгол Улсын Үндсэн хууль, хэрэгжилт, хяналт, судалгаа”, “Монголын Ардчиллын хөгжил”, “Тэнгэрийн цаг” зэрэг нийгэм-улстөрийн судалгаа, эрдэм шинжилгээний олон арван ном, товхимол, өгүүлэл, нийтлэл бичиж, уншигч түмний хүртээл болгожээ. == Алдаа дутагдал == Нефтийн цооног Монгол улсад нээж илрүүлчхээд Улсынхаа төлөө ажилалгүй хаясан. == Гэр бүл == Эхнэр Шаравын Цэвэлмаа, охин Элчин дипломат цолтой Очирбатын Очирмаа, охин Очирбатын Оюумаа. == Эшлэл == {{Reflist}} {{commonscat}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =байхгүй |албан_тушаал =[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] |он =1990 оны 3 сарын 21 - 1997 оны 6 сарын 20 |дараа =[[Нацагийн Багабанди]] }} {{end}} {{Монголын төрийн тэргүүн}} {{DEFAULTSORT:Очирбат, Пунсалмаагийн}} [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:БНМАУ-ын сайд]] [[Ангилал:АИХ-ын тэргүүлэгчдийн дарга]] [[Ангилал:Монголын сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын Үндсэн Хуулийн Цэцийн гишүүн]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Уул уурхайн инженер]] [[Ангилал:Чингис хаан одон шагналтан]] [[Ангилал:Санкт-Петербургийн Уул Уурхайн Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Түдэвтэйн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1942 онд төрсөн]] [[Ангилал:2025 онд өнгөрсөн]] ht8rordtom0uatum74uzpolzg0juy4j 864470 864464 2026-08-03T07:41:35Z Avirmed Batsaikhan 53733 864470 wikitext text/x-wiki {{Төрийн зүтгэлтэн | овогнэр = Пунсалмаагийн Очирбат | зураг = Очирбат Пунсалмаа.jpg | тайлбар = П.Очирбат. 2010-иад он. | алба1 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Монгол Улсын 1 дэх Ерөнхийлөгч]] | ээлж1 = 1992 оны 2 сарын 12 – 1997 оны 6 сарын 20 | өмнөх1 = ''Албан тушаал үүссэн'' | дараах1 = [[Нацагийн Багабанди]] | алба2 = {{flagicon|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс}} [[БНМАУ]]-ын Ерөнхийлөгч | ээлж2 = 1990 оны 9 сарын 3 – 1992 оны 2 сарын 12 | дэдерөнхийлөгч2 = [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]<br/><small>(1990–1992)</small> | өмнөх2 = ''Албан тушаал үүссэн'' | дараах2 = ''Албан тушаал татан буугдсан'' | алба3 = {{flagicon|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс}} [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] Тэргүүлэгчдийн дарга | ээлж3 = 1990 оны 3 сарын 21 – 1990 оны 9 сарын 3 | өмнөх3 = [[Жамбын Батмөнх]] | дараах3 = [[Гомбожавын Очирбат]] | төрсөногноо = 1942 оны 1 сарын 23 | төрсөнгазар = [[Завхан]], [[БНМАУ]] | өнгөрсөногноо ={{death date and age|2025|1|17|1942|1|23}} | өнгөрсөнгазар =[[Улаанбаатар]], [[Монгол Улс]] | хань = | намэвсэл = [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (1993 он хүртэл)<br>[[Монголын Ардчилсан Нам]] (1993) | гарын үсэг = | улсорон = {{MGL3}} | сургууль =Ленинград хотын Уул уурхайн дээд сургууль}} '''Пунсалмаагийн Очирбат''' ([[1942]] оны 1-р сарын 23-нд [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Түдэвтэй сум]]анд төрсөн - 2025 оны 1-р сарын 17-нд [[Улаанбаатар]] хотод нас барсан) нь Монголын улс төрийн зүтгэлтэн, [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгч]] байсан юм. Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байх 1990-1997 оны хугацаанд Монгол Улсын нутаг дэвсгэрийг цөмийн зэвсгээс ангид бүс болгох тухай НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 47 дугаар чуулганд (1992 он) зарлан мэдэгдсэнийг баталгаажуулж, энэ саналыг цөмийн зэвсэгтэй, НҮБ-ын Аюулгүй Зөвлөлийн байнгын гишүүн гүрнүүд дэмжиж, манай статусыг хүндэтгэхээ албан ёсоор илэрхийлсэн нь Монгол Улсын хувьд аюулгүй байдлаа улс төрийн аргаар бататгах чухал алхам болсон.<ref>[http://www.academy.edu.mn/content/%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB-%D1%83%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD-%D0%B5%D1%80%D3%A9%D0%BD%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D1%87-%D0%BF-%D0%BE%D1%87%D0%B8%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD/ Шинэ толь №18, 1997 МОНГОЛ УЛСЫН ЕРӨНХИЙЛӨГЧ П.ОЧИРБАТЫН БҮРЭН ЭРХИЙН ХУГАЦААНЫ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ МӨРИЙН ХӨТӨЛБӨРИЙН ХЭРЭГЖИЛТ]</ref> == Ажил мэргэжил, боловсрол == П.Очирбат [[1942]] оны 1-р сарын 23-нд [[Завхан]] аймгийн [[Түдэвтэй сум]]ын Бунхантын хэмээх газрын өвөлжөөнд төрсөн. 1951-1960 онд Улаанбаатар хотын 8-р, арван жилийн 14-р дунд сургуульд суралцан төгсөөд 1960-1965 онд [[ЗХУ]]-ын [[Ленинград]] хотын Уул уурхайн дээд сургуулийг уул уурхайн ашиглалтын инженер мэргэжлээр төгссөн. [[Техникийн ухаан]]ы [[дэд эрдэмтэн]], [[Эдийн засгийн шинжлэх ухааны доктор]], [[профессор]]. П.Очирбат нь 1965-1967 онд БНМАУ-ын Аж үйлдвэрийн яаманд мэргэжилтэн, 1967-1972 онд [[Шарын голын уурхай]]д ерөнхий инженер, 1972-1976 онд Түлш, эрчим хүчний үйлдвэр, геологийн яамны орлогч сайд, 1976-1985 онд Түлш, эрчим хүчний яамны сайд, 1985-1987 онд Гадаадтай эдийн засгийн талаар харилцах Улсын хорооны дарга, 1987-1990 онд Эдийн засгийн гадаад харилцаа, хангамжийн яамны сайдын албыг хашсан байна. 1990 оны 3-р сарын 21-нээс 1990 оны 9-р сарын 3-ны өдөр хүртэлх хугацаанд [[БНМАУ]]-ын [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] Тэргүүлэгчдийн даргаар ажиллаж байсан. 1990 оны 9-р сарын 3-наас 1992 оны 2-р сарын хүртэлх хугацаанд БНМАУ-ын анхны бөгөөд сүүлчийн Ерөнхийлөгч, Монгол Улсын Үндсэн хуулийн хавсралт хуулийн 2-р зүйлд заасны дагуу 1992 оны 2-р сарын 12-ноос 1993 онд [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] байсан. 1993 оны Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар ард түмнийхээ итгэлийг хүлээж 1997 оны 6-р сар хүртэл Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгчөөр ажилласан байна. 1997 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар [[МАХН]]-аас нэр дэвшсэн [[Нацагийн Багабанди]]д ялагдал хүлээж, дахин сонгогдож чадаагүй. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, 1997 оны 8-р сараас "Очирбат" сангийн удирдах зөвлөлийн дарга, 2000 оноос Монгол Улсын [[ШУТИС]]-ийн "Экологи-тогтвортой хөгжлийн төв"-ийн захирлаар ажиллаж байв. П.Очирбат 2005 оны 9-р сарын 28-ны өдөр [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц]]ийн гишүүнээр томилогдон ажиллаж байсан. ШУА-ийн гишүүн, Академийн тэргүүлэгч гишүүний үүрэг хүлээдэг, дээрээс нь 2010 оноос уул уурхайн компани болох “Энержи ресурс”-ийн Удирдах зөвлөлийн гишүүний /1 жилд 24 мянган ам.доллар авдаг/ үүргийг давхар гүйцэтгэдэг байв. == Баримтууд == * Монгол Улсын анхны ерөнхийлөгч. П.Очирбат 1961-1965 онд [[Ленинградын Уул уурхайн дээд сургууль|Ленинградын Уул уурхайн дээд сургуулийг]] уул уурхай ашиглалтын инженер мэргэжлээр төгссөн. Төгсөөд тун удалгүй Шарын голын уурхайн ерөнхий инженерээр ажиллаж, уурхайн амьдралыг арван хуруу шигээ мэддэг болж авъяаслаг зохион байгуулагч болохоо харуулжээ. Орлогч сайдаар ажилласан жилүүддээ Эрдэнэтийн зэс молибдений орд газрыг эзэмших техник, эдийн засгийн үндэслэлийг хийхэд гар бие оролцож, зохион байгуулан, Төвийн бүсийн нүүрсний хэрэгцээг хангах, Налайх, Шарын голын уурхайнуудыг өргөтгөх, Бага нуурын нүүрсний уурхайг байгуулах, орон нутагт нүүрсний уурхай нээх ажлыг зохион байгуулалцсан байна. *Түлш, эрчим хүчний яамны сайдаар ажиллахдаа Өндөр хүчдэлийн цахилгаан дамжуулах шугам дэд станцын барилга байгуулалтын хамт иж бүрэн барих, Улаанбаатар III цахилгаан станцын өргөтгөлийг дуусгах, IV цахилгаан станцын зураг төслийг боловсруулж батлах, барьж эхлэх, Улаанбаатар хотын дулаан хангамжийн схемийг хийж батлуулах, дулаан шугам сүлжээг хөгжүүлэх шинээр барих, ЗХУ-ын эрчим хүчний системтэй зэрэгцээ ажиллагаанд орох зэрэг асуудлыг шийдвэрлэхэд хувь нэмрээ оруулсан ажээ. *Тэрбээр Гадаад эдийн засгийн харилцааг удирдсан үедээ улс орнуудтай хамтын ажиллагааны үр ашгийн коэфицентыг нэмэгдүүлж, ЗХУ болон социалист бусад орнуудын хамтын ажиллагааг шинэ шатанд гаргах, Монгол Улсын Эдийн засгийг гадаад олон улсын байгууллага, өрнө, дорнын өндөр хөгжилтэй орнуудтай холбох боломжийг судалж хэрэгжүүлэх, гадаад эдийн засгийн харилцааны эрх зүйн үндсийг бүрдүүлэх талаар томоохон алхам хийжээ. *Монгол Улсын хөгжлийн шинэ сонголтын үед АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн дарга, Монгол улсын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдон хүчин зүтгэхдээ Монгол Улсын шинэ Үндсэн хуулийг (1992) боловсруулан батлуулах, уг хуулийн дагуу бүх ард түмнээр сонгогдсон анхны Ерөнхийлөгч болж, тус улсад эрх зүйт төр, ардчиллыг бэхжүүлэх, зах зээлийн эдийн засагт шилжих, гадаад бодлогыг нээлттэй болгох талаар их зүйл хийсэн билээ. Тэр бээр “Монгол Улсын хөгжлийн үзэл баримтлал” боловсруулж, богино хугацааны дотор АНУ-ын хоёр Ерөнхийлөгчтэй гурван ч удаа уулзаж, Монгол, Америкийн харилцааны зарчмыг дэлхий нийтэд зарлан, ОХУ, БНХАУ-тай найрсаг хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулсан байна. Тэрбээр техникийн ухааны доктор (Sc.D), профессор, академич хүн. 2005 оноос 2015 он хүртэл Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүнээр хоёр удаа томилогдон ажилласан байна. == Шагнал, эрдмийн зэрэг цол == Пунсалмаагийн Очирбат нь 2005 оны 7-р сарын 11-нд Монгол Улсын төрийн тэргүүн дээд шагнал [[Чингис хаан одон|"Чингис хаан" одон]]<nowiki/>г хүртсэн анхны төрийн зүтгэлтэн болсон.<ref>[https://www.montsame.mn/mn/read/208081 Чингис хаан одон хүртсэн эрхмүүд МОНЦАМЭ] [https://www.montsame.mn/mn/read/208081]</ref> Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академийн Тэргүүлэгч гишүүн, академич цол хэргэмтэй.<ref>[http://www.mas.ac.mn/home/members Монгол Улсын ШУА-ын цахим хуудас]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Тэрээр ЗСБНХУ-ын хүндэт уурхайчин, Зөвлөлтийн “Уурхайчны алдар” I,II,III зэргийн одон, Эрчим хүчний хүндэт тэмдэг, Унгар Улсын хөдөлмөрийн гавъяаны одон, БНСУ-ын “Мү Гүн Хва” одон, АНУ-ын сайн дурынхны нийгэмлэгийн “Эрх чөлөөний бамбар” одон болон бусад шагналыг хүртжээ. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч асан, Шинжлэх ухаан, технологийн их сургуулийн зөвлөх профессор, доктор, академич Пунсалмаагийн Очирбатад '''“Уул уурхайн технологи, эдийн засаг, экологи”''' эрдэм судлалын цогц 7 боть бүтээлд  Монгол Улсын Төрийн шагнал/Соёрхол/ 2022 оны 7-р сард хүртээв. == Туурвисан ном, бүтээл == Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгч, академич, Экологийн аюулгүй байдлын олон улсын академийн жинхэнэ гишүүн, Дэлхийн Уул уурхайн шинжлэх ухааны академийн тэргүүлэгч гишүүн, профессор П.Очирбат нь Монголын уул уурхайн салбарын өнөөгийн байдалд үнэлэлт өгч, хөгжлийн хэтийн төлөвийг тодорхойлсон: “Монгол Улсын эрдэс баялгийн хөгжлийн стратеги ба экологи”, “Үнэт эрдсийн цогцолборын хөгжлийн стратеги”, “Нүүрсний аж үйлдвэрийн хөгжлийн стратеги ба экологи”, “Ашигт малтмалын баяжуулалтын технологийн үндэс, уул уурхайн технологи, эдийн засаг, экологи” 7 боть, “Уул уурхайн эдийн засаг, бизнес, менежмент” 4 боть, “Оюу толгой: Эрт, эдүгээ, ирээдүй”, “Таван толгой: Өчигдөр, өнөөдөр, маргааш” зэрэг геологи, уул уурхайн мэргэжлийн асуудал дэвшүүлж, шийдвэрлэх арга замыг тодорхойлсон бие даасан болон хамтын томоохон бүтээлүүд, “Монгол Улсын Үндсэн хууль, хэрэгжилт, хяналт, судалгаа”, “Монголын Ардчиллын хөгжил”, “Тэнгэрийн цаг” зэрэг нийгэм-улстөрийн судалгаа, эрдэм шинжилгээний олон арван ном, товхимол, өгүүлэл, нийтлэл бичиж, уншигч түмний хүртээл болгожээ. == Алдаа дутагдал == Нефтийн цооног Монгол улсад нээж илрүүлчхээд Улсынхаа төлөө ажилалгүй хаясан. == Гэр бүл == Эхнэр [[Шаравын Цэвэлмаа]], Элчин дипломат цолтой Очирбатын Очирмаа, Очирбатын Оюумаа гэж 2 охинтой. == Эшлэл == {{Reflist}} {{commonscat}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =байхгүй |албан_тушаал =[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] |он =1990 оны 3 сарын 21 - 1997 оны 6 сарын 20 |дараа =[[Нацагийн Багабанди]] }} {{end}} {{Монголын төрийн тэргүүн}} {{DEFAULTSORT:Очирбат, Пунсалмаагийн}} [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:БНМАУ-ын сайд]] [[Ангилал:АИХ-ын тэргүүлэгчдийн дарга]] [[Ангилал:Монголын сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын Үндсэн Хуулийн Цэцийн гишүүн]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Уул уурхайн инженер]] [[Ангилал:Чингис хаан одон шагналтан]] [[Ангилал:Санкт-Петербургийн Уул Уурхайн Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Түдэвтэйн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1942 онд төрсөн]] [[Ангилал:2025 онд өнгөрсөн]] 95gafksjox41ks9tlbafdtnnbyaaau6 Дэлхий 0 3589 864416 864332 2026-08-03T02:33:21Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 864416 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Гараг | bgcolour=#c0c0ff | name = дэлхий | symbol = [[Файл:Earth symbol (small, bold).svg|32px|alt=🜨|Дэлхийн одон орны тэмдэг]] | image = [[File:The Blue Marble (remastered).jpg|frameless|center]] | caption = | epoch = [[J2000.0]] | apoapsis = 152,097,701&nbsp;км <br />1.0167103335&nbsp;[[Одон орны нэгж|а.н.]] | periapsis = 147,098,074&nbsp;км <br /> 0.9832898912&nbsp;А.Н. | semimajor = 149,597,887.5&nbsp;км <br /> 1.0000001124&nbsp;А.Н. | eccentricity = 0.016710219 | inclination = 1°34'43.3"<ref name=Allen294>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA294 | pages=294}}</ref> <br /> [[тогтмол хавтан|тогтмол хавтанд]] | asc_node = 348.73936° | arg_peri = 114.20783° | period = 365.256366&nbsp;өдөр<br /> 1.0000175&nbsp;[[Юлианы жил (одон орон)|Юлианы жил]] | avg_speed = 29.783&nbsp;км/с <br /> 107,218&nbsp;км/цаг | satellites = 1&nbsp;([[Сар]]) | physical_characteristics = yes | flattening = 0.0033528<ref name=iers/> | equatorial_radius = 6,378.1&nbsp;км<ref name=iers>{{cite conference | а.н.thor=IERS Working Groups | editor=McCarthy, Dennis D.; Petit, Gérard | title=General Definitions and Numerical Standards | year=2003 | booktitle=IERS Technical Note No. 32 | publisher=U.S. Naval Observatory and Bureа.н. International des Poids et Mesures | url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776 | accessdate=2008-08-03 }}</ref> | polar_radius = 6,356.8&nbsp;км<ref>{{cite book | first=Anny | last=Cazenave | editor=Ahrens, Thomas J. | year=[[1995]] | chaptertitle=Geoid, Topography and Distribution of Landforms | title=Global earth physics a handbook of physical constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | isbn=0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | accessdate=2008-08-03 | format=PDF | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016024803/http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | url-status=dead }}</ref> | mean_radius = 6,371.0&nbsp;км<ref>{{cite book | а.н.thor=Various | editor=David R. Lide | year=2000 | title=Handbook of Chemistry and Physics | edition=81st | publisher=CRC | isbn=0849304814 }}</ref> | circumference = 40,075.02&nbsp;км&nbsp;([[экватор]]ын)<br />40,007.86&nbsp;км&nbsp;([[уртрагийн]])<br />40,041.47&nbsp;км&nbsp;(дундаж) | surface_area = 510,072,000&nbsp;км²<ref>{{cite journal | last = Pidwirny | first = Michael | date=2006-02-02 | title=Surface area of our planet covered by oceans and continents.(Table 8o-1) | publisher=University of British Columbia, Okanagan | url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html | accessdate=2007-11-26 }}</ref><ref name=cia>{{cite web | author=Staff | date=2008-07-24 | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | title=World | work=The World Factbook | publisher=Central Intelligence Agency | accessdate=2008-08-05 | archive-date=2010-01-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | url-status=dead }}</ref> 148,940,000&nbsp;км²&nbsp;- хуурай газар &nbsp;&nbsp;(29.2 %)<br /> 361,132,000&nbsp;км²&nbsp;- ус &nbsp;(70.8 %) | volume = [[Дэлхийн эзлэхүүн|1.0832073{{e|12}}]]&nbsp;км<sup>3</sup> | mass = 5.9736{{e|24}}&nbsp;кг<ref name="earth_fact_sheet">{{cite web | last = Williams | first = David R. | date = 2004-09-01 | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | title = Earth Fact Sheet | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-17 | archive-date = 2013-05-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130508021904/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | url-status = dead }}</ref> | density = 5.5153&nbsp;г/см<sup>3</sup> | surface_grav = [[Дэлхийн татах хүч|9.780327]] м/с²<ref name="yoder12">Yoder, C. F. (1995) p. 12.</ref><br />0.99732&nbsp;[[хүндийн хүчний хурдатгал|''g'']] | escape_velocity = 11.186&nbsp;км/с&nbsp; | sidereal_day = 0.99726968&nbsp;өдөр<ref name=Allen296>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA296 | pages=296}}</ref><br />23{{smallsup|ц}}&nbsp;56{{smallsup|м}}&nbsp;4.100{{smallsup|с}} | rot_velocity = 1,674.4 км/цаг (465.1 м/с) | axial_tilt = 23.439281° | albedo = 0.367<ref name="earth_fact_sheet"/> | atmosphere = yes | temperatures = yes | temp_name1 = [[Кельвин]] | min_temp_1 = 184&nbsp;K | mean_temp_1 = 287&nbsp;K | max_temp_1 = 331&nbsp;K | temp_name2 = [[Цельс]] | min_temp_2 = −89&nbsp;°C | mean_temp_2 = 14&nbsp;°C | max_temp_2 = 57.7&nbsp;°C | surface_pressure = 101.3&nbsp;[[кПа]] ([[Далайн түвшнээс дээш өндөр|Дундаж далайн түвшин]]) | atmosphere_composition = 78.08%&nbsp;[[Азот]] (N<sub>2</sub>)<br /> 20.95%&nbsp;[[Хүчилтөрөгч]] (O<sub>2</sub>)<br /> 0.93%&nbsp;[[Аргон]]<br /> 0.038%&nbsp;[[Нүүрсхүчлийн хий]]<br /> 1% орчмын [[усны уур]] ([[уур амьсгал]]аас хамаарч өөр байна)<ref name="earth_fact_sheet"/> |note=no }} '''Дэлхий''' нь [[Нарны аймаг|нарны аймгийн ]]ганц амьдралт гараг ([[ертөнц]]) бөгөөд нарны аймгийн 3 дахь [[гариг|гараг]] юм. Дэлхий нь 4.57 тэрбум [[жил|жилийн]] өмнө үүссэн<ref name="age_earth">{{cite book | first=G.B. | last=Dalrymple | year=1991 | title=The Age of the Earth | publisher=Stanford University Press | location=California | id=ISBN 0-8047-1569-6 }}</ref> бөгөөд нэг дагуултай ([[Сар]]). 365.26 [[өдөр|өдөрт]] [[Нар|Нарыг]] бүтэн тойрдог).<ref>This period is known as the [[sidereal year]]. The number of solar өдөр is one less than the number of [[Sidereal day|sidereal days]] becа.н.se the orbital motion of the Earth about the Sun results in one additional revolution of the planet about its axis.</ref>. Дэлхийн эргэлтийн тэнхлэг 23.5° хазайсан байдаг нь дэлхийн [[Жилийн дөрвөн улирал|улирлын]] өөрчлөлтийн шалтгаан болно<ref>Ahrens, ''Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants'', p. 8.</ref>. Дэлхий нь [[агаар мандал|агаар мандалтай]], гадаргуугийнх нь 71% нь [[далай]] ([[ус]]), үлдсэн 29% нь хуурай газар ([[тив]], [[арал]]). Дэлхийн гадаргуу нь [[Плит тектоник|тектоникийн хавтангуудад]] хуваагдах ба тэдгээр нь тасралтгүй нүүж (хөвж) байдаг. Дэлхий нь гүн рүүгээ бүслүүрлэг тогтоцтой бөгөөд [[Дэлхийн цөм|цөм]], [[манти]], [[Дэлхийн царцдас|царцдасаас]] тогтоно. == Дэлхийн үүсэл == 4.57 тэрбум жилийн өмнө<ref name="age_earth" /> Дэлхий болон [[Нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад гарагууд хийн мананцраас (''Solar Nebula'') үүссэн гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамаглаж]] байгаа бөгөөд дэлхий нь эхлээд халуун хайлмаг байгаад аажмаар хөрж, хатуу царцдастай болсон байна. Дэлхийн дагуул [[Сар]] нь, Дэлхийг Ангараг гарагтай ойролцоо хэмжээтэй биет ("Тейя" гэж нэрлэдэг) мөргөх үед үүссэн гэж таамагладаг<ref>{{cite journal | last = R. Canup and E. Asphа.н.g | title = Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation | journal = Nature | volume = 412 | pages = 708-712 | date = 2001 | url = http://www.nature.com/nature/journal/v412/n6848/abs/412708a0.html }}</ref>. Аажмаар Дэлхийн [[температур]] 100&nbsp;°C (212&nbsp;°F) орчим болоход эртний [[агаар мандал]] дахь [[ус|усны]] уур коденсацлагдан, [[далай]] үүсэж эхэлсэн байна. Агаар мандалд [[хүчилтөрөгч]], улмаар агаар мандлын дээд давхаргад [[озон]] (O<sub>3</sub>) үүссэнээр, [[нар|нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа]] багасаж, анхны нийлмэл эст амьтад, улмаар жинхэнэ [[олон эст амьтад]] үүсэж эхэлжээ<ref>{{cite web | last = Burton | first = Kathleen | date = [[November 29]], [[2000]] | url = http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | title = Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-05 | archive-date = 2011-10-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111011032824/http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | url-status = dead }}</ref>. Дэлхийн гадаргуу байнга, тасралтгүй өөрчлөгдөж байсан гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл эх газрууд нүүж, хоорондоо нэгдэн супер [[тив]] үүсгэн, дараа нь задраж байснаас нилээд чухал [[супер тив]] нь 600-540 [[сая]] [[жил|жилийн]] өмнө үүсэж, 180 сая [[жил|жилийн]] өмнө задарсан ([[супер тив|Гондван]], [[супер тив|Лаурази]] 2 супер тивийг үүсгэсэн) [[супер тив|Пангей]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Murphy, J. B.; Nance, R. D. | title=How do supercontinents assemble? | journal=American Scientist | year=1965 | volume=92 | pages=324–33 | url=http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | accessdate=2007-03-05 | archive-date=2007-07-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070713194319/http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | url-status=dead }}</ref>. Дэлхий дээр хэд хэдэн томоохон [[мөстлөг|мөстлөгүүд]] явагдсан гэж таамагладаг ба эхнийх нь 750-580 сая жилийн өмнө (Неопротерозой), сүүлийнх нь 10,000 жилийн өмнө дууссан байна<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm | title = Paleoclimatology - The Study of Ancient Climates | publisher = Page Paleontology Science Center | accessdate = 2007-03-02 }}</ref>. Дэлхийн хөгжлийн түүхэнд [[амьд организм|амьд организмын]] томоохон сүйрлүүд тохиолдож байснаас сүүлийнх нь 65 [[сая]] жилийн өмнө болсон [[үлэг гүрвэл|үлэг гүрвэлүүдийн]] мөхөл юм (Шалтгааныг нь дэлхий дээр [[солир]] унасантай холбон таамагладаг). Уг сүйрлийн дараагаар жижиг амьтад жишээлбэл [[сүүн тэжээлтэн]] амьтад эрчимтэй тархаж эхэлсэн ба хэдэн сая жилийн өмнө [[Африк|Африкийн]] [[мич|мичтэй]] төстэй амьтдыг хоёр хөл дээрээ явдаг болсон гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамагладаг]]<ref>{{cite journal | last = Gould | first = Stephan J. | title=The Evolution of Life on Earth | journal=Scientific American | date=October , 1994 | url=http://brembs.net/gould.html | accessdate=2007-03-05 }}</ref>. == Дэлхийн бүтэц == [[Нарны аймaг|Нарны аймгийн]] 4 гариг (Наранд ойрхон 4 гариг) хатуу, чулуурхаг гадаргуутай ("Хөрст гариг") бөгөөд тэдгээрээс Дэлхий нь хамгийн том, их [[нягт|нягттай]], хүчтэй [[соронзон орон|соронзон оронтой]], газрын татах хүч хамгийн ихтэй [[гариг]] юм. Дэлхий нь ерөнхийдөө зуйвандуу бөмбөлөг хэлбэртэй боловч, үнэндээ гадаргуу нь тэгш биш учир Дэлхийн хэлбэрийг [[Геоид]] гэж нэрлэнэ. === Химийн найрлага === Дэлхийн [[масс]] ойролцоогоор 5.98 ×10<sup>24</sup> [[кг]]. Гол бүрдүүлэгч [[химийн элемент|элементүүд]] нь [[төмөр]] (32.1%), [[хүчилтөрөгч]] (30.1%), [[цахиур]] (15.1%), [[магни]] (13.9%), [[хүхэр]] (2.9%), [[никель]] (1.8%), [[кальци]] (1.5%), [[хөнгөнцагаан]] (1.4%) ба үлдэх 1.2% нь бусад [[химийн элемент|химийн элементүүд]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Morgan, J. W.; Anders, E. | title=Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury | journal=Proceedings of the National Academy of Science | year=1980 | volume=71 | issue=12 | pages=6973–6977 | url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | accessdate=2007-02-04 | archive-date=2013-07-18 | archive-url=https://archive.today/20130718075202/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | url-status=dead }}</ref>. [[АНУ|АНУ-ын]] [[геохими|геохимич]] [[Ф.Кларк|Ф.Кларк-ийн]] тооцоогоор, Дэлхийн царцдасын 47% нь [[хүчилтөрөгч]] бөгөөд нийт чулуулагийн 99.22% нь [[цахиур]], [[хөнгөн цагаан]], [[төмөр]], [[кальци]] зэрэг нийт 11 ислээс тогтдог байна. {| {{prettytable}} |+ Ф.Кларкийн хүснэгт <br />(Дэлхийн царцдасын үндсэн ислүүд) !Найрлага !Химийн томъёо !Тархалт |- |[[Цахиурын исэл]] |style="text-align: center;"|SiO<sub>2</sub> |style="text-align: right;"|59.71% |- |[[Хөнгөнцагааны исэл]] |style="text-align: center;"|Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub> |style="text-align: right;"|15.41% |- |[[Кальцийн исэл]] |style="text-align: center;"|CaO |style="text-align: right;"|4.90% |- |[[Магнийн исэл]] |style="text-align: center;"|MgO |style="text-align: right;"|4.36% |- |[[Натрийн исэл]] |style="text-align: center;"|Na<sub>2</sub>O |style="text-align: right;"|3.55% |- |[[Төмрийн (II) исэл]] |style="text-align: center;"|FeO |style="text-align: right;"|3.52% |- |[[Калийн исэл]] |style="text-align: center;"|K<sub>2</sub>O |style="text-align: right;"|2.80% |- |[[Төмрийн (III) исэл]] |style="text-align: center;"|Fe<sub>2</sub>O<sub>3</sub> |style="text-align: right;"|2.63% |- |[[Ус]] |style="text-align: center;"|H<sub>2</sub>O |style="text-align: right;"|1.52% |- |[[Титаний давхар исэл]] |style="text-align: center;"|TiO<sub>2</sub> |style="text-align: right;"|0.60% |- |[[Фосфорийн тавч исэл]] |style="text-align: center;"|P<sub>2</sub>O<sub>5</sub> |style="text-align: right;"|0.22% |- !colspan="2"|Нийт !style="text-align: right;"|99.22% |} === Дэлхийн дотоод бүтэц === [[Файл:Earth-crust-cutaway-mn.png|thumbnail|upright=1.25|Дэлхийн бүтэц (хэмжээ харгалзаагүй, схем).]] Дэлхий нь гүн рүүгээ үелэсэн бүтэцтэй бөгөөд химийн найрлагынхаа хувьд: * Хамгийн гадна талдаа, силикатлаг найрлагатай, хатуу [[Дэлхийн царцдас|царцдас]], * Түүний дотор талд шингэн [[манти]], * [[Манти|Мантитай]] харьцуулахад харьцангуй халуун [[Дэлхийн цөм|гадаад цөм]], * Хамгийн төвдөө хатуу [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэж хуваагдана. Харин [[Геологи|Геологийн]] хувьд [[литосфери]], [[астеносфери]], [[манти|дээд манти]], [[манти|доод манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад]] болон [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэсэн үе давхрагуудтай<ref>{{cite book | first=Toshiro | last=Tanimoto | editor=Thomas J. Ahrens | year=1995 | title=Crustal Structure of the Earth | booktitle=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | id=ISBN 0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | accessdate=2007-02-03 | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016194153/http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | url-status=dead }}</ref> . {| {{prettytable}} class="wikitable" !colspan=2 style="width: 33%;"|Гүн !rowspan=2 valign="bottom"|Үе давхрага !rowspan=2 style="width: 15%;"|Нягт<br />гр/см<sup>3</sup> |- !Километр !Миль |- |style="text-align: center;"|0–60 |style="text-align: center;"|0–37 |[[Литосфери]] (Зузаан нь 5-200 км хүртэл өөрчлөгддөг) |style="text-align: center;"|— |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|0–35 |style="text-align: center;"|0–22 |... [[Дэлхийн царцдас|Царцдас]] (Зузаан нь 5-70км хүртэл өөрчлөгддөг) |style="text-align: center;"| 2.2–2.9 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|35–60 |style="text-align: center;"|22–37 |... Мантийн дээд хэсэг |style="text-align: center;"| 3.4–4.4 |- |style="text-align: center;"|35–2890 |style="text-align: center;"|22–1790 |[[Манти]] |style="text-align: center;"| 3.4–5.6 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|100–700 |style="text-align: center;"|62–435 |... [[Астеносфери]] |style="text-align: center;"|— |- |style="text-align: center;"|2890–5100 |style="text-align: center;"|1790–3160 |[[Дэлхийн цөм|Гадаад цөм]] |style="text-align: center;"| 9.9–12.2 |- |style="text-align: center;"|5100–6378 |style="text-align: center;"|3160–3954 |[[Дэлхийн цөм|Дотоод цөм]] |style="text-align: center;"| 12.8–13.1 |} ==== Цөм ==== * Дэлхийн дундаж [[нягт]] 5515 кг/м³, харин гадаргуугийн дундаж [[нягт]] 3017 кг/м³ тул [[Дэлхийн цөм|Дэлхийн цөмийг]] харьцангуй илүү нягттай гэж үздэг ба энэ нь [[геофизик|сейсмийн]] судалгаагаар батлагддаг байна. Сейсмийн (чичирхийллийн) S долгионы хурдны сааралтаар гадаад цөмийг шингэн зуурмаг хэмээн баталжээ. Учир нь S долгион нь шингэн биеийг нэвтэрдэггүй байна. Дэлхийн үүслийн эхний үед, ойролцоогоор 4.52 [[тэрбум]] [[жил|жилийн]] орчим, хүнд химийн нэгдлүүд дэлхийн төврүү сууж буюу бөөгнөрөн, хөнгөн нь дэлхийн царцдас буюу гадаргуу руу шилжин, ялгаралт явагдсаны үр дүнд цөм нь үүссэн гэж үздэг. Цөм нь үндсэндээ [[төмөр]] (80%), [[никель]], мөн багахан хэмжээний бусад [[химийн элемент|химийн элементээс]] тогтоно. Эдгээр бусад элементүүдийг хүхэр, карбон, устөрөгч байх магадлалтай хэмээн үздэг. ==== Манти ==== [[Файл:Slice_earth.svg|thumbnail|right|Дэлхийн дотоод бүтэц. 1. Эх газрын царцдас - 2. Далайн царцдас - 3. Дээд манти - 4. Доод манти - 5. Гадаад цөм - 6. Дотоод цөм </br>A: [[Мохийн зааг]] </br> B: [[Гутенбергийн зааг]] </br>C: [[Лехманий зааг]]]] * ''Гол өгүүллэг: [[Манти]]'' Манти нь Дэлхийн нийт [[эзэлхүүн|эзэлхүүний]] 70%-ийг эзэлдэг, нийтдээ 2,890 [[км]] зузаан. Даралт [[манти]] ба [[Дэлхийн цөм|цөмийн]] заагт ~140 [[Паскаль|ГПа]] (1.4 Мaтм), [[температур]] 500&nbsp;°C-900&nbsp;°C (932&nbsp;°F-1,652&nbsp;°F) хооронд хэлбэлзэх ба [[манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад цөмийн]] зааг дээр 4,000&nbsp;°C (7,200&nbsp;°F) байна. Мантийг үндсэн 2 хэсэгт хуваадаг. Дээд болон доод манти. Энэ хоёр үе нь бүрдүүлэгч эрдэс минералаараа ялгагдана. ==== Царцдас ==== * ''Гол өгүүллэг: [[Дэлхийн царцдас]]'' Геологийн үүднээс, [[Дэлхийн царцдас]] нь Дэлхийн хамгийн гадна талын хатуу бүрхүүл ([[литосфери|литосферийн]] дээд хэсэг) бөгөөд [[магмын чулуулаг|базальтлаг]] болон [[магмын чулуулаг|боржинлог]] чулуулгаас тогтоно. Дэлхийн нийт эзэлхүүний < 1% эзлэнэ. === Тектоникийн плит === * ''Гол өгүүллэг: [[Плит тектоник]]'' [[Плит тектоник|Литосфери]] нь [[Плит тектоник|тектоникийн плитүүд]] гэж нэрлэгдэх хэсгүүдэд хуваагдсан (эвдэрсэн) байдаг бөгөөд [[Плит тектоник|астеносфери]] дээгүүр нүүж (хөвж) байдаг байна. Нийтдээ 7 том [[Плит тектоник|плит]], олон тооны жижиг [[Плит тектоник|плитүүд]] байна. === Дэлхийн гадаргуу === Дэлхийн нийт гадаргуугийн 70.8% нь [[ус|усаар]] ([[Далай|Далайгаар]]) бүрхэгдэнэ<ref name="Pidwirny2006">{{cite web | last = Pidwirny | first = Michael | year = 2006 | url = http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html | title = Fundamentals of Physical Geography | edition = 2nd Edition | publisher = PhysicalGeography.net | accessdate = 2007-03-19 }}</ref>. [[Далай|Далайн]] ёроолын гадаргуу нь тэгш бус бөгөөд уул нурууд ([[Далайн голч нуруу]]), [[галт уул]], хавцал, дэвсэг зэрэгтэй байна<ref name="ngdc2006">{{cite web | author=Sandwell, D. T.; Smith, W. H. F. | date = 2006-07-07 | url =http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML | title =Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data | publisher = NOAA/NGDC | accessdate = 2007-04-21 }}</ref>. Үлдэх 29.2% нь [[тив|хуурай газар]] бөгөөд [[цөл]], тэгш тал, өндөр уулс зэрэг [[геоморфологи|геоморфологийн]] олон элементүүдээс бүрдэнэ. Хуурай газрын гадаргуугийн 75% нь [[чулуу|тунамал чулуулгаар]] хучигдана<ref>{{cite web | last = Jessey | first = David | url = http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | title = Weathering and Sedimentary Rocks | publisher = Cal Poly Pomona | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170212/http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | url-status = dead }}</ref>. Үлдэх хэсэгт нь [[чулуу|магмын]] болон [[чулуу|хувирмал чулуулаг]] тархана. Дэлхийн газрын гадаргуу дээр хамгийн өргөн тархалттай [[эрдэс|эрдэсүүд]] бол [[Силикатын бүлгийн эрдэс|кварц]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|хээрийн жонш]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|амфибол]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|гялтгануур]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|пироксен]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|оливин]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|кальцит]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|доломит]] зэрэг юм<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | title = Minerals | publisher = Museum of Natural History, Oregon | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170251/http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | url-status = dead }}</ref>. Дэлхийн гадаргуу нь тектоник хөдөлгөөн болон элэгдэл, [[өгөршил|өгөршлөөс]] хамааран тасралтгүй өөрчлөгддөг байна. Дэлхийн [[тив|хуурай газрын]] хамгийн нам дор цэг нь [[далай|далайн]] төвшнөөс доош 418 м-т орших [[Сөнөсөн тэнгис]], хамгийн өргөгдсөн цэг нь 8,848 м өргөгдсөн [[Эверест]] оргил юм. Эх газар дунджаар далайн төвшнөөс дээш 686 м өргөгдсөн байдаг<ref name="hr_mill">{{cite journal | last=Mill | first=Hugh Robert | title=The Permanence of Ocean Basins | journal=The Geographical Journal | year=1893 | volume=1 | issue=3 | pages=230-234 | url=http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | accessdate=2007-02-25 | archive-date=2007-02-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070225054604/http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | url-status=dead }}</ref>. === Усан мандал === Дэлхийн нийт гадаргуугийн ихэнхи нь [[ус|усаар]] бүрхэгдсэн байдгаараа [[нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад [[гариг|гаригуудаас]] ялгаатай бөгөөд "Цэнхэр Гариг" гэж нэрлэгддэг. Дэлхийн усан мандал үндсэндээ [[далай|Дэлхийн далайнуудаас]] бүрдэх боловч, үүнд бас [[Тив|эх газрын]] [[тэнгис]], [[нуур]], [[гол|гол мөрөн]], газрын гадаргуугаас 2000 [[метр|м]] хүртэл гүнд орших гүний [[ус|усыг]] оруулдаг байна. Дэлхийн хамгийн гүн [[ус|устай]] газар бол [[Номхон далай|Номхон далайд]] орших [[Марианы хотгор]] (10,911 м гүн)<ref name="rain.org">{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.rain.org/ocean/ocean-studies-challenger-deep-mariana-trench.html | title = "Deep Ocean Studies" | work = Ocean Studies | publisher = RAIN National Public Internet and Community Technology Center | accessdate = 2006-04-02 }}</ref>. Далайн дундаж гүн 3,794 м байдаг. [[Далай|Далайн]] нийт [[масс]] 1.35 х 10<sup>18</sup> [[тонн]] буюу Дэлхийн нийт массын 1/4400, [[эзэлхүүн]] нь 1.386 × 109 км³. Дэлхий дээрхи нийт усны 97.5% нь давстай [[ус]] бөгөөд үлдэх 2.5% нь цэвэр ус юм. Цэвэр усны 68.7% нь [[ус|мөс]] хэлбэрээр оршино<ref>{{cite web | а.н.thor = Igor A. Shiklomanov ''et al'' | year = 1999 | url = http://espejo.unesco.org.uy/ | title = World Water Resources and their use Beginning of the 21st Century" Prepared in the Framework of IHP UNESCO | publisher = State Hydrological Institute, St. Petersburg | accessdate = 2006-08-10 | archive-date = 2006-08-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060808204116/http://espejo.unesco.org.uy/ | url-status = dead }}</ref>. Далайн ус нь [[нар|нарны]] [[энерги|энергийг]] их хэмжээгээр шингээдэг учир далайн усны [[температур|температурын]] тархалтаар дэлхийн [[цаг уур]] тодорхойлогдоно<ref>{{cite web | last = Scott | first = Michon | date = [[April 24]], [[2006]] | url = http://earthobservatory.nasa.gov/Study/HeatBucket/ | title = Earth's Big heat Bucket | publisher = NASA Earth Observatory | accessdate = 2007-03-14 }}</ref>. Үүний тод жишээ бол [[ЭНСО]] (El Niño-Southern Oscillation) юм<ref>{{cite web | first =Sharron | last =Sample | date =June 21, 2005 | url =http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | title =Sea Surface Temperature | publisher =NASA | accessdate =2007-04-21 | archive-date =2007-04-29 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070429030121/http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | url-status =dead }}</ref>. === Агаар мандал === * ''Гол өгүүллэг: [[Агаар мандал]]'' Дэлхийн агаар мандал гэж [[Дэлхийн татах хүч|Дэлхийн татах хүчинд]] захирагдан, Дэлхийн гадна талаар хүрээлэн байгаа [[хийн төлөв|хийн]] давхрагыг хэлнэ. Агаар мандлын 78% нь [[азот]], 20.95% [[хүчилтөрөгч]], 0.93% [[аргон]], 0.038% [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]], 1% [[ус|усны уур]] болон маш бага хэмжээтэй бусад [[хийн төлөв|хийнүүд]] байна. Эдгээр хийнүүдийг нийлүүлээд бид [[агаар]] гэж нэрлэдэг. Агаар мандал нь [[Нар|Нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа|хэт ягаан туяаг]] шингээж, [[өдөр]], [[шөнө|шөнийн]] [[температур|температурын]] ялгааг тогтворжуулан, Дэлхий дээр [[амьдрал]] байх нөхцөлийг бүрдүүлнэ<ref name="atmosphere">{{cite web | а.н.thor = Staff | date = October 8, 2003 | url = http://www.nasa.gov/а.н.dience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html | title = Earth's Atmosphere | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-21 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Газрын гадаргуу орчмын агаар мандлын дундаж [[температур]] 15&nbsp;°C байдаг. == Сар == * ''Гол өгүүллэг: [[Сар]]'' Сар нь дэлхийн [[байгалийн дагуул]] юм.Бидний амьдарч буй орчин дэлхий бол орой өдөр гэсэн цаг байдаг тэдний нэг бол нар,сар хоёр юм.Түүнийг ялгахад амархан юм үүн нэг нь гэгээтэй нэг нь харанхуй байдаг == Дэлхийн эргэлт ба орбит == Дэлхий тэнхлэгээрээ 23 цаг, 56 минут, 4.091 секундэд нэг бүтэн эргэдэг бөгөөд <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Rick | date = January, 30, 1996 | url = http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | title = Astronomical Times | publisher = National Radio Astronomy Observatory | accessdate = 2007-03-21 | archive-date = 2011-08-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110818022038/http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | url-status = dead }}</ref> Нарнаас дунджаар 150 сая км зайд, 30 км/сек (108,000 км/ц) хурдтайгаар 365.2564 өдөрт Нарыг нэг бүтэн тойрно. Дэлхийн тэнхлэг нь Нар-Дэлхийг дайрсан хавтгайтай харьцуулахад 23.5 градусаар хазайсан байх ба энэ нь Дэлхий дээрх өвөл зуны улирал солигдох шалтгаан болно. == Нийгмийн газарзүй == Дэлхийн [[хүн ам]] нь [[2006]] [[он|оны]] [[2 сар|2 сарын]] байдлаар 6,600,000,000 байгаа<ref>Currently it is closer to 6.6&nbsp;billion than 6.5&nbsp;billion. It will reach 6.6&nbsp;billion in June 2007.</ref><ref name="LiveScience"> {{cite news | first= Leonard | last= David | url= http://www.livescience.com/othernews/060224_world_population.html | title= Planet's Population Hit 6.5 Billion Saturday | work= Live Science | date= [[2006-02-24]] | accessdate= 2006-04-02 }} </ref> бөгөөд [[2013]] онд 7 тэрбум, [[2050]] онд 9.2 тэрбум хүрнэ гэсэн тооцоо байдаг<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/wpp2006.htm | title = World Population Prospects: The 2006 Revision | publisher = United Nations | accessdate = 2007-03-07 }}</ref>. Хүн амын өсөлтийн дийлэнх нь хөгжиж буй орнуудад хамаарна. Дэлхийн нийт гадаргуугийн 1/8 нь хүн оршин суухад тохиромжтой гэж тооцогддог байна (2/3 нь [[далай]], үлдэх хуурай газрын тэн хагас нь [[цөл]] (14%)<ref>{{cite journal | а.н.thor=Peel, M. C.; Finlayson, B. L.; McMahon, T. A. | title=Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification | journal=Hydrology and Earth System Sciences Discussions | year=2007 | volume=4 | pages=439-473 | url=http://overview.sref.org/1812-2116/hessd/2007-4-439 | accessdate=2007-03-31 }}</ref>, өндөр уулс (27%) зэрэг)<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://www.biodiv.org/programmes/defа.н.lt.shtml | title = Themes & Issues | publisher = Secretariat of the Convention on Biological Diversity | accessdate = 2007-03-29 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2007 оны байдлаар суверн статустай 201 [[улс|орон]], [[НҮБ]]-ийн гишүүн 192 [[улс]] байна. == Мөн үзэх == * [[Нарны аймаг]] == Цахим холбоос == * [http://www.wikimapia.org/ WikiSatellite view of Earth at WikiMapia] * [http://geomag.usgs.gov USGS Geomagnetism Program] * [http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/BlueMarble NASA Earth Observatory] * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth Earth Profile] by [http://solarsystem.nasa.gov NASA's Solar System Exploration] * [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html The size of Earth compared with other planets/stars] * [https://web.archive.org/web/20090122063915/http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html Climate changes causes the earth's shape to change - Nasa] * [https://web.archive.org/web/20071116132744/http://www.funonthenet.in/content/view/282/31/ Beautiful Views of Planet Earth] Pictures of Earth from space * [http://www.flashearth.com/ Flash Earth] A Flash-based viewer for satellite and aerial imagery of the Earth * [https://web.archive.org/web/20130218015318/http://www.projectshum.org/Planets/earth.html Projectshum.org's Earth fact file] (for younger folk) * [http://www.geody.com/?world=terra Geody Earth] World's search engine that supports Google Earth, NASA World Wind, Celestia, GPS, and other applications. * [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Planet Earth] From AOL Research & Learn: Photos, quizzes and info about Earth's climate, creatures and science. * [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Earth From Space] Some Photos From the Exhibit == Эшлэл == {{reflist}} {{Нарны аймаг}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Дэлхий| ]] [[Ангилал:Дэлхий (гараг)| ]] [[Ангилал:Нарны аймгийн гараг]] dn0y1rtj5kp7zsy1ulc6ckgwc83aqc2 Хэлэлцүүлэг:Нүүр хуудас 1 4338 864387 862765 2026-08-02T18:00:16Z Koldobin 106481 /* Нүүр хуудасны шинэ загварын санал — 2026 */ шинэ хэсэг 864387 wikitext text/x-wiki <div style="padding: 1em; border: 1px solid #ececec; background-color: #f8f9fa; width: 100%">Тус хуудсанд зөвхөн Нүүр хуудасны талаар бичнэ үү. Бусад бүх хэлэлцүүлгийг [[Wikipedia:Хурал|Хурал]]-аас</div> {| class="wikitable" style="text-align:right; float:right; margin-left:18px;" |- | align="center" | [[File:Filing cabinet icon.svg|50px]] '''Архив''' |- | align="center" | [[Хэлэлцүүлэг:Нүүр хуудас/Архив/1]] |} == Нүүр хуудсаа шинэчлэх тухай == Тус нүүр хуудасны дизайнд айхтар төм өөрчлөлт ороогүй удаж байгаа юм чинь [[Хэрэглэгч:Chinneeb/1]] хуудсанд шинэ дизайн туршаад явж байна. Ялгаатай зүйлс нь: * Мобайл төхөөрөмжүүдэд нийцтэй (responsive) - хуучин (одоогийн) нүүр хуудас нь хүснэгт ашиглаж байсан, flexboxтой div-ээр солив. * Онцлох зурагний хэсгийг хассан - хэлэлцүүлгийг (бас) энд: [[Wikipedia-н хэлэлцүүлэг:Онцлох зураг]] * Интро хэсгийг нилээд өөрчилсөн - идэвхтэй хэрэглэгчийн тоог харуулсан * Бусад хэлний Википедиагийн жагсаалтийг 500'000+ -т хязгаарлаж, тува + казак хэлийг нэмсэн * Танилцуулгын хэсгийг дээшлүүлж, хялбаршуулсан * Викимедиа төслүүдийн хэсгийг өөрчилж, Commons ийг коммонс гэж нэрлэсэн (викимедиа агуулах эсвэл Вики хөмрөг гэх мэт орчуулгыг хэрэглэсэн нь дээр гэвэл саналаа өгнө үү) * Яваандаа тэгээд ангиллын хэсгийг яваандаа [[Портал:Техник]] шиг порталны жагсаалт болговол сайн л байна. Эдгээрээс гадна css файлд хэд хэдэн өөрчлөлтийг [[Хэрэглэгч:Chinneeb/common.css]] хуудсанд туршиж байна. Эдгээр өөрчлөлтүүдийг сайтын common.css -т нэмснээр "ө", "ү" үсгийг саппорт хийхгүй фонтыг саппортлодог фонтоор сольж харагдацийг арай сайжруулна байх гэж бодож байна. Эдгээр өөрчлөлтүүд болж байна уу? Аливаа санал онолоо хэлээрэй, тэгээд энд давхар санал асуулга тавьчихлаа. Аливаа өөрчлөлийг эсэргүүцсэн олон хүн байхгүй тохиолдолд 7 хоног орчмын дотор хуудсаа шинэчлэе гэж бодох байна. Жич: Хуучин нүүр хуудсаа [[Нүүр хуудас/6]] хуудсанд архивласан. -- [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 03:11, 2 Аравдугаар сар 2022 (UTC) ===Санал асуулга=== '''Санал асуулга''': Онцлох зурагтай байхаа болих <code><nowiki>'''✅ Дэмжинэ''' --~~~~</nowiki></code> эсвэл <code><nowiki>'''❌ Дэмжихгүй''' --~~~~</nowiki></code> гэж оруулаад саналаа өгнө үү ====Дэмжиж байна ==== * '''✅ Дэмжинэ''' --[[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 03:11, 2 Аравдугаар сар 2022 (UTC) (санал асуулгыг эхлүүлсэн хүний хувьд) * '''✅ Дэмжинэ'''. Өмнөх Нүүр хуудасны дизайныг ([[Нүүр хуудас/6]]) 2015 онд Франц зэрэг хэд хэдэн википедиаг судалж байгаад оруулсан юм. Хуучин дизайн өнгө будаг, агуулгын хувьд одоо хүртэл надад таалагддаг боловч, үүргээ нэгэнт гүйцэтгэсэн түүх гэж үзээд шинээр солихыг дэмжиж байна. Шинэ дизайн мобайл төхөөрөмжүүдэд нийцтэй гэж дээр бичсэнчлэн үр дүнгээ өгнө гэдэгт итгэж байна. --[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWikiNew|talk]]) 04:58, 30 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC) ====Дэмжихгүй ==== * '''❌ Дэмжихгүй''' == Нүүр хуудасны шинэ загварын санал — 2026 == Монгол Википедиагийн одоогийн нүүр хуудсыг илүү орчин үеийн, мэдээлэл сайтай, гар утсанд зохицсон портал хэлбэрээр шинэчлэх туршилтын загвар боловсруулав. Шинэ хувилбарт: * өгүүлэл, идэвхтэй хэрэглэгч болон нийт засварын автомат статистик; * онцлох өгүүлэл, сүүлийн үеийн мэдээ, өнөөдрийн үйл явдал; * шинэ өгүүлэл болон сүүлийн өөрчлөлтийн түргэн холбоос; * хувь нэмэр оруулахад зориулсан хэсэг; * сэдэвчилсэн навигаци; * бусад хэлний Википедиа болон Викимедиагийн төслүүдийн шинэчилсэн бүтэц багтсан. Одоогийн нүүр хуудсанд ашиглагдаж байгаа онцлох өгүүлэл, мэдээ, танилцуулга, ангилал болон бусад дэд хуудсуудыг хэвээр ашигласан. * Туршилтын хувилбар: [[Хэрэглэгч:Koldobin/Нүүр хуудас/Шинэ загвар]] * CSS загвар: [[Загвар:Нүүр хуудас/Шинэ загвар/styles.css]] Энэ нь 2022 оны өмнөх хэлэлцүүлгийн үргэлжлэл биш, харин одоогийн нүүр хуудсыг цаашид хөгжүүлэх шинэ санал юм. Загварын харагдац, агуулгын бүтэц, холбоос болон гар утасны ажиллагааны талаар санал өгнө үү. [[Хэрэглэгч:Koldobin|Koldobin]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Koldobin|яриа]]) 18:00, 2 Наймдугаар сар 2026 (UTC) gyc55xphb8mm703sgkghf0jk6cauy28 864388 864387 2026-08-02T18:03:30Z Koldobin 106481 2026 оны нүүр хуудасны шинэ загварын саналд тайлбар, санал асуулга болон техникийн саналын хэсэг нэмэв 864388 wikitext text/x-wiki <div style="padding: 1em; border: 1px solid #ececec; background-color: #f8f9fa; width: 100%">Тус хуудсанд зөвхөн Нүүр хуудасны талаар бичнэ үү. Бусад бүх хэлэлцүүлгийг [[Wikipedia:Хурал|Хурал]]-аас</div> {| class="wikitable" style="text-align:right; float:right; margin-left:18px;" |- | align="center" | [[File:Filing cabinet icon.svg|50px]] '''Архив''' |- | align="center" | [[Хэлэлцүүлэг:Нүүр хуудас/Архив/1]] |} == Нүүр хуудсаа шинэчлэх тухай == Тус нүүр хуудасны дизайнд айхтар төм өөрчлөлт ороогүй удаж байгаа юм чинь [[Хэрэглэгч:Chinneeb/1]] хуудсанд шинэ дизайн туршаад явж байна. Ялгаатай зүйлс нь: * Мобайл төхөөрөмжүүдэд нийцтэй (responsive) - хуучин (одоогийн) нүүр хуудас нь хүснэгт ашиглаж байсан, flexboxтой div-ээр солив. * Онцлох зурагний хэсгийг хассан - хэлэлцүүлгийг (бас) энд: [[Wikipedia-н хэлэлцүүлэг:Онцлох зураг]] * Интро хэсгийг нилээд өөрчилсөн - идэвхтэй хэрэглэгчийн тоог харуулсан * Бусад хэлний Википедиагийн жагсаалтийг 500'000+ -т хязгаарлаж, тува + казак хэлийг нэмсэн * Танилцуулгын хэсгийг дээшлүүлж, хялбаршуулсан * Викимедиа төслүүдийн хэсгийг өөрчилж, Commons ийг коммонс гэж нэрлэсэн (викимедиа агуулах эсвэл Вики хөмрөг гэх мэт орчуулгыг хэрэглэсэн нь дээр гэвэл саналаа өгнө үү) * Яваандаа тэгээд ангиллын хэсгийг яваандаа [[Портал:Техник]] шиг порталны жагсаалт болговол сайн л байна. Эдгээрээс гадна css файлд хэд хэдэн өөрчлөлтийг [[Хэрэглэгч:Chinneeb/common.css]] хуудсанд туршиж байна. Эдгээр өөрчлөлтүүдийг сайтын common.css -т нэмснээр "ө", "ү" үсгийг саппорт хийхгүй фонтыг саппортлодог фонтоор сольж харагдацийг арай сайжруулна байх гэж бодож байна. Эдгээр өөрчлөлтүүд болж байна уу? Аливаа санал онолоо хэлээрэй, тэгээд энд давхар санал асуулга тавьчихлаа. Аливаа өөрчлөлийг эсэргүүцсэн олон хүн байхгүй тохиолдолд 7 хоног орчмын дотор хуудсаа шинэчлэе гэж бодох байна. Жич: Хуучин нүүр хуудсаа [[Нүүр хуудас/6]] хуудсанд архивласан. -- [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 03:11, 2 Аравдугаар сар 2022 (UTC) ===Санал асуулга=== '''Санал асуулга''': Онцлох зурагтай байхаа болих <code><nowiki>'''✅ Дэмжинэ''' --~~~~</nowiki></code> эсвэл <code><nowiki>'''❌ Дэмжихгүй''' --~~~~</nowiki></code> гэж оруулаад саналаа өгнө үү ====Дэмжиж байна ==== * '''✅ Дэмжинэ''' --[[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 03:11, 2 Аравдугаар сар 2022 (UTC) (санал асуулгыг эхлүүлсэн хүний хувьд) * '''✅ Дэмжинэ'''. Өмнөх Нүүр хуудасны дизайныг ([[Нүүр хуудас/6]]) 2015 онд Франц зэрэг хэд хэдэн википедиаг судалж байгаад оруулсан юм. Хуучин дизайн өнгө будаг, агуулгын хувьд одоо хүртэл надад таалагддаг боловч, үүргээ нэгэнт гүйцэтгэсэн түүх гэж үзээд шинээр солихыг дэмжиж байна. Шинэ дизайн мобайл төхөөрөмжүүдэд нийцтэй гэж дээр бичсэнчлэн үр дүнгээ өгнө гэдэгт итгэж байна. --[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWikiNew|talk]]) 04:58, 30 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC) ====Дэмжихгүй ==== * '''❌ Дэмжихгүй''' == Нүүр хуудасны шинэ загварын санал — 2026 == Монгол Википедиагийн одоогийн нүүр хуудсыг илүү орчин үеийн, мэдээлэл сайтай, уншихад хялбар, гар утсанд зохицсон портал хэлбэрээр шинэчлэх туршилтын хувилбар боловсруулав. === Туршилтын хувилбар === * '''Шинэ нүүр хуудасны загвар:''' [[Хэрэглэгч:Koldobin/Нүүр хуудас/Шинэ загвар]] * '''CSS загвар:''' [[Загвар:Нүүр хуудас/Шинэ загвар/styles.css]] Шинэ хувилбарыг компьютер болон гар утаснаас нээж, харагдац, холбоос болон агуулгын бүтцийг шалгана уу. === Гол өөрчлөлтүүд === Шинэ хувилбарт: * өгүүллийн тоо, идэвхтэй хэрэглэгч болон нийт засварын автомат статистик; * онцлох өгүүлэл, сүүлийн үеийн мэдээ болон өнөөдрийн үйл явдлын хэсэг; * шинэ өгүүлэл, сүүлийн өөрчлөлт болон санамсаргүй өгүүллийн түргэн холбоос; * шинэ хэрэглэгчдэд зориулсан хувь нэмэр оруулах хэсэг; * үндсэн сэдвүүдээр аялах навигаци; * бусад хэлний Википедиа болон Викимедиагийн төслүүдийн шинэчилсэн бүтэц; * дэлгэцийн хэмжээнд автоматаар зохицох responsive загвар багтсан. Одоогийн нүүр хуудсанд ашиглагдаж байгаа онцлох өгүүлэл, мэдээ, танилцуулга, ангилал болон бусад дэд хуудсуудыг хэвээр ашигласан. Иймээс тэдгээрийн агуулгыг шинэчилдэг одоогийн ажиллагаа өөрчлөгдөхгүй. Энэ нь 2022 оны өмнөх хэлэлцүүлгийн үргэлжлэл биш, харин одоогийн нүүр хуудсыг цаашид хөгжүүлэх шинэ санал юм. Загварын харагдац, агуулгын бүтэц, холбоос, орчуулга болон гар утасны ажиллагааны талаар санал өгнө үү. Хэлэлцүүлгийг дор хаяж 7 хоног нээлттэй байлгаж, илэрсэн асуудлуудыг зассаны дараа үр дүнг нэгтгэнэ. [[Хэрэглэгч:Koldobin|Koldobin]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Koldobin|яриа]]) 18:00, 2 Наймдугаар сар 2026 (UTC) === Санал асуулга === Туршилтын шинэ загварыг Монгол Википедиагийн нүүр хуудсанд нэвтрүүлэх талаар саналаа өгнө үү. Саналынхаа ард тайлбар болон гарын үсгээ үлдээнэ үү. Санал өгөх жишээ: <code><nowiki>* '''✅ Дэмжиж байна''' — Тайлбар. ~~~~</nowiki></code> <code><nowiki>* '''⚠️ Сайжруулсны дараа дэмжинэ''' — Засах шаардлагатай зүйл. ~~~~</nowiki></code> <code><nowiki>* '''❌ Дэмжихгүй''' — Шалтгаан. ~~~~</nowiki></code> ==== Дэмжиж байна ==== ==== Сайжруулсны дараа дэмжинэ ==== ==== Дэмжихгүй ==== === Техникийн болон агуулгын санал === Санал асуулгаас гадна дараах асуудлуудын талаар дэлгэрэнгүй санал үлдээж болно: * компьютер болон гар утасны харагдац; * өнгө, зай хэмжээ болон уншигдах байдал; * эвдэрсэн эсвэл улаан холбоос; * хэсгүүдийн дараалал болон агуулга; * монгол хэлний нэр томьёо, найруулга; * TemplateStyles болон бусад техникийн асуудал. 72oh3ok63392xpbywrc0rl9vhmn5umg Нүүрс 0 4349 864431 864295 2026-08-03T05:05:22Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 864431 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]] {{Хадмал |монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]] |кирилл_буриад = |кирилл_монгол =нүүрс |кирилл_халимаг =нүүрсн }} [[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] '''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн "" шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана. Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО<sub>2</sub> нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна<ref>{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text="Human Impacts on Climate"|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008</ref>. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО<sub>2</sub> ялгардаг байна<ref> The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide: * Nat gas: 5,840.07 * Petroleum: 10,995.47 * Coal: 11,357.19 For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]</ref>. Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна. == Нэршил == [[Англи хэл]]ний ''"Coal"'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''<ref>''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition</ref>) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] ("carbon") гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг "Модны нүүрс" ("Charcoal") гэж нэрлэнэ. == Нүүрсний төрөлүүд == * [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. * [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. * [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ. == Нүүрсний хэрэглээ == === Түлшинд хэрэглэх === Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна <ref>{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна. Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа <ref>{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}</ref> ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна<ref>http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html</ref>. === Коксжуулах === [[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 <sup>o</sup>С дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна. === Хийжүүлэх === [[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна. Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм. === Шингэрүүлэх === Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н<sub>2</sub>-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна. Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') "Бергиус" технологийг Германд боловсруулсан<ref>Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany </ref> ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи<ref>{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }} {{Webarchiv|url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf |wayback=20070604213700 |text=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction |archiv-bot=2026-08-03 05:05:22 InternetArchiveBot }}</ref>, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH<sub>3</sub>, ба CO<sub>2</sub> гаргаж авна <ref>{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}</ref>. Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO<sub>2</sub>) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО<sub>2</sub>-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна<ref>{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday= September 9 |accessyear= 2005 }}</ref>. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна. == Сөрөг нөлөө == === Нүүрсний уурхай, олборлолт === [[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]] [[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв. === Нүүрсийг шатаах === Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO<sub>2</sub>), азотын исэлүүд (NO<sub>x</sub>), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO<sub>2</sub>) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO<sub>3</sub>), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO<sub>2</sub>), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна<ref>http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf</ref>. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна<ref>{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 |accessyear=2006}}</ref>. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO<sub>2</sub>]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг <ref>{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}</ref> . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий <ref>{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref>. Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно. == Энергийн хэмжээ == Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}</ref>, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна. Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна<ref>A similar result, using a lightbulb instead, see<br />{{cite web | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year? | work = Howstuffworks | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm | accessdate = 2006-08-25 }}</ref>. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм. == Нүүрстөрөгчийн хэмжээ == Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol<suр>-1</suр> = 1/24kmol, 1 mol N<sub>A</sub> -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO<sub>2</sub>) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO<sub>2</sub>]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO<sub>2</sub> болно. 1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO<sub>2</sub>) үүсгэж байна<ref>[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO<sub>2</sub> Emissions Report<!-- Bot generated title -->]</ref>. == Нүүрсний гүний шаталт == Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна <ref>{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}</ref>. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO<sub>2</sub>-ийн 2-3% юм. АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. Австралийн "Шатаж буй уул"-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна <ref>{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&ParkKey=N0503&Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. == Дэлхийн нүүрсний нөөц == [[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]] [[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10<sup>15</sup> кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул <ref>Sustainable Energy" 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4</ref>, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл <ref>BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview</ref>, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)<ref>{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}</ref>''' |- | width="100pt"|'''Орон''' | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан) | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' | width="120pt"|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' | width="100pt"|'''Нийт''' |- |[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994 |- |[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010 |- |[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500 |- |[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396 |- |[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090 |- |[[Герман]] ||23000||||43000||66000 |- |[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520 |- |[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153 |- |[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000 |- |[[Польш]] ||20300||||1860||22160 |} == Нүүрс экспортлогч орнууд == {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''<ref>http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf </ref> |- | width="130pt"|'''Орон''' | width="100pt"|'''2003''' | width="100pt"|'''2004''' |- | [[Австрали]] | 238.1 | 247.6 |- | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | 43.0 | 48.0 |- | [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] | 78.7 | 74.9 |- | [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] | 41.0 | 55.7 |- | [[Польш]] | 16.4 | 16.3 |- | [[Канад]] | 27.7 | 28.8 |- | [[Хятад]] | 103.4 | 95.5 |- | [[Өмнөд Америк]] | 57.8 | 65.9 |- | [[Индонез]] | 107.8 | 131.4 |- | '''Нийт''' | '''713.9''' | '''764.0''' |} [[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]] == Бусад холбоотой сэдвүүд == * [[Шатах ашигт малтмал]] * [[Дэлхийн дулаарал]] * [[Газрын тос]] * [[Геологи]] * [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар * [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн * [http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] * [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи ** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] * [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах * [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас * [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ * [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]] [[Ангилал:Нүүрс| ]] [[Ангилал:Нүүрсний уурхай]] [[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]] lven21iqaao4po16ib4i271v67mjqij Газрын тос 0 4368 864410 856703 2026-08-03T01:54:21Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 864410 wikitext text/x-wiki [[File:Oil_Reserves.png|thumb|350px|2013 оны байдлаар дэлхийн нийт баталгаажсан газрын тосны нөөц]] [[File:Petroleum cm05.jpg|thumb|]] [[File:Korňanský_ropný_prameň.JPG|thumb|Газрын гадарга дээр нэвчиж гарсан газрын тос]] '''Газрын тос ''' (''Petroleum'' - [[грек хэл|грек гаралтай]], [[латин]] үг бөгөөд πετρα - чулуу + ολιον - тос, [[Орос хэл|орос]]. ''нефть'') нь олон төрлийн [[нүүрсустөрөгч|нүүрсустөрөгчдөөс]] тогтох тосон шингэн, [[шатах ашигт малтмал]] юм. [[Алкан]] нь газрын тосыг бүрдүүлэгч үндсэн [[нүүрсустөрөгч]] бөгөөд C<sub>5</sub>H<sub>12</sub> аас C<sub>18</sub>H<sub>38</sub> хүртэлх нэгдэлүүд нь тааралдана. Үүнээс хөнгөн нүүрс-устөрөгчид нь (хийн төлөвт) [[байгалийн хий]], болон [[Байгалийн хий|тосны хийг]], харин хүндүүд нь хатуу төлөвт орших ба [[нүүрс|нүүрсний]] үндсэн бүтэц болно. 20, 21-р зууны турш газрын тос нь хамгийн чухал ашигт малтмал юм. Газрын тос нь [[хүхэр]], [[хүчилтөрөгч]], [[азот]] зэрэг химийн элементүүдийг тодорхой хэмжээгээр агуулна. Ихэвчлэн хар, хар хүрэн өнгөтэй. Газрын тос нь байгаль дээр элстэй холилдон хагас хатуу хэлбэртэй тохиолдож болох ба [[битум]] гэж нэрлэнэ (Жишээлбэл, [[Канад|Канадын]] "Athabasca"). Олборлож буй нийт газрын тосны 84%-ийг эрчим хүчний түүхий эд, үлдэх 16%-ийг химийн үйлдвэрийн түүхий эд болгон хэрэглэж байна. Газрын тос нь байгальд, нүх сүвэрхэг чулуулагт агуулагдах ба нөөцийн хэмжээг 1.2 триллион баррель гэж тооцож байна <ref>[http://www.eia.doe.gov/emeu/international/reserves.html EIA reserves estimates]</ref>. Дэлхийн газрын тосны хэрэглээ өдөрт 84 сая баррель бөгөөд өнөөгийн хэрэглээний төвшингөөр тооцвол 32 жилийн дараа буюу ойролцоогоор [[2039]] онд газрын тосны нөөц шавхагдаж дуусна гэж үздэг. == Газрын тосны шинж чанар == === Химийн найрлага === [[Файл:Octane molecule 3D model.png|thumb|right|250px|[[нүүрсустөрөгч|Oктан]], нэгэн төрлийн [[нүүрсустөрөгч|алкан]] (хар бөмбөлөг нь [[нүүрстөрөгч]], цагаан нь [[устөрөгч|устөрөгчийн]] [[атом]])]] Газрын тосонд 1000 орчим төрлийн химийн нэгдлүүд агуулагддагаас ихэнх нь шингэн [[нүүрсустөрөгч|нүүрсустөрөгчид]] (> 500 буюу массын 80—90%), гетероатомт органик нэгдлүүд (4—5 %), [[Хүхэр|хүхэрт]] нэгдлүүд (250 орчим), [[азот|азоттой]] (>30), болон [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] (85 орчим) нэгдлүүд, мөн бага хэмжээний [[ванади]] ба [[никель|никельт]] нэгдлүүд байна. Үүнээс гадна ууссан нүүрсустөрөгчийн хий (C1-C4, 4 % хүртэл), [[ус]] (10 % хүртэл), эрдсийн давсууд (голчлон хлорид, 0,1—4000 мг/л түүнээс дээш), мөн мeханик хольцууд болох [[шаварлаг чулуу|шавар]], [[элсэн чулуу|элс]], [[шохойн чулуу]] агуулагдана. ==== Нүүрсустөрөгчдийн найрлага ==== [[нүүрсустөрөгч|Парафины]] [[нүүрсустөрөгч|нүүрсустөрөгчид]] (дунджаар 30—35 %, ховороор 40—50 %), [[нүүрсустөрөгч|нафтены]] (25—75 %), бага хэмжээний [[нүүрсустөрөгч|ароматик]] (10—20, ховор тохиолдолд 35 %) нүүрсустөрөгчид газрын тосыг бүрдүүлнэ. ==== Элементийн найрлага ==== Үндсэн элементийн найрлагын хувьд (%): [[нүүрстөрөгч]] - 82-87, [[устөрөгч]] - 11-14.5, [[хүхэр]] - 0.01-6 (ховроор 8 хүртэл), [[азот]] - 0.001-1.8, [[хүчилтөрөгч]] - 0.005-0.35 (ховроор 1.2 хүртэл) бөгөөд мөн [[ванади|V]](10<sup>-5</sup> - 10<sup>-2</sup>%), [[никель|Ni]](10<sup>-4</sup> - 10<sup>-3</sup>%), [[хлор|Cl]] (хүртэл 2•10<sup>-2</sup>%) зэрэг нийт 50 орчим [[химийн элемент]] агуулна. {| {{prettytable}} |+ Зарим газрын тосны химийн найрлага (%-иар) !Орд||Нягт, г/см<sup>3</sup>||С||Н||S||N||O||Үнс |- |[[Ухтин]] ([[ОХУ]])||0,897||85,30||12,46||0,88||0,14||-||0,01 |- |[[Грозни]] ([[ОХУ]])||0,850||85,95||13,00||0,14||0,07||0,74||0,10 |- |[[Сурухан]] ([[Азербайжан]])||0,793||85,34||14,14||0,03||-||0,49||- |- |[[Калифорни]] ([[АНУ]])||0,912||84,00||12,70||0,40||1,70||1,20||- |} === Физик шинж чанар === Газрын тос нь хар хүрэн, хар өнгөтэй, ногоовтор туяатай дундаж молекул жин нь 220—300 г/моль (хааяа 450—470). Нягт дунджаар 0,82—0,95 г/см³; 0,83г/см³-ээс бага үед хөнгөн, 0,831-0,860 - дунд зэрэг, 0,860 дээш үед - хүнд газрын тос гэж нэрлэнэ (API нягт = (141.5/SG 60&nbsp;°F-д) - 131.5). Химийн бүтцээсээ хамаараад газрын тосны хайлах, буцлах температурын хязгаар нилээн өргөн хүрээнд байх ба парафины агуулгаас хамааран царцах температур нь −60 аас + 30&nbsp;°C байна. Зуурамдлага 1,98 ээс 265,90 мм²/с , дулаан ялгаруулах чадвар 43,7—46,2 Мж/кг байна. == Ангилал == Дэлхийн газрын тосны зах зээл дээр газрын тосыг хэд хэдэн төрөл (Benchmark)-д, [[АПИ]] (АРI) хувийн жин ("хөнгөн", "дунд зэрэг", "хүнд") болон зууралдлага дээр нь үндэслэн ангилдаг байна. Үүнээс гадна, бага хүхрийн агуулгатай түүхий тосыг "амтат", өндөр агуулга бүхий тосыг "гашуун" гэж хэлэх нь байдаг байна. Учир нь хүхрийн өндөр агуулгатай тосыг хүхрээс нь салгахын тулд урьдчилсан боловсруулалт хийх хэрэгтэй болно. Түүхий газрын тосны төрөлүүд: * Баруун Техас (West Texas Intermediate, WTI) - Хойд Америкаас олборлодог, бага хүхрийн агуулгатай, хөнгөн тос. * Брент - Хойд тэнгисийн Брент, Нинианы зэрэг нийт 15 ордуудаас олборлодог тос. "Баруун Техас" төрлийн тосноос арай хүнд, хүхрийн агуулга өндөр. * Дубай (Dubai) - [[Персийн булан|Персийн булангийн]] тос. * Тапис (Малайз) - Ихэвчлэн зүүн өмнөд Азийн хөнгөн тосыг, * Минас(Индонез) - зүүн өмнөд Азийн хөнгөн тос, * ОПЕК - ОПЕК-ийн орнуудын газрын тосны дундаж найрлага == Олборлох арга == Газрын тосыг олборлодог үндсэн арга нь [[цооног|цооногоор]] олборлох бөгөөд, анхдагч олборлолтоор тосны нийт нөөцийн 20% орчимыг гадаргуу дээр гаргаж авна. Тосыг агуулж буй давхраас нь газрын гүнд тодорхой даралтад байх бөгөөд, уг давхраасын даралт болон газрын гадаргуугийн даралтын зөрүүнээс хамааран тос нь газар дээр өөрөө гадны нөлөөгүйгээр оргилон гарна. Үүнийг анхдагч олборлолт гэж нэрлэнэ. Аажмаар давхраасын даралт бууран, тос өөрөө гарч ирэх нь багасах тул шахуурга ашиглан соруулах, мөн давхраасын даралтыг нэмэгдүүлэхийн тулд ус, хийг тосны давхрааст шахаж тосны гарцыг ихэсгэхээр хэрэглэж буй аргуудыг хоёрдогч олборолтын аргууд гэж нэрлэнэ. Хоёрдогч олборлолтоор тосны 5-10%-ийг олборлоно. Улмаар хоёрдогч олборлолтын аргууд үр дүн өгөхгүй бол, [[агуулагч чулуулaг|агуулагч чулуулгийн]] [[нэвчимж|нэвчимжийг]] ихэсгэх, тосны зууралдлагыг багасгах замаар гуравдагч олборлолтыг явуулна. Дулааны болон химийн аргуудыг хэрэглэнэ. Жишээлбэл усны уурыг гүнд шахаж, тосны зууралдагыг багасгах гэх мэт. == Хэрэглээний түүх == [[Файл:Oilfields_California.jpg|thumb|Газрын тосны орд [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Калифорни муж]], [[1938]] он]] 4000 гаруй жилийн өмнөөс газрын тосыг хүмүүс хэрэглэж эхэлсэн түүхтэй. [[Вавилони]] хотын хана, цамхагийг барихад асфальт хэрэглэж байсан гэсэн мэдээ бий. <ref name=EB1911>{{1911|article=Petroleum}}</ref> 4-р зуунд [[Хятад|Хятадад]] 243 м гүнтэй анхны газрын тосны цооногийг өрөмдөж байжээ. 7-р зуунд [[Япон|Японд]] газрын тосыг "шатагч ус" гэж нэрлэдэг, дэнлүү болгон хэрэглэдэг байжээ.<ref name=EB1911 /> Орчин үеийн газрын тосны түүх [[1846]] онд Абрахам Пино Геснэр (Abraham Pineo Gesner) [[керосин|керосиныг]] [[нүүрс|нүүрснээс]] гаргаж авснаас эхэлсэн гэж үздэг. Анхны тосны цооног Апшероны хойг (Азербайжаны Баку хотоос зүүн хойш) дээр [[1848]] онд өрөмдөгдөж, [[1852]] онд [[Польш|Польшийн]] эмзүйч [[Игнаций Лукасевич]] газрын тосноос керосин гаргаж авах аргыг нээжээ. Улмаар Бакуд анхны газрын тос нэрэх үйлдвэр 1861 онд байгуулагдсан юм. Тухайн үед Баку Дэлхийн тосны 90 хувийг олборлон боловсруулж байв. [[1910]] он гэхэд, [[Канад|Канадын]] Албертад, [[Индонез|Индонезийн]] Суматра арал, [[Иран]], [[Перу]], [[Венесуэл]], [[Мексик]]т хэд хэдэн газрын тосны томоохон ордуудаас олборлож байв. Гэвч [[1950|1950-аад]] оны дунд хүртэл, нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн түүхий эд хэвээр байсан юм. Өнөөгийн байдлаар нийт тээврийн хэрэгслийн 90% газрын тосноос гарган авсан төрөл бүрийн түлшийг хэрэглэж, химийн үйлдвэрийн маш чухал түүхий болжээ. Газрын тос олборлолтын хэмжээгээр [[Саудын Араб]], [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]], [[АНУ]]-ууд, мэдэгдэж буй нөөцийн 62.5% [[Саудын Араб]], [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|АНЭУ]], [[Ирак]], [[Катар]], [[Кувейт]]-д байна. == Газрын тосны хэрэглээ, нийлүүлэлт == === Хэрэглээ === Газрын тосны үндсэн хэрэглээ нь төрөл бүрийн түлш ([[бензин]], [[дизель түлш]], [[тийрэлтэт хөдөлгүүрийн түлш]], [[Шингэрүүлсэн нефтийн хий|шингэрүүлсэн хий]] (LPG) гэх мэт), тос болон тослох материал, хуванцарууд, химийн бодисууд гарган авах юм. Дэлхийн нийт газрын тосны хэрэглээ [[2005]] оныхоор өдөрт 84 сая баррель байна. === Олборлолт === [[Файл:Oil producing countries map.png|thumb|300px|Газрын тос олборлогч орнууд]] Их хэмжээний олборлолт хийдэг орнууд, [[2004]] оныхоор: {| {{prettytable}} !# !Орон !(×10<sup>6</sup>[[Баррель]]/өдөр) !(×10<sup>3</sup>m³/өдөр) |- |1 |[[Саудын Араб]] ([[Газрын Тос Экспортлогч Орнуудын Байгууллага]] ОПЕК) |10.37 |1,649 |- |2 |[[Оросын Холбооны Улс]] |9.27 |1,474 |- |3 ||[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] |8.69 |1,382 |- |4 |[[Иран]] (ОПЕК) |4.09 |650 |- |5 |[[Мексик]] |3.83 |609 |- |6 |[[Хятад|БНХАУ]] |3.62 |576 |- |7 |[[Норвеги]] |3.18 |506 |- |8 |[[Канад]] |3.14 |499 |- |9 |[[Венесуэл]] (ОПЕК) |2.86 |455 |- |10 |[[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|АНЭУ]] (ОПЕК) |2.76 |439 |- |11 |[[Кувейт]] (ОПЕК) |2.51 |399 |- |12 |[[Нигер]] (ОПЕК) |2.51 |399 |- |13 |[[Их Британи]] |2.08 |331 |- |14 |[[Ирак]] (ОПЕК) |2.03 |323 |} === Нөөц === [[Файл:Top ten largest oil reserves by country.GIF|thumb|220px|Газрын тосны их нөөцтэй орнууд]] Газрын тосны ихээхэн нөөцтэй орнууд, гигабаррелиар (10<sup>9</sup> баррель) [http://www.eia.doe.gov/emeu/international/reserves.html]. <!-- In researching please note that Billion can have different meanings depending on the country. Some use 10^9, while others use 10^12. --> :{| {{prettytable}} | Орон/Бүс нутаг | Багаар тооцоход | Дээд хэмжээгээр |- |'''[[Хойд Америк]]''' |50.7 |222.9 |- |[[Канад]] |16.5 |178.8 |- |[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] |21.3 |29.3 |- |[[Мексик]] |12.9 |14.8 |- |'''Төв болон [[Өмнөд Америк]] тив''' |76 |401.1 |- |[[Венесуэл]] |52.4 |361.2 |- |[[Бразил]] |10.6 |11.2 |- |'''[[Европ|Баруун Европ]]''' |16.2 |17.3 |- |[[Их Британи]] |4.1 |4.5 |- |[[Норвеги]] |7.7 |8.0 |- |'''[[Зүүн Европ]] & Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс''' |79.2 |121.9 |- |[[Оросын Холбооны Улс]] |60 |72.4 |- |[[Казахстан]] |9 |39.6 |- |'''[[Ойрх Дорнод]]''' |708.3 |733.9 |- |[[Иран]] |125.8 |132.7 |- |[[Ирак]] |115 |115 |- |[[Кувейт]] |99 |101.5 |- |[[Катар]] |15.2 |15.2 |- |[[Саудын Араб]] |261.9 |264.3 |- |[[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|АНЭУ]] |69.9 |97.8 |- |'''[[Африк]]''' |100.8 |113.8 |- |[[Алжир]] |11.4 |11.8 |- |[[Ливи]] |33.6 |39.1 |- |[[Нигер]] |35.3 |35.9 |- |'''[[Ази]] ба [[Номхон далай|Номхон далайн]] бүс''' |36.2 |39.8 |- |[[Хятад]] |15.4 |16.0 |- |[[Австрали]] |1.5 |4 |- |[[Энэтхэг]] |4.9 |5.6 |- |[[Индонез]] |4.3 |4.3 |- |'''[[Дэлхий|Дэлхийн]] нийт''' |1082 |1650.7 |- |} === Экспорт === [[Файл:Oil_Export_2022.png|thumb|300px|Газрын тосны экспорт, орнуудаар]] Газрын тосны экспорт, [[2003]] он: # [[Саудын Араб]] (ОПЕК) # [[ОХУ]] # [[Норвеги]] # [[Иран]] (ОПЕК) # [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|АНЭУ]] (ОПЕК) # [[Венесуэл]] (ОПЕК) # [[Кувейт]] (ОПЕК) # [[Нигер]] (ОПЕК) # [[Мексик]] # [[Алжир]] (ОПЕК) # [[Ливи]] (ОПЕК) === Үнэ === [[Файл:Oil Prices 1861 2006.jpg|thumb|center|500px|Газрын тосны үнэ, [[1861]] - [[2006]]]] == Гадны холбоос == * [https://web.archive.org/web/20210304192634/http://www.lloydminsterheavyoil.com/ OTS Heavy Oil Science Centre] (includes overview of all phases of the oil industry) * [http://www.eia.doe.gov/oil_gas/petroleum/info_glance/petroleum.html US Energy Information Administration] - Part of the informative website of the US Government's Energy Information Administration. * [http://www.offshore-environment.com/discharges.html] - Environmental effects of oil extraction * [http://www.api.org/ American Petroleum Institute] - the trade association of the US oil industry. * [http://dhatz.blogspot.com/2006/06/oil-to-38657-per-barrel.html How derivatives drive oil prices up, despite ample supply in physical oil market (9-Jun-06)] * [http://www.morganstanley.com/GEFdata/digests/20050616-thu.html Andy Xie, MorganStanley economist for Asia, thinks oil is financial bubble (16-Jun-2005)] * [https://web.archive.org/web/20061028083436/http://www.oxfordenergy.org/comment.php?0008 Explanation of pricing mechanism in oil markets] * [https://web.archive.org/web/20061019060601/http://www.atimes.com/atimes/Global_Economy/GE26Dj02.html The real problems with $50 oil], An analysis by Henry C.K. Liu in Asia Times Online, details the economic impact of high oil prices. * [http://theoildrum.com The Oil Drum] - A Community Discussion about Peak Oil and the Oil Industry. * [https://web.archive.org/web/20060203024633/http://www.touchoilandgas.com/ Petroleum directory] Industry news service * [http://platts.com/Oil/Resources/ Oil prices and industry news] * [http://www.bp.com/genericsection.do?categoryId=92&contentId=7005893 BP Statistical Review of World Energy] * [https://priceofoil.com/ Oil Prices] * [http://www.oilrocks.com Oil Rocks] * [http://www.nymex.com Nymex] - oil trading center of the US * [http://www.bloomberg.com/energy/ Bloomberg Energy Prices] - current prices on world mercantile exchanges * [https://web.archive.org/web/20070620141219/http://www.oilmarketer.co.uk/ Oil Marketer] - oil news and market information * [http://www.economist.com/surveys/displaystory.cfm?story_id=3884623 Oil in troubled waters] - Economist article on investor approaches to oil markets, supply, and future * [https://web.archive.org/web/20061211010322/http://www.pnl.gov/er_news/08_95/ER_News/oil1.kb.html One Case of an Oil and Gas Field being 'Renewed'] * [https://web.archive.org/web/20010715123314/http://www.globaloilwatch.com/ Global Oil Watch] - Real-time oil and gas news and resources * [https://web.archive.org/web/20060831114913/http://www.leeric.lsu.edu/bgbb/3/index.html Black Gold Beneath the Bayous: Oil Formation] - online textbook giving a non-technical of the biogenic theory of the origin of petroleum * [http://www.petrotalk.com PetroTalk] Portal for petro related Articles, Discussion, Links and more * [http://www.globalpetroleumclub.com Petroleum Club] Online Community for the Petroleum Industry * [https://web.archive.org/web/20110102191714/http://www.mississippioiljournal.com/map Interactive Oil Well Map of Mississippi] Mississippi Oil Journal * [https://web.archive.org/web/20071116150958/http://www.our-energy.com/oil_en.html Oil, petroleum: Development, production, consumption and reserves] * [https://web.archive.org/web/20070808222833/http://www.euroekonom.com/graphs-html/oil-consumption.html World oil consumption] World oil consumption * [https://web.archive.org/web/20080422064721/http://www.south-dakota-oil-and-gas.com/ Drilling sites in Western South Dakota] Drilling sites in South Dakota [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]] [[Ангилал:Газрын тос| ]] [[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]] cfgb3pvxronyc06vp0s4gcoj01wsqgf Лондон 0 5881 864437 860236 2026-08-03T05:47:51Z Avirmed Batsaikhan 53733 864437 wikitext text/x-wiki {{short description|Нэгдсэн Хаант Улсын нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Лондон | native_name = {{native name|en|London}} | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/3/2/1 | total_width = 290 | align = center | caption_align = center | image1 = London Skyline (125508655).jpeg | caption1 = [[Тэмз мөрөн]] ба [[Тауэр гүүр (Лондон)]], [[The Shard]] ба [[Саутварк]] (зүүн), [[Лондоны тауэр]] ба [[Лондоны Сити]] (баруун) | image2 = London Eye at sunset 2013-07-19.jpg | caption2 = [[Лондоны нүд]] | image3 = Westminster Abbey St Peter.jpg | caption3 = [[Вестминстерийн сүм]] | image4 = St Paul's Cathedral Dome from One New Change - Vertical Crop.jpg | caption4 = [[Гэгээн Паулын сүм]] | image5 = Open Happiness Piccadilly Circus Blue-Pink Hour 120917-1126-jikatu.jpg | caption5 = [[Пикадилли талбай]] | image6 = Canary Wharf.Reza 04.jpg | caption6 = [[Канарын боомт]] | image7 = Houses of Parliament in 2022 alt crop.jpg | caption7 = [[Вестминстер ордон (Лондон)|Вестминстерийн ордон]] болон [[Биг Бэн]] (баруун) }} | settlement_type = [[Нийслэл]] | image_caption = | pushpin_map_caption = Нэгдсэн Хаант Улс дахь байршил##Европ дахь байршил | pushpin_relief = 1 | pushpin_map = Англи#НХУ#Европ | mapframe = yes | mapframe-zoom = 8 | mapframe-marker = city | mapframe-shape = yes | coordinates = {{coord|51|30|26|N|0|7|39|W|region:GB|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Бүрэн эрхт улс]] | subdivision_name = Нэгдсэн Хаант Улс | subdivision_type1 = {{nowrap|[[Нэгдсэн Хаант Улсын харьяат улсууд|Улс]]}} | subdivision_name1 = Англи | subdivision_type2 = [[Английн мужууд|Муж]] | subdivision_name2 = [[Их Лондон|Лондон]] | subdivision_type3 = [[Английн нутаг|Нутаг]] | subdivision_type3 = [[Английн гүнгийн хэргэмт нутаг|Ёслолын{{nbsp}}нутаг]] | subdivision_name3 = {{Unbulleted list | [[Их Лондон]] | [[Лондоны Сити]] }} | subdivision_name4 = | established_title = [[Ромын эзэнт гүрэн|Ромчууд]] суурьшсан | established_date = МЭӨ {{start date and age|47}}, ''[[Лондиниум]] нэрээр''<ref name="auto1">[http://archaeologydataservice.ac.uk/archives/view/no1poultry_molas_2007/ Number 1 Poultry (ONE 94), Лондонгийн Археологийн Музей, 2013]. Археологийн мэдээллийн алба, Йоркийн их сургууль.</ref> <br /> | seat_type = Захиргааны байр | seat = [[Хотын танхим, Лондон (Ньюхэм)|Хотын танхим, Ньюхэм]] | parts_type = [[Английн дүүргүүд|Нутгийн засаг захиргаа]] | parts = 32 [[Лондоны дүүрэг#Жагсаалт|дүүрэг]] болон [[Лондоны Сити]] | government_type = [[Англи ба Уэльсийн шууд сонгогдсон хотын дарга|Гүйцэтгэх засаглал]] ба [[зөвлөлдөх ассемблей]] | governing_body = [[Их Лондоны Захиргаа]] | leader_title = [[Лондон хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Садик Хан]] ([[Лейборист нам (Их Британи)|Л]]) | leader_title1 = [[Лондоны Ассемблей]] | leader_name1 = [[Лондоны Ассамблейн сонгуулийн тойргууд|14 тойрог]] | leader_title2 = [[Нэгдсэн Хаант Улсын парламент|НХУ-ын парламент]] | leader_name2 = [[Лондон хотын парламентын тойргийн жагсаалт|74 тойрог]] | total_type = Нийт{{efn|[[Их Лондон|Лондоны бүс нутаг]]}} | area_footnotes = <ref name="ONS mid-year pop est">{{UK subdivision statistics citation}}</ref> | area_total_km2 = {{UK subdivision area|GSS=E12000007}} | area_metro_km2 = 8382 | area_urban_km2 = 1738 | population_footnotes = <ref name="ONS mid-year pop est" /> | population_as_of = {{UK statistics year}} | population_total = {{UK subdivision population|GSS=E12000007}} | population_rank = {{Unbulleted list | НХУ-д [[Нэгдсэн Хаант Улсын хотын жагсаалт|1-т]] | Европт [[Европын хотын жагсаалт (хотын хязгаар доторх хүн амын тоогоор)|3-т]] }} | population_density_km2 = {{UK subdivision density|GSS=E12000007}} | population_urban = 9,787,428 | population_urban_footnotes = {{nbsp}}(2011)<ref name="urbanpopulation"/> | population_metro = 15,100,000 | population_metro_footnotes = {{efn|[[Лондоны метрополитан бүс]]}}{{nbsp}}(2025)<ref name="CityPopulation.de show">{{cite web |url=https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations/|title=Major agglomerations of the world|website=City Population|access-date=2026-04-20}}</ref> | population_demonyms = Лондончууд | demographics_type1 = Угсаатан <span style="font-weight:normal;">([[2021 оны Нэгдсэн Хаант Улсын хүн амын тооллого|2021]])</span> | demographics1_footnotes = <ref name="2021 Nomis">{{NOMIS2021 |id=E12000007 |title=Лондоны бүс |access-date=2024-07-23}}</ref> | demographics1_title1 = [[Их Британи дахь угсаатны бүлгүүд|Угсаатны бүлгүүд]] | demographics1_info1 = {{Collapsible list | 53.8% [[Их Британи дахь цагаан арьстнууд|Цагаан]] | 20.7% [[Британийн Азичууд|Ази]] | 13.5% [[Хар Британичууд|Хар]] | 6.3% [[Их Британи дахь угсаатны бүлгүүд|бусад]] | 5.7% [[Холимог (Их Британийн угсаатны бүлэг)|Холимог]] }} | demographics_type2 = Шашин шүтлэг <span style="font-weight:normal;">(2021)</span> | demographics2_footnotes = <ref name="2021 Nomis"/> | demographics2_title1 = [[Англи дахь шашин|Шашин]] | demographics2_info1 = {{Collapsible list | 40.7% [[Англи дахь шашин#Христийн шашин|Христийн]] | 27.1% [[Их Британи дахь шашингүй байдал|шашингүй]] | 15.0% [[Англи дахь ислам|Ислам]] | 5.1% [[Англи дахь хиндүизм|Хиндүизм]] | 1.7% [[Англи дахь еврейчүүдийн түүх|Иудаизм]] | 1.6% [[Англи дахь сикхизм|Сикхизм]] | 0.9% [[Англи дахь буддизм|Буддизм]] | 1.0% [[Англи дахь шашин|бусад]] | 7.0% дурдаагүй }} | timezone1 = [[Гринвичийн стандарт цаг]] | utc_offset = +0 | timezone_DST = [[Британийн зуны цаг]] | utc_offset_DST = +1 | postal_code_type = [[Нэгдсэн Хаант Улс дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title = 22 бүс нутаг |{{postcode|E}}, {{postcode|EC}}, {{postcode|N}}, {{postcode|NW}}, {{postcode|SE}}, {{postcode|SW}}, {{postcode|W}}, {{postcode|WC}}, {{postcode|BR}}, {{postcode|CM}}, {{postcode|CR}}, {{postcode|DA}}, {{postcode|EN}}, {{postcode|HA}}, {{postcode|IG}}, {{postcode|KT}}, {{postcode|RM}}, {{postcode|SM}},{{postcode|UB}}, {{postcode|WD}}, {{postcode|TN}}, {{postcode|TW}} }} | area_code_type = [[Нэгдсэн Хаант Улс дахь утасны дугаар|Залгах кодууд]] | area_code = {{cslist | [[020]] | 01689 | 01708 | 01895 }} | blank1_name = [[GSS кодлох систем|GSS код]] | blank1_info = {{Unbulleted list |E12000007 (бүс нутаг) |E61000001 (ИЛ) }} | blank2_name = [[GeoTLD]] | blank2_info = [[.london]] | website = {{URL|london.gov.uk}} }} '''Лондон''' ([[Англи хэл|англи.]] ''London'' ''-Ланден'' гэж уншина'') -'' [[Их Британи]]йн нийслэл, дэлхийн өнцөг бүлан бүрээс жуулчдын сонирхолыг татдаг алдартай, түүхэн [[хот]]. [[Их Лондоны Удирдлагын тухай хууль]] 1999 онд батлагдаж, [[Лондоны Захирагч]] болон [[Чуулган]]ы эрх зүйн хэм хэмжээг шинэчлэн тогтоосон бөгөөд 2000 оны 7 дугаар сараас хүчин төгөлдөр болсон байна. Лондон хот түүхэндээ 1191 оноос Лорд [[Мэр]]тэй байжээ. Одоогийн Лондоны Захирагчийн үүрэг бол нийслэлийг хэтийн чиглэл хандлагатай хөгжүүлэх явдал юм байна. Цагдаа, гал түймэр, болон түргэн тусламжийн алба, төлөвлөлт, тогтвортой хөгжил болон байгаль орчныг хамгаалах, соёл, боловсрол, эрүүл мэнд зэрэг олон тулгамдсан асуудлуудыг цогцоор нь зохицуулах үүргийг Захирагч хүлээдэг. [[Их Лондоны Зөвлөл]] нь анх 1986 онд бий болсон бөгөөд эрх зүйн шинэ зохицуулалтын дагуу Чуулган болж өөрчлөгдөн, Лондоны Захирагчийн сонгуультай нэг өдөр зэрэг явагддаг сонгуулиар Лондоны Чуулганы 25 гишүүн сонгогддог байна. Лондон бол хөгжингүй орнууд дахь хамгийн их барилгажсан, [[Европын Холбоо]]ны хамгийн шигүү суурьшилтай, хамгийн том хотуудын нэг юм. Лондон 7 сая байнгын оршин суугчидтай. Британийн хүн амын 12 хувь нь оршин суудаг хэдий боловч хүн амын өсөлтийн 70 хувийг Лондон хангаж байдаг онцлогтой. Учир нь Лондон Британийн дундаж наслалттай харьцуулахад харьцангуй залуу хот ажээ. Лондон хотыг МЭ 43 онд Британийн арлуудыг эзэлсний дараахан Ромчууд үүсгэн байгуулжээ. МЭ 100 орчим оноос хойш энэ нь [[Ромын Британи|Ромын Британийн]] нийслэл, 11-12-р зуунаас Английн, 1707 оноос Их Британийн, 16-20-р зууны хооронд Британийн эзэнт гүрний нийслэл байв. 1825-1925 онуудад Лондон нь дэлхийн хамгийн том хот байсан юм. Лондон хотын төв хэсэгт дундад зууны үеэс хадгалагдаж ирсэн нэг милл орчим талбайтай эртний Лондон хот байдаг. Хэдий тийм боловч 19-р зууны сүүл үеэс Лондон гэдэг нэр дэлхий дахинаа алдаршжээ. Өнөө үед хотын хурал болон хотын даргыг өөрсдөө сонгодог удирдлагын хэлбэртэй, муж болтлоо хүрээгээ тэлсэн Их Лондон болжээ. Лондон бол дэлхийн эдийн засаг, санхүүгийн томоохон төвүүдийн нэг болсон үндэсний хот юм. Хотын төвд Нэгдсэн вант улсын шилдэг 100 компанийн талаас илүү, Европын хамгийн том 500 компанийн 100 –гаас илүү компаниудын төв оффис нь байрладаг. Лондон хот нь дэлхийн нийгэм улс төр, шоу цэнгээн, мэдээлэл, хэв загвар, соёл урлагт өөрийн хувь нэмрээрээ нөлөөлж байдаг. Аялал жуулчлал нь үндсэндээ дотоодын болон гадаадын жуулчдаас бүрддэг. Лондон хотод 1908 болон 1948 оны Зуны олимпийг зохион байгуулсан бөгөөд сүүлд 2012 оны зуны олимпийг зохион байгуулсан юм. Дэлхийн түүх дурсгалын өвийн санд Лондоны цамхаг, Greenwich түүхийн дурсгалт суурин, Royal Botanic Kew цэцэрлэгт хүрээлэн, [[Вестминстер (дүүрэг)|Westminster]], [[Вестминстер ордон (Лондон)|Westminster Abbey ордон]] ба St. Margaret сүмээрээ бүртгэгдсэн байдаг. Лондонд гадаадын 300 гаруй хэлээр ярьдаг, хэл соёл, шашин шүтлэг өөр өөр хүмүүсийн амьдардаг. 2007 оны 7-р сарын албан ёсны мэдээгээр 7,556,900 гадаадын хүн амьдарч байсан. == Орон нутгийн засаг захиргаа == Үндсэн сэдэв: Лондоны орон нутгийн засаг захиргаа болон түүний түүх Лондоны захиргаа нь хотын түвшин, стратеги шат болон орон нутгийн шатлал гэсэн 2 хэсэгт хуваагддаг. Хотын доторх орон нутгийн засаг захиргаа нь 33 жижиг эрх бүхий байгууллагатай ба хотын засаг захиргааг Лондон хотын төв захиргаа (GLA)-ээр удирдагддаг. Лондон хотын төв захиргаа (GLA) 2 хэсгээс сонгогдон бүрддэг; Лондон хотын эрх мэдэл бүхий захирагч болон түүний төсвийг жил бүр хэлэлцэж саналаа өгдөг. Мөн гаргасан шийдвэрт нь хяналт тавьж байдаг газар нь Лондон хотын Ассамблэй юм. 1986 онд хэмжээгээр бага Лондон хотын зөвлөл (GLC) татан буугдаж 2000 онд Лондон хотын төв захиргаа (GLA) болон шинээр байгуулагдсан. Лондон хотын төв захиргаа болон Лондон хотын захирагч хотын захиргааны байшинд байрладаг ба одоогийн захирагч нь Борис Жонсон юм. Захирагчийн стратегийн төлөвлөгөө болох Лондон хотын төлөвлөгөөг 2010 онд нийтэд түгээхээс өмнө 2009 оны дунд үеэс эхлэн бэлдэж эхэлдэг. Тэрээр Лондон хотыг 2031 он гэхэд 7.56 саяаас 9.11 сая хүн амтай хот болох талаар 2009 оны 8 сард мэдэгдэл хийсэн байна. Лондон доторх орон нутгийн 33 эрх бүхий байгууллагууд нь Лондон корпораци болон бага Лондоны 32 зөвлөлтэй юм. Тэдгээр нь хог хаягдлыг зайлуулах, тухайн газрын зам, нийгмийн үйлчилгээ, сургууль, орон нутгийн төлөвлөгөө зэрэг асуудлыг Лондон хотын төв захиргаагаар бус өөрсдөө хариуцан ажилладаг. Хотын цагдаагийн үйлчилгээ нь хотын цагдаагийн газрын удирдлагын төвөөс нийт Лондоны асуудлыг удирддаг юм. Лондоны төв захиргаа нь өөрийн цагдаагийн хүч болох-Лондоны цагдаагийн газартай байдаг. Их Британий тээврийн цагдаагийн газар нь нийслэл хотын төмөр зам болон [[Лондоны метро|метро]] дотор цагдаагийн үйлчилгээг үзүүлэх үүрэгтэй. Лондоны гал түймэртэй тэмцэх газар нь нийт Лондонд үйлчилгээгээ үзүүлдэг. 5800 гал түймэртэй тэмцэгч ажилтан, албан хаагчтай нийт 7000 орчим ажилтантай дэлхийд 3-т орох том хэмжээний гал түймэртэй тэмцэх байгууллага болох Лондоны гал түймэр, түргэн тусласжийн асуудал эрхлэх байгууллагаар удирдуулдаг. Үндэсний эрүүл мэндийн түргэн тусламжийн үйлчилгээ нь дэлхийд том хэмжээнд тооцогдох үнэ төлбөргүй үйлчилгээ үзүүлдэг NHC Лондон хотын түргэн тусламжийн газраар хангагддаг. Хааны эргийн харуулын алба болон хааны үндэсний аврах иститут [[Тэмз мөрөн|Тэмз мөрнийг]] хянаж ажилладаг. Аврах үйлчилгээ нь гэнэтийн аюулт байдлын хор уршигаас сэргийлж Тэмз мөрөнд зориулж байгуулагдсан. == Үндэсний засаглал == Лондон бол чухал хот учир нь [[Вестминстер ордон (Лондон)|Вестминстер ордныг]] тойроод Нэгдсэн Вант улсын засгийн газрын ордон байдаг. Олон Засгийн газрын агентлагууд Парламенттай адил Whitehall-н дагуу [[Даунинг стрит, 10]] гудамжинд Ерөнхий сайдын өргөө байрладаг. Их Британийн парламент нь “Парламентын эх” гэж нэрлэгдэн олон улсад нэр хүндтэй байдаг. Учир нь бусад парламентуудын системийн загвар болж байдаг. == Газар зүй == === Газар зүйн байршил === Баруун болон төв Лондон SPOT гэдэг дагуул хотоос сайн харагддаг. Лондоны газар зүйн байдлыг авто замын дугаар, хуулийн хэлэлцүүлэг, үе мөчлөг тодорхойлж болно. Лондоны төв нь хуучин буюу эртний жижиг Лондон бөгөөд энэ нь 1 милл кв талбай эсвэл хот гэж нэрлэгдэж заншсан юм. Лондон хотын газар нутаг Викториа хатан хааны үе мөн Дэлхийн нэгдүгээр дайны үеүдэд ихээр тэлсэн. Гэвч 1940 оноос энэ байдал бүрэн зогссон. Учир нь Дэлхийн хоёрдугаар дайн буюу Ногоон бүсийн хууль үйлчилж байв. Английн Лондон муж нь дэлхий нийтэд Дэлхийн дайны үед Ногоон бүстнүүдээр удирдуулж байсан Их Лондон гэдгээрээ алдартай. Их Лондоны Урбаны дүүрэг нь хотын хүн амын энгийн бүдүүлэг амьдралын нүүр царай юм. Энэ нь Лондоны алсын томоохон дүүргүүдийн нэг юм. Лондон хот бол 607 милл /1570 км кв/ газар нутагтай. Тэмз мөрөн нь баруун урьдаас зүүн тийш хотыг хөндлөн гулд урсдаг. Тэмз мөрөн нь Parliament, Addington буюу Primrose нуруудын хооронд урсдаг. Өмнө нь Tэмз маш гүн бөгөөд одоо байгаа үеэсээ 5 дахин их устай мөрөн байсан гэдэг. Викториагийн үеэс голын түвшин багасаж, бага, жижиг салаанууд нь ширгэж алга болсон. Сүүлийн үед жил ирэх тусам далайн түрлэг ихсэж, Тэмзын түвшин аажим аажмаар нэмэгдэж байна. Үүний улмаас уулын ус буух үеэр үер болох магадлал ихтэй болсон. Энэхүү үерийн аюулаас урьдчилан сэргийлж 1974 онд Woolwich болон Barrier орчмын Tэмз мөрөн дээгүүр хөндлөн далан барьж эхэлсэн ба энэ нь 2030-аад оны үед ашиглалтанд орох ба зураг төсөл инженерийн ажлууд хийгдэхээр шийдэгдсэн байна. === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Лондон ([[LHR]]),{{refn|Дундаж утгыг Хитроу нисэх онгоцны буудлаас, харин хэт өндөр утгыг Лондон даяарх станцуудаас авдаг.|group=note}} өндөр: {{convert|25|m|ft|0|abbr=on}}, 1991–2020 оны хэвийн |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 17.2 |Feb record high C = 21.2 |Mar record high C = 24.5 |Apr record high C = 29.4 |May record high C = 32.8 |Jun record high C = 35.6 |Jul record high C = 40.2 |Aug record high C = 38.1 |Sep record high C = 35.0 |Oct record high C = 29.5 |Nov record high C = 21.1 |Dec record high C = 17.4 |Jan high C = 8.4 |Feb high C = 9.0 |Mar high C = 11.7 |Apr high C = 15.0 |May high C = 18.4 |Jun high C = 21.6 |Jul high C = 23.9 |Aug high C = 23.4 |Sep high C = 20.2 |Oct high C = 15.8 |Nov high C = 11.5 |Dec high C = 8.8 |year high C = 15.7 |Jan mean C = 5.6 |Feb mean C = 5.8 |Mar mean C = 7.9 |Apr mean C = 10.5 |May mean C = 13.7 |Jun mean C = 16.8 |Jul mean C = 19.0 |Aug mean C = 18.7 |Sep mean C = 15.9 |Oct mean C = 12.3 |Nov mean C = 8.4 |Dec mean C = 5.9 |year mean C = 11.7 |Jan low C = 2.7 |Feb low C = 2.7 |Mar low C = 4.1 |Apr low C = 6.0 |May low C = 9.1 |Jun low C = 12.0 |Jul low C = 14.2 |Aug low C = 14.1 |Sep low C = 11.6 |Oct low C = 8.8 |Nov low C = 5.3 |Dec low C = 3.1 |year low C = 7.8 |Jan record low C = -16.1 |Feb record low C = -13.9 |Mar record low C = -8.9 |Apr record low C = -5.6 |May record low C = -3.1 |Jun record low C = -0.6 |Jul record low C = 3.9 |Aug record low C = 2.1 |Sep record low C = 1.4 |Oct record low C = -5.5 |Nov record low C = -7.1 |Dec record low C = -17.4 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 58.8 |Feb precipitation mm = 45.0 |Mar precipitation mm = 38.8 |Apr precipitation mm = 42.3 |May precipitation mm = 45.9 |Jun precipitation mm = 47.3 |Jul precipitation mm = 45.8 |Aug precipitation mm = 52.8 |Sep precipitation mm = 49.6 |Oct precipitation mm = 65.1 |Nov precipitation mm = 66.6 |Dec precipitation mm = 57.1 |year precipitation mm = 615.0 |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 11.5 |Feb precipitation days = 9.5 |Mar precipitation days = 8.5 |Apr precipitation days = 8.8 |May precipitation days = 8.0 |Jun precipitation days = 8.3 |Jul precipitation days = 7.9 |Aug precipitation days = 8.4 |Sep precipitation days = 7.9 |Oct precipitation days = 10.8 |Nov precipitation days = 11.2 |Dec precipitation days = 10.8 |year precipitation days = 111.7 | Jan humidity = 80 | Feb humidity = 77 | Mar humidity = 70 | Apr humidity = 65 | May humidity = 67 | Jun humidity = 65 | Jul humidity = 65 | Aug humidity = 69 | Sep humidity = 73 | Oct humidity = 78 | Nov humidity = 81 | Dec humidity = 81 | year humidity = 73 | Jan dew point C = 3 | Feb dew point C = 2 | Mar dew point C = 2 | Apr dew point C = 4 | May dew point C = 7 | Jun dew point C = 10 | Jul dew point C = 12 | Aug dew point C = 12 | Sep dew point C = 10 | Oct dew point C = 9 | Nov dew point C = 6 | Dec dew point C = 3 |Jan sun = 61.1 |Feb sun = 78.8 |Mar sun = 124.5 |Apr sun = 176.7 |May sun = 207.5 |Jun sun = 208.4 |Jul sun = 217.8 |Aug sun = 202.1 |Sep sun = 157.1 |Oct sun = 115.2 |Nov sun = 70.7 |Dec sun = 55.0 |year sun = 1674.8 |Jan uv = 1 |Feb uv = 1 |Mar uv = 2 |Apr uv = 4 |May uv = 5 |Jun uv = 6 |Jul uv = 6 |Aug uv = 5 |Sep uv = 4 |Oct uv = 2 |Nov uv = 1 |Dec uv = 0 |source 1 = [[Met Office]]<ref>{{cite web |url=https://www.metoffice.gov.uk/research/climate/maps-and-data/uk-climate-averages/gcpsvg3nc |title=London Heathrow Airport |publisher=[[Met Office]] |access-date=2026-04-20}}</ref><ref>{{cite web|url=https://twitter.com/metoffice/status/1154407682981412864|title=Station Data|publisher=Met Office|access-date=2026-04-20}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.metoffice.gov.uk/research/climate/maps-and-data/uk-climate-extremes|title=UK Climate Extremes |publisher=[[Met Office]] |access-date=2026-04-20}}</ref> [[Нидерландын Хааны Цаг Уурын Хүрээлэн]]<ref>{{cite web |url=http://eca.knmi.nl/indicesextremes/customquerytimeseriesplots.php |title=Heathrow Airport Extreme Values |publisher=[[Нидерландын Хааны Цаг Уурын Хүрээлэн|KNMI]] |access-date=2026-04-20 |archive-date=2018-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180202192334/http://eca.knmi.nl/indicesextremes/customquerytimeseriesplots.php |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | url =http://eca.knmi.nl/utils/mapserver/climatology.php?indexcat=**&indexid=TXx&periodidselect=1981-2010&seasonid=0&scalelogidselect=no&CMD=ZOOM_IN#bottom | title =Heathrow 1981–2010 mean maximum and minimum values | access-date =2026-04-20 | publisher =[[KNMI (хүрээлэн)|KNMI]] | archive-date =2021-04-16 | archive-url =https://web.archive.org/web/20210416135950/https://eca.knmi.nl/utils/mapserver/climatology.php?indexcat=**&indexid=TXx&periodidselect=1981-2010&seasonid=0&scalelogidselect=no&CMD=ZOOM_IN#bottom | url-status =dead }}</ref> |source 2 = Weather Atlas (Хэт ягаан туяаны индекс)<ref name="Weather Atlas">{{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/united-kingdom/london-weather-march |title=London, United Kingdom – Climate data |publisher=Weather Atlas |access-date=2026-04-20 |archive-date=2021-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211226083032/https://www.weather-atlas.com/en/united-kingdom/london-weather-march |url-status=dead }}</ref> CEDA Архив<ref>{{cite web |url=https://data.ceda.ac.uk/badc/ukmo-midas-open/data/uk-daily-temperature-obs/dataset-version-202007/greater-london/00728_waddon/qc-version-1|title=MIDAS Open: UK daily temperature data, v202007|publisher=CEDA Archive |access-date=2026-04-20 }}</ref> [[TORRO]]<ref>{{cite web |url=https://www.torro.org.uk/extremes/date-records/max-temp|title=Maximum temperature date records |publisher=[[TORRO]] |access-date=2026-04-20 }}</ref> Time and Date<ref>{{cite web |url=https://www.timeanddate.com/weather/uk/london/climate|title=Climate & Weather Averages in London, England, United Kingdom|publisher=Time and Date |access-date=2026-04-20 }}</ref> }} == Боловсрол == Royal Holloway бол Лондоны дээд боловсролын институтын холбоо бөгөөд Лондоны их сургуулийн нэгэн салбар юм. Дээд сургууль болон коллеж, шинжлэх ухаан хөгжлийн төв болох Лондон хотод 378000 оюутан суралцдаг. Лондон дахь ихэнх бага болон дунд сургуулиуд нь Английн боловсролын системийн дагуу үйл ажиллагаагаа явуулдаг. Лондоны их сургуулиуд нь европ болон Нэгдсэн Вант улсын хамгийн том заах арга зүйн сургууль бөгөөд 125000 оюутан суралцдаг. Мөн энэ сургуулийн харьяанд 20 коллеж байдаг. Коллежууд нь өөрийн удирдлагатай, мөн өөр өөрийн гэсэн дүрэм журамтай бөгөөд эдгээр коллежуудыг төгсөгчид нь Лондоны их сургуулийн гэрчилгээтэй төгсдөг. Үүнээс нэрлэх юм бол Royal Holloway, Birkbeck, UCL, King's, Goldsmiths, Queen Mary бөгөөд мөн тусгай мэргэжлийн институтууд болох London School of Economics, SOAS, Royal Academy of Music, Courtauld Institute of Art ба Institute of Education нар болно. Imperial College London болон University College London Times Higher Education сэтгүүлээс зарласан 2008 оны дэлхийн шилдэг 10 их дээд сургуулиудын 6 болон 7 дугаар байруудыг эзэлж байсан. Мөн түүнчлэн Лондоны эдийн засгийн дээд сургууль нь дэлхийн нийгэм шинжлэх ухааны удирдлагын институт заах болон судалгаа шинжилгээний төвүүдтэй. Соёл урлагийн сургуулиудын тэргүүн байранд Royal College of Music, Royal College of Art, ба Guildhall School of Music and Drama ордог. Senate House нь Лондоны их сургуулийн нэг салбар юм. Лондоны бусад их сургуулиуд болох Brunel University, City University, London Metropolitan University, Middlesex University, University of East London, University of the Arts London, University of Westminster, Kingston University ба London South Bank University Лондоны их сургуулийн харьяа биш бөгөөд гэвч аливаа тэргүүлэгчид болон олон улсын бусад суралцагчид Лондоны их сургуулийг сонгодог. 1992 оноос зарим техникийн их сургуулиуд нэгдэж зарим нь бүүр эрт үйл ажиллагаагаа эхэлж байсан. Imperial College London 2007 онд Лондоны Их сургуулиас гарч бие даасан сургууль болсон. 2003 онд University of North London ба London Guildhall University сургуулиуд нэгдсэн. London Metropolitan University нь нийслэл хотын бие даасан хамгийн том сургууль ба энэ сургуульд 155 орны 34,000 оюутнууд суралцдаг. Лондон бол London Business School ба Cass Business School бизнесийн сургуулиуд нь бизнесийн боловсролын сургалтаараа дэлхийд тэргүүлдэг. Мөн үүн дээр тэргүүний Schiller International University, Richmond University ба Regent's College сургуулиуд байдаг. == Уран барилга == == Дүүргүүд == Лондоны газруудын жагсаалтад төв Лондон, дотоод болон гадаад Лондон багтана. Лондоны газар нутгийг олон удаа (e.g. Bloomsbury, Knightsbridge, Mayfair, Whitechapel, Fitzrovia) гэх мэт дүүргүүдэд хувааж байсан. Тосгоны нэрийг сүмийн харъяат нутгууд болон хот, дүүргүүдийн албан ёсны бус нэр өгч байсан. Орон нутагт иймэрхүү нэрүүд нь өөр өөрийн гэсэн өвөрмөц шинж чанарыг үлдээн уламжлагдан үлдсэн байдаг. Гэвч ихэнх нэр нь орчин үед албан ёсных биш болсон юм. Хэдий тийм боловч 1965 оноос эртний Лондон хот нь 32 жижиг дүүрэг болон хуваагдаж, төрөл бүрийн эдийн засаг, санхүүгээр ноёрхох болсон. Дэлхийн гурван том эдийн засгийн төвийн нэг нь Лондон хотод байдаг. Үүнд Зээлийн банк, Олон Улсын бондын байгууллага мөн гадаадын арилжаа, менежмент, гадаадын үнэт цаасны худалдааны сангууд багтана. Гол тэргүүлэх эдийн засгийн төв нь металлын арилжаа. Үүний хамгийн том нь алтны зах зээл юм. Мөн эвдэрсэн усан онгоцны зах, гадаадын банк, хөрөнгө оруулалт хийсэн байшин бусад төвүүд орно. Хот нь өөрийн гэсэн бие даасан статустай. Лондоны шинэ эдийн засаг нь хотыг зүүн зүгийн газар нутгийг арилжааны төвд Canary Wharf гэдэг цогцолбор ноёрхдог. Бусад бизнесүүд нь [[Вестминстер (дүүрэг)|City of Westminster]], UK's national government, хотод байралдаг. Хаант улсын Засгийн газар нь Westminster Abbey-д байдаг. Лондоны баруун хэсэгт зугаа цэнгэлийн газар, дэлгүүр дүүрэн байдаг. Oxford гудамж, Leicester талбай, Covent цэцэрлэг, [[Пикадилли тойрог|Piccadilly тойрог]] байдаг. Баруун Лондонд их тансаг, мөн үнэтэй, хувийн газрууд байдаг. Жишээ нь: 10 сая фунт стерлингийн үнэтэй Notting Hill, Knightsbridge болон Chelsea нэртэй үл хөдлөх хөрөнгүүд байдаг. Төв Лондонд байдаг Royal Borough of Kensington болон Chelsea хөрөнгүүдийн дундаж үнэ нь 894,000 фунт стерлинг байдаг. Лондоны зүүн муж нь Зүүн Лондон ба Зүүн дагавар хотуудаас бүрддэг. Зүүн дагавар хот нь гадаадын цагаачид амьдардаг хамгийн ядуу дүүрэг болох Лондон усан онгоцны зогсоол юм. Зүүн Лондонгоос эртний үйлдвэрийн хөгжлийг харж болох бөгөөд одоо [[2012 оны Зуны Олимп|2012 оны Зуны Олимпийг]] зохион байгуулах болсонтой холбогдуулан London Riverside ба Lower Lea Valley хэсгүүд ордог Thames Gateway -ийг дахин сэргээн босгон хөгжүүлсэн байна. == Цэцэрлэгт хүрээлэнгүүд == Төв Лондоны хамгийн том цэцэрлэгт хүрээлэнгүүд болох Royal Parks мөн зэрэгцээ орших Kensington Gardens паркууд нь төв Лондоны баруун захад, Regent's Park нь хойд захад нь байрладаг. Эдгээр цэцэрлэгт хүрээлэнгүүдэд [[Лондоны амьтны хүрээлэн]], дэлхийн эртний шинжлэх ухааны хүрээлэн, мөн үүний зэрэгцээ жуулчдын сонирхол татах [[Мадам Тюссо музей|Madame Tussauds музей]] байдаг. Мөн Төв Лондоны ойролцоо Green Park , St. James's Park нэртэй жижиг паркууд байдаг. [[Хайд парк|Hyde Park]] нь спортын тоглолтууд болон зарим үед задгай талбайн тоглолтууд болдгоороо онцлог. Дээрх том паркууд нь хотын төвөөс гадагшаа чиглэлээр дугаарлагдсан байдаг. Үүнд Royal Parks зүүн урагшаа, Bushy Park, Richmond Park паркууд нь баруун урагшаа, Victoria Park, East London хотын төвөөс зүүн тийш чиглэлээр дугаарлагдсан байдаг. Хойд зүгт байрладаг Regent's Park нь цэнгэг агаар, зугаалах газраараа онцлог байдаг. Хойд Лондоны Hampstead Heath паркад 3,2 км кв талбай бүхий байгалийн төрхөө хадгалсан чөлөөт газар байдаг. Түүхийн дурсгалт Kenwood House –д зуны саруудад нууран дээр болдог сонгодог хөгжмийн тоглолт болж долоо хоног бүрийн сүүлээр тайз засал, галт наадам, хөгжмөөрөө мянга мянган хүний сонирхлыг татаж байдаг. Аялал жуулчлалд 2003 оны Лондоны хувийн үйлдвэрийн 350,000 ажилчдын бүтэн цагаар ажилласантай тэнцүү хэмжээний буюу жилд ойролцоогоор 15 тэрбум паундын зардал гаргадаг. 2007 оны 10 дугаар сард Лондон нь дэлхийн хамгийн алдартай 150 хотыг тэргүүлж 2006 онд 15,6 сая жуулчдын сонирхлыг татаж чадсан. Лондоны дараа [[Бангкок]] (10.35 сая) 2 дугаар байранд, [[Парис]] хот (дөнгөж 9.7 сая)-аар 3 дугаар байранд шалгарчээ. Нэгдсэн Вант улсын хоёр дахь том боомт нь жилд 53 сая тонн ачааг зөөж тээвэрлэдэг. == Тээвэр == === Лондоны тээвэр ба явганаар болон дугуйгаар явах асуудал === Тээвэр бол Лондон хотын захирагчийн албаар удирдуулдаг 4 газрын нэг боловч захирагчийн санхүүгийн хяналт нь хязгаартай учраас төмөр замын сүлжээг бүрэн хянаж чаддаггүй. 2007 оны 11 дүгээр сард тэрээр Хойд чиглэлийн метроны замыг Лондоны газар дээрх төмөр замын сүлжээний адил хэд хэдэн шинэ өөр чиглэлүүдийг барих боломжийг судалсан. Нийтийн тээврийн сүлжээ нь дэлхий дээрх хамгийн өргөн уудам газрыг хамарсан сүлжээний нэг ба Лондоны тээврийн газраар удирдуулдаг. Энэ нь олимпод зориулж 7 тэрбум фунт стерлингийн (10 тэрбум евро) хөгжлийн төлөвлөгөөг багтаасан, замыг хаягжуулах хөрөнгө оруулалтын хөтөлбөр, замын бөглөрлийн асуудал, бусад асуудлын нүүр царай нь болж байна. Лондон нь хамгийн сайн нийтийн тээвэртэй хотод тооцогддог. Дугуй унах явдал нь Лондоны оршин суугчдад ихэд дэлгэрч байгаа. Лондоны дугуйгаар зорчих компанит ажилд хамгийн сайн бэлтгэж байна. === Төмөр зам === Дэлхийн хамгийн ууган метро болох [[Лондоны метро|Лондоны метроны]] Paddington-ы буудал Метро нь st.Pancras International зогсоолоос хөдөлж шууд Pairs болон Liverpool зогсоол руу очдог. Нийтийн тээврийн сүлжээний гол хэсэг нь 11 чиглэлээс бүрдсэн [[Лондоны метро]] юм. Энэ нь 1863 оноос үйл ажиллагаагаа эхэлсэн бөгөөд дэлхийн хамгийн анхны, хамгийн үнэтэй, хамгийн урт метроны нэг юм. Энэ метро 1890 оноос дэлхийн хамгийн анхны газар доорх цахилгаан зам болох City & South London Railway юм. Метрогоор өдөрт 3 сая гаруй, жилд 1 тэрбум хүн зорчдог. Энэ нь Лондонд жилд 244 милл газарт ойролцоогоор 1,1 тэрбум хүнийг зөөвөрлөдөг гэсэн үг юм. Хотын хамгийн анхны метро нь 1863 онд нээгдсэн бөгөөд өнөөгийн байдлаар энэ нь 500 вагон бүхий 275 зогсоолтой болтлоо өргөжсөн байна. Метроны хамгийн ачаалалтай зогсоол болох Waterloo зогсоол нь өглөө ид ачааллын үед 46,000 зорчигчдод үйлчилдэг. Метро нь нийтдээ 412 цахилгаан шат ба 112 лифтийг замын бөглөрлөөс хамгаалж байдаг. === Авто зам === Төв Лондонтой холбогдсон хотын захад байдаг нийтийн эзэмшлийн газар руу явдаг замаар ихэнхдээ машин болон нийтийн тээврийн хэрэгслүүд явдаг. Хотын төвийн зам ба хотын өмнөд болон хойд зах руу явдаг замууд нь шулуун ба тойрог хэлбэрээр байдаг бөгөөд уулзварууд нь тойрог хэлбэрээр огтолцдог. М25 дугаартай зам нь хамгийн урт шулуун зам бөгөөд энэ нь 121,5 милл буюу 195.5 км юм. Хотын шулуун замын сүлжээний дэлгэрэнгүй бүдүүвч зургийг анх 1960 онд бэлтгэсэн бөгөөд энэ ажил 1970 оноос тасалдсан. 2003 онд хотын төвийн замын хөдөлгөөний багтаамж буурч бөглөрөл үүсч байгаатай танилцаж, хянаж байсан. Цөөн жишээ дурьдахад жолооч нар төв Лондоны хамгийн их түгжрэлтэй замуудаар явахдаа өдөрт 8 паунд төлөхийг шаарддаг болсон. Хотын байнга түгжрэл үүсдэг дүүрэгт оршин суудаг жолооч нарт машинаа тавиад нийтийн тээврээр явах нь хямд төсөр болсон. М25 дугаартай зам нь хамгийн их ачаалалтай хотоос гардаг шулуун зам ба Лондон бол замын засрашгүй түгжрэлтэй хот юм. Машины дундаж хурд нь цагт 10,6 км/цаг байдаг. == Хөгжим == Лондон бол сонгодог ба ардын урлаг, урлагийн хамтлаг, мэргэжлийн хөгжимчид болон хөгжмийн мэргэжилтнүүд бэлтгэх EMI гэх мэт хөгжмийн компаниудын гол төв нь юм. Лондон бол Barbican Arts Centre, Cadogan Hall, Royal Albert Hall зэрэг олон найрал хөгжим, хамтлагуудын гол гэр нь юм. Лондонд Royal Opera House ба Coliseum Theatre гэдэг дуурийн хоёр театр байдаг. Лондон бол Royal Opera ордонд байдаг Нэгдсэн Вант улсын хамгийн том орган хөгжмийн гэр нь юм. Бусад гол хөгжмийн зэмсгүүд нь үндсэн болон чогчин дуган сүмүүдэд байрладаг. == Спорт == [[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Wembley цэнгэлдэх хүрээлэн]] бол [[Англи]]йн хөлбөмбөгийн гал голомт ба дэлхийн хамгийн үнэтэй цэнгэлдэх хүрээлэн бөгөөд Wimbledon-ны аварга шалгаруулах болон Grand Slam-ын теннисний тэмцээн зохион байгуулагддаг. Лондон [[Зуны Олимпын наадам|Зуны олимпын наадамыг]] 1908, 1948 болон 2012 онуудад 3 удаа зохион байгуулсан анхны хот юм. Мөн Лондон 1934 онд British Empire Games зохион байгуулсан. Лондонд спортын ихэнх хүн нь хөлбөмбөг тоглодог. Лондон бол гучин хөл бөмөбгийн клуб холбоотой ба үүнд [[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Arsenal]], [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Chelsea]], [[Фулхэм (хөлбөмбөгийн баг)|Fulham]], Tottenham Hotspur ба [[West Ham United]] зэрэг 5 клүб тэргүүлдэг. Мөн Лондон Guinness Premiership дөрвөн регби эвлэл багууд (London Irish, Saracens, Wasps ба Harlequins) байдаг ч, одоо Лондонд зөвхөн Harlequins тоглодог (одоо Их Лондонгоос гурван баг тоглож байгаа ч М25-д Saracens still багтсан.) Лондонд хоёр мэргэжлийн [[регби]] league клүб байдаг Harlequins Rugby League. == Цахим холбоос == {{commons|London|Лондон}} * [http://www.london.gov.uk/ Лондоны мэйр, Лондоны ассемблей, Их Лондоны захиргаа] - Хотын засгийн газрын албан ёсны сайт * [http://www.tfl.gov.uk/ Лондоны тээвэр] * [http://www.bbc.co.uk/london/ BBC Лондон] * [http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20040722014745/http://www.statistics.gov.uk/focuson/london/ Лондоны статистик] [[Ангилал:Лондон| ]] [[Ангилал:Английн суурин]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Их Британийн их сургуулийн хот]] <references /> a1uhggfzllphlluhycafvwkxg7wy13x Оман 0 6386 864432 864296 2026-08-03T05:10:39Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 864432 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Оманы Султант Улс | common_name = Оман | native_name = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}<br />''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}'' | image_flag = Flag of Oman.svg | flag_type = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = National emblem of Oman.svg | symbol_type = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | national_anthem = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}<br />"[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]"<br />"Султаны ёсолгоо"{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}} | image_map = File:Oman (better) (orthographic projection).svg | map_caption = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон) | capital = [[Маскат]] | coordinates = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref>{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}</ref> | religion = {{tree list}} *88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) **47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]] **35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] **6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]] *5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] *3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]] *2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]<ref>{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}</ref> | religion_year = 2020 | demonym = [[Оманчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]] | leader_name1 = [[Хейсам бен Тарик]] | leader_title2 = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]] | leader_name2 = [[Тейязин бин Хейсам]] | legislature = [[Оманы Зөвлөл]] | upper_house = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]] | lower_house = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]] | sovereignty_type = Түүх | established_event1 = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл | established_date1 = 130 | established_event2 = Аль-Жуланда | established_date2 = 629 | established_event3 = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав<ref>{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html |wayback=20091028154443 |text=Oman |archiv-bot=2026-08-03 05:10:38 InternetArchiveBot }}</ref>}} | established_date3 = 751 | established_event4 = [[Набаны улс]] | established_date4 = 1154 | established_event5 = [[Португалын Оман]] | established_date5 = 1507–1656 | established_event6 = [[Ярубын улс]] | established_date6 = 1624 | established_event7 = [[Аль-Саид]]ын угсаа | established_date7 = 1744 | established_event8 = [[Маскат-Оман]] | established_date8 = 1 сарын 8, 1856 он | established_event9 = [[Жабал-Ахдарын дайн]] | established_date9 = 1954–1959 | established_event10 = [[Дофарын бослого]] | established_date10 = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11 | established_event11 = Оманы Султант Улс | established_date11 = 8 сарын 9, 1970 он | established_event12 = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]] | established_date12 = 10 сарын 7, 1971 он | established_event13 = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date13 = 1 сарын 6, 2021 он<ref>{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}</ref> | area_km2 = 309,500 | area_rank = 70 | area_sq_mi = 119,498 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = бага | population_estimate = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 2,773,479<ref name="2010Census">{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics & Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 125 | population_census_year = 2010 | population_density_km2 = 15 | population_density_sq_mi = 40 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 177 | GDP_PPP = {{increase}} $165.947&nbsp;тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&pr.y=5&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=449&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 78 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $35,286 | GDP_PPP_per_capita_rank = 71 | GDP_nominal = {{increase}} $110.127&nbsp;тэрбум<ref name=imf9>{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}</ref> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 66 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416 | GDP_nominal_per_capita_rank = 55 | Gini = 30.75 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.816 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 54 | currency = [[Оманы риал]] | currency_code = OMR | time_zone = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]] | utc_offset = +4 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = Баруун | calling_code = [[+968]] | cctld = [[.om]], [[عمان.]] | official_website = [http://www.oman.om www.oman.om] }} '''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс''' ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) — [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог. 309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм. Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм. {{Олон нэр |хэл1 = Монгол‎‎ бичиг |бичиг1 = Оман <sup>кирил</sup> |хэл2 = [[латин үсэг|Араб үсэг]] |бичиг2 = عمان <sup>араб</sup> → ''Уман'' |хэл3 = [[латин үсэг|Латин үсэг]] |бичиг3 = Oman <sup>англи</sup> |хэл4 = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]] |бичиг4 = Оман <sup>орос</sup> |тэмдэглэл = }} == Газар зүй == Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. [[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]] [[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]] === Байрлал === Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. === Газрын тогтоц === Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. === Цаг уур === Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1950 || 456,000 |- | 1970 || 732,000 |- | 1990 || 1,868,000 |- | 2010 || 2,782,000 |- | 2016 || 4,550,538 |} [[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]] Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба ("цэвэр арабууд") болон Муста-Ариба ("холимог арабууд"). Оман улсад 2021 оны байдлаар 3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. [[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]] [[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]] === Ард түмэн === Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. === Хэл бичиг === Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй. === Шашин шүтлэг === Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. === Хот суурин === [[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]] Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: {|class="wikitable" |+ |- valign="top" | * [[Маскат]] (797,000 хүнтэй) * [[Сиб]] (237,816) * [[Салала]] (163,140) * [[Баушар]] (159,487) || * [[Сухар]] (108,274) * [[Сувайк]] (107,143) * [[Ибри]] (101,640) * [[Сахам]] (89,327) |} == Түүх == === Эртний үе === [[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]] Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. [[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв. === Дотор Оман === [[Зураг:Maskat & Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]] 7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв. Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. === Эргийн Оман === [[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]] 1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан. Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв. 1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав. === Нэгдсэн улс === [[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]] 1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон. Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон. Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна. Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{OIC}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Оман| ]] [[Ангилал:Хаант Улс]] gumd1mnc4ucsrnmlh1qc5zzuu2gm8o0 Догсомын Бодоо 0 6545 864381 844651 2026-08-02T17:09:17Z PequodOnStationAtLZ 99232 updated picture :) 864381 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын улс төрч (1885–1922)}} {{Инфобокс Ерөнхий сайд | name = Догсомын Бодоо<br/>{{nobold|{{MongolUnicode|ᠳᠣᠭᠰᠤᠮ ᠤ᠋ᠨ}}{{MongolUnicode|ᠪᠣᠳᠤᠭ᠎ᠠ}}}} | image = Dogsomyn Bodoo High Res.jpg | order = 5 дахь | office = Монгол Улсын Ерөнхий Сайд | term_start = 1921 оны 4 сарын 16 | term_end = 1922 оны 1 сарын 7 | predecessor = [[Дамбын Чагдаржав]] | successor = [[Содномын Дамдинбазар]] | birth_date = 1885 | birth_place = Мандшир хутагтын шавь Дэндэвийн отог, [[Төв аймаг]], [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Монгол]], [[Чин улс]] | death_date = {{Death date and age|1922|8|31|1885|7|1}} | death_place = [[Улаанбаатар|Хүрээ]], [[Монгол]] }} '''Догсомын Бодоо''' (1885 - 1922) нь [[Монгол Улс]]ын дөрөв дэх [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|ерөнхий сайд]], Консулын дэнжийн нууц бүлгийн үндэслэн байгуулагч, [[Ардын хувьсгал]]ын [[анхны долоо]]гийн нэг, Монголын төрийн нэрт зүтгэлтэн хүн байв. 1922 оны 8 дугаар сарын 31-нд улс төрийн хилс хэргээр цаазаар авахуулсан байна. == Ардын намыг үүсгэн байгуулалцсан нь == [[Файл:Mongolian_Revolutionaries.jpg|thumb|right|Үндэсний хувьсгалын анхны зүтгэлтнүүд: Догсомын Бодоо баруунаас 2-т цайвар дээлтэй байна.]] 1919 оны намар Хятадын генерал Сю Шүжан Монголын автономитыг унагах үед Бодоо нь Консулын дэнжийн нууц бүлгэмийг хэсэг нөхдийн хамт үүсгэн байгуулжээ. Уг бүлгийн цөм нь Бодоогоос гадна түүний орос хэлний орчуулагч байсан [[Хорлоогийн Чойбалсан]], лам [[Дамбын Чагдаржав]] нар байжээ. Улмаар Сангийн яамны түшмэл Жамьян, залуу лам [[Д.Лосол]], Жигмиддорж зэрэг хүмүүс ч нэгдсэн байсан байна. Мөн яг энэ үед Гаалийн хорооны түшмэл [[Солийн Данзан]] Зүүн хүрээний нууц бүлгэм гэгчийг үүсгэн байгуулсан ба уг бүлэгт Цэргийн яамны түшмэл [[Дансранбилэгийн Догсом]], [[Магсаржавын Дугаржав|Магсаржав хурцын Дугаржав]], тухайн үед хэвлэлийн үйлдвэрийн үсэг өрөгч байсан [[Дамдины Сүхбаатар]], Галсан, Тогтох, Даш, буриад Балсанов зэрэг хүмүүс уг бүлэгт багтаж байжээ. 1920 оны эхээр уг хоёр бүлгэм нэгдэж Хятадын дарангуйллыг буруушаасан ухуулах хуудсууд тараах, Их Хүрээн дэх Үндэсний Хувьсгалт Арми цэргийг хүч, байрлалыг судлах, [[Богд хаан]] болон бусад томоохон ноёд язгууртнуудын үзэл бодлыг тандах зэрэг ажлуудыг хийж байжээ. Бодоогийн холбоо тогтоосон большевик оросуудаар дамжуулан уулзсан Коминтерны хэсэг төлөөлөгчид нууц бүлгэмийнхэнд Зөвлөлт Орос Улс руу очиж тусламж хүсэхийг зөвлөсөн байна. 1920 оны 6 дугаар сарын 25-ны хурлаас [[Монгол Ардын Нам]] гэж нэрийдэх болжээ. 1920 оны 7 дугаар сарын эхээр Данзан, Чойбалсан нар Оросын зүг хөдөлсөн ба уг сарын дундуур Бодоо, Чагдаржав нар араас нь хөдөлжээ. Бүлгэмийн үлдсэн гишүүд хятадын түрэмгийллийн эсрэг Зөвлөлт Орос Улсаас тусламж хүссэн Богд хааны тамгатай бичгийг [[Да лам Пунцагдорж|Да Лам Пунцагдорж]]ийн тусламжтайгаар олж аван Сүхбаатар, Лосол, Догсом нар 7-р сарын эцсээр Орос руу явжээ. Чухам Ардын намын тамгатай бичиг үү, Богдын тамгатай бичиг үү гэдэг дээр нууц бүлгүүдийн тэргүүлэгч нар санал зөрөлджээ. Большевизмын нөлөөнд илүү орсон байсан Бодоо Ардын намын тамга хангалттай гэж үзсэн бол түшмэлүүдийн төлөөлөл болж байсан Зүүн Хүрээний бүлгийн удирдагч Данзан Богдын тамга зайлшгүй чухал гэж үзжээ. Бодоо голдоо [[Соёмбо]] тэмдэг бүхий Монгол ардын намын тамгыг анх сийлсэн гэдэг. 1920 оны 8 сард Ардын намын төлөөлөгчид бүгд Эрхүү хотод очиж Зөвлөлт засгийн төлөөлөгч нартай уулзсан байна. 9-р сарын эхээр Данзан, Лосол, Чагдаржав нар Москва руу явж, Сүхбаатар, Чойбалсан нар [[Эрхүү]]д үлдэн, харин Бодоо, Догсом нар Их Хүрээ руу буцжээ. 1920 оны эцсээр [[Барон Унгерн фон Штернберг]]ийн удирдсан Оросын цагаан армийн [[Азийн морин дивиз]] Монголд орж ирэн 1921 оны 2-р сард [[Дундад Иргэн Улс|Хятадын гамин]] цэргийг бут цохин Их Хүрээг эзэлсэн байна. Энэ үед Бодоо Барон Унгерний цэрэгт элсэн орж тагнаж, тэдний нэг гол зорилго нь Монголын хүчийг ашиглан Зөвлөлт Оростой тэмцэх явдал гэдгийг олж тогтоон намын нөхдөдөө мэдээлж байжээ. 1921 оны 3-р сарын 1-нд Дээд Шивээд эхэлсэн хуралдаанаар Монгол Ардын Намыг албан ёсоор байгуулж намын даргаар Данзан, Түр засгийн газрын [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|ерөнхий сайдаар]] Чагдаржав, [[гадаад хэргийн сайд]]аар Бодоо, бүх цэргийн жанжнаар Сүхбаатар томилогдсон байна. == Ардын хувьсгалд == 1921 оны 3-р сарын 18-нд Сүхбаатараар удирдуулсан Ардын цэрэг хүчээр хэд дахин давуу Хятадын Үндэсний Хувьсгалт Арми цэргийн хүчийг бут цохин [[Хиагт]] хотыг эзлэн авчээ. 1921 оны 4-р сарын 16-нд Бодоо нь Чагдаржавын оронд Монгол улсын ерөнхий сайд болжээ. 5-р сарын эцсээр Барон Унгерн Их Хүрээнээс хойд зүг хөдөлсөн ба гол хүч нь Улаан арми болон, Ардын цэрэгт бут цохигдон Зөвлөлт Орос Улс руу гарчээ. 1921 оны 7-р сарын 6-нд Ардын цэрэг Их Хүрээнд орж ирсэн ба 11-нд Ардын эрхт хэмжээт цаазат Монгол улс ба Ардын хувьсгалын ялалтыг зарлан тунхаглахад Бодоо үг хэлсэн байна. Ардын засгийн газрыг эмхлэн байгуулахад Бодоо голлох үүргийг гүйцэтгэн тухайн үеийн Монголын төр засгийн бодлогыг боловсруулах, тулгамдсан зорилтуудыг гарган тавьж шийдвэрлэх алхмуудыг хийж байжээ. Ардын засгийн газраас 1921 оны 9-р сарын 14-нд гадаад олон улсуудад Монгол улс тусгаар тогтносон тухай зарлан мэдэгдсэн тунхаг бичиг болон худалдаа эдийн засгийн харилцаа тогтоох уриалгыг гарган илгээхэд Ерөнхий сайд ба Гадаад хэргийн сайд Догсомын Бодоо гарын үсэг зуржээ. 1921 оны 9 дүгээр сараас Данзаны хамт [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Орос Улс]]тай найрамдлын гэрээ байгуулах төлөөлөгчөөр ажилласан. Тэрбээр 1922 оны 1 сарын 7-ыг хүртэл Монгол Ардын түр ба байнгын засгийн газрыг тэргүүлэхдээ улс орноо харийн түрэмгийллээс бүрмөсөн чөлөөлж, тусгаар тогтнолоо дэлхий дахинаа хүлээн зөвшөөрүүлж [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|Зөвлөлт Холбоот Улс]], [[Хятад]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]тай (АНУ) найрсаг эрх тэгш харилцаатай байхыг тэргүүлэх зорилт болгож түүнийгээ хэрэгжүүлэхийн тулд нэлээд бодитой ажил сэдэж зохих үр дүнд хүрч байсан билээ. Америкийн Нэгдсэн Улсын консултай уулзаж ярилцан Хятад Улсаар Монголын тусгаар тогтнолыг зөвшөөрүүлэх талаар туслалцаа хүсч байсан ба мөн ижил хүсэлтийг Зөвлөлт Орос Улсаас хүсч байжээ. == Эрх мэдлийн зөрчил, цаазаар авахуулсан нь == Богд хаан хэвээр үлдсэн боловч хязгаарлагдмал эрхтэй буюу зөвхөн шашны хэргийг мэдэх болж төрийн үйл хэргийг Монгол ардын нам, ардын засгийн газар шийдэх болжээ. Намын дарга байсан Солийн Данзан 1921 оны намар намын даргаасаа чөлөөлөгдөн, Сангийн сайдаар ажиллах болжээ. Бодоо Ерөнхий сайдын хажуугаар Намын даргын үүргийн 1921 оны 11 сарын 22 хүртэл гүйцэтгэж байсан ба энэ үед Сүхбаатар Цэргийн яамны сайдаар ажиллаж байсан байна. Данзан түүнтэй таарамжгүй байсан ба Бодоог хурц ааштай, богино бодолтой, тулхгүй хүн хэмээн шүүмжилдэг байжээ. Сүхбаатарын хувьд тэрээр Данзангийн талыг барьж байсан байна. 1921 оны эцсээр Бодоо [[Бошгыг Халах Залуучуудын Эвлэл]]ийн шугамаар шинэчлэлийн хэт зүүний бодлого явуулан эмэгтэйчүүдийн үсийг тайрах, дээлийн нударга тайрах зэрэг компанит ажлууд явуулж байсан байна. Мөн энэ үед буюу 1921 оны 12 сард хувьсгалын эсэргүү [[Саж ламын хэрэг]] гэгч гарч 48 хүнийг буудан цаазаар хороосон байна. Бодоог АНУ, Хятад зэрэг улсуудтай сүлбэлдсэн, хувьсгалын үйл хэргийн эсэргүү бодлого явуулсан гэж буруутгасны дараагаар тэрээр эрүүл мэндийн шалтгаан зааж ажлаасаа огцрох хүсэлт гарган 1922 оны 1 сарын 7-нд бүх албан тушаалаасаа өөрчлөгдсөн байна. Улс төрийн тавцангаас гарсан хэдий ч Бодоог зүгээр орхилгүй мөрдөн байцааж, улмаар 1922 оны 8 сарын 31-нд Догсомын Бодоод эх орноосоо урвасан хэрэгт хилсээр ял тулган цаазалжээ. Мөн Дотоод яамны сайд асан Да Лам Пунцагдорж, Түр засгийн газрын ерөнхий сайд асан Чагдаржав нарыг хамтруулан хилс хэрэгт хэлмэгдүүлэн цаазалжээ. Бодоог хэлмэгдүүлэн зайлуулах ажиллагаанд чухам Данзан, Сүхбаатар, Чойбалсан, [[Ринчингийн Элбэгдорж|Элбэгдорж Ринчино]] нарын хэн нь ямар хэмжээтэй оролцсон нь маргаантай. Данзан Бодоотой улс төрийн үзэл баримтлал, цаашдын хөгжлийн чиг хандлагын хувьд санаа нийлдэггүй байсан тул Бодоогийн хэрэг гэгчийг үүсгэн түүнийг зайлуулсан гэж олон судлаачид үздэг боловч Элбэгдорж Ренчино Данзан, Сүхбаатар нарыг ашиглан Бодоог зайлуулсан гэдэг ч онол байдаг. Бодоогийн дараа Жалханз хутагт [[Содномын Дамдинбазар]] Ерөнхий Сайд болсон боловч тун удалгүй нас барсан байна. == Улс төрийн хэлмэгдүүлэлт, цагаатгал == {{Гол|Бодоогийн хэрэг}} 1922-оос 1989 онуудад Догсомын Бодоогийн нэр эх орноосоо урвагч, хувьсгалын эсэргүү гэсэн тодотголын доор явж ирсэн бөгөөд түүний тухай үнэн бодитойгоор үг хэлэх, бичих нь [[коммунист]] үзэл суртлын хувьд тэрс, эсэргүүд тооцогдож байсан. Д. Сүхбаатар гэдэг цэргийн жанжин, Монгол ардын намын хоёр Ерөнхий сайдыг, тодруулбал Ардын намын түр засгийн Ерөнхий сайд Д. Чагдаржав, Ардын намын анхны Ерөнхий сайд Д. Бодоо нарыг баривчлан эрүү шүүлт тулган цаазалжээ. Д.Сүхбаатар өөрийн гарын үсэг зурсан цаазаар аваачих ялыг гүйцэтгэсэн хөлсний цэргүүддээ 10 төгрөгөөр шагнасан түүхэн баримт энэ байна. Ардын намын анхны Ерөнхий сайд Д. Бодоо, Д. Чагдаржав нарыг Д. Сүхбаатар цаазлахдаа Бароны Засгийн газрын Ерөнхий сайд Манзушир хутагт Цэрэндоржийн Цэргийн яамны сайд Цэвээн тэргүүн, Гүн Тогтох, Тайж Дэндэв нарын 15 хүний хамт 1922 оны наймдугаар сарын 31-ний үүрээр Шар хаданд аваачиж бууджээ. Ардын намын анхны Засгийн газрын Ерөнхий сайд Д. Бодоо, шадар сайд Д.Чагдаржав нарыгаа Засгийн газрын кабинетын гишүүн Цэргийн яамны сайд нь өөрөө тушаал гарган баривчилж өөрийн тушаалаар гүйцэтгэсэн түүхэн баримт байна. {{Эшлэл|Баримт 1 Бүх Цэргийн Зөвлөлийн Газраас Ардын Засгийн газар хуудас дагуулан өргөн илгээв, Явуулахын учир: …эдүгээ Бодоогийн зэрэг хүнд ялт арван таван хүнийг цаазаар аваачихад буудан үхүүлсэн зэрэг арван таван хүнд тусгай шагнал хүртээх болов уу хэмээн эрмэлзэхийн тулд, үүнд хянавал, урьдахь автономит засгийн үест энэ мэт эрүү барьсан цэрэгт улсын сангаас шан олгож байсан тогтоол буй бөгөөд эдүүгээгийн засгийн үед тусгайлан тогтсон зүйлгүй тул, үүнийг Бүх цэргийн зөвлөлийн газраа өргөн мэдүүлээд олдвол байцаан толилж эд нарт шагнал олгох эсэх, хэрэв олгох аваас хүн бүрт хичнээн ямар шагнал олгуулахыг заан тушаах ажаамуу гэх зэрэг эрснийг тус Зөвлөлийн хуралд хянан хэлэлцээд ийнхүү мэдүүлсэн нь зүйтэй учир зүй нь хүн бүрд арваад төгрөг шагнавал зохих болов уу хэмээх тул үүнийг Засгийн газраар өргөн илгээгээд олдвол байцаан толилж гүйцэтгэн шийтгэх ажаамуу хэмээн үүний тул өргөн илгээв. Дугаар 187 Олноо өргөгдсөний арван хоёрдугаар он сарын -ны өдөр есөн арван тав Зөвлөлийн тэргүүлэгч Элбэгдорж Зөвлөлийн гишүүд: Сайд Жанжин Сүхбаатар Штабын дарга Хува Нарийн бичгийн дарга Буяннэмэх. Баримт 2 Бүх Цэргийн Зөвлөлийн Газраас Монгол ардын засгийн газраа хуудсаар өргөн явуулах учир мөнөөхөн манай газраас Засгийн газрын товч хурал лугаа нийлж улс төрд самуун хувьсгал өдүүлэхийг завдсан ялт Бодоо нар ба их гянданг эвдэж улс иргэдийг самууруулах гэсэн ялт таван хүний хамт дэс дараалан ял оноохоор томилон гаргасан комиссын сайд түшмэдээс хууль ёсоор харьяат самуун муу хүнд хэрэг өдүүлсэн нэр бүхий ялт нарын доор оноох ялыг тус тус төлөвлөн жагсаан бичиж хүнд хөнгөнийг ялган салгаж, заан тогтоохыг эрж мэдүүлэн ирснийг манай Бүх цэргийн зөвлөлд хянан үзэж мөн нэн даруй гүйцэтгэн шийтгэж олон нийтэд дүрзм үзэмж болговол зохих явдлыг хэлэлцэн тогтсон боловч Засгийн газрын хурлаар батлуулан тогтоолговол зохихын тулд уг ирсэн өчиг хуудсыг бүрнээ хүргүүлж, үүнийг олдвол монгол ардын засгийн газраа өргөн явуулаад байцаан толилж нэн даруйхнаа батлан тогтоож хариу ирүүлэх зэргээр гүйцэтгэн шийтгэх ажаамуу. Үүний тул хуудас өргөн илгээв. Дугаар 165 Олноо өргөгдсөний арванхоёрдугаар он долоон шинийн найман сарын Европын найман гучин нэгэн Зөвлөлийн тэргүүлэгч Элбэгдорж Зөвлөпийн гишүүн сайд, жанжин Сүхбаатар Штабын дарга Хува Нарийн бичгийн дарга орлосон Буяннэмэх. Баримт 3 Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Томилсон Сайд Түшмэдээс: Бүх цэргийн тусгай зөвлөлийн газар өргөв. Тогтоон шийтгэхийг гуйн мэдүүлэх учир: Үүний урьд улсад самуун өдүүлэхийг өвөрлөсөн лам Бодоогийн зэрэг нэг агчдыг уг тушаасан ёсоор бариулан авч байцаан тодорхойлсон бүдүүвч өчгийг Бүх цэргийн зөвлөлд хүргүүлэн мэдүүлсэн бөлгөө. Эдүгээ хойш тушаасан нэгэн зуун тавин наймдугаар бичгийн ёсоор нэмэн томилсон бичгийн ёсоор нэмэн томилсон түшмэдийн хамт нийлэн нэр бүхий ялтныг дараалан чангалан байцаан шүүвээс лам Бодоогийн зэрэг нэр агчид харьяат улсад буруу санааг өвөрлөн эрх чөлөөг олж тогтнон буй эдүгээгийн засгийг хувьсган халж ард түмэнд харштай хэрэг өдүүлэхээр тэрслэн явсныг зүйл зүйлээр илрэн хүлээсэн бөгөөд энэ хэргийн нэр бүхий ялт нар Манжуур зүгийн цагаан нам ба Дамбийжанцан лугаа сүлбээлдэх хэргийг тус тус зөвлөлдсөн, бас автномийг дахин босгох хэргийг Америкийн консулаас гуйлхийлэн явсан хэрэг болох… …үүнийг бүх цэргийн газраа өргөн мэдүүлээд, олдвоос байцаан толилж тогтоон шийтгэх ажаамуу. Бас ч харьяат ялт нарын биеийг хэвээр сахиулан хүлээлгэн бүхий учрыг хамтаар гаргаж үүний тул өргөв. Зуны сүүл Арванхоёрдугаар он сарын хорин долоон аргын улирлын найман Дугаар 9 Сайд Данзан, Дарга Балдандорж, дарга Баваасан, Буяннэмэх…|МАХН-ын төв архив. Ф-12, д-1, хн-167, Ардын засгаас 1921-1924 онуудад авсан хувьсгалт арга хэмжээнүүд ном УБ, 1954 он<ref>[http://www.medee.mn/content/23401.shtml www.medee.mn:]</ref>}} [[Монгол Улсын Дээд Шүүх]]ийн 1997 оны 6 сарын 11-ны өдрийн 236 тоот тогтоолоор Догсомын Бодоод ногдуулсан хэргийг хэрэгсэхгүй болгон нэр төрийг нь цагаатгасан байна. == Бодоо, Чагдаржав нарыг байцаасан протокол == Дотоодыг хамгаалах газрын сургагч Сорокин би Бодоо, Чагдаржав хоёрыг нүүр тулгаж байцаасан нь: Бодоогоос асуусан үг: Таны биеийг хөдөөнөөс ирэхэд Чагдаржав таны биеийг Дамбийжанцантай холбоотой болохын тулд баруун зүг яв гэж хэлсэн үү? гэхэд Бодоогийн хэлсэн нь: -Хэлсэн үнэн. Чагдаржаваас асуусан нь: -Та Бодоод ийнхүү хэлсэн нь үнэн үү? Бодоогийн хэлэх нь: -Хэлсэн үнэн. Бодоогоос асуусан нь: -Баруун аймгийг хөдөлгөж нааш явуулан орос, буриадын мэдлээс салгаж болно гэж Чагдаржав танд хэлсэн үнэн үү? Бодоогийн хэлэх нь: -Хэлсэн үнэн. Чагдаржаваас асуусан нь : -Ийм хэлсэн нь үнэн үү гэхэд, Чагдаржав хариу хэлэх нь: -Би орос, буриадаас салах хэмээн хэлсэнгүй. Гагцхүү Хятад лугаа холбоо байгуулж хуучин автономит засгийг байгуулъя гэсэн нь үнэн. Бодоогоос асуусан нь: -Чагдаржав Бодоо танд Хүрээний газар хувьсган байлдах цэрэг бэлэн буй ба Улиастайд мянган хүний зэвсэг бий гэж хэлсэн нь үнэн үү? гэхэд, Бодоогийн хариу хэлэх нь: -Хэлсэн үнэн. Чагдаржаваас, ийм хэлсэн нь үнэн үү? гэхэд Чагдаржавын хариу хэлэх нь: -Бууны тухай хэлсэн үнэн. Юу гэвэл Хатанбаатар вангийн цагаантнаас булаан авсан зэвсэг энд буй гэсэн. Энэ Хүрээнд хувьсган байлдах бэлэн цэрэг бий гэж хэлсэн нь худал билээ. Бодоогоос асуусан нь: -Чагдаржавт та гагцаар баруун аймагт явах гэсэн нь үнэн үү? Бас Замын гаргашийг хэн өгөх гэсэн лээ? гэвэл, Бодоогийн хариу хэлэх нь: -Үнэн. Замын гаргашийг Тогтох гүн өгөх гэж байсан. Чагдаржаваас асуусан нь: -Бодоод та ийнхүү хэлсэн нь үнэн үү? гэвэл, Чагдаржав: Үнэн, Бодоо аль газарт ч хамаагүй явна хэмээн хэлж байсан. Бодоогоос асуусан нь: -Бодоо та баруун тийш явахдаа Дотоод яамны дэд сайд Жамьян-Очиртай учрах, энэ хэргийг тэр мэдэх учиртай хэмээн Чагдаржав танд хэлсэн үнэн үү? гэвэл, Бодоо: үнэн гэв. Чагдаржаваас: Энэ үнэн үү? гэвэл, Чагдаржав хариу хэлэх нь: -Бодоо над хэлсэн. Баруун зүгт би халуун рашаанд эхнэр лүгээ хамт явна. Эндээс гараад замдаа Жамьян-Очир лугаа учирна гэж Бодоо өөрөө хэлсэн нь үнэн. Бодоогоос: -Чухам баруун зүгт та өөрөө одох гэсэн буюу эсхүл Чагдаржав таныг одуулах гэсэн буюу? гэвэл, Бодоогийн хариу хэлэх нь: -Чагдаржав намайг явуулах гэсэн. Чагдаржав хэлэх нь: -Би явуулах гэсэнгүй. Бодоо өөрөө явна гэсэн. Бодоогоос асуусан нь: Чагдаржавын Да Шенхүү пүүсээр дамжуулан Хятад лугаа холбоотой болох гэснийг та мэдсэн үү? гэвэл, Бодоогийн хариу хэлэх нь: -Үнэн. Чагдаржав над хэлсэн. Чагдаржаваас асуусан нь: -Та энэ хэргийг хэлсэн нь үнэн үү? гэвэл Чагдаржав хариу хэлэх нь : -Үгүй. Би Да шенхүү хэмээх пүүсийг мэдэхгүй. Бодоогоос асуусан нь: -Та энэ Чагдаржавын Да Шенхүүг дамжуулах гэсэн хэргийг хэнээс мэдсэн билээ? гэвэл, Бодоогийн хэлэх нь: -Чагдаржав над хэлсэн нь: Жалханз хутагт, Да лам хоёрын алиныг одоо мартав. Тэр хоёрын нэг нь Да Шенхүүгээр дамжуулан Хятадтай холбоотой болох гэж байсан хэмээн хэлэхэд, Да Шенхүү гэж хэн болохыг Чагдаржаваас асуувал, худалдааны дарга хэмээн хэлсэн. Чагдаржаваас: Үнэн үү? гэж асуувал, Чагдаржав: -Үнэн. Жалханз хутагт чингэж хэлж байсан. Чагдаржавыг Жалханзтай юу хэлэлцсэнээ илрүүлэгтүн! гэвэл, Чагдаржав хэлэх нь: -Жалханз хутагт Да Шенхүүгээр дамжуулан Хятадтай хэлэлцэж автономит засгийг хэлэлцэж болно хэмээн хэлж байсан нь үнэн гэхэд, Хэдийд болохыг Чагдаржаваас асуувал: -Энэ зун цаг гэв. Бодоогоос асуусан нь: -Сономын тухай Чагдаржавтай юу хэлэлцэж, ямар хэрэг хийх гэж байсан билээ? гэвэл, Бодоогийн хариу хэлэх нь: -Чагдаржав надаас асуусан, энэ пүүс хэдий баян аваас Хятад лугаа холбоотой болох хэрэгт тус болж чадах уу? хэмээн ..асууж байсан,. Чагдаржаваас асуувал: Ийнхүү хэлсэн үнэн үү? гэвэл, Чагдаржав хэлээгүй гэв. Та хоёрын хэн нь худал өгүүлсэн билээ? гэвэл, Бодоо: -Би үнэн хэлсэн гэв. Чагдаржав: -Энэ тухай юу ч хэлээгүй гэв. Бодоогоос асуусан нь: -Та Сономын пүүсэнд орсон уу? гэвэл Хариу: -Орсон. Чагдаржав танай пүүсэнд ирэв үү, юу хэлэлцэв.Урагш хүн явуулах тухай асуув уу? гэвэл Чагдаржаваас асуусан нь: -Та тэдний пүүсэнд явсан уу? хэмээн асуувал Чагдаржав хариу хэлэх нь: -Явсан үнэн. Тэдний пүүс асуусан нь “Та Богдын дэргэд байх хүн тул гаалийн хэргийг баахан хөнгөн болгохын тулд Хятадтай найртай байлгахыг бодохгүй юу? хэмээн хэлэхэд Чагдаржав би “чадахгүй” гэсэн. Бодоогоос асуусан нь: Дамбийжанцангийн мэдэлд орсон баруун хошууг ятган эгүүлэхийн тулд эндээс олон цэрэг явуулбал зохино. Юу гэвэл эндээс олон цэрэг очоод урваж тэнд орох гэснийг санах буюу? Хэн танд ийнхүү хэлсэн билээ? гэвэл , Бодоогийн хариу хэлсэн нь: -Энэ үгийг Чагдаржав над хэлсэн гэхэд Чагдаржаваас: Үнэхээр Бодоод чингэж хэлсэн буюу? хэмээн асуувал, Чагдаржав хариу хэлэх нь: -Үгүй, харин Бодоо чингэж над хэлсэн гэв. Хэн нь худал мэдүүлнэ хэмээн асуувал: Бодоо: -Би үнэн мэдүүлсэн. Гагцхүү Чагдаржав бас хэлж байсан. Данзан сайд, Ламжав гүн хоёр энэ хэргийн учрыг хэлэлцэж байхад Данзан хэлсэн хэмээх нь: тэр хошууны тэргүүлэгчийг барьж авбал зохино гэхэд, Ламжав найрамдлын ёсоор номхотгож болно хэмээн хэлж байсныг хэлсэн. Чагдаржав хэлсэн нь: -Хэрэв би хэлсэн болов ч Тогтох гүнгийн үгээр хэлсэн. Чагдаржаваас асуусан нь: -Бодоо танд ийн хэмээн хэлсэн үнэн үү? Дамбийжанцантай эвлээд Улиастайг авч Хятадтай холбоо байгуулбал ардын засагтай хэлэлцэж болох ба автономийг Хятадаас авбал ямар засагтай болохыг бид өвсөөн \ өөрсдөө гэсэн үг байж магадгүй Г.Д\ мэднэ хэмээн хэлсэн нь үнэн үү? гэвэл Чагдаржав хэлсэн нь: -Үнэн гэв. Бодоогоос асуусан нь: -Эдгээр үгсийг хэлэлцсэн нь үнэн үү? гэвэл Бодоо хариу хэлэх нь: -Би хэлээгүй, харин Чагдаржав над хэлсэн гэхэд, Чагдаржав та үнэнээ мэдүүл! гэхэд, Чагдаржав: Бодоо над хэлсэн гэв. Бодоогоос асуусан нь: -Таны биеийг Ерөнхий сайд байх цагт Чагдаржав таны тамга дарсан сул цаас хэдэн хуудас ав хэмээн хэлсэн нь үнэн үү? гэхэд, Бодоо: -Үнэн гэв. Чагдаржаваас асуусан нь: -Үнэхээр Бодоод хэлсэн буюу? гэвэл Чагдаржав: -Үнэн гэв. Чагдаржаваас: -Тамгатай сул цаас авч хэрхэх гэсэн билээ? гэвэл, Чагдаржав хэлэх нь: Миний бие Лхасад мөргөхөөр одох хэмээн санасан тул хамгаалах бичиг авахын тулд хэрэглэх гэсэн. Бодоогоос асуусан нь: -Чагдаржав мөргөхөөр одох гэж тэмдэгт цаас хэрэглэх гэсэн нь үнэн үү? гэвэл Бодоо хариу хэлэх нь: -Одоо ямар хэргийн учир хэрэглэх гэснийг мэдсэнгүй, гагцхүү үүнийг гуйсан нь үнэн. Сургагч Сорокин хэлсэн нь: -Над өөр асуух зүйлгүй. Та нарт өөр мэдүүлэх зүйл бий юу? гэвэл. Бодоогийн хэлэх нь: -Чагдаржав, замын гаргашийг бүтэмж гэлэн, Балжир гавж нараас гаргуулан, Бодоо намайг Бээжинд явуулах гэсэн. Би ямар хэргээр явуулахыг мэдсэнгүй. Бодвол, улс төрийн хэрэг буй заа гэж бодсон. Чагдаржаваас асуусан нь: -Та Бодоог ийнхүү явуулах гэсэн буюу?” Гэвэл, Чагдаржав хариу хэлэх нь: -Би явуулах гэсэн нь биш, гагцхүү Бүтэмж, Балжир нар Бодоо бид хоёрыг явуулах гэж байсан нь үнэн, өөр мэдүүлэх үгийн зүйл үгүй гэжээ. == Утга зохиол, урлагт == [[Социализм]]ын үеийн утга зохиол, кино урлагт мөн Бодоог хувьсгалын эсэргүү, урвагч байдлаар дүрслэн харуулан Консулын бүлэг, улмаар Ардын Намыг үүсгэн байгуулах, Зөвлөлт Орос Улстай холбоо тогтоох, Ардын Засгийг эмхлэн байгуулах, төр засгийн бодлогыг тодорхойлох, гадаад бодлого явуулах үйл хэргүүдэд гаргасан гавьяа зүтгэлүүдийг нь Ардын хувьсгалыг цэрэг армийн талаас нь удирдаж байсан Сүхбаатар, тухайн үедээ нэр, нөлөө багатай байсан Чойбалсан нарт ноогдуулан улс төрийн үзэл суртлын пропаганда явуулж ард олны тархийг угааж байжээ. * [[Дэжидийн Жигжид]]ийн найруулсан ''Өглөө'' кинонд Бодоогийн дүрд [[Ардын Жүжигчин]] [[Зундуйн Цэндээхүү]] тогложээ. * ''Тэмцэл'' кинонд Бодоог хувьсгалын эсрэг хуйвалдаанд оролцож байгаагаар хэлмэгдүүлэн гаргасан байна. Уг кинон дээр Бодоо ''Ардын намын модон тамгыг хэн сийлсэн, би л сийлсэн. Тэгэхээр ардын нам гэдэг миний л нам'' гэж хэлсэн нь түгээмэл хэллэг болж байсан байна. == Дурсгал == Түүний уугуул нутаг болох Төв аймгийн [[Зуунмод]] хотын цэцэрлэгт хүрээлэнд Монгол Улсын төрийн зүтгэлтэн, эх оронч, зохиолч, нийтлэлч Догсомын Бодоогийн хөшөөг босгож мөнхжүүлжээ. == Эшлэл == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Бодоо, Догсомын}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Дамбын Чагдаржав]] |албан_тушаал =[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |он =1921 - 1922 |дараа =[[Содномын Дамдинбазар]] }} {{end}} {{NaviBlock |Хөтлөгч мөр Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын Ерөнхий сайд |Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд |Хөтлөгч мөр Монгол Ардын Намын дарга }} {{DEFAULTSORT:Бодоо, Догсомын}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын дарга]] [[Ангилал:Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Дарангуйллын хэлмэгдэгч]] [[Ангилал:Хэлмэгдэгч]] [[Ангилал:1921 он]] [[Ангилал:Монголын цаазлагдсан хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1885 онд төрсөн]] [[Ангилал:1922 онд өнгөрсөн]] epyu93i2dn4nj2nz3d2u5d3fq0lib0c Википедиа:Хэрэгцээт өгүүллүүд 4 7418 864480 863566 2026-08-03T08:13:30Z Munkhgerel 2696 Тадун түүх 864480 wikitext text/x-wiki '''Тадун''' (хятадаар: '''蹋頓''', пиньин: '''Tàdùn''', нас барсан '''МЭ 207 он''') нь Ухуань (烏桓)-чуудын хамгийн нэрд гарсан удирдагчдын нэг бөгөөд Зүүн Хань улсын төгсгөл, Гурван улсын үеийн эхэн үед Ухуань аймгуудыг нэгтгэн удирдаж байсан хүн юм. == Түүх == === Үүсэл хөгжил === Монгол Улсад конвиниенс (convenience store) буюу 24 цагийн тав тухтай дэлгүүрийн сүлжээг нэвтрүүлэх зорилгоор Премиум Группийн хөрөнгө оруулалттайгаар "Сэнтрал Экспресс Си Ви Эс" компани анх байгуулагдсан. Тус компани нь 2018 оны 4-р сард БНСУ-ын "BGF Retail" компанитай Мастер франчайзийн гэрээ байгуулснаар CU брэндийг Монголд нэвтрүүлэх албан ёсны эрхийг авсан. 2023 оны эцэст хувьцаа эзэмшигчдийн хурлаар компанийн нэрийг "Премиум Нэксус" ХК болгон өөрчилсөн байна. === CU брэндийн Монгол дахь үйл ажиллагаа === CU брэндийн Монгол дахь анхны салбар 2018 оны 8-р сард Улаанбаатар хотод нээгдсэн. Үүнээс хойш салбарын тоог нэмэгдүүлж, Улаанбаатар хотын ихэнх дүүргүүд болон зарим аймгийн төвүүдэд дэлгүүрээ нээжээ. 2024 оны 7-р сарын байдлаар CU конвиниенс дэлгүүрийн сүлжээ нь Монгол улсын хэмжээнд 400 дахь салбараа Сэлэнгэ аймгийн Сүхбаатар суманд нээж үйл ажиллагаагаа тэлсэн байна [cite: 1.1.1].<ref>[https://m.zangia.mn/content/37821 CU Конвиниенс дэлгүүр 400 дахь салбараа Сэлэнгэ аймгийн Сүхбаатар суманд нээлээ]</ref> 2021 оны 11-р сард "Сэнтрал Экспресс Си Ви Эс" ХХК нь хувьцаат компани (ХК) болж өөрчлөгдөн, Монголын Хөрөнгийн Бирж дээр IPO (Анхдагч хувьцааны санал болгох) хийж, олон нийтээс хөрөнгө татсан [cite: 1.3.2].<ref>[https://www.zangia.mn/content/30223 Сэнтрал Экспресс Си Ви Эс ХК 2021 оны жилийн эцсийн санхүү, үйл ажиллагааны үр дүнгээ танилцууллаа]</ref> МХБ дээр тус компанийн хувьцаа "CUMN" тикертэйгээр арилжаалагддаг [cite: 1.3.2]. == Үйл ажиллагааны чиглэл == === Дэлгүүрийн сүлжээ ба үйлчилгээ === CU Mongolia-ийн дэлгүүрүүд нь өдөр тутмын хүнс, ахуйн өргөн хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүн, халуун кофе, түргэн хоол (RTE - Ready to eat), нарийн боов зэргийг борлуулдаг бөгөөд ихэнх салбарууд нь 24 цагийн турш тасралтгүй ажилладаг. Дэлгүүрийн дотоод засалд үйлчлүүлэгч хооллох, суух зориулалттай хэсгийг тусгасан байдаг. Мөн дэлгүүрийн үйл ажиллагааг дэмжих зорилгоор Улаанбаатар хотод ложистик, түгээлтийн нэгдсэн төв болон хоол үйлдвэрлэлийн төвийг байгуулан ажиллаж байна. == Компанийн бүтэц == "Премиум Нэксус" ХК нь ТУЗ (Төлөөлөн удирдах зөвлөл)-өөр удирдуулдаг бөгөөд гол хувьцаа эзэмшигч нь Премиум Групп болон хөрөнгийн биржээр дамжуулан хувьцаа эзэмшигч болсон иргэд, аж ахуйн нэгжүүд байдаг. Олон улсын франчайзийн гэрээний хүрээнд "BGF Retail" компанийн зүгээс дэлгүүрийн удирдлага, программ хангамж, үйлчилгээний стандартын талаарх ноу-хауг (know-how) шилжүүлэн ажилладаг. == Нийгмийн хариуцлага == Тус компани нь жижиглэн худалдааны салбарт ажлын байр бий болгосны дотор оюутан, залуучуудын хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжсэн цагийн болон ээлжийн ажлын байрыг санал болгодог. Түүнчлэн хуванцар болон цаасан хаягдлыг бууруулах, дахин боловсруулах чиглэлээр байгаль орчинд ээлтэй зарим санаачилгуудыг хэрэгжүүлдэг. == Хөгжил, салбарт үзүүлсэн нөлөө == CU брэнд Монголд нэвтэрсэн нь дотоодын жижиглэн худалдааны салбарт хэд хэдэн өөрчлөлтийг авчирсан гэж үздэг. Үүнд: * '''Стандартын шинэчлэл:''' Уламжлалт 8 нэрийн дэлгүүрийн загвараас олон улсын франчайзийн стандарт бүхий орчин үеийн тав тухтай дэлгүүрийн (CVS) загвар руу шилжих үйл явцыг эхлүүлсэн. * '''Нийлүүлэлтийн сүлжээ:''' Төвлөрсөн ложистик болон түгээлтийн системийг жижиглэн худалдаанд нэвтрүүлсэн. * '''Өрсөлдөөн:''' CU орж ирснээр дараа дараагийн олон улсын конвиниенс сүлжээнүүд (жишээ нь GS25) Монголын зах зээлд нэвтрэх замыг нээж, салбарын өрсөлдөөнийг нэмэгдүүлсэн. == Мөн үзэх == * [[Конвиниенс дэлгүүр]] * [[Жижиглэн худалдаа]] * [[Монголын хөрөнгийн бирж]] * [[Франчайз]] == Эх сурвалж == <references /> [[Ангилал:Монголын компаниуд]] [[Ангилал:Жижиглэн худалдаа]] [[Ангилал:Монголын хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй компаниуд]] [[Ангилал:2018 онд байгуулагдсан компаниуд]] 7jtru82yint1qdrk9u3x4nn6bg8lgkg Индонез 0 8249 864427 864222 2026-08-03T03:10:39Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 864427 wikitext text/x-wiki {{short description|Зүүн өмнөд Ази, Океанд оршдог улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Индонез Улс | common_name = Индонез | native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}} | image_flag = Flag of Indonesia.svg | flag_type = [[Индонезийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg | symbol_type = [[Индонезийн төрийн сүлд|Үндэсний тамга <br />(Сүлд)]] | national_motto = <br>{{native phrase|kaw|[[Индонезийн үндэсний уриа|Bhinneka Tunggal Ika]]|paren=omit}} ([[Хуучин Ява хэл|Хуучин Ява]])<br>"Олон янз байдалд эв нэгдэл" | other_symbol = {{lang|id|[[Панчасила (улс төр)|Панчасила]]}}<br />(Таван зарчим) | other_symbol_type = Үндэсний үзэл суртал: | national_anthem = {{lang|id|[[Индонезийн төрийн дуулал|Indonesia Raya]]}}<br />"Их Индонез"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Жакарта]] | largest_city = [[Жакарта]] | coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}} | languages_type = Албан ёсны хэл | languages = [[Индонез хэл]]<!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--> | languages2_type = Орон нутгийн хэл | languages2 = [[Индонезийн хэлнүүд|700+ хэлнүүд]]<ref name="ethnologue"/> | ethnic_groups = [[Индонезийн ард түмэн|1,300+ угсаатан]]<ref name="BPS">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|title=Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians|language=id|last1=Na'im|first1=Akhsan|last2=Syaputra|first2=Hendry|publisher=[[Statistics Indonesia]]|date=2010|access-date=2015-09-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|archive-date=2015-09-23}}</ref> | religion_year = 2018 | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|86.7% [[Индонез дэх ислам|Ислам]]|10.7% [[Индонез дэх христийн шашин|Христийн шашин]]|1.7% [[Индонез дэх хиндүизм|Хиндүизм]]|0.8% [[Индонез дэх буддизм|Буддизм]]| 0.1% [[Алиран Кеперкаян|Уламжлалт]], [[Индонез дэх күнзийн сургаал|Күнз]], <br>болон [[Индонез дэх шашин шүтлэг|бусад]]}} | religion_ref = <ref name="RELIGION">{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id}}</ref> | demonym = [[Индонезчүүд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Индонезийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Прабово Субианто]] | leader_title2 = {{nowrap|[[Индонезийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]}} | leader_name2 = [[Гибран Ракабуминг Рака]] | leader_title3 = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга (Индонез)|Танхимын Дарга]]}} | leader_name3 = [[Пуан Махарани]] | leader_title4 = {{nowrap|[[Индонезийн Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]}} | leader_name4 = [[Мухаммед Сирифуддин]] | legislature = [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ) | upper_house = [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ) | lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ) | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Голландын колонийн эзэнт гүрэн|Нидерландаас]])<!-- Based on consensus, please discuss on the Talk Page before changing Netherlands to Japan, or adding both --> | established_event1 = [[Индонезийн тусгаар тогтнолыг тунхаглал|Тунхагласан]] | established_date1 = 8 сарын 17, 1945 он | established_event2 = [[Нидерланд-Индонезийн дугуй ширээний хурал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date2 = 12 сарын 27, 1949 он | area_km2 = 1,904,569<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}</ref> | area_rank = 14 | area_sq_mi = 735,358 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = | area_data2 = 4.85 | population_estimate = {{increaseNeutral}} 277,749,853<ref>{{cite web|url=https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|publisher=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|title=Indonesian Population 2022|access-date=12 April 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013070650/https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|url-status=dead}}</ref> | population_census = 270,203,917<ref name="2020census" /> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 4 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 143 | population_density_sq_mi = 371 | population_density_rank = 90 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|4.398 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2023-04-12}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 7 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|15,855|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 98 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.392 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 16 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|5,016|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 112 | Gini = 37.9 | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.705 | HDI_year = 2021 | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08}}</ref> | HDI_rank = 114 | currency = [[Индонез рупиа]] (Rp) | currency_code = IDR | time_zone = [[Индонез дэх цаг|янз бүрийн]] | utc_offset = +7 - +9 | date_format = ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ | drives_on = зүүн | calling_code = [[+62]] | cctld = [[.id]] }} [[Зүүн Өмнөд Ази]]йн, [[Далайн орнууд]]ын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог<ref>[http://ec.europa.eu/europeaid/where/asia/regional-cooperation/support-regional-integration/asem/documents/10.03.10_info_on_indonesia_finale_en.pdf Information on Indonesia]. ASEM Development conference II: Towards an Asia-Europe partnership for sustainable development. 26–27 May 2010, Yogyakarta, Indonesia. ec.europa.eu</ref> [[Тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]], [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]ыг '''Бүгд Найрамдах Индонез Улс''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), товчоор '''Индонез улс''', '''Индонез''' гэнэ. [[Нидерланд]] XVII зууны үеэс [[Зондын арлууд]]ад эзэмшил орон (''колони'')-оо тэлсээр байлаа. [[XX зуун]]ы эхнээс [[Индонезийн ард түмэн|нутгийн ард түмэн]] яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. [[Жава үндэстэн|Жава]] тэргүүтэй [[Индонез#Хүн ам|энэ олон ястан]] одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]] болжээ. Одоо [[Индонез#Орон нутаг|орон нутаг, засаг захиргааны]] шаардлагаар дотроо 33 [[муж]] болж хуваагддаг. Ойр хавийн [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Малайз]] гурван улсынхтай яг адил [[Малай хэлний]] нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ [[Индонез хэл]] гэж итгэж, [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна [[Зүүн Тимор]], [[Папуа-Шинэ Гвиней]], [[Австрали]], [[Палау]], [[Филиппин]], [[Энэтхэг]]тэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг. Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2020 онд 270 сая 203 мянган хүн амьдарч байв. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|4-р олон]], газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|15-р том]] улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны [[Шривижая]], XIII зууны [[Мажапахит]] гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь [[Ислам]]ын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь [[Ислам|мусульман (хотон)]] гэдэг. [[Исламын улс]] гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ. Индонезийн газрын доор [[техтоник хавтан]]гууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй [[галт уул]]стай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир [[амьтан]], [[ургамал|ургамлаар]] баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[ДНБ]] [2010 онд] 1.124 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн [[Олон улсын харьцуулалт:ХАЧ-аар тэгшитгэсэн ДНБ|16-р их орлогот]] улс гэгдэж [[Их Хорь|Их Хорийн]] эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа,<ref name=economist1>{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=[[The Economist]] |date=14 September 2006 |accessdate=26 December 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].</ref><ref name = "Asia">{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 May 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=14 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114103951/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }}</ref> нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд [[АСЕАН]]-ыг байгуулалцсан. == Нэр == Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан [[нидерландаар]]аа ''Maleische Archipel'' (Малайн олтриг), ''Nederlandsch Oost Indië'' (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), ''Indië'' (Энэтхэг), ''de Oost'' (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ.<ref name = "Kroef">{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage |journal= Journal of the American Oriental Society |author = Justus M van der Kroef | volume = 71 | issue = 3 | pages = 166–71 | year = 1951 | doi =10.2307/595186 |jstor=595186}}</ref> 1850 онд Английн угсаатны зүйч [[Жорж Виндзор Эрл]] [[Англи хэл|Англи]] хэлнээ ''Indunesians'' (''Индунезианс'', «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ.<ref name="JIAEA_1">{{cite journal |last=Earl |first= George SW |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page = 119}}</ref> Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл ''Indus'' ([[Инд мөрөн]] дахь нутаг буюу «[[Энэтхэг]]» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (''несос'' - «[[арал]]») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ.<ref name = "EcoSeas1">{{cite book | last = Tomascik | first = T | coauthors=Mah, JA, Nontji, A, Moosa, MK |title = The Ecology of the Indonesian Seas&nbsp;– Part One | publisher = Periplus Editions | year = 1996 | location = Hong Kong | isbn = 962-593-078-7}}</ref> 1900 он гарахад англи ''Indonesia'' нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ.<ref name = "Kroef" />. Монголд 20-р зуунд [[оросоор]] ''Индонезия'' гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай ''-ия'' дагаврыг салгаж [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Индонез''' гэж бичдэг болжээ. ==Түүх== [[Жава арал|Жава]] арлаас ''[[босоо хүн]]ий'' (''homo erectus'') хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад [[балар эртний үе]]д хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим "[[Жава хүн]]" гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг.<ref>{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence |doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|last1=Choi|first1=Kildo|last2=Driwantoro|first2=Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}</ref><ref>[http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution]. Terradaily.com. 5 July 2011. Retrieved 29 January 2012.</ref><ref>{{Cite journal |last=Pope |title= Recent advances in far eastern paleoanthropology | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 17 | pages = 43–77 | year =1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 |first1= GG}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–12}}; {{Cite journal |last = Pope | first = GG | title = Evidence on the age of the Asian Hominidae | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue=16 |pages=4988–92 |year= 1983|pmid = 6410399 | doi = 10.1073/pnas.80.16.4988 | pmc =384173}} cited in {{cite book |last=Whitten |first= T | coauthors = Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali | publisher =Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |page= 309}}; {{Cite journal | last = de Vos | first = JP | coauthors = PY Sondaar | title = Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science |volume=266 |issue=16 |pages=4988–92 |year=1994 |doi=10.1126/science.7992059}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T | coauthors =Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title= The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location= Hong Kong |page = 309}}</ref> Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь [[Австронез]] угсаа, бүлэгт хамаарна. "Австронез хүмүүс [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Тайвань]] зэрэг газраас эхлэн нүүгээд [[нийтийн он тооллын өмнөх|М.Э.Ө]] 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн [[Меланез]] хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ" гэх судалгаа байдаг.<ref>Taylor (2003), pp. 5–7</ref> М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс [[газар тариалан]] эрхлэх, [[тутарга|тутаргын]] талбайд ажилладаг болцгоож,<ref>Taylor (2003), pp. 8–9</ref> М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн.<ref>Taylor (2003), pp. 15–18</ref> Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.<ref>Taylor (2003), pp. 3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3</ref><ref>Vickers (2005), pp. 18–20, 60, 133–4</ref> [[Image:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|150px|[[Банда арлууд]]ад ургадаг анхилам үнэрт [[задь]] мод]] [[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|left|150px|Индонез улсыг байгуулагч [[Сукарно]]]] [[VII зуун]]аас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг [[Шривижая]] улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрчээ.<ref>Taylor (2003), pp. 22–26</ref><ref>Ricklefs (1991), p. 3</ref> [[VIII зуун|VIII]]-[[X зуун]]д Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт [[Сайлендра]], Хиндү шүтлэгт [[Матарам]] зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн [[суврага]], шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. [[XIII зуун]]аас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй [[Мажапахит]] гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.<ref>{{cite journal |title=The next great empire |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue= 1 | year = 1982 | pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}</ref> Мусульман (хотон) худалдаачид [[Суматра арал|Суматра]] арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд [[Ислам]] шашиндаа итгүүлээд амжжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 3–14</ref> Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр [[XVI зуун]] гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон.<ref>Ricklefs (1991), pp. 12–14</ref> Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх [[задь]], [[башир цэцэг]] гэх мэт үнэт [[халуун ногоо]] авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн [[Франсишку Серран]]ы ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг.<ref>Ricklefs (1991), pp. 22–24</ref> Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг компани]] үүссэн. 1800 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг]] гэх нэртэй эзэмшил орон (''колони'') гэгдэх болжээ. [[Нидерланд]] анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. [[XX зуун]]ы эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ.<ref>Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku Islands|Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.({{Cite document |last=Schwartz |year=1999 |pages=3–4}}</ref> Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. [[Дэлхийн II дайн]]ы үед Индонезийг [[Япон]] эзлэж Нидерландынхан талийж одсон.<ref name="Ricklefs">Ricklefs (1991)</ref><ref>{{cite journal | title = Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal= Eighteenth-Century Studies | volume=31 |issue=3 | author = Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–55 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi= 10.1353/ecs.1998.0021}}</ref> Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч [[Сукарно]]г ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ.<ref>{{cite journal |title=Indonesia | author = HJ Van Mook | authorlink =Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs | year = 1949 |volume=25 |issue=3 |pages=274–85 |jstor=3016666}}</ref><ref name="Charles1945">{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien | volume =14 |issue=24 |pages=345–8 |date= 5 December 1945 | doi = 10.1525/as.1945.14.24.01p17062 |jstor=3023219}}</ref><ref>{{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title = Indonesia: Peoples and History | publisher =Yale University Press | year =2003 | page =325 | isbn = 0-300-10518-5 }}</ref><ref>Reid (1973), p. 30</ref> Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн.<ref name="Charles1945" /><ref>{{cite web |url= http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence |accessdate=11 December 2006 |publisher=Global Security |work=Military}}</ref> Тэгэхдээ [[Нидерландын Шинэ Гвиней]]г өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны [[Нью-Йоркийн гэрээ]], 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.<ref>[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/ Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by "Free Choice"]. National Security Archive, Suite 701, Gelman Library, The George Washington University.</ref> Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч [[Индонезийн цэрэг зэвсэг|цэргийнхэн]] болон [[Индонезийн коммунист нам]] (ИКН)-ынхныг эвлэрүүлэн намжааж байв.<ref>Ricklefs (1991), pp. 237–280</ref> 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, [[коммунизм]]ыг [[1965-1966 онд Индонезэд олон хүн алж хядагдсан нь|зэвсгийн хүчээр дараад]] (хагас сая хүн алагдсан уу?<ref>{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 November 2005 |url=http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/|title= 40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=12 November 2006 |journal=[[CounterPunch]]}}</ref><ref>{{cite journal |title= Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi = 10.1525/as.2002.42.4.550}}</ref>), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй.<ref>Friend (2003), pp. 107–109</ref><ref>{{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions |year=2001}}</ref><ref>Ricklefs (1991), pp. 280–283, 284, 287–290</ref> Цэргийн дарга нараас генерал [[Сухарто]] 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа [[Шинэ эмх журам (Индонез)|шинээр журамлаж]], [[АНУ]]-аар тэтгүүлж байв.<ref>US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/john%D0%B1%D0%B0sonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.</ref><ref>Vickers (2005), p. 163</ref><ref>David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70</ref> Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд [[гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт]] ч сайнаар нөлөөлж байв.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> Гэхдээ түүний дарангуйлал [[авлига|авлигыг]] тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]аар Индонез их хохирсон.<ref>{{cite book | last =Delhaise | first = Philippe F | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | publisher =Willey | year =1998 | page =123 | isbn = 0-471-83450-5}}</ref> 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 May 1998 |accessdate=12 November 2006}}</ref> Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд [[НҮБ]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан.<ref>{{cite web |last=Burr |first=W. |coauthors=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 December 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=17 September 2006 }}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |location=US |publisher=Department of State |date=17 October 2002 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716060553/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archivedate=16 Долдугаар сар 2011 |accessdate=29 September 2006 |url-status=live }}</ref> Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд [[Аче]]гийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.<ref>{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date = 15 August 2005 |accessdate=12 December 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}</ref> {{clear}} == Төр засаг== [[File:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Жакартад Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл хуралдаж байгаа нь]] Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] улс юм. Гучаад жил эрх барьсан [[Сухарто]] 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан.<ref>In 1998, 1999, 2000 and 2001</ref> Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ.<ref>{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=13 December 2006 |archivedate=14 Зургадугаар сар 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf }}</ref> Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.<ref>(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III&nbsp;– The Executive Power, Art. 7.</ref> Индонез улсын хурлыг [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ, ''People's Consultative Assembly'') гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй.<ref>{{id icon}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archivedate=21 Долдугаар сар 2011 |format=PDF |accessdate=7 November 2006 |url-status=live }}</ref> Дотроо 560 суудалт [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ, ''People's Representative Council''), 132 суудалт [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ, ''Regional Representative Council'')<ref name="USSTATE">{{cite web |title=Background Note: Indonesia |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm |accessdate=26 November 2009}}</ref> гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг.<ref name="Harijanti2006">{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}</ref> 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн.<ref>Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)</ref> ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.<ref>Based on the 2001 constitution amendment, the DPD comprises four popularly elected [[non-partisan]] members from each of the thirty-three provinces for national political representation. {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=13 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archivedate=1 Арван хоёрдугаар сар 2006 |deadurl=yes}}</ref> == Орон нутаг == {{Индонезийн газрын зураг}} Индонез улсын газар нутаг олон түвшинд шатлан захирагддаг. Дээд гурван түвшнийг нь л анхаарахад хангалттай. * I зэрэгт [[муж]] (индонезээр ''provinsi'') гэх зүйлийн нэгж байна. Одоогийн байдлаар Индонез 33 мужтай. * II зэрэг буюу мужийн доорх нутаг нэг бол [[хот]] (''kota'' - ''кота'') эсвэл тойрог (''kabupaten'' - ''капубатен'') байна. * III зэргийн нэгжийг нь индонезээр ''kecamatan'' гэнэ. Монгол хэлтэнд энэ нэгж тийм ч сонин биш байх болохоор ''кечаматан''<br>гэж галиглахад буруудахгүй биз дээ. Эсвэл хошууны доорх нэгж юм чинь [[сум]] гэвэл зохино. ===33 муж=== Онцгой эрхтэй таван мужийг <nowiki>*</nowiki>-оор тэмдэглэв. {{Col-begin}} {{Col-break}} '''[[Суматра]] арлын 10 муж''' * [[Аче]]<sup>*</sup>&nbsp; (''Aceh'') * [[Умард Суматра]] (''Sumatera Utara'') * [[Өрнөд Суматра]] (''Sumatera Barat'') * [[Риау]] ''(Riau)'' * [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]] (''Kepulauan Riau'') * [[Жамби]] (''Jambi'') * [[Өмнөд Суматра]] (''Sumatera Selatan'') * [[Банка-Белитун]] (''Kepulauan Bangka Belitung'') * [[Бенкулу]] (''Bengkulu'') * [[Лампунгг]] (''Lampung'') '''[[Жава]] арлын 6 муж''' * [[Жакарта]]<sup>*</sup> (''Jakarta'') * [[Бантен]] (''Banten'') * [[Өрнөд Жава]] (''Jawa Barat'') * [[Төв Жава]] (''Jawa Tengah'') * [[Иогякарта|Иогякарта]]<sup>*</sup> (''Yogyakarta'') * [[Дорнод Жава]] (''Jawa Timur'') '''[[Бага Зондын арлууд|Бага Зондын]] арлуудын 3 муж''' * [[Бали]] (''Bali'') * [[Өрнөд Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Barat'') * [[Дорнод Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Timur'') {{Col-break}} '''[[Калимантан]] арлын 4 муж''' * [[Өрнөд Калимантан]] (''Kalimantan Barat'') * [[Төв Калимантан]] (''Kalimantan Tengah'') * [[Өмнөд Калимантан]] (''Kalimantan Selatan'') * [[Дорнод Калимантан]] (''Kalimantan Timur'') '''[[Сулавеси]] арлын 6 муж''' * [[Умард Сулавеси]] (Sulawesi Utara) * [[Горонтало]] (''Gorontalo'') * [[Төв Сулавеси]] (''Sulawesi Tengah'') * [[Өрнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Barat'') * [[Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Selatan'') * [[Дорнод-Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Tenggara'') '''[[Малуку арлууд|Малуку]] арлуудын 2 муж''' * [[Малуку]] (''Maluku'') * [[Умард Малуку]] (''Maluku Utara'') '''[[Шинэ Гвиней]] арлын 2 муж''' * [[Өрнөд Папуа]]<sup>*</sup> (''Papua Barat'') * [[Папуа]]<sup>*</sup> (''Papua'') {{Col-end}} ==Газар орон== [[File:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Индонезийн газрын зураг]] [[Өмнөд өргөрөг|Ө.ө. 11°]] – [[хойд өргөрөг|х.ө. 6°]], [[зүүн уртраг|з.у. 95° – 141°]] хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй.<ref>{{cite press release |publisher=[[International Monetary Fund]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=536&S=PPPWGT-PPPPC&RequestTimeout=120&CMP=0&x=45&y=5 |title=World Economic Outlook Database |accessdate=5 October 2006 |date=April 2006 }}; {{cite web | first =Hendriawan | title =Indonesia Regions | publisher =Indonesia Business Directory | url =http://www.indonext.com/Regions/ | accessdate =24 April 2007 | archive-date =28 Арван хоёрдугаар сар 2005 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ | url-status =dead }}</ref> Эднээс [[Жава]], [[Суматра]], [[Калимантан]] (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), [[Шинэ Гвиней]] (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), [[Сулавеси]] гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, [[Тимор]] арал дээр [[Зүүн Тимор]]той хил залгадаг бол [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Филиппин]], [[Палау]], [[Австрали]]тай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл [[Жакарта]]. Залгуулаад бичвэл [[Сурабая]], [[Бандун]], [[Медан]], [[Семаран]] гээд томоохон хотууд байдаг.<ref name="Witton2003">{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =139, 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}</ref> 1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ.<ref name="ciarank">{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |accessdate=3 November 2006 |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Population density&nbsp;– Persons per&nbsp;km<sup>2</sup> 2006 |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |year=2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |accessdate=4 October 2006}}</ref> Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно.<ref name="JOSHUA">{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | accessdate =26 September 2006 }}</ref> Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа [[Пунчак Жая]] уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км<sup>2</sup> талбайт [[Тоба нуур]] юм. [[Махакам]], [[Барито]] гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.<ref>{{cite encyclopedia |title=Republic of Indonesia |work=Encarta |publisher=Microsoft |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwrIjXxw |archivedate=31 October 2009 |deadurl=yes }} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |wayback=20091028130659 |text=Republic of Indonesia |archiv-bot=2026-08-03 03:10:39 InternetArchiveBot }}</ref> [[File:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Индонезийн галт уулс]] [[Номхон далайн хавтан|Номхон далайн]], [[Евразийн хавтан|Евразийн]], [[Австралийн хавтан|Австралийн]] гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан [[Кракатоа]], [[Тамбора]] хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй [[галт уул]] үе үе идэвхждэг.<ref>{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&rpage=list| title=Volcanoes of Indonesia| publisher=[[Smithsonian Institution]]| accessdate=25 March 2007| work=Global Volcanism Program}}</ref> Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж<ref>{{cite web | title =The Human Toll | work =UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery | publisher =United Nations | url =http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archivedate =19 Тавдугаар сар 2007 | accessdate =25 March 2007 | url-status =live }}</ref>, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.<ref>{{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=95–97}}</ref> Экваторын дагуу байршдаг тул [[борооны улирал|борооны]], [[хуурай улирал|хуурай]] хоёр улиралтай, [[халуун орны уур амьсгал]]тай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.<ref>{{cite web |title =About Jakarta And Depok |work =University of Indonesia |publisher =University of Indonesia |url =http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |accessdate =24 April 2007 |archiveurl =https://web.archive.org/web/20060504191815/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |archivedate =4 Тавдугаар сар 2006 |url-status =live }}</ref> {{clear}} ==Хүн ам== :''Мөн үзэх: [[Индонезийн ард түмэн]]'' [[File:Ubud-Kids.jpg|thumb|Олон ястны улсын [[Бали ястан|Бали]] яст жаалууд]] 2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч,<ref name="bps2010">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf |title=Central Bureau of Statistics: ''Census 2010'' |publisher=Badan Pusat Statistik |accessdate=17 January 2011}} {{id}}</ref> жилд 1.9%-иар өсч байна.<ref>{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101 |title=Fifty years needed to bring population growth to zero |publisher=Waspada.co.id |date=19 March 2011 |accessdate=10 April 2011}}</ref> Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх<ref name="JOSHUA" /> Жава аралд оршин суудаг.<ref name="bps2010"/> [[Гэр бүл төлөвлөлт|Гэр бүл төлөвлөх]] хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.<ref>[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/DB04_Population_ByAgeSex_Annual/WPP2010_DB4_F1B_POPULATION_BY_AGE_BOTH_SEXES_ANNUAL_2011-2100.XLS World Population Prospects (2010). Annual Population 2011–2100]. (XLS table). United Nations</ref> Индонезэд [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгуугаар]] ярилцдаг [[Индонезийн ард түмэн|300 гаран яс үндэс]]ний хүмүүс аж төрөн суудаг.<ref>{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=5 October 2006}}</ref><ref>{{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title="Bahasa Indonesia" and languages of Indonesia |work=UNIBZ&nbsp;– Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=6 July 2006 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF|accessdate=17 July 2006}}</ref> Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц [[Австронез]] язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах [[Меланез]] язгуурын ард түмэн бас байдаг.<ref name="Witton2003" /><ref>Taylor (2003), pp. 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| coauthors = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = 7 | isbn = 0-500-34132-X }}</ref> Нэр бүхий ард түмнээс [[Жава үндэстэн]] хүн амын 42% эзлэдэг.<ref>{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}</ref> Жавагийн араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]] гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 5 сая [[Араб үндэстэн|Араб]] гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад "Индонез" [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ.<ref name="RICKLEFS_256">Ricklefs (1991), p. 256</ref> Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг.<ref>Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence including the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in West Kalimantan, and conflicts in Maluku, [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of Papua and West Papua {{Cite journal |author=T.N. Pudjiastuti |year=2002 |title=Migration & Conflict in Indonesia |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2012 |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |title=Kalimantan The Conflict |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |url=http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212135147/http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archivedate=12 Арван хоёрдугаар сар 2009 |accessdate=7 January 2007 |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |url-status=live }}</ref><ref>{{cite conference |author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale |title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |publisher=Fica-Net |year=1999 |location=Ambon, Indonesia |url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |accessdate=29 September 2006 |booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team & Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&nbsp;KB}}</ref> Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт<ref>Schwarz (1994), pp. 53, 80–81</ref><ref>Friend (2003), pp. 85–87, 164–165, 233–237</ref> зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.<ref>{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |first=S. Long |date=9 April 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055514/http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=8 Аравдугаар сар 2011 |accessdate=10 April 2011 |publisher=Prospect Magazine}} The [[May 1998 riots of Indonesia#Jakarta (12–14 May)|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 May 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |accessdate=26 September 2006 |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission}}</ref><ref>{{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August | year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=Indonesian}}</ref> [[Жохорын султант улс]]ын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн [[Малай хэл]]ний [[чухал аялгуу|чухал нэгэн аялгуу]] байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Бруней]], Индонез дөрвөн улсад [[албан ёсны хэл]] болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг [[Индонез хэл]] (''Bahasa Indonesia'') гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгууныхаа]] нэгийг өөрийн [[төрөлх хэл]] гэж боддог. Үүнээс мэдээж [[Жава хэл]]ийг хамгийн олуулаа тээж яваа.<ref name="CIA"/> Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP |title=Ethnologue report for Indonesia (Papua) |publisher=Ethnologue.com |accessdate=28 April 2010}}</ref> Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх<ref>{{cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |work=US-ASEAN |url=http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |accessdate=2 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109203358/http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |archivedate=9 Нэгдүгээр сар 2006 |url-status=live }}</ref> гэсэн мөртлөө өөр баримтаар [[Ислам]], [[Протестант]], [[Католик]], [[Хиндү]], [[Буддын шашин]], [[Күнзийн суртал]] зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм.<ref name="Yang">{{cite journal |last=Yang |first=Heriyanto |title=The History and Legal Position of Confucianism in Post Independence Indonesia |journal=Religion |volume=10 |issue=1 |page=8 |month=August | year=2005 |url=http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/pdf/2005/yang2005.pdf |format=PDF|accessdate=2 October 2006}}</ref> 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно.<ref name="CIA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |publisher=CIA |accessdate=10 April 2011 |archive-date=10 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}</ref> Хиндү шашинтны олонх нь [[Бали ястан|бали]], Буддын шашинтны олонх нь [[Хятад үндэстэн|хятад]].<ref>{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон.<ref name="csi">{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Islam |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/37.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн<ref>Ricklefs (1991), pp. 25, 26, 28</ref><ref>{{cite web | title =1500 to 1670: Great Kings and Trade Empires | publisher = Sejarah Indonesia | url =http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah02.shtml | accessdate =25 April 2007 }}</ref> бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 28, 62</ref><ref>Vickers (2005), p. 22</ref><ref>{{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}</ref> == Зургийн цомог == <center><gallery caption="Индонез" widths="180px" heights="120px" perrow="5/'"> File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]] File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper. File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]] File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea) File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser "Anoa" shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008 |Indonesian Naval vessels Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. |[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car |[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05 File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22 [...] </gallery></center> ==Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос|3}} == Цахим холбоос == * {{commons|Indonesia|Индонез}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}} {{OIC}} [[Ангилал:Индонез| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 3us86a6219zqt2rfshzm6mmii8ttaey Словак хэл 0 8627 864440 864301 2026-08-03T05:57:55Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 864440 wikitext text/x-wiki {{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Словак хэл | altname = | nativename = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}} | pronunciation = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}} | states = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]<ref>{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &#124; Покрајинска влада }}</ref> | ethnicity = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]] | speakers = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая | date = 2011–2021 | ref = e25 | speakers2 = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая<ref name=e25/> | speakers_label = Ярилцагчид | script = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])<br/>[[Словак брайл үсэг]]<br/>[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]]) | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]] | fam3 = [[Слав хэлнүүд|Слав]] | fam4 = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]] | fam5 = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]] | dia1 = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]] | dia2 = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]] | dia3 = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]<ref>{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}</ref> | nation = {{SVK}}<br>''{{EU}}''<br>{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])<ref>{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}</ref> | minority = {{CZE}}<ref>{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &#124; Vláda ČR }}</ref> <br>{{POL}}<ref name="7th EFNIL">{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |wayback=20191214104352 |text=The relationship between official and minority languages in Poland |archiv-bot=2026-08-03 05:57:55 InternetArchiveBot }}</ref><br>{{HUN}}<ref>{{cite web|author=<!--Not stated-->|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}</ref><br> {{CRO}}<ref>{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}</ref><ref>{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}</ref><br> {{ROM}}<ref>{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}</ref><ref>https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0</ref><ref>{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}</ref> | agency = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]] | iso1 = sk | iso2b = slo | iso2t = slk | iso3 = slk | glotto = slov1269 | glottorefname = Slovak | lingua = 53-AAA-db < [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]<br/>(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs) | notice = IPA | map = Idioma eslovaco.PNG | mapcaption = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}} }} '''Словак хэл''' (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK. Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий. Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг. == Словак утга зохиолын хэл == Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]<nowiki/>тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. == Үгсийн сан == Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. == Дүрэм == Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй. 2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй. == Аялга == Ерөнхийд нь 3 ангилж болно: * Зүүн Словак аялга * Төв Словак аялга * Баруун Словак аялга {{Словак хэлний цагаан толгой}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{Wikipedia|sk}} [[Ангилал:Словак хэл| ]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Словакийн хэл]] [[Ангилал:Чехийн хэл]] [[Ангилал:Унгарын хэл]] [[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]] [[Ангилал:Сербийн хэл]] [[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]] ox4b87a3tlecoofdbgmmeh12rh1izwn Филиппин 0 9223 864456 864312 2026-08-03T07:04:11Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 864456 wikitext text/x-wiki {{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}} {{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс | common_name = Филиппин | native_name = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}} | image_flag = Flag of the Philippines.svg | flag_size = 130 | flag_type = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of the Philippines.svg | symbol_type = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = <br />{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}<ref>{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}</ref><br />"Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө" | national_anthem = "{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}"<br />"Шилмэл нутаг"{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Манила]] (''де-юре'')<br />[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох "Метро Манила" гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.<ref>{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}</ref><ref>{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}</ref> Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'') | largest_city = [[Кесон хот]]<!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--> | official_languages = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]] | recognized_regional_languages = {{collapsible list | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]<ref name="GMA-DepEd-7-Languages" /> | [[Акланон хэл]] | [[Бикол хэл]] | [[Варай хэл]] | [[Иватан хэл]] | [[Ибанаг хэл]] | [[Илокано хэл]] | [[Капампанган хэл]] | [[Кинарайа хэл]] | [[Магинданао хэл]] | [[Маранао хэл]] | [[Пангасинан хэл]] | [[Самбал хэл]] | [[Себуана хэл]] | [[Суригаонон хэл]] | [[Тагалог хэл]] | [[Таусуг хэл]] | [[Хилигайнон хэл]] | [[Чабакано хэл]] | [[Якан хэл]] | }} | languages_type = Үндэсний [[дохионы хэл]] | languages = [[Филиппиний дохионы хэл]] | languages_sub = yes | languages2_type = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: "Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой." гэж заасан байдаг<ref name="GovPH-OfficialLanguage" />}} | languages2 = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]] <!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines--> | languages2_sub = yes | ethnic_groups = {{#invoke:list|unbulleted | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]] | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]] | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]] | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]] | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2010<ref name="PSAGovPH-2021-Figures" /><!-- using figures for 2010 given in the cited source--><!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--> | demonym = [[Филиппинчүүд‎]]<br /> [[Пиной]]<br />(''ярианы'') | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Бонгбонг Маркос]]<!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --> | leader_title2 = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Сара Дутерте]]<!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --> | leader_title3 = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]] | leader_name3 = [[Мигз Зубири]]<!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --> | leader_title4 = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]] | leader_name4 = [[Мартин Ромуалдес]]<!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --> | leader_title5 = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name5 = [[Александр Гесмундо]] | legislature = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Филиппиний Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[АНУ]]-аас) | established_event1 = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date1 = 6 сарын 12, 1898 он | established_event2 = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]] | established_date2 = 12 сарын 10, 1898 он | established_event3 = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]] | established_date3 = 11 сарын 15, 1935 он | established_event4 = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]] | established_date4 = 7 сарын 4, 1946 он | established_event5 = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 2 сарын 2, 1987 он | area_km2 = 300000 | area_footnote = <ref name="NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991">{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}</ref><ref name="Boquet-2017">{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}</ref>{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}} | area_link = Филиппиний газарзүй | area_label = Нийт | area_rank = 72 | area_sq_mi = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.61<ref name="CIAWorldFactBook">{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}</ref> (дотоод ус) | area_label2 = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]] | area_data2 = 298,170 км<sup>2</sup> | population_census = 109,035,343 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 336 | population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 37 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO">{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 29 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 117 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 36 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 124 | Gini = 41.2 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}</ref> | HDI = 0.699 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNDPOrg-HDI">{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}</ref> | HDI_rank = 116 | currency = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]]) | currency_code = PHP | time_zone = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]] | utc_offset = +08:00 | drives_on = баруун<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&pg=PA716 716] |language=en }}</ref> | calling_code = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]] | cctld = [[.ph]] | religion = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]] ** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]] ** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]] {{Tree list/end}} |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]] |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]] }} | religion_year = 2015 | religion_ref = <ref name="PSAGovPH-2021-Figures">{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}</ref> }} '''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , <small>[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]</small> ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс''' (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641<ref>{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}</ref> арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.<ref name="population" /><ref name="IMF2006" /> Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.<ref name="IMF2006" /> Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно. 1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө <ref>{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text="Name Change for the Philippines"|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].</ref>, Филиппинд [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. [[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.<ref name="CIAfactbook" /> 2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна. Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.<ref name="encarta">{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}}</ref> 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.<ref name=CIAfactbook /> == Нэрийн гарал үүсэл == Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.<ref name="etymology">{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}</ref> Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.<ref name="etymology" /> [[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]] == Улс төрийн тогтолцоо == 1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм. Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог. == Гадаад харилцаа == Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон. Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм. Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг. == Тэмдэглэл == <references group="lower-alpha" /> == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Албан ёсны''' * [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites '''Газрын зураг''' * [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&x=122915039&z=6&l=0&m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia] <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Бусад''' <!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--> * [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad] * [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines] * [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines] * [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines] * [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos] * [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]]) * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor) * [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&A about the Philippines] {{Ази}} <!--Categories--> <!--Interwikis--> [[Ангилал:Филиппин| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]] [[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 7zjyywzj72fsg99ezytx6zspgl9nxtn Мезоамерик 0 10140 864430 842787 2026-08-03T04:12:41Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 864430 wikitext text/x-wiki [[Файл:Region_Mesoamerica.png|right|thumbnail|350px|Мезоамерикийн бүс нутаг]] [[Файл:Mesoamérica.png|thumbnail|350px|Мезоамерикийн бүсчлэл]] '''Мезоамерик''' буюу '''Месо-Америка''' ({{lang-es|Mesoamérica}}) нь XV, XVI зууны үед испаничууд Төв Америкт ирж, колоничлохоос өмнө цэцэглэн хөгжиж байсан [[Христофер Колумб|Колумбын]] өмнөх нийгмийн соёлын бүс орших [[Америк тив]]ийн дундад [[өргөрөг|өргөргүүд]] дээр орших нутгийг хэлдэг<ref>"Meso-America." ''[[Oxford English Dictionary|Oxford English Reference Dictionary]]'', 2nd ed. (rev.) 2002. (ISBN 0-19-860652-4) Oxford, UK: Oxford University Press; p. 906.</ref><ref>[http://highered.mcgraw-hill.com/sites/007299634x/student_view0/glossary.html Glossary<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>(2000): Atlas del México Prehispánico. Revista Arqueología mexicana. Número especial 5. Julio de 2000. Raíces/ Instituto Nacional de Antropología e Historia. México.</ref>. Уг соёлын бүс нь төв [[Хондурас]], өмнөд [[Коста Рика]]гаас [[Мексик]]ийн [[Синолоа]] дахь [[Тамаулипас]] ба [[Рио Фуэртэ]]гийн [[Сото ла Марина гол]]ын сав хүртэл үргэлжилдэг. Энэ бүс нутагт балар эртний овгуудтай зэрэгцэн хөдөө аж ахуйн тосгон суурингууд, улс төр, шашин шүтлэг, ёслолын аварга төвүүд оршин байлаа<ref>{{Webarchiv|url=http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/hohokam/Glossary.htm |wayback=20110605134424 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 13:45:06 InternetArchiveBot }} The University of Arizona</ref>. Мезоамерикийн хамгийн том төлөөгчид нь [[Ольмек]], [[Тиотихуакан]], [[Майя]] ба [[Ацтек]] юм<ref>{{Cite web |url=http://www.allempires.com/article/index.php?q=Meso-American_Civilizations |title=Forgotten Civilizations of Meso-America |access-date=2009-02-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416071855/http://www.allempires.com/article/index.php?q=Meso-American_Civilizations |url-status=dead }}</ref>. Эдгээр соёл нь нийгэм, улс төрийн цогц системтэй, шинжлэх ухаан, технологийн дэвшилтэт байдлыг бий болгосон, дэд бүтцийн нэгдсэн системтэй байв. Орчин үед Мезоамерикт [[Төв Америк]]ийн орнууд ба зүүн өмнөд Мексикийн 9 мужийг оруулан авч үздэг. == Нэршил == Мезоамерик гэдэг нэр томьёог Германы угсаатан судлаач [[Паул Киркхофф]] анх хэрэглэсэн<ref>{{cite web | title = Mesoamerica: Our Region | work = Mesoamerica | url = http://www.mesoamerica.com/ing_nuestra_region.shtml | accessdate = 2006-12-19 | quote = Paul Kirchhoff coined the term, ''Mesoamerica'' in 1943 from the [[Greek language|Greek]] ''[[meso]]s'' or "center" and ''[[Americas|America]]'' from [[Amerigo Vespucci]] who claimed to have discovered the [[continent]] ([[Christopher Columbus]] thought he had reached [[Asia]]). | archive-date = 2006-10-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061021204507/http://www.mesoamerica.com/ing_nuestra_region.shtml | url-status = dead }}</ref> бөгөөд '''дундад Америк''' гэсэн утгатай болно. Тэрээр ХХ зууны дунд үед энэ бүсийн ард түмнүүдийн соёлын уламжлал нь хэдэн мянган жилийн турш явагдсан харилцаанаас үүдэн ижил төстэй болсон байдгийг баталсан байна. [[Газар тариалан]]гийн гол бүтээгдэхүүн нь [[эрдэнэшиш]], [[цаг тооны бичиг]] хэрэглэдэг ([[сар]]ны хэмнэлд тохируулсан 365 өдөртэй ба 260 өдөр бүхий ёслолын гэсэн 2 төрлийн байсан), зурган болон дүрс үсэг хэрэглэх байдал, олон төрлийн цусан тахилгууд, үзэл суртлын төстэй зарчмууд, [[хэл зүй]]н хувьд нэг бүлэгт хамаарах байдал нь тус бүсийг Мезоамерик хэмээх нэгэн бүс болгох нөхцөл болжээ. Мезоамерикийг умард Мексик болон АНУ-ын баруун хэсгийн [[Аридоамерик]], [[Оазисамерик]]ийн соёлын бүстэй нэг бүлэг оруулах явдал байдаг боловч төдийлөн түгээмэл хэрэглэгддэггүй. == Газар зүй == [[Файл:Puebla farmers.jpg|right|thumbnail|Мезоамерикийн уулсын байгалийн тогтоц]] [[Хойд өргөрөг]]ийн 10° - 22° хооронд орших умард ба өмнөд Америкийг холбосон халуун орны уур амьсгал бүхий [[экологи]]йн системтэй, хүрээлэн буй орчны бүхэл цогц [[хүзүүвч]] газар юм. [[Археологич]], [[антропологич]] [[Майкл Д.Кой]] энэ бүсийг [[далайн түвшнээс дээш]] 1000 метр хүртлэх нам дор газар ба 1000 аас 2000 м хүртэл өргөгдсөн [[өндөрлөг газар]] гэж өөр хоорондоо ялгаатай 2 хэсэгт хувааж үзсэн байна. Халуун орны болон халуун орны орчмын уур амьсгал зонхилдог ч энэ нь ихэвчлэн [[Номхон далайн]] эрэг орчим болон [[Мексикийн булан]], [[Карибын тэнгис]]ийн орчимд үнэн байдаг. Уулархаг бүс нутгаараа сэрүүн уур амьсгалтай, дундаж хэмжээний [[хур тунадас]] ордог. Хур тунадас харилцан адилгүй унадаг бөгөөд [[Юкатан]], [[Оаксака]] хооронд хуурайвтар, далайн эрэг хавиар чийглэг байдаг байна. == Он дараалал == Мезоамерикт хүн суурьшсан үеийг хэд хэдэн хэсэгт хуваадаг. === Эртний индианчууд === Газар тариалан эрхлэхээс өмнөх үеийн агнуур-түүврийн аж ахуй эрхэлдэг байсан үе юм. Энэ үед хүмүүс таруу, сийрэг суурьшин амьдарч байсан бөгөөд хөдөө аж ахуй бий болсноор дуусгавар болсон. Ойролцоогоор МЭӨ 10.5 мянган жилээс МЭӨ 8000 жилийн хоорондох үеийг авч үздэг. Энэ үеийн дурсгалуудыг Гватемалын [[Чивакабэ]], [[Лос Тапиалес]], [[Пуэрта Парадэ]]гийн уулс, [[Белиз]] дэх [[Orange Walk]], Гондурасын [[Эль Гигантэ агуй]]гаас харж болно. === Хуучин чулууны үе === Энэ үе нь МЭӨ 8000-2000 жилийг хамрах ба хүмүүс газар тариалан эрхлэх болж эхэлсэн хугацаа бөгөөд хүмүүс суурьшин амьдарч эхэлснээр төгсгөл болжээ. МЭӨ 3500 жилийн үед эрдэнэшишийн тоосыг хүртээж чаддаг болсныг Гватемалын [[Эскуйнтла]]гийн олдвороос харж болдог байна. Гол ололт нь эрдэнэшишийг тариалж хүнсний гол бүтээгдэхүүнээ болгосон явдал юм. === Сонгодог эринээс өмнөх үе === [[Файл:Nakbe str.JPG|right|250px|thumbnail|Сонгодог эринээс өмнөх үеийн сууц, Накбэ, Гватемал]] Мезоамерикийн анхны цогц соёл иргэншлийг [[Веракрузын булан]] хавьд нутаглаж байсан Ольмекууд бий болгожээ. Ольмекууд үндсэндээ [[Сан Лоренсо]] [[Теночтитлан]], [[Ла Вента]], [[Трес Запотес]] орчимд тархсан байжээ. Ольмекийн соёл иргэншил нь МЭӨ 1200–400 оны хооронд цэцэглэн хөгжиж байсан. Мөн энэ үед Юкатаны хойгт [[Майя]]чууд бүрэлдэн бий болж байв. МЭӨ 1000 оны орчимд [[Майя]]гийн анхы нэгдлүүд бий болжээ. === Сонгодог үе === ==== Эхэн үе ==== МЭ 50 – 600 оны хооронд үргэлжилсэн. Салангид зохион байгуулалттай аймгуудын нэгдлүүд бий болж эхэлжээ. Төв Мексикийн [[Теотихуаканы уулс]], Гватемалын [[Тикал]]д хүчтэй нэгдлүүд бий болсон байна. [[Оаксакагийн Монте Албани]]д [[Тольтек]]ийн соёл өргөжин хөгжиж, [[нийслэл]] болон бусад хотуудаа байгуулж байв. Теотихуаканд хотуудын хооронд [[зам]] сүлжээ бий болж, газар тариалангийн багажуудын тогтсон хэлбэр бий болжээ. Гол төв нь [[Пакуча]] хот юм. Майячуудын зүүн өмнөд хэсэгт улс төр, эдийн засаг цэргийн томоохон бүлэглэл бий болсон нь Тикал байлаа. Тикал нь өмнөд Майячуудыг бүхэлд нь хянаж байсан бөгөөд Пакуча (төв Мексик), [[Эль Чаяал]], [[Жэйд]] (Гватемал)-тэй өргөн харилцаа холбоо тогтоосон байв. МЭ 400 оны орчмоос хүмүүс хоорондоо зурган бичгээр харилцаж эхэлсэн байна. Тикал нь [[Уаксактун]], [[Караколь]], [[Дос Пилас]], [[Нараньо]], [[Каракмуль]] нарыг өөртөө нэгтгэсэн байсан ч [[Петен Бальсин]]тай [[дайн]]ы байдалтай байжээ. 552 онд Тикалын арми Караколийн цэрэгт бут цохигдсоны дараа сонгодог үеийн эхэн хэсэг төгсдөг. ==== Хожуу үе ==== МЭ 600 – 850 оны хооронд үргэлжилдэг. Энэ үед Майягийн бүс нутагт улс төр, эдийн засгийн олон тооны төвүүд бий болсон байна. Тикалын нийгэм-эдийн засгийн уналт, мөхөл нь үүний үндсийг тавьсан байна. Тикалыг бут цохьсон [[Караколь|Караколиас]] гадна [[Паленкю]], [[Копан]], [[Калакмул]], [[Агуатека]], [[Канкуэн]], [[Петексбатун]] гэх мэт хотууд Гватемалд бий болсон байна. 710 оны орчимд Тикал дахин сэргэн холбоо байгуулж эхлэхийн сацуу сул дайснуудаа устгаж эхэлсэн байна. Хожуу үеийн төгсгөлд цэцэглэн хөгжиж байсан хотууд эзгүйрэн "[[Майягийн сүйрэл]]" гэж нэрлэгддэг үйл явдал болжээ. ==== Сонгодог үеийн төгсгөл ==== [[Файл:Chichen-Itza-Castillo-Seen-From-East.JPG|250px|right|thumbnail|[[Чичен Ица]]]] МЭ 850 -1000 оны хооронд үргэлжилсэн байна. Умард Майягийн нам дор газарт суурьшсан [[Пүүк]] гэгч толгодын бүст бий болсон соёлын төвүүдийн өсөлт хөгжилт энэ үед хамаардаг. Пүүкийн суурингууд нь ихэвчлэн өмнөх үеийн Майячуудаас илүү дэвшилтэт технологи бүхий хөдөө аж ахуй эрхлэх арга хэлбэр, барилгын техникүүдээрээ бусдаасаа ялгарч байсан. [[Уксмал]], [[Саейл]], [[Лабна]], [[Каба]] болон [[Окскинток]] төвүүд нь Пүүкийн соёлыг харуулдаг. Пүүкээс зүүн болон өмнө зүгт нилээд хол зайтай Чичен Ица, Эдзна төвүүд цэцэглэн хөгжиж байсан. Тольтекийн эзэнт гүрний хараат байсан [[Чичен Ица]] нь төв Мексиктэй өндөр түвшний өргөн харилцаатай байсан бөгөөд Тольтек маягийн боловч илүү боловсронгуй архитектуртай байсан байна. === Сонгодог эриний дараа үе === Сонгодог үеийн мөхлийн дараа улс төрийн олон төрлийн уналтаас гарах оролдлогууд, олон хэсэгт хуваагдсан МЭ 900–1000 оны хоорондох хуваагдлын үе юм. Чичен Ицагийн дараа Майягийн иргэншил үндсэндээ хүчтэй уналтанд орсон. Гэвч умард Майячуудын дунд Майяпан буюу [[Кукульканы сүм]] хүчтэй нөлөөтэй хэвээр 200 жил оршин тогтносон юм. Майяпаны задралын дараа аварга төв хот улсууд буюу аварга хотууд [[Окскутзаб]] (Мерида), [[Тихо]] (Юкатан) нар бий болсон байна. Өмнөд уулархаг нутгийн Майячуудын дунд [[Тониня]], [[Каминалю]] төвүүд хүчтэй нөлөөтэй байв. Каминалю нь Майягийн түүхэн дэх хамгийн урт настай 400 жил оршин тогтсон ёслолын төв байжээ. Энэ үед төв Мексикт [[Тола]], [[Чолула]] нийслэлтэй Тольтекийн эзэнт гүрэн хүчтэй хэвээр байлаа. Мөн үүтэй зэрэгцэн Ацтекийн эзэнт гүрэн оршин байв. 1519 болон 1521 онд ирсэн [[Испани]]чуудын удаа дараагийн эзлэн түрэмгийлэл нь энэ үеийг төгсгөсөн байна. Гэвч зарим төв нь нилээд удаан оршин тогтносон юм. Тухайлбал Майягийн [[Чичен Ица]], [[Таяасал]], [[Кёвож]] болон [[Закпэтэн]] төвүүдийг багтаадаг [[Петэн]] бүс 1697 он хүртэл оршин тогтнол байсан юм. Мөн Мезоамерикт хэзээ ч хүчээ авч, товойн гарч байгаагүй ч тусгаар оршин тогтнож байсан нилээд олон бүс байдаг. == Үндсэн онцлогууд == === Амь зуулга === Мезоамерикийн аль ч нутагт ихэвчлэн эрдэнэшиш гол хүнсний бүтээгдэхүүн болж байсан ба ердийн болон тепари гэх мэт төрөл бүрийн шошнууд, жикама, улаан лооль зэргийг МЭӨ 3500 оны үеэс тариалж эхэлсэн байна. Мөн тэр үеэс эхлэн [[хөвөн даавуу]]н хэрэглэлүүдийг хийж эхэлсэн байна<ref>Diamond (1999), pp.126-127.</ref>. [[Гурил]]ын оронд эрдэнэшишээс гадна Ramon, breadnut хэмээх модны жимсийг хэрэглэдэг байжээ. [[Жимс, жимсгэнэ]] Мезоамерикчуудын хувьд өдөр тутмын хоол хүнсний салшгүй нэг хэсэг байсан. Тэд гэрийн тэжээмэл амьтны аж ахуйтай болох боломж тун хомс байлаа. [[Тахиа]] болон [[Лам гөрөөс]]ний төрлийг түгээмэл тэжээдэг байв. [[Цацагт хяруул]]ыг МЭӨ 3500 жилээс эхлэн гэршүүлсэн нь анхны [[гэрийн тэжээвэр амьтан]] нь болсон байна<ref>;Diamond (1999) p.100.</ref>. [[Нохой]] нь Мезоамерикчуудын хувьд хоол хүнсэндээ хэрэглэдэг чухал амьтан байв<ref>Coe (1994), p. 45 ("The only domestic animals were dogs -- the principal source of meat for much of Preclassic Mesoamerica -- and turkeys -- understandably rare because that familiar bird consumes very large quantities of corn and is thus expensive to raise".)</ref>. === Улс төрийн зохион байгуулалт === [[Файл:ChanBahlumCatherwood.jpg|right|thumbnail|350px|Кинич кан балам II. Сонгодог үеийн Паленкийн захирагч]] Ёслолын төвүүд нь Мезоамерикийн оршин суугчдын чухал хүчин зүйл байв. Хотын хүн амын тоо өсч, хэмжээ нь өргөжихийн хэрээр ариун газруудын хүрээ тэлж, [[сүм]]үүдийг илүү олон барьж байв. Сүмүүд өөрийн эргэн тойронд буй тосгодыг удирдах төв болдог байв. Худалдааны болон шашны төвүүдтэй хотууд нь Европын хот улсуудтай зарим талаараа адил төстэй байсан ч хүн бүр тэнд оршин амьдрах эсэхээ өөрөө шийддэг байв. Ёслолын төвүүд нь үргэлж алсаас харагдахуйцаар баригддаг байв. [[Пирамид]]ууд нь бурхдын сүр хүчийг илэрхийлдэг бөгөөд өнөөг хүртэл хадгалагдан иржээ. Ёслолын төвүүд нь өөр өөр цаг хугацаанд баригдсан ч ерөнхийдөө ижилдүү, бурхдын болон хаадын хайр хүндэтгэл, агуу байдлыг илэрхийлсэн архитектур, чимэглэлтэй байдаг. [[Стела]] бол Мезоамерикт түгээмэл тархсан дурсгалын цогцолбор бөгөөд тэмдэглэлт үйл явдал, онцлог үеүдэд баяр ёслол хийхэд ашиглагддаг байв. === Эдийн засаг === Мезоамерик нь олон тооны бие даасан суурьшмал иргэншлүүдийг багтааж байсан ч хоорондоо харилцаа холбоо муутай байв. Үүний шалтгаан нь байгалийн нөөц баялаг ихтэй байдал нь хүмүүст хэрэглээний гачигдлыг бий болгохгүй байснаас үүдэн арилжаа наймаа хийх шаардлага төдийлөн гардаггүй байсантай холбоотой юм. Мезоамерикт орон нутгийн шинж чанартай арилжаа наймааны төлбөрийн хэрэгсэл нь өөр өөрийн онцлог бүхий эд зүйлс байв. # Номхон далайн эрэг орчмын нам дор газарт – Хөвөн даавуу болон Кочиниал # Майягийн нам уулсын бүс болон Мексикийн булангийн эрэг хавьд – Какао, Ваниль, [[Ягуар]]ын арьс, шувуу болон түүний өд (ихэвчлэн Макау, Куэтзал) # Төв Мексикт обсидиан (Пакуча) # Гватемалын өндөрлөг газарт обсидиан, пирит, хас чулуу # Далайн эргийн орчимд – Давс, хатаасан [[загас]], [[дун]], будаг гүйлгээний хэрэгсэл болж байв. ==== Мөнгөний нэгж ==== Сонгодог эринээс өмнөх үед далайн эрэг хавьд ихэвчлэн лавай түгээмэл төлбөрийн хэрэгсэл болж байсан бол дараа нь какао нь гүйлгээний хэрэгслийн түгээмэл стандарт болсон байна. Европын эзлэн түрэмгийллийн үед сайн нэхэгдсэн хөвөн даавуун цамц нь зах зээлд ойролцоогоор 30 какаогийн самрын үнэтэй байсан. [[Алт]] хэрэглэгддэггүй байсан боловч үнэ цэнэтэй байсан. 1 нэгж хас чулуу 4 нэгж алтаар илэрхийлэгдэж байсан. == Мезоамерикийн соёлын нийтлэг онцлогууд == === Цаг тооллын тогтолцоо === Тэд жилийг [[4 улирал]]д хувааж үздэг байв. Тэд нар буцах өдрүүд болон өдөр шөнө тэнцэх өдөр тус бүр 2 байдаг бөгөөд жил нь эдгээр өдрүүдэд хуваагддаг гэж үздэг байв. Жилийг 4 улиралд хуваах нь газар тариалан эрхэлдэг тус бүс нутгийн хүмүүст ургацаа арвин авахад үлэмж тустай байжээ. Майягийн сонгодог үед жилийн турш болж буй үйл явдлуудыг нарийн тэмдэглэн авдаг тусгай хүмүүс байдаг байв. Тэд өнгөрсөнд болон саяхан болсон нар, [[сарны хиртэлт]], [[сарны мөчлөг]], [[Сугар]], [[Ангараг]] гаригуудын эргэлтийн мөчлөг, бусад гаригсын хөдөлгөөн, огторгуйн биетүүдийн хоорондын шүтэлцээний талаар цаг тооны бичиг, цагалбарыг үйлддэг байжээ. Уг цаг тооны бичигтээ тулгуурлан огторгуйн эрхсийн талаарх ирээдүйн таамаглалуудыг боловсруулдаг байв. Тэдгээр таамаглал тооцоонууд нь Мезоамерикийн одон орончдын мэдлэгийн түвшинг илэрхийлэх ба маш нарийн, нягт нямбай зөв үйлдэгдсэн байдгаараа гайхалтай юм. Гэхдээ бүх цаг тооны бичиг ийм байсангүй. Маш олон төрлийн хугацаатай цаг тооны бичгүүд олддог. Тухайлбал 260 хоногтой цагалбар нь газар тариаланг удирдахад зориулагдсан байсан. Цагалбарын өдөр, сар болон жилийг амьтад, цэцэгс, тэнгэрлэг баатарлаг түүхэн үйл явдлаар нэрлэсэн байдаг. Өнөөдөр Гватемалын Киче, Кекчи, Какчикель, Миксэ нар эртний түүхт цаг тооны бичгээ улам сайжруулан хэрэглэсээр байдаг билээ. === Бөмбөгт тоглоом === [[Файл:Monte Albán-12-05oaxaca024.jpg|thumbnail|275px|тоглоомын талбай. Монте Альбан]] Мезоамерикийн соёлын онцлогийн салшгүй нэг хэсэг бол бөмбөгт тоглоом юм. Энэ нь спортын тоглоомыг санагдуулах боловч үнэндээ шашны ёслолын нэг хэсэг байсан. Энэ тоглоом нь [[инжрийн мод]]ны үүсийг хатууруулан хийсэн резинэн бөмбөгөөр тоглодог ба уг бөмбөгийн хөдөлгөөн нь нар болон орчлон ертөнцийн хөдөлгөөнийг илэрхийлдэг байжээ. Хамгийн эртний тоглоомын талбай нь МЭӨ 500 оны орчимд Накбэд баригдсан байна. Нутаг нутагт уг тоглоом өөр өөр дүрэмтэй байв. Эдгээр дүрмийн нэгэнд нь бөмбөгийг зөвхөн гараар барьж тоглодог бол зарим газарт ташаа, ууц болон тохойгоороо хүрч тоглох дүрэмтэй байсан бол зарим газарт бүр цохиур хэрэглэж тоглодог байжээ. Талбай нь янз бүрийн хэлбэртэй байсан боловч ерөнхийдөө “I” үсгийн хэлбэртэй байдаг. Талбайн төгсгөлд байх том цагаригт бөмбөгөө оруулах дүрэмтэй. Зарим тохиолдолд тоглоомын төгсгөлд хүнээр цусан тахилга өргөдөг байв. Хэрвээ дайны үед олзлогдсон хоригдлуудын баг тоглож байгаа бол ялагдсан багийнхнаар, ялсан бол багийн ахлагчаар тахилга өргөдөг ёс зарим газарт байв. === Ертөнцийг үзэх үзэл === Мезоамерикийн бурхад, шүтээн нь [[гал]], [[ус]], [[газар]], байгалиас эхлээд нар, сар, одод, амьтад гэх мэтчилэн маш олон төрөл байжээ<ref>Bernard R. Ortiz de Montellano ''Aztec Medicine, Health, and Nutrition'' New Brunswick; Rutgers University Press. 1990, pp. 67-71 ISBN 0-8135-1563-7</ref>. Гэвч бурхдын илэрхийлэл нь үндсэндээ хоорондоо сөргөлддөг 2 төрөлд хуваагддаг байв. Эерэг талд гэрэлтэй гэгээлэг зүйлс (эрэгтэй хүн, эр хүйстэн, хүч чадал, нар гэх мэт), сөрөг талд сүүдэр, харанхуйгаар илэрхийлэгдэх зүйлс (эмэгтэй хүн, эм хүйстэн, амгалан, энх тайван байдал, сар гэх мэт) ордог байв. Нар газар дэлхийг удирддаг бөгөөд өдрийн турш гийгүүлээд газар дор орж үхдэг бөгөөд өглөө бүр дахин шинээр төж манддаг гэж үздэг байв. [[Агуй]]нууд нь газар доорхи нөгөө ертөнцөд орох хаалга бөгөөд булаг, голын усаар дамжин мөн нөгөө ертөнцөд хүрч болно гэдэгт итгэдэг байв. Энэ үзэл санаа нь [[хот төлөвлөлт]], [[архитектур]]т нь тод нөлөөлсөн нь харагддаг. ==== Цусан тахилга ==== [[Файл:Codex_Magliabechiano_(141_cropped).jpg|200px|right|thumbnail|Ацтекууд тахил өргөж буй нь]] Мезоамерикийн соёлын онцгой үзэгдэл бол [[цусан тахилга]] юм. Энэ нь төр, шашны үзэл санаанд гүн тусгалаа олсон байдаг. Цусан тахилга нь тэнгэр, огторгуйн эрч хүч, амьдралын үргэлжлэлийг бий болгох итгэл үнэмшил дээр тулгуурлагдаж байв. Өөрийн биеийг бурханд өргөн тэдний нэгэн хэсэг болох нэг төрөл байдаг бол цусаар тахих хэлбэр бас байв. Шинэхэн цусаар тахил өргөх нь бурхдын цангааг тайлан, тэдэнд шинэ амьдралын эрч хүч өгөөд зогсохгүй дэлхий, ургамал (ялангуяа эрдэнэшиш), амьтад (сайн талын бэлгэдэл болох ягуар, бүргэд гэх мэт)-ын амьдралд сайнаар нөлөөлдөг гэж үздэг байжээ. Бурхдын ертөнцөд цус нь ус шиг хэрэгтэй зүйл бөгөөд түүнийг бурхдад өргөснөөр бурхан хариу барьдаг гэж үздэг байв. Ерөнхийдөө цусан тахилга нь 1-рт өөрөөрөө тахил өргөх, 2-рт хүнээр тахил өргөх гэсэн 2 төрөлд хуваагддаг байв. Эхнийх нь Майячуудын заншил бөгөөд хүний цусыг ханан бэлгэдэл дүрс зураг зурдаг бол хоёр дахь нь Ацтекуудын буюу хүнийг амьд байхад нь зүрхийг нь сугалан авч тахил өргөдөг байв. Цусан тахилгын хүмүүсээр ихэвчлэн дайн тулааны олзлогсдыг ашигладаг байжээ. ==== Одон орон ==== Мезоамерикийн одон орон судлалд нар, сар, сугар болон өглөө орой харагддаг одод чухал байр суурь эзэлдэг байв. Одон орон ажиглалтын байруудыг байгуулж, нарийн тодорхой ажиглалтуудыг хйидэг байжээ. Тухайлбал Чичен Ица дах [[Эль Кастилло пирамид]] нь одон орон судлалын төв юм. ==== Орон зай, цаг хугацааны бэлгэдлүүд ==== [[Файл:Mexico0047.jpg|right|thumbnail|350px|[[Үхлийн өргөн чөлөө]], [[Теотихуакан]]]] Зүг чигүүд нь ихээхэн чухал утга санааг илэрхийлдэг байсан тул хот төлөвлөт хийх, барилга байгууламжийг барихдаа ихээхэн анхаардаг байв. Майягийн домогт ертөнцийн зүгүүд нь тус бүрдээ ягуарын сахиустай бөгөөд тусгай өнгүүдээр илэрхийлэгддэг байжээ. # Хобниль — Дорнын ягуар сахиус, улаан өнгөөр илэрхийлэгддэг. # Кан Тзикналь — Умардын ягуар сахиус, цагаан өнгөөр илэрхийлэгддэг. # Зак кими — Өрнийн ягуар сахиус, хар өнгөөр илэрхийлэгддэг. # Хоканек — Өмнийн ягуар сахиус, шар өнгөөр илэрхийлдэг байв. Харин Ацтекууд зүгийг мөн л ойролцоогоор бэлгэддэг заншилтай байв. # Дорно — [[Матар]], [[могой]], ус, [[нишингэ]] болон хөдөлгөөнийг илэрхийлдэг байсан ба халуун орны элбэг дэлбэг байдлыг илэрхийлдэг байв. # Умард — [[Салхи]], [[үхэл]], [[нохой]], [[ягуар]], [[цахиур чулуу]]г илэрхийлдэг сайн бус зүг байв. # Баруун — [[орон сууц]], [[буга]], [[сармагчин]], [[бүргэд]], [[бороо]]г илэрхийлдэг газар тариалангийн бэлгэдэл зүг байв. # Өмнөд — [[туулай]], [[гүрвэл]], [[өвс ногоо]], [[цэцэг]]сийг илэрхийлдэг байсан ба ундаа, нарыг төлөөсөн зүг байв. === Шоколадан шар айраг === Саяхан Төв Америкийн оршин суугчид эрт дээр үед какаоны үр хэрэглэн [[шар айраг]] исгэн хэрэглэдэг байсныг илрүүлсэн байна. Хамгийн багадаа 3200 жилийн өмнөөс хэрэглэж эхэлжээ. Какаоны үрийг зажлан нухаж газар дор истэл нь хадгалсны дараа шоколадан амтат шар айраг бий болдог байжээ. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Mesoamerica|Mезоамерик}} * [http://www.famsi.org/ Foundation for the Advancement of Mesoamerican Studies, Inc.] * [https://web.archive.org/web/20101205233059/http://authenticmaya.com/maya_culture.htm Maya Culture] * [https://web.archive.org/web/20110128233834/http://www.mesoweb.com/ Mesoweb.com - an comprehensive site for Mesoamerican civilizations] * [https://web.archive.org/web/20091213122020/http://www.templomayor.inah.gob.mx/ Museum of the Templo Mayor] (Mexico) * [https://web.archive.org/web/20070224213250/http://www.mna.inah.gob.mx/ National Museum of Anthropology and History] (Mexico) * [http://www.naya.org.ar/biblioteca/bibliografia_militarismo_mesoamerica.htm Selected bibliography] concerning war in Mesoamerica * [http://www.wayeb.org WAYEB - European Association of Mayanists] == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Mезоамерик| ]] [[Ангилал:Эртний Америк судлал]] 32t012vlwuuyeear3zkwgyjfmlmrzbr 8 сарын 3 0 12104 864414 596741 2026-08-03T02:26:14Z Avirmed Batsaikhan 53733 864414 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|8 сарын}} '''8 сарын 3''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 215 дахь ([[өндөр жил]] бол 216 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 150 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1778 — Милан хотноо «[[Ла Скала]]<nowiki/>» дуурийн театрын барилга нээгдсэн. * 1795 — Парисын консерватори нээгдсэн. * 1882 — [[АНУ-ын Конгресс]] галзуу солиотой хүмүүс болон гэмт хэрэгтнүүдийг тус улсад нэвтрэхийг хориглож, Хятад цагаачдыг 10 жилийн турш оруулахыг хориглосон. * 1904 — Английн судалгааны аялалын гишүүд Төвөдийн ариун [[Лхас]] хотод нэвтэрсэн анхны өрнөдийнхөн болжээ. == Энэ өдөр төрөгсөд == *[[1999]] -- SS501 хамтлагын гишүүн Kim Hyung-Jun *[[1999]] -- Davichi хамтлагын гишүүн Kang Min-Kyung == Тэмдэглэлт баярууд == == Энэ өдөр нас барагсад == * [[2008]]: [[Александр Солженицын]] ---- {{Commonscat|3 August|8 сарын 3}} [[Ангилал:Өдөр|0803]] [[Ангилал:Наймдугаар сарын өдөр|#03]] 3souw9gzi4m86nxfutne5692f8mbidb 864434 864414 2026-08-03T05:27:16Z Avirmed Batsaikhan 53733 864434 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|8 сарын}} '''8 сарын 3''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 215 дахь ([[өндөр жил]] бол 216 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 150 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1778 — [[Милан]] хотноо «[[Ла Скала]]<nowiki/>» дуурийн театрын барилга нээгдсэн. * 1795 — Парисын консерватори нээгдсэн. * 1882 — [[АНУ-ын Конгресс]] галзуу солиотой хүмүүс болон гэмт хэрэгтнүүдийг тус улсад нэвтрэхийг хориглож, Хятад цагаачдыг 10 жилийн турш оруулахыг хориглосон. * 1904 — Английн судалгааны аялалын гишүүд Төвөдийн ариун [[Лхас]] хотод очсон анхны өрнөдийнхөн болжээ. * 1914 — [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн нэгдүгээр дайн:]] Герман улс Францад дайн зарласан. * 1926 — [[Лондон]] хотын [[Пикадилли тойрог]] хэмээх талбайд анх замын гэрлэн дохио суурилуулсан байна. * 1927 — [[Берлин]] болон [[Буэнос-Айрес]] хотуудын хооронд анх удаа телефон утас холбоо татжээ. * 1929 — [[Донын Ростов|Доны Ростов]] хотод 6000 дугаартай автомат телефон утасны станц ЗХУ-д анх [[Швед|Швед улсын]] «Эрикссон» компаний тусламжтай тавьсан байна. * 1952 — [[Хельсинки]] хотод [[1952 оны Зуны Олимп|Зуны Олимпын]] наадмын хаалтын ёслол болов. * 1956 — в Сирии произведён военный переворот. * 1963 — «[[The Beatles]]<nowiki/>» хамтлаг сүүлчийн тоглотоо [[Ливерпүүл]] хотын «The Cavern» («Агуу») клубт хийсэн. * 1971 — [[Пол Маккартни]] шинэ хамтлаг бүрдүүлж «Wings» гэж нэрлэсэн. * 1980 — Москва хотын Лужники цэнгэлдэх хүрээлэнд [[1980 оны Зуны Олимп|Зуны Олимпын]] хаалтын ажиллагаа болов. * 2011 — Ливи улсад Муаммар Каддафиг буулгасаны дараа түр Үндсэн хуулийн тунхаглал батлав. == Энэ өдөр төрөгсөд == *1770 — III Фридрих Вильхельм (1840 онд нас барсан) Пруссийн хаан (1797 оноос). *1872 - [[VII Хокон]] (1957 онд нас барсан) [[Норвеги|Норвегийн]] хаан (1905—1957). *1999 -- SS501 хамтлагын гишүүн Kim Hyung-Jun *[[1999]] -- Davichi хамтлагын гишүүн Kang Min-Kyung == Энэ өдөр нас барагсад == * 1968 — [[Константин Рокоссовский]] (1896 онд төрсөн) ЗХУ-ын маршал, ЗХУ-ын хошой баатар. * [[2008]] — [[Александр Солженицын]] (1918 онд төрсөн)- Нобелийн шагналтан, оросын зохиолч, яруу найрагч, нийгмийн зүтгэлтэн. * 1994 - [[Иннокентий Смоктуновский]] (1925 онд төрсөн) зөвлөлтийн болон оросын тайз, дэлгэцийн жүжигчин, ЗХУ-ын Ардын жүжигчин. ---- {{Commonscat|3 August|8 сарын 3}} [[Ангилал:Өдөр|0803]] [[Ангилал:Наймдугаар сарын өдөр|#03]] drr5cun95ritb3vw9kqhogbi70onc9w Август Цезарь 0 12712 864405 777787 2026-08-03T00:18:57Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 864405 wikitext text/x-wiki [[File:Statue-Augustus.jpg|right|thumb|]] '''Август, Цезарь''' ''буюу'' '''Октавиан''' ([[Англи хэл]]:''Augustus, Caesar or Octavian orig. Gaius Octavius later Gaius Julius Caesar Octavianus'') (МЭӨ 63 оны есдүгээр сарын 23-нд төрж, МЭ 14 оны наймдугаар сарын 19-нд Наполийн ойролцоох Нолад нас барсан.) Ромын анхны эзэн хаан. Баян чинээлэг гэр бүлд төрсөн Август 18 настай байхдаа өөрийн авга ах [[Юлий Цезарь]]т өргөгдөн, түүний залгамжлагчаар нэрлэгдэх болжээ. Цезарийн аллагын дараа (МЭӨ 44 он) эрх мэдлийн төлөө тэмцэлд оролцож, хэд хэдэн тулалдааны дараа өөрийн өрсөлдөгч [[Лепиди]], [[Марк Антони]] нарын хамтаар хоёр дахь [[триумвират]]ыг байгуулав. МЭӨ 32 онд Лепидийг, МЭӨ 31 онд [[Актиумын тулалдаан]]д Марк Антонийг ([[Клеопатра]]тай хамтарсан) ялж, төрийн эрхийг ганцаараа барих болсон байна. Август [[принсепс]] цол хүртэн Ром эзэнт гүрэн хэмээн нэрлэгдэх болов. Эхэндээ бүгд найрамдах засаглалыг дэмжиж, улс орноо [[консул]] шиг удирдаж байсан ч МЭӨ 27 онд Аугуст цол хүртэж, дөрвөн жилийн дараа хэмжээгүй эрхэт эзэн хаан болжээ. Түүний засаглалын үед (МЭӨ 31 – МЭ 14 он) Ромчуудын амьдралын хэв маяг өөрчлөгдөж, [[Грек]] - Ромын ертөнц хөгжин цэцэглэж байв. Август эзэнт гүрний алслагдсан мужуудыг хамгаалах, зам тавих болон бусад олон нийтийн ажил эхлүүлэн, [[Пакс Роман]]ын үндсийг тавьж, урлаг соёлыг хөхиүлэн дэмжиж байв. Тэрээр Ромын ёс суртахууны сургаалиудыг засварлах алхамуудыг хийж, өөрийн охин [[Жулиа]]г садар самуун явдалтай хэмээн цөллөгт явуулж байв. Түүнийг нас барах үед эзэнт гүрэн нь [[Ибери]]эс [[Каппадоки]] хүртэл, [[Галл]]аас [[Египет]] хүртэл өргөн уудам болсон байв. Түүнийг нас барсны дараа бурханчлан шүтэх болжээ. === Анхдагч эх сурвалжууд === * [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/home.html#45 Cassius Dio's Roman History: Books 45–56, English translation] * [http://ancientrome.ru/art/artworken/result.htm?alt=August&pnumber=30 Gallery of the Ancient Art: August] * [https://web.archive.org/web/20070927130651/http://janusquirinus.org/Octavian/humour.html Humor of Augustus] * [http://www.csun.edu/~hcfll004/nicolaus.html Life of Augustus] by Nicolaus of Damascus, English translation * [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Augustus*.html Suetonius' biography of Augustus, Latin text with English translation] * [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Augustus/Res_Gestae/home.html The Res Gestae Divi Augusti] (The Deeds of Augustus, ''his own account'': complete Latin and Greek texts with facing English translation) * [https://web.archive.org/web/20061117112806/http://www.viajuliaaugusta.com/en/home.html The Via Iulia Augusta: road built by the Romans; constructed on the orders of Augustus between the 13–12 B.C.] === хоёрдогч эх сурвалжууд === * [http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/augustus.shtml Augustus] – short biography at the BBC * [http://www.historyguide.org/ancient/lecture12b.html “Augustus Caesar and the Pax Romana”] – essay by Steven Kreis about Augustus's legacy * [https://web.archive.org/web/20170927115017/http://www.roman-emperors.org/auggie.htm “De Imperatoribus Romanis”] – article about Augustus at Garrett G. Fagan’s online encyclopedia of Roman Emperors * [https://web.archive.org/web/20070912095555/http://janusquirinus.org/Octavian/OctavianHome.html Octavian / Augustus] – pages by Yong-Ling Ow == Эшлэл == [[Ангилал:Август Цезарь| ]] [[Ангилал:1-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Ромын эзэн хаан]] [[Ангилал:Ромын Бүгд Найрамдах Улсын консул]] [[Ангилал:Авгур]] [[Ангилал:Цензор]] [[Ангилал:Октавии]] [[Ангилал:Юлий]] [[Ангилал:Ромын меценат]] [[Ангилал:Шинэ Гэрээний хүмүүс]] [[Ангилал:МЭӨ 63 онд төрсөн]] [[Ангилал:14 онд өнгөрсөн]] mublbyb3ipk2q1gau10g09h6rzrmjt4 Аврелиан 0 12801 864406 774483 2026-08-03T00:19:14Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 864406 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Santa Giulia 4.jpg|250px|right|thumb|Ромын эзэн хаан Аврелианы цээж баримал]] '''Аврелиан''' ([[Англи хэл]]:''Aurelian''; [[Латин хэл]]:''Lucius Domitius Aurelianus'') (215 онд төрж, 275 онд [[Византи]]йн ойролцоо нас барсан.) Ромын эзэн хаан (МЭ 270 – 275 он). [[Балкан]]аас гаралтай байж магадгүй гэгддэг Аврелиан нь эзэн хаан [[Клавдий II]] нас барж, түүний ах богино хугацаанд төр барьсны дараа хаан ширээнд суужээ. Тэрээр эзэнт гүрнийг дахин нэгтгэж, халдан түрэмгийлэгчдийг няцааж, бослогуудыг номхотгохын зэрэгцээ улс орныхоо зүүн болон умард мужуудыг хамгаалж, умадад [[Герман]]чуудыг ялж, [[Европ]]т Ромын эрх мэдлийг дахин сэргээсэн тул реститютор орбис (''“Орчлонг дахин сэргээгч”'') хэмээн алдаршжээ. Тэрээр Ромыг тойруулан шинэ хэрэм бариулж, ядууст хүнс тараахыг нэмэгдүүлсэн ч мөнгө, шашны шинэтгэлүүд нь бүтэлгүйсэн байна. Перс рүү аян хийх үеэр Өөрийнх нь итгэж байсан цэргийн дарга нар амийг нь хороожээ. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Aurelianus}} * [http://wildwinds.com/coins/ric/aurelian/t.html Aurelian coinage], at Wildwinds.com * [https://web.archive.org/web/20210507034854/http://www.roman-emperors.org/aurelian.htm On coins of Aurelian with the title ''dominus et deus'' (Section 1.9)] * [https://web.archive.org/web/20090609172313/http://www.mcbrumm.at/ www.McBrumm.at] Site about Aurelian coinage, his mints and his life, English and German language [[Ангилал:Ромын эзэн хаан]] [[Ангилал:Ромын хаант улсын үеийн зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:3-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Домиции]] [[Ангилал:214 онд төрсөн]] [[Ангилал:275 онд өнгөрсөн]] cej26g9r90bdwsl2orwnohgfv1f90zd Калигула 0 12805 864428 833599 2026-08-03T03:18:25Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 864428 wikitext text/x-wiki [[Файл:Gaius Caesar Caligula.jpg|thumb|right|200px|Ромын догшин эзэн хаан Калигула]] '''Калигула''' ''албан ёсны нэр:'' '''Гай Цезарь (Германикус)''' ([[Англи хэл]]:''Caligula'' officially ''Gaius Caesar,'' [[Латин хэл|латин.]] ''Gaius Iulius Caesar Augustus Germanicus,'' 12 оны 8-р сарын 31-нд [[Латиум]]ын Антиумд төрж, 41 оны 1-р сарын 24-нд [[Ром]]д нас барсан)-Ромын эзэн хаан. Хүүхэд насныхаа хоч Калигула (“Бяцхан гутал”) нэрээр нийтэд алдаршсан түүний эцэг эх, ах дүүс нь тодорхойгүй шалтгаанаар нас барсны дараа Ромын эзэн хаан [[Тибериус]] өөрийн залгамжлагчаар түүнийг нэрлэжээ. Улмаар Тибериусын үхлийн шалтгаан болсон байж магадгүй гэж түүхчид үздэг. Калигула төр барих хугацаандаа долоон сарын турш хүндээр өвчилж, оюун ухаан нь тогтворгүй болсон төдийгүй зан авир нь харгис хэрцгий болжээ. [[Триалуудын урвалт]]ыг (38 он) илрүүлж, тэдний дэмжигчдийг болон иргэдээс авилга авагсадыг цаазлажээ. 40 онд [[Галл]]ыг тонон дээрэмдэж, [[Британи]]д халдан довтлох төлөвлөгөө боловсруулж эхлэв. Тэрээр өөрийгөө бурхан гэж зарлан, өөрийн эгч [[Друсилла]]г нас барсны дараа "Дарь эх" хэмээн зарлажээ. Харгис дарангуйлал туйлдаа хүрэхэд хуйвалдагчид түүнийг хороохоор шийдсэн бөгөөд цезарийн бие хамгаалагч [[Праэториан]] торгон цэргүүд түүнийг хороосон ажээ. == Лавлах == === Анхдагч эх сурвалжууд === * Cassius Dio, ''[http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/59*.html Roman History]'', Book 59 * Josephus, ''[http://www.ccel.org/ccel/josephus/works/files/works.html Antiquities of the Jews]'', (trans. W.Whiston), Books XVIII–XIX * Philo of Alexandria, (trans. C.D.Yonge, London, H. G. Bohn, 1854–1890): ** ''[http://www.earlychristianwritings.com/yonge/book40.html On the Embassy to Gaius]'' ** ''[http://www.earlychristianwritings.com/yonge/book36.html Flaccus]'' * Seneca the Younger ** ''[http://www.stoics.com/seneca_essays_book_1.html On Firmness]'' ** ''[http://www.stoics.com/seneca_essays_book_1.html On Anger]'' ** ''[http://www.stoics.com/seneca_essays_book_2.html To Marcia, On Consolation]'' ** ''[http://www.stoics.com/seneca_essays_book_2.html On Tranquility of Mind]'' ** ''[http://www.stoics.com/seneca_essays_book_2.html On the Shortness of Life]'' ** ''[http://www.stoics.com/seneca_essays_book_2.html To Polybius, On Consolation]'' ** ''[http://www.stoics.com/seneca_essays_book_2.html To Helvia, On Consolation]'' ** ''[http://www.stoics.com/seneca_essays_book_3.html On Benefits]'' ** ''[http://www.stoics.com/seneca_epistles_book_1.html On the Terrors of Death]'' (Epistle IV) ** ''[http://www.stoics.com/seneca_epistles_book_2.html On Taking One's Own Life]'' (Epistle LXXVII) ** ''[http://www.stoics.com/seneca_epistles_book_3.html On the Value of Advice]'' (Epistle XCIV) * Suetonius, ''[http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Caligula*.html The Lives of Twelve Caesars]'', Life of Caligula * Tacitus, ''[http://mcadams.posc.mu.edu/txt/ah/Tacitus/TacitusAnnals06.html Annals]'', Book 6 === Хоёрдогч эх сурвалжууд === * ''Caligula: the corruption of power'' by Anthony A. Barrett (Batsford 1989) ISBN 0-7134-5487-3 * Grant, Michael, ''The Twelve Caesars''. New York: Charles Scribner's Sons. 1975 * Hurley, Donna W., ''An Historical and Historiographical Commentary on Suetonius' "Life of C. Caligula"''. Atlanta, Georgia: Scholars Press. 1993. * [https://web.archive.org/web/20050818165849/http://www.roman-emperors.org/gaius.htm Biography from De Imperatoribus Romanis] * [https://web.archive.org/web/20091020102156/http://geocities.com/Athens/Parthenon/7094/caligula.html Biography of Gaius Caligula] * [http://www.straightdope.com/mailbag/mcaligula.html Straight Dope article] * [https://web.archive.org/web/20070224114705/http://www.romansonline.com/Persns.asp?IntID=3&Ename=Caligula Caligula] * [https://web.archive.org/web/20070423131748/http://www.vroma.org/~bmcmanus/caligula.html A chronological account of his reign] * [https://web.archive.org/web/20091019213016/http://geocities.com/Athens/Parthenon/7094/cal4.html A critical account of a number of his reported activities] * [http://www.caligulathemovie.com/family1.html His genealogical tree] * [http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/caligula.shtml Caligula] at [http://www.bbc.co.uk/history/ BBC History] [[Ангилал:Ромын эзэн хаан]] [[Ангилал:1-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Авгур]] [[Ангилал:Юлий]] [[Ангилал:12 онд төрсөн]] [[Ангилал:41 онд өнгөрсөн]] tkkxf1fzq6kx98tqpdxutaq4xjsu9yo II Константин 0 12986 864403 841727 2026-08-02T23:58:59Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 864403 wikitext text/x-wiki {{short description|337-340 онуудад Ромын эзэн хаан}} {{Инфобокс хаан | name = II Константин | image = Campidoglio, Roma - Costantino II cesare fronte.jpg | image_size = | caption = | succession = [[Баруун Ромын эзэнт гүрэн|Баруун]] [[Ромын эзэн хаан]] | moretext = | reign = 337 оны 9 сарын 9 – 340 оны 4 сар ([[Ромын Галли|Галли]], [[Ромын Испани|Испани]], болон [[Ромын Британи|Британи]]) | reign-type = [[Август (цол)|''Августус'']] | predecessor = [[I Константин]] | successor = [[Констанс]] | regent = [[II Константиус]] ([[Византын эзэнт гүрэн|Дорнод]])<br />Констанс ([[Ромын Итали|Итали]], [[Иллирикийн Преториан муж|Иллирикум]] болон [[Африк (Ромын муж)|Африк]]) | reg-type = {{nowrap|Хамтарсан эзэн хаан}} | reign1 = {{nowrap|317 оны 3 сарын 1 – 337 оны 9 сарын 9}} | reign-type1 = [[Цезарь (цол)|''Цезарь'']] | birth_date = 316 | birth_place = [[Арль]], [[Венненсис]] | death_date = April 340 (aged 23 or 24) | death_place = [[Аквилея]], [[Ромын Итали|Итали]] | burial_place = | full name = Флавиус Клаудиус Константинус{{sfn|Jones|Martindale|Morris|p=223}}{{efn|Түүний өвөг дээдэс гэгдэх [[Клавдий Готикус]]тай холбоогоо улам бэхжүүлэхийн тулд түүний нэрэнд "Клаудиус" нэрийг нэмж оруулсан гэж үздэг.<ref>{{cite book |last1=Крэйвен |first1=Максвелл |url= |title=The Imperial Families of Ancient Rome |date=2019 |publisher=Fonthill Media |isbn=978-1781557389 |chapter=II Константин|chapter-url=https://books.google.com/books?id=VEbCDwAAQBAJ&pg=PT435}}</ref>}} | regnal name = Эзэн Хаан Цезарь Флавиус Клаудиус Константинус Августус | dynasty = [[Константины династи|Константин]] | father = [[I Константин]] | mother = [[Фауста]] | religion = Христийн шашин }} '''Флавиус Клаудиус Константинус''' буюу '''II Константин''', (316-340) нь 337 - 340 онд хаанчилсан [[Ромын эзэн хаадын жагсаалт|Ромын эзэн хаан]] юм. [[Их Константин]], [[Фауста]] нарын ууган хүү тэрээр [[Арль]]д төрж, христийн шашны ёсоор хүмүүжжээ. [[317]] оны [[3 сарын 1]]-нд 7 настай Константин [[Цезарь|Цезарийн]] хэргэм хүртэж, 323 онд аавынхаа [[Сармати]]чуудын эсрэг хийсэн аян дайнд оролцжээ. 10 настайдаа эцэг нэгтэй ах [[Криспус]]ыг нас барсны дараа [[Галлиа]]гийн захирагч болжээ. [[Файл:Solidus Constantine II-heraclea RIC vII 101.jpg|left|222px|thumb|Константин II-ын дүрс бүхий зоос]] 337 онд аав нь нас барахад II Константин өөрийн дүү нар болох [[II Константиус]], [[Констанс]] нарын хамт төр барих болов. Мөн оны 9 сард ах дүү гурав эзэнт гүрнээ хувааж авахад түүний эзэмшилд [[Галлиа]], [[Ромын Британи|Британниа]], [[Хиспаниа]] оржээ. 340 онд тэрээр Итали дахь дүү Констансынхаа эсрэг цэрэг хөдөлгөж, тулалдсан боловч [[Аквилэя]] дахь тулалдааны үеэр алагдсан бөгөөд түүний эзэмшил нутаг Констансын мэдэлд оржээ. ==Тэмдэглэл== {{notelist}} ==Эшлэл== {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commons|Constantine II (emperor)|II Константин}} * [https://web.archive.org/web/20110514111839/http://www.roman-emperors.org/conii.htm DiMaio, Michael, and Robert Frakes, "Constantine II (337-340 A.D.)", ''D.I.R.''] {{DEFAULTSORT:Константин, II}} [[Ангилал:Ромын эзэн хаан]] [[Ангилал:Константины эзэнт улс]] [[Ангилал:316 онд төрсөн]] [[Ангилал:340 онд өнгөрсөн]] snlticn4jzeass6vgsr47rd5fm0qcwd Византын эзэнт гүрэн 0 14376 864409 844229 2026-08-03T01:42:08Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 864409 wikitext text/x-wiki [[Файл:LocationByzantineEmpire 550.png|Юстинианы үеийн Византын эзэнт гүрэн (550 оны үе)|thumb|300px|right]] '''Византын эзэнт гүрэн''' буюу '''Зүүн Ромын эзэнт гүрэн''' нь [[Дундад зуун]]ы үед буюу 395 оноос 1453 он хүртэл оршиж байсан, [[Константинополь]] хотод нийслэлээ байгуулсан, эзэн хаант төртэй [[Ромын эзэнт гүрэн]]. Оршин суугчид нь болон хөршүүд нь энэ улсыг '''Ромын эзэнт гүрэн''' гэж нэрийддэг байсан бөгөөд мөн Romania ([[Грек хэл|грекээр]]: {{Polytonic|Ῥωμανία}}, ''Rhōmanía'') гэдэг байлаа. "Ромын эзэнт гүрэн", "Византын эзэнт улс"-ын хоорондох ялгаа нь цэвэр орчин үеийн ойлголт бөгөөд хэзээнээс эхлэн Византын эзэнт гүрэн гэх нь тодорхой бус байдаг боловч Эзэн хаан [[I Константин]] нийслэлээ [[Никодемиа]]гаас ([[Бага Ази|Анатолийн хойг]] дахь) [[Босфорын хоолой]] дахь [[Византиум]] руу шилжүүлж [[Константинополь]] (өөрөөр "[[Шинэ Ром]]" ч гэдэг) болгосон хугацааг чухалд тооцдог.{{#tag:ref|The first instance of the designation "New Rome" in an official document is found in the canons of the [[First Council of Constantinople]] (381), where it is used to justify the claim that the patriarchal seat of Constantinople is second only to that of Rome.<ref>{{harvnb|Benz|1963|p=176}}.</ref>}} Эзэнт гүрэн ялангуяа [[Визант-Сассанидын дайн|Ром-Персийн]] болон [[Визант-Арабын дайн]]ы үеэр нутаг дэвсгэрээсээ алдаж, доройтсон боловч [[Европ]] дахь эдийн засаг, соёл, цэргийн хүчний хувьд хамгийн нөлөөтэй гүрэн хэвээр байсан. Эзэнт гүрэн [[Македонийн династи]]йн үед сэргэж, 10-р зууны сүүл гэхэд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] зүүн бүс нутагт хамгийн хүчирхэг гүрэн болж дахин сэргэжээ. Гэвч 1071 оноос хойш Эзэнт гүрний гол нутаг [[Бага Ази]]йн ихээхэн хэсгийг [[сэлжүк түрэг]]үүдэд алджээ. XII зуунд Комнэнийн сэргэлтийн үеэр бага зэрэг сэргэж, ноёрхлоо хэсэг зуур дахин тогтоосон боловч түүний залгамжлагчдын үед дахин доройтсон. 1204 онд [[Загалмайтны дөрөвдүгээр аян дайн]]аар Эзэнт гүрэн үхлийн цохилт амсаж, задарч бутран, хоорондоо өрсөлдөгч Византын Грек болон Латин улсуудад хуваагджээ. Константинополь яваандаа сэргэж, Палеологийн удмын эзэн хаадын дор эзэнт гүрнийг 1261 онд дахин байгуулсан боловч XIV зуунд дараалсан олон иргэний дайн болж, эзэнт гүрний хүчийг улам бүр сулруулсан. Үлдсэн нутаг дэвсгэрийн ихэнхийг [[Визант–Османы дайнууд|Визант–Османы дайнуудаар]] алдаж, улмаар 15-р зуунд Константинополь хот, үлдсэн нутаг дэвсгэрийн хамт [[Османы эзэнт гүрэн|Османы түрэгүүдэд]] эзлэгдэж мөхсөн түүхтэй. == Эшлэл == {{reflist}} == Гадны холбоос == {{commonscat|Byzantine Empire}} === Визант судлалын эх сурвалж === * Ciesniewski, C. [https://web.archive.org/web/20200413122728/http://cliojournal.wikispaces.com/The+Byzantine+Achievement The Byzantine Achievement], Clio History Journal, 2006. * Adena, L. [https://web.archive.org/web/20200413122722/http://cliojournal.wikispaces.com/The+Enduring+Legacy+of+Byzantium The Enduring Legacy of Byzantium], Clio History Journal, 2008. * [http://www.romanity.org/htm/fox.01.en.what_if_anything_is_a_byzantine.01.htm WHAT, IF ANYTHING, IS A BYZANTINE? By Clifton R. Fox]. * [https://web.archive.org/web/20101127205009/http://www.third-millennium-library.com/MedievalHistory/Cambridge/IV/Eastern-Door.html The Cambridge Medieval History (IV) The Eastern Roman Empire (717-1453)]. * [https://web.archive.org/web/20080410123427/http://www.doaks.org/Byzantine.html Byzantine studies homepage] at [[Dumbarton Oaks]]. Includes links to numerous electronic texts. * [https://web.archive.org/web/20141008060507/http://www.fordham.edu/halsall/byzantium/ Byzantium: Byzantine studies on the Internet]. Links to various online resources. * [https://web.archive.org/web/20010413131628/http://homepage.mac.com/paulstephenson/trans.html Translations from Byzantine Sources: The Imperial Centuries, c. 700-1204]. Online sourcebook, maintained by Paul Stephenson. * [http://www.deremilitari.org/ De Re Militari]. Resources for medieval history, including numerous translated sources on the Byzantine wars. * [https://web.archive.org/web/20140814170022/http://www.fordham.edu/halsall/sbook1c.html Medieval sourcebook: Byzantium]. Numerous primary sources on Byzantine history. * [http://www.univie.ac.at/byzantine/ Bibliography on Byzantine Material Culture and Daily Life]. Hosted by the [[University of Vienna]]; in English. * [http://www.ellopos.net/elpenor/greek-texts/greek-resources-constantinople.asp Constantinople Home Page]. Links to texts, images and videos on Byzantium. * [http://graal.org.ua/en/theodoro-principality Byzantium in Crimea: political history, art and culture]. === Бусад === * [https://web.archive.org/web/20220402152802/http://www.roman-emperors.org/startup.htm De Imperatoribus Romanis]. Scholarly biographies of many Byzantine emperors. * [http://rutube.ru/tracks/639717.html?v=8a96fcfe7400898167971e4d057e86a2 The Fall of the Empire. Byzantine Lesson (2007). (Russian: Гибель империи. Византийский урок)] The movie explicating the political and economical reasons for the fall of the Byzantine Empire, filmed by Russian Orthodox Church. * [https://web.archive.org/web/20160718092221/http://anders.com/lectures/lars_brownworth/12_byzantine_rulers/ 12 Byzantine Rulers] by Lars Brownworth of [[The Stony Brook School]]; audio lectures. [http://www.nytimes.com/2007/01/31/education/31education.html NYTimes review]. * [https://web.archive.org/web/20090928094312/http://www.cit.gu.edu.au/~s285238/Roman/RomanEmpire.html 18 centuries of Roman Empire by Howard Wiseman] (Maps of the Roman/Byzantine Empire throughout its lifetime) [[Ангилал:Византын эзэнт гүрэн| ]] [[Ангилал:Африкийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Хожуу Антикийн үе]] [[Ангилал:Еврази]] [[Ангилал:Өрнөд Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Европын түүхэн улс]] [[Ангилал:15-р зуунд татан буугдсан]] [[Ангилал:Дундад зууны улс]] [[Ангилал:Түүхэн эзэнт гүрэн]] bwfg0arqdshzz0azufa96mxei4sr4kj Хөхлөрийн хөмрөг 0 15098 864378 673741 2026-08-02T16:49:45Z Couiros22 35732 864378 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Хөхлөрийн хөмрөг | image = Grey-necked Bunting (Emberiza buchanani) (31793472228).jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | classis = [[шувуу|Жигүүртэн]] | ordo = [[Боршувуутан]] | subordo = [[Дуучшувуу]] | familia = [[Хөмрөгийнхөн]] | genus = ''Emberiza'' | species = '''''E. buchanani''''' | binomial = ''Emberiza buchanani'' | binomial_authority = [[Edward Blyth|Blyth]], 1844 | synonyms = }} [[File:Emberiza buchanani MHNT.ZOO.2010.11.219 Mongolie.jpg|thumb|''Emberiza buchanani'']] '''Хөхлөрийн хөмрөг''' ('''''Emberiza buchanani''''') нь [[Хөмрөгийнхөн]] овгийн шувуу юм. Тэд [[Афганистан]], [[Армени]], [[Азербайжан]], [[Бутан]], [[Хятад]], [[Хонконг]], [[Энэтхэг]], [[Иран]], [[Казахстан]], [[Монгол]], [[Пакистан]], [[Оман]], [[Орос]], [[Сири]], [[Тажикистан]], [[Турк]], [[Туркменистан]], [[Узбекистан]] зэрэг орноо таарна. Биеийн урт нь 15 см. ==Эшлэл== * BirdLife International 2004. [http://www.iucnredlist.org/search/details.php/53513/all Emberiza buchanani]. [http://www.iucnredlist.org 2006 IUCN Red List of Threatened Species. ] Downloaded on 25 July 2007. [[Ангилал:Хөмрөгийнхөн]] bcuug4etdgd2jfjql0v9ngejtniazpz 3 сарын 3 0 16165 864444 849312 2026-08-03T06:03:44Z Avirmed Batsaikhan 53733 864444 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|3 сарын}} '''3 сарын 3''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 62 дахь ([[өндөр жил]] бол 63 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 303 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * 473 - Баруун Ромын эзэнт гүрний хаанд Глисериус нэр дэвшив. * 724 - Японы хатан хаан Гэншо хаан ширээнээсээ татгалзаж, улмаар түүний нөхөр Шомү хаан ширээнд суув. * 1284 - Руддианы гэрээ ёсоор Уэльсийн вант улс Английн эгнээнд нэгджээ. * 1575 - [[Моголистаны хаан]] [[Акбар]] Бенгалын армийг бут цохив. * 1763 - Цахараас анх удаа хөдөлгөсөн 1,000 цэрэг [[Өрөмч|Өрөмчид]] иржээ. * 1776 - [[Америкийн хувьсгал]]: АНУ-ын тэнгисийн цэрэг Нассаугийн тулалдаанд оролцохоор эх газар дээр буужээ. * 1799 - Орос болон Османы эзэнт гүрний хамтарсан бүслэлт өндөрлөж, Францын тал бууж өгөв. * 1845 - [[Флорида]] АНУ-ын 27 дахь муж болжээ. * 1849 - [[Миннесота]] мужийн газар нутгийн заагийг эцэслэн тогтоов. * 1857 - Франц болон Их Британи улс [[Чин улс|Чин улсад]] дайн зарлажээ. * 1859 - АНУ-д хоёр өдөр үргэлжилсэн боолчуудыг зарах их үзэсгэлэн өндөрлөжээ. * 1861 - Хаант Оросын хаан [[II Александр]] иргэн бүр хувийн өмчтэй байх хуульд гарын үсэг зурав. * 1865 - [[HSBC]] (Hongkong and Shanghai Banking Corporation) албан ёсоор байгуулагджээ. * 1873 - [[АНУ-ын Конгресс]] ор хөнжлийн явдал, янаглал, тачаангуй байдлыг илтгэсэн элдэв номыг шуудангаар зөөхгүй, хэвлэн нийтлэхэд хатуу хяналт тавих шийдвэр гаргажээ. * 1875 - [[Жорж Бизе|Жорж Бизегийн]] алдарт [[Кармен (Дуурь)|"Кармен" дуурь]] Парист анх удаа тайзнаа тавигдав. * 1876 - [[Кокандын хант улс|Кокандын хант улсыг]] Ферганы муж нэртэйгээр Оросын хаант улсад нэгтгэв. * 1878 - Орос-Туркийн хооронд болсон дайн дуусав. Улмаар болгарчууд Османы эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнож чаджээ. Харин Берлиний хуралдаанаар Османыг эзэнт гүрэн бус вант улс байх шийд гаргасан байна. * 1885 - АНУ-ын [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк]] хотноо алдарт AT&T компани албан ёсоор байгуулагджээ. * [[1904]] - Германы эзэн хаан [[II Вильхельм]] дуу хураагуурт илтгэлээ бичүүлсэн дэлхийн хамгийн анхны улс төрч болжээ. Тэрээр [[Томас Альва Эдисон|Томас Эдисоны]] зохиосон дуу хураах цилиндр буюу фонограф төхөөрөмжид үгээ хэлж бичүүлжээ. * [[1910]] - Америкийн саятан Жон Д.Рокефеллер тэтгэвэртээ гарч байгаагаа зарлаад өөрийн хөрөнгөө сайн санааны болон буяны үйлсэд зарцуулна гэдгээ мэдэгджээ. * [[1912]] - Дарьгангын бүгдийн тэргүүн Содномдовдон, гарын тэргүүн Магсаржав нар Монгол Улсад дагаар орж захирагдахаа албан бичгээр мэдэгдэв. Тэр үед Халхын өмнөд хошуунд, тухайлбал Чин улсын суман өртөөний чухал зангилаа Сайр уснаас манж, хятад албаны хүмүүс болон хятад худалдаачдыг үлдэн хөөх тэмцэл эрчимжиж байжээ. * 1918 - [[Брестийн энхийн гэрээ|Брест-Литовскын гэрээнд]] Герман, Австри, Орос улсууд гарын үсэг зурснаар Финланд, Эстони, Литва, Польш улс тусгаар тогтнов. * 1923 - Алдарт [[Time (сэтгүүл)|TIME сэтгүүлийн]] анхны дугаар худалдаанд гарчээ. * 1924 - 14-р зууны турш буюу 1,400 жил оршин тогтносон Исламын халифат Османы эзэнт гүрэн задран унав. Улмаар Туркийн тусгаар тогтнол баталгаажиж [[Мустафа Кемал Ататүрк]] анхны Ерөнхийлөгч болжээ. ** Фиумын чөлөөт улс руу Италийн хаант улс нэвтэрч, булаан эзлэв. * 1931 - АНУ-ын төрийн сүлд дууллаар одоогийн хэрэглэж байгаа төрийн дууллыг соёрхон батлажээ. * 1938 - [[Саудын Араб]] улсаас [[газрын тос]] илрэв. * 1939 - Энэтхэгийн эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч [[Махатма Ганди|Мохандас Ганди]] Энэтхэгийг эзлэн захирч байгаа Британийн дарангуйллын эсрэг тайван замаар өлсгөлөн зарлаж тэмцэхээр болов. * 1942 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Японы нисэх хүчний арван онгоц Баруун Австралийн Брүүм хотод халдсаны улмаас 100 гаруй хүн амиа алджээ. * 1944 - ЗХУ-ын тэнгисийн цэргийн дээд шагнал болох "Нахимов" болон "Ушаков"-ын одонг ЗХУ-ын Сайд нарын зөвлөл соёрхон батлав. * 1945 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Америк Филиппиний хамтарсан цэргийн хүч [[Манила]] хотод бүрэн хяналтаа тогтоожээ. ** [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Навигацын төхөөрөмжийн алдааны улмаас Их Британийн эзэн хааны армийн агаарын хүчин Нидерландын [[Хааг]] хотын Безуйденхут тосгонд бөмбөг хаяж энгийн номхон 511 хүн амиа алджээ. * 1951 - Дэлхийн хөгжмийн урлагийн түүхэн дэх рок'н ролл урсгалын анхны дуу болох "Рокет 88" дуу бичигдэж дуусчээ. Энэ дууг Жеки Бренстон, Айк Төрнер нар хамтран дуулсан байдаг. * 1958 - Иракийн Ерөнхий сайдын суудалд Нури аль-Саид суув. Тэрээр энэ албыг найм дахь удаагаа хашихаар болсон нь энэ юм. * 1969 - Аполло сансрын хөтөлбөр: Аполло 9 хөлөг сарны модультай холбогдох туршилт үйлдэв. * 1985 - Чилийн Вальпарасио бүс нутагт 8.3 магнитудын асар хүчтэй газар хөдлөлт болсны улмаас 177 гаруй хүн амиа алдаж, нэг сая гаруй хүн орон гэргүй болжээ. * 1986 - Австралийн хууль батлагдсанаар тус улс Их Британиас албан ёсоор тусгаар тогтнов. * 1997 - Үндсэн үүрэг нь цахилгаан мэдээ болон кабелийн станц зориулалттай дээрээ хүмүүс багтаах танхимыг шийдсэн "Тэнгэрийн цамхаг" Шинэ Зеландын [[Окленд]] хотод албан ёсоор нээгджээ. * 2005 - Хүн төрлөхтний түүхэнд анх удаа зогсолтгүй, замдаа шатахуунаар цэнэглэхгүй ганцаарчилсан дэлхийг тойрсон нислэг амжилттай болов. Уг нислэгийг Стив Фоссетт «Scaled Composites Virgin Atlantic GlobalFlyer» онгоцоор гүйцэтгэжээ. ** Шинэ Зеландын төлөөлөгчдийн танхимын даргаар Маргарет Уилсон томилогдов. Ингэснээр Үндэстнүүдийн холбоо болон Их Британийн эзлэн түрэмгийлсэн орнуудаас анх удаагаа эмэгтэй хүн төрийн өндөр алба хашсан тохиолдол болсон юм. * 2013 - Пакистан улсын [[Карачи]] хотод бөмбөг дэлбэрч 45 хүн амиа алдан, 180 гаруй хүн бэртэж гэмтжээ. Карачи хотын шийтийн урсгалыг дагагчид голчлон амьдардаг дүүрэгт энэхүү дэлбэрэлт болсон байна. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 1455 - Португалын хаан II Хуан (1495 онд нас барсан) * 1823 - Оросын сурган хүмүүжүүлэх ухааныг үндэслэгч [[Константин Ушинский]] (1871 онд нас барсан). * 1825 - Японы [[сүмо]] бөхийн домог Ширанүи Коэмон (1879 онд нас барсан) * 1831 - [[Жорж Пульман]] (1897 онд нас барсан), Америкийн зохион бүтээгч, төмөр замын унтлагын вагон бүтээгч. * 1839 - Алдарт "Тата" группийг үндэслэгч, Энэтхэгийн бизнесмэн Жамсетжи Тата (1904 онд нас барсан) * 1847 - Телефон утсыг зохион бүтээгч [[Александр Грэхэм Белл]] (1922 онд нас барсан) * 1895 - Нобелийн шагналт Норвегийн эдийн засагч Рагнар Фриш (1973 онд нас барсан) * 1918 - Нобелийн шагналт Америкийн биохимич Артур Корнберг (2007 онд нас барсан) ** - Америкийн алдарт гэрэл зурагчин [[Арнольд Ньюман]] (2006 онд нас барсан). * 1924 - Японы Ерөнхий сайд [[Мүраяма Томиичи]] * 1930 - Румын улсын хоёр дахь Ерөнхийлөгч Йон Илиешку * 1935 - Болгарын хоёр дахь Ерөнхийлөгч [[Желю Желев]] (2015 онд нас барсан) * 1945 - "Хөгжилтэй хөлнүүд", "Галзуу Макс" киногоороо алдаршсан, Оскарын шагналт Австралийн найруулагч, кино зохиолч [[Жорж Миллер]] * 1953 - Бразилын хөлбөмбөгч, дасгалжуулагч Зико * 1961 - Олимпын мөнгө, хүрэл медальт, тив, дэлхийн аварга, Их Британийн жад шидэгч Фатима Уитбред * 1962 - Олимпын гурав, дэлхийн дөрвөн удаагийн алтан медальт, Америкийн олон төрөлтийн тамирчин Жеки Жойнер-Керсий * 1963 - Монгол Улсын тав дахь Ерөнхийлөгч [[Халтмаагийн Баттулга]] ** Дэлхий болон Европын аварга, Испанийн гүйгч Мартин Физ * 1964 - 1985 оны Америкийн мисс Лора Харринг * 1966 - Оросын төрийн зүтгэлтэн, Засгийн газрын тэргүүн [[Михаил Мишустин]]. * 1973 - Люксембургийн Ерөнхий сайд Завиер Беттел * 1977 - Ирландын нэрт дуучин Ронан Кийтинг * 1982 - "Тэнгэрлэг нэгэн гэр бүл" киногоор нэрд гарсан Америкийн жүжигчин Жессика Белл * 1983 - Олимпын хоёр удаагийн алтан медальт, Өмнөд Африкийн усанд сэлэгч Сара Пауве == Нас барсан алдартнууд == * 1239 - Киевийн их ван IV Владимир Рурикович (1187 онд төрсөн) * 1605 - Ромын пап [[VIII Клемент]] (1536 онд төрсөн) * 1999 - Нобелийн шагналт Канадын химич Герхард Херцберг (1904 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдөр == * {{JPN}} Хинамацүри буюу Охидын өдөр * {{BUL}} Чөлөөлөгдсөн өдөр * {{GEO}} Ээжүүдийн өдөр * {{MWI}} Эх орончдын өдөр * {{EGY}} Тамирчдын өдөр * {{LIB}} Багш нарын өдөр * Дэлхийн зэрлэг байгалийн өдөр ---- {{Commonscat|3 March|3 сарын 3}} [[Ангилал:Өдөр|0303]] [[Ангилал:Гуравдугаар сарын өдөр|#03]] e6ok1qutkqkr2p31whtk5068dog8c37 864445 864444 2026-08-03T06:05:03Z Avirmed Batsaikhan 53733 864445 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|3 сарын}} '''3 сарын 3''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 62 дахь ([[өндөр жил]] бол 63 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 303 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * 473 - [[Баруун Ромын эзэнт гүрэн|Баруун Ромын эзэнт гүрний]] хаанд Глисериус нэр дэвшив. * 724 - Японы хатан хаан Гэншо хаан ширээнээсээ татгалзаж, улмаар түүний нөхөр Шомү хаан ширээнд суув. * 1284 - Руддианы гэрээ ёсоор Уэльсийн вант улс Англид нэгджээ. * 1575 - [[Моголистаны хаан]] [[Акбар]] Бенгалын армийг бут цохив. * 1763 - Цахараас анх удаа хөдөлгөсөн 1,000 цэрэг [[Өрөмч|Өрөмчид]] иржээ. * 1776 - [[Америкийн хувьсгал]]: АНУ-ын тэнгисийн цэрэг Нассаугийн тулалдаанд оролцохоор эх газар дээр буужээ. * 1799 - Орос болон Османы эзэнт гүрний хамтарсан бүслэлт өндөрлөж, Францын тал бууж өгөв. * 1845 - [[Флорида]] АНУ-ын 27 дахь муж болжээ. * 1849 - [[Миннесота]] мужийн газар нутгийн заагийг эцэслэн тогтоов. * 1857 - Франц болон Их Британи улс [[Чин улс|Чин улсад]] дайн зарлажээ. * 1859 - АНУ-д хоёр өдөр үргэлжилсэн боолчуудыг зарах их үзэсгэлэн өндөрлөжээ. * 1861 - Хаант Оросын хаан [[II Александр]] иргэн бүр хувийн өмчтэй байх хуульд гарын үсэг зурав. * 1865 - [[HSBC]] (Hongkong and Shanghai Banking Corporation) албан ёсоор байгуулагджээ. * 1873 - [[АНУ-ын Конгресс]] ор хөнжлийн явдал, янаглал, тачаангуй байдлыг илтгэсэн элдэв номыг шуудангаар зөөхгүй, хэвлэн нийтлэхэд хатуу хяналт тавих шийдвэр гаргажээ. * 1875 - [[Жорж Бизе|Жорж Бизегийн]] алдарт [[Кармен (Дуурь)|"Кармен" дуурь]] Парист анх удаа тайзнаа тавигдав. * 1876 - [[Кокандын хант улс|Кокандын хант улсыг]] Ферганы муж нэртэйгээр Оросын хаант улсад нэгтгэв. * 1878 - Орос-Туркийн хооронд болсон дайн дуусав. Улмаар болгарчууд Османы эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнож чаджээ. Харин Берлиний хуралдаанаар Османыг эзэнт гүрэн бус вант улс байх шийд гаргасан байна. * 1885 - АНУ-ын [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк]] хотноо алдарт AT&T компани албан ёсоор байгуулагджээ. * [[1904]] - Германы эзэн хаан [[II Вильхельм]] дуу хураагуурт илтгэлээ бичүүлсэн дэлхийн хамгийн анхны улс төрч болжээ. Тэрээр [[Томас Альва Эдисон|Томас Эдисоны]] зохиосон дуу хураах цилиндр буюу фонограф төхөөрөмжид үгээ хэлж бичүүлжээ. * [[1910]] - Америкийн саятан Жон Д.Рокефеллер тэтгэвэртээ гарч байгаагаа зарлаад өөрийн хөрөнгөө сайн санааны болон буяны үйлсэд зарцуулна гэдгээ мэдэгджээ. * [[1912]] - Дарьгангын бүгдийн тэргүүн Содномдовдон, гарын тэргүүн Магсаржав нар Монгол Улсад дагаар орж захирагдахаа албан бичгээр мэдэгдэв. Тэр үед Халхын өмнөд хошуунд, тухайлбал Чин улсын суман өртөөний чухал зангилаа Сайр уснаас манж, хятад албаны хүмүүс болон хятад худалдаачдыг үлдэн хөөх тэмцэл эрчимжиж байжээ. * 1918 - [[Брестийн энхийн гэрээ|Брест-Литовскын гэрээнд]] Герман, Австри, Орос улсууд гарын үсэг зурснаар Финланд, Эстони, Литва, Польш улс тусгаар тогтнов. * 1923 - Алдарт [[Time (сэтгүүл)|TIME сэтгүүлийн]] анхны дугаар худалдаанд гарчээ. * 1924 - 14-р зууны турш буюу 1,400 жил оршин тогтносон Исламын халифат Османы эзэнт гүрэн задран унав. Улмаар Туркийн тусгаар тогтнол баталгаажиж [[Мустафа Кемал Ататүрк]] анхны Ерөнхийлөгч болжээ. ** Фиумын чөлөөт улс руу Италийн хаант улс нэвтэрч, булаан эзлэв. * 1931 - АНУ-ын төрийн сүлд дууллаар одоогийн хэрэглэж байгаа төрийн дууллыг соёрхон батлажээ. * 1938 - [[Саудын Араб]] улсаас [[газрын тос]] илрэв. * 1939 - Энэтхэгийн эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч [[Махатма Ганди|Мохандас Ганди]] Энэтхэгийг эзлэн захирч байгаа Британийн дарангуйллын эсрэг тайван замаар өлсгөлөн зарлаж тэмцэхээр болов. * 1942 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Японы нисэх хүчний арван онгоц Баруун Австралийн Брүүм хотод халдсаны улмаас 100 гаруй хүн амиа алджээ. * 1944 - ЗХУ-ын тэнгисийн цэргийн дээд шагнал болох "Нахимов" болон "Ушаков"-ын одонг ЗХУ-ын Сайд нарын зөвлөл соёрхон батлав. * 1945 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Америк Филиппиний хамтарсан цэргийн хүч [[Манила]] хотод бүрэн хяналтаа тогтоожээ. ** [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Навигацын төхөөрөмжийн алдааны улмаас Их Британийн эзэн хааны армийн агаарын хүчин Нидерландын [[Хааг]] хотын Безуйденхут тосгонд бөмбөг хаяж энгийн номхон 511 хүн амиа алджээ. * 1951 - Дэлхийн хөгжмийн урлагийн түүхэн дэх рок'н ролл урсгалын анхны дуу болох "Рокет 88" дуу бичигдэж дуусчээ. Энэ дууг Жеки Бренстон, Айк Төрнер нар хамтран дуулсан байдаг. * 1958 - Иракийн Ерөнхий сайдын суудалд Нури аль-Саид суув. Тэрээр энэ албыг найм дахь удаагаа хашихаар болсон нь энэ юм. * 1969 - Аполло сансрын хөтөлбөр: Аполло 9 хөлөг сарны модультай холбогдох туршилт үйлдэв. * 1985 - Чилийн Вальпарасио бүс нутагт 8.3 магнитудын асар хүчтэй газар хөдлөлт болсны улмаас 177 гаруй хүн амиа алдаж, нэг сая гаруй хүн орон гэргүй болжээ. * 1986 - Австралийн хууль батлагдсанаар тус улс Их Британиас албан ёсоор тусгаар тогтнов. * 1997 - Үндсэн үүрэг нь цахилгаан мэдээ болон кабелийн станц зориулалттай дээрээ хүмүүс багтаах танхимыг шийдсэн "Тэнгэрийн цамхаг" Шинэ Зеландын [[Окленд]] хотод албан ёсоор нээгджээ. * 2005 - Хүн төрлөхтний түүхэнд анх удаа зогсолтгүй, замдаа шатахуунаар цэнэглэхгүй ганцаарчилсан дэлхийг тойрсон нислэг амжилттай болов. Уг нислэгийг Стив Фоссетт «Scaled Composites Virgin Atlantic GlobalFlyer» онгоцоор гүйцэтгэжээ. ** Шинэ Зеландын төлөөлөгчдийн танхимын даргаар Маргарет Уилсон томилогдов. Ингэснээр Үндэстнүүдийн холбоо болон Их Британийн эзлэн түрэмгийлсэн орнуудаас анх удаагаа эмэгтэй хүн төрийн өндөр алба хашсан тохиолдол болсон юм. * 2013 - Пакистан улсын [[Карачи]] хотод бөмбөг дэлбэрч 45 хүн амиа алдан, 180 гаруй хүн бэртэж гэмтжээ. Карачи хотын шийтийн урсгалыг дагагчид голчлон амьдардаг дүүрэгт энэхүү дэлбэрэлт болсон байна. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 1455 - Португалын хаан II Хуан (1495 онд нас барсан) * 1823 - Оросын сурган хүмүүжүүлэх ухааныг үндэслэгч [[Константин Ушинский]] (1871 онд нас барсан). * 1825 - Японы [[сүмо]] бөхийн домог Ширанүи Коэмон (1879 онд нас барсан) * 1831 - [[Жорж Пульман]] (1897 онд нас барсан), Америкийн зохион бүтээгч, төмөр замын унтлагын вагон бүтээгч. * 1839 - Алдарт "Тата" группийг үндэслэгч, Энэтхэгийн бизнесмэн Жамсетжи Тата (1904 онд нас барсан) * 1847 - Телефон утсыг зохион бүтээгч [[Александр Грэхэм Белл]] (1922 онд нас барсан) * 1895 - Нобелийн шагналт Норвегийн эдийн засагч Рагнар Фриш (1973 онд нас барсан) * 1918 - Нобелийн шагналт Америкийн биохимич Артур Корнберг (2007 онд нас барсан) ** - Америкийн алдарт гэрэл зурагчин [[Арнольд Ньюман]] (2006 онд нас барсан). * 1924 - Японы Ерөнхий сайд [[Мүраяма Томиичи]] * 1930 - Румын улсын хоёр дахь Ерөнхийлөгч Йон Илиешку * 1935 - Болгарын хоёр дахь Ерөнхийлөгч [[Желю Желев]] (2015 онд нас барсан) * 1945 - "Хөгжилтэй хөлнүүд", "Галзуу Макс" киногоороо алдаршсан, Оскарын шагналт Австралийн найруулагч, кино зохиолч [[Жорж Миллер]] * 1953 - Бразилын хөлбөмбөгч, дасгалжуулагч Зико * 1961 - Олимпын мөнгө, хүрэл медальт, тив, дэлхийн аварга, Их Британийн жад шидэгч Фатима Уитбред * 1962 - Олимпын гурав, дэлхийн дөрвөн удаагийн алтан медальт, Америкийн олон төрөлтийн тамирчин Жеки Жойнер-Керсий * 1963 - Монгол Улсын тав дахь Ерөнхийлөгч [[Халтмаагийн Баттулга]] ** Дэлхий болон Европын аварга, Испанийн гүйгч Мартин Физ * 1964 - 1985 оны Америкийн мисс Лора Харринг * 1966 - Оросын төрийн зүтгэлтэн, Засгийн газрын тэргүүн [[Михаил Мишустин]]. * 1973 - Люксембургийн Ерөнхий сайд Завиер Беттел * 1977 - Ирландын нэрт дуучин Ронан Кийтинг * 1982 - "Тэнгэрлэг нэгэн гэр бүл" киногоор нэрд гарсан Америкийн жүжигчин Жессика Белл * 1983 - Олимпын хоёр удаагийн алтан медальт, Өмнөд Африкийн усанд сэлэгч Сара Пауве == Нас барсан алдартнууд == * 1239 - Киевийн их ван IV Владимир Рурикович (1187 онд төрсөн) * 1605 - Ромын пап [[VIII Клемент]] (1536 онд төрсөн) * 1999 - Нобелийн шагналт Канадын химич Герхард Херцберг (1904 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдөр == * {{JPN}} Хинамацүри буюу Охидын өдөр * {{BUL}} Чөлөөлөгдсөн өдөр * {{GEO}} Ээжүүдийн өдөр * {{MWI}} Эх орончдын өдөр * {{EGY}} Тамирчдын өдөр * {{LIB}} Багш нарын өдөр * Дэлхийн зэрлэг байгалийн өдөр ---- {{Commonscat|3 March|3 сарын 3}} [[Ангилал:Өдөр|0303]] [[Ангилал:Гуравдугаар сарын өдөр|#03]] pey56rm3v4y1meic5ums472c0hsz4tg 8 сарын 1 0 16758 864411 826206 2026-08-03T02:12:15Z Avirmed Batsaikhan 53733 864411 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|8 сарын}} '''8 сарын 1''' ('''Наймдугаар сарын нэгэн''') — [[Григорийн тоолол|аргын жилийн]] 213 дахь ([[өндөр жил]] бол 214 дэх) өдөр. == Баяр ёслолын өдөр == * Хүүхдийг хөхөөр хооллох дэлхий нийтийн өдөр * {{дарцаг|Бенин}} [[Бенин]]: Тусгаар тогтнолын өдөр *[[2014]] - Red Velvet хамтлагийн ой == Үйл явдал == * 527 — I Юстиниан Византийн эзэн хаан болсон. * 1461 — Английн хаан [[IV Эдуард|IV Эдуардыг]] хаан ширээнд залсан. * 1498 — [[Христофер Колумб]] европчуудаас анх өнөөгийн Венесуэлын газар нутагт хүрсэн. * 1774 — Английн эрдэмтэн Жозеф Пристли химийн элемент болох [[Хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчийг]] нээжээ. * 1780 — Швед улс байнгын төвийг сахих болсоноо зарласан. * 1876 — [[Колорадо]] [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын 38 дахь муж болов. * 1914 — [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Германы эзэнт улс Оросын эзэнт улсад дайн зарласан. * 1936 — [[1936 оны Зуны Олимп|Берлины Зуны Олиипын]] нээлт болсон. * 1944 — [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: [[Варшавын бослого|Варшавын бослогын]] эхлэл. * 1954 — Вьетнам, Лаос, Камбожид гал зогсоох шийдвэр хүчин төгөлдөр үйлчилж эхэлсэн. Францын [[Энэтхэг-Хятадын хойг|Энэтхэг-хятадын хойг]] дахь колончлолын дайны төгсгөл. * 1965 — [[Пол Маккартни]] [[Yesterday (дуу)|"Yesterday" дууг]] анх удаа дуулсан. * [[1981 он|19‍81]] — Дуу хөгжмийн «[[MTV|MTV»]] телевиз ажиллаж эхэлсэн. == Энэ өдөр төрөгсөд == * [[1936]] — Францын хувцас загвар зохион бүтээгч [[Ив Сен-Лоран]] * [[1949]] — Киргисийн улс төрч, Ерөнхийлөгч [[Курманбек Бакиев]] * [[1984]] — Германы хөлбөмбөгчин [[Бастиан Швайнштайгер]] *[[1999]] — Girls' Generation хамтлагийн гишүүн [[Tiffany]] == Энэ өдөр нас барагсад == * 1137 — [[VI Луи]] (1081 онд төрсөн) Францын хаан (1108—37). * 1714 — Анн Стюарт (1665 онд төрсөн) Их Британий анхны хатан хаан (1702—1714). * 1913 — [[Леся Украинка]] (1871 онд төрсөн) украины яруу найрагч, зохиолч болон орчуулагч. * 1946 — [[Андрей Власов]] цаазлуулсан (1901 онд төрсөн) зөвлөлтийн цэргийн жанжин, нацистуудтай хамтран ажилласан бөгөөд [[Оросын чөлөөлөх арми|Оросын чөлөөлөх армийн]] командлагч. * 1997 — [[Святослав Рихтер]] (1915 онд төрсөн) алдарт төгөлдөр хуурч, ЗХУ-ын Ардын жүжигчин. * [[2009]] — Филиппиний улс төрч [[Корасон Акино]] ---- {{Commonscat|1 August|8 сарын 1}} [[Ангилал:Өдөр|0801]] [[Ангилал:Наймдугаар сарын өдөр|#01]] 14stho53vjdc6bt59kf9rryuflugsql Энди Уорхол 0 17897 864481 851996 2026-08-03T08:17:03Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 864481 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Энди Уорхол | зураг = Andy Warhol 1977.jpg | жинхэнэ_нэр = Андрей Вархола | төрсөн_он_сар_өдөр = [[1928]] оны [[8 сарын 6]] | төрсөн_газар = [[Питтсбург]], [[Пеннсилвани]] муж, [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | нас барсан_он_сар_өдөр = [[1987]] оны [[2 сарын 22]] | нас барсан_газар = [[Нью-Йорк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | үндэстэн = [[Америк]] | юугаараа_алдаршсан = Уран зураг, кино урлаг | төгссөн_сургууль = Карнеги Меллоны Их сургууль | алдартай_бүтээлүүд = ''Челсигийн охид'' (1966 оны кино)<br />''Exploding Plastic Inevitable (Зайлшгүй хийгдэх дүрслэлийн тэсрэлт)'' (1966 оны соёлын довтолгоон)<br />''Кэмбелл Суп Кан'' (1962 оны зураг) }} '''Энди Уорхол''' [{{IPA|ˈændi ˈwɔːɹhɔl}}]<ref>http://www.npr.org/2012/08/06/157776348/in-warhols-memory-soup-cans-and-coke-bottles</ref> ({{lang-en|Andy Warhol}}, ''1928 оны наймдугаар сарын 6'' - ''1987 оны хоёрдугаар сарын 22'') буюу '''Андрей Вархола''' ({{lang-en|Andrej Varchola}}) нь [[Словак]]-[[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[зураач]], [[дизайнер]], [[кино]] [[найруулагч]], продюсер, [[зохиолч]] бөгөөд «поп-арт» урлагийн томоохон төлөөлөл хүн байв. [[1965]] онд байгуулагдсан Америкийн рок хөгжмийн домогт «Velvet Underground» хамтлагийн продюсерээр ажиллаж байгаад амьдралынхаа сүүлийн жилүүдэд дэлгэцийн бүтээлд хүч оюунаа дайчилсан сод авъяастан байв. Түүний [[1963]] онд зурсан «Найман Элвис» хэмээх [[Рок-н-ролл]]ын хаан [[Элвис Пресли]]гийн хөрөг 100 сая [[Америк доллар|долларын]] үнэ хүрсэн нь «хамгийн өндөр үнэ хүрсэн уран зургийн бүтээлүүдийн» 11-рт [[Пабло Пикассо]], [[Винсент ван Гог]] нарын зураачдын бүтээлүүдийн удаад орсон сод бүтээл болжээ. == Намтар == Тэр [[Пеннсилвани]] мужийн [[Питтсбург]] хотноо төрж өссөн бөгөөд бага ахуйдаа эцэг эхээсээ хагацжээ. Багын урлагийн тэр дундаа зургийн авъяас, сонирхолтой байсан тул [[1949]] онд Питтсбург хотын Карнегийн Технологийн сургуулийг (одоогийн Карнегийн Меллон Их сургууль) зураач мэргэжлээр суралцаж төгсөн [[Нью-Йорк]] хотод томоохон сэтгүүлүүдээс ажил амьдралынхаа гараагаа эхлүүлжээ. Тэр бараа бүтээгдэхүүнүүдийн шошго, сурталчилгааны хуудас зурсаар [[1956]] онд бие даан зураачдын клуб байгуулан ажиллах болов. [[1962]] оны долоодугаар сарын 9-нд [[Лос-Анжелес]] хотноо «Файн арт» (яруу урлаг) чиглэлээр туурвисан бүтээлүүдийн үзэсгэлэнгээ толилуулан урлагийн салбартаа танигдах болсон бөгөөд түүнээс хойш улаан лоолийн «Кэмббел» соус болон Коко Кола ундаа зэрэг олон бүтээгдэхүүнүүдийн шошго, түүнчлэн [[Мэрлин Монро]], [[Элизабет Тейлор]], [[Элвис Пресли]] нараас авахуулаад урлаг соёлын алдартнуудын хөрөг зургийг зурах болов. 1962 онд [[Манхэттэн]] дүүрэгт хөгжим болон киноны «The Factory» студээ байгуулсан үеээс эхлэн кино урлагт хүч сорин найруулагч, продюсер болсон ба шинэ залуу хамтлаг дуучдын урлагийн замналыг нь нээн өгөх тал дээр ч анхаарах болжээ. Мөн л зар сурталчилгааны бизнесийн салбарт олон олон шинэ санаануудыг цааснаа буулгасаар байсан юм. [[Файл:Jimmy Carter Andy Warhol 1977.jpg|thumb|300px|Энди Уорхол ерөнхийлөгч [[Жимми Картер]]ийн хамт, 1977]] 1970-аад оноос эхлэн нийгмийн, улс төр, бизнесийн салбарын хүмүүсийн хөрөг зурах тал дээр анхаарлаа хандуулах болсон ба [[Иран]]ы шейх Мохаммед Реза Пехлевигийн гэр бүлийнхэн, [[Роллинг Стоунз]] хамтлагийн гоцлол дуучин Мик Жаггер, жүжигчин Лиза Миннелли, [[Дайана Росс]], [[Брижит Бардо]], [[Битлз]] хамтлагийн дуучин, хөгжимчин [[Жон Леннон]], дуучин [[Майкл Жексон]] нарын хөргүүдийг бүтээжээ. Энэ мэтчилэн маш олон хөргүүд зурсаны дотроос хамгийн алдартай нь [[1973]] онд бүтээсэн [[Хятад]]ын коммунист удирдагч [[Мао Зэдун]]ы хөрөг юм. Түүний зурсан бүтээлүүд маш их үнээр эзэддээ очдог байсныг дурдах нь зүйтэй болов уу. [[Поп-арт]] урсгалын томоохон төлөөлөгч Уорхол [[1987]] оны хоёрдугаар сарын 22-нд зүрхний доголдолд хүргэдэг «аритим» өвчнөөр нас нөгчсөн юм. == Алдартай бүтээлүүд == {| |valign="top"| *'''Уран зураг''' *Campbell's Soup Cans (1962) *Marilyn Diptych (1962) *Green Coca-Cola Bottles (1962) *Eight Elvises (1963) *Shot Marilyns (1964) *Exploding Plastic Inevitable (1966) *Big Electric Chair (1967) *Campbell's Soup Cans II (1969) *Portrait of Seymour H. Knox (1985) *Camouflage Self-Portrait (1986) *Cars (1986) |width="33"| |valign="top"| *'''Кино''' *Sleep (1963) *Screen Tests (1964-6) *Blow Job (1964) *Eat (1963) *Batman Dracula (1964) *Empire (1964) *Taylor Mead's Ass (1964) *Vinyl (1965) *Poor Little Rich Girl (1965) *Beauty No. 1 (1965) *Beauty No. 2 (1965) *More Milk, Yvette (1965) *Eating Too Fast (1966) *The Velvet Underground and Nico: A Symphony of Sound (1966) |width="33"| |valign="top"| *Salvador Dalн (1966) *Chelsea Girls (1966) *I, a Man (1967) *Lonesome Cowboys (1968) *Blue Movie (1969) *L'Amour (1973) *'''Ном''' *25 Cats Name Sam and One Blue Pussy (1954) *a, A Novel (1968) *The Philosophy of Andy Warhol (1975) *Popism: The Warhol Sixties (1980) *Diaries |} == Нэмэлтээр уншиж болох == *"A symposium on Pop Art". ''Arts Magazine'', April 1963, pp.&nbsp;36–45. The symposium was held in 1962, at [[The Museum of Modern Art]], and published in this issue the following year. * {{cite book | first = Victor | last = Bockris | title = Warhol: The Biography | location = New York | publisher = Da Capo Press | year = 1997 | isbn = 030681272X}} * {{cite book | first = Bob | last = Colacello | title = Holy Terror: Andy Warhol Close Up | location = New York | publisher = HarperCollins | year = 1990 |isbn=0-06-016419-0}} * {{cite book |first=Jane D. |last=Dillenberger |title=The Religious Art of Andy Warhol |url=http://books.google.com/?id=KemglT-1jSIC |location=New York City |publisher=Continuum International Publishing Group |year=2001 |isbn=0-8264-1334-X}} * Doyle, Jennifer, Jonathan Flatley, and Josй Esteban Muсoz eds. (1996). ''Pop Out: Queer Warhol.'' Durham: Duke University Press. *Foster, Hal, ''The Return of the Real'' (ch.5), MIT Press / October Book, 1996. * {{cite book | first = Gary | last = Garrels | title = The Work of Andy Warhol: Discussions in Contemporary Culture, no. 3.| location = Beacon NY | publisher = Dia Art Foundation | year = 1989}} * {{cite book | first = Fred Lawrence | last = Guiles | title = Loner at the Ball: The Life of Andy Warhol | location = New York | publisher = Bantam | year = 1989 | isbn = 0593015401}} * James, James, "Andy Warhol: The Producer as Author", in ''Allegories of Cinema: American Film in the Sixties'' (1989), pp.&nbsp;58–84. Princeton: Princeton University Press. * {{cite book | first = Wayne | last = Koestenbaum | authorlink = Wayne Koestenbaum | title = Andy Warhol | location = New York | publisher = Penguin | year = 2003 | isbn = 0670030007}} * Krauss, Rosalind E. "Warhol's Abstract Spectacle". In ''Abstraction, Gesture, Ecriture: Paintings from the Daros Collection''. New York: Scalo, 1999, pp.&nbsp;123–33. * Lippard, Lucy R., ''Pop Art'', Thames and Hudson, 1970 (1985 reprint), ISBN 0-500-20052-1 * {{cite book |first=Marco |last=Livingstone |coauthors=Dan Cameron and [[Royal Academy]] |title=Pop art: an international perspective |publisher=Rizzoli |location=New York |year=1992 |pages= |isbn=0-8478-1475-0}} * {{cite book | first = Annette | last = Michelson | title = Andy Warhol (October Files)| location = Cambridge MA | publisher = The MIT Press | year = 2001}} * Scherman, Tony & Dalton, David, ''POP: The Genius of Andy Warhol'', HarperCollins, New York, N.Y. 2009 *Suarez, Juan Antonio (1996). ''Bike Boys, Drag Queens, & Superstars: Avant-Garde, Mass Culture, and Gay Identities in the 1960s Underground Cinema.'' Indianapolis: Indiana University Press. * {{cite book | first = Steven | last = Watson | title = Factory Made: Warhol and the Sixties | location = New York | publisher = Pantheon | year = 2003 | url = http://www.factorymade.org/ | isbn = 0679423729 | access-date = 2010-08-19 | archive-date = 2010-08-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100829002918/http://www.factorymade.org/ | url-status = dead }} * {{cite book | first = John | last = Yau|authorlink = John Yau |title = In the Realm of Appearances: The Art of Andy Warhol|location = Hopewell, NJ| publisher = Ecco Press| year = 1993 | isbn = 0880012986}} == Цахим холбоос == {{Commons|Andy Warhol}} * [http://www.facebook.com/adriantofei#!/group.php?v=info&ref=mf&gid=324584309874 Facebook дэх Энди Уорхолын эзэнт гүрэн] * [http://www.ubu.com/sound/warhol.html David Cronenberg speaking about the work of Andy Warhol] UbuWeb вэбсайт дахь * [http://www.warholfoundation.org/ Уорхол сан] Нью-Йорк хот дахь * [https://web.archive.org/web/20070504115155/http://www.warhol.org/tc21/ Time Capsules: the Andy Warhol collection] * [https://itunes.apple.com/mn/app/ene-hen-be/id665704286 '''"Энэ хэн бэ?"''' тааварт тоглоомд багтсан - [[iOS]] хувилбар] * [https://play.google.com/store/apps/details?id=com.spodollar.game.enehenbe '''"Энэ хэн бэ"''' тааварт тоглоомд багтсан - [[Андройд]] хувилбар] * {{cite web |url=http://www.moma.org/collection/browse_results.php?criteria=O%3AAD%3AE%3A6246&page_number=1&template_id=6&sort_order=1 |title=Andy Warhol |publisher=Museum of Modern Art |location=New York City |year=2007 |accessdate=2009-01-23}} * [http://www.warholstars.org Warholstars]: Энди Уорхолын кино бүтээлүүд, уран зураг * [https://web.archive.org/web/20070515053109/http://www.popartmasters.com/toc.html#masters Pop Art Masters – Энди Уорхол] * [https://web.archive.org/web/20131206022109/http://www.adcglobal.org/archive/hof/1994/?id=212 Art Directors Club biography, portrait and images of work] * {{cite news |first=Joe |last=Bauman |coauthors=Angelyn Hutchinson |date=2007-12-17 |title=Andy Warhol Didn't Sleep Here: The Utah Hoax |url=http://www.kutv.com/content/blogs/new/story/Andy-Warhol-Didnt-Sleep-Here-The-Utah-Hoax/KmQ0TW_un0W46d0h0kLvEg.cspx |publisher=KUTV |accessdate=2009-01-23 }}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite journal |first=Stephen |last=Berens |year=2002 |month=Fall |title=Responses to Warhol Retrospective at MOCA |journal=X-TRA |volume=5 |issue=1 |publisher=Project X Foundation for Art and Criticism |location=Los Angeles |url=http://x-traonline.org/past_articles.php?articleID=157 |accessdate=2009-01-23 |archive-date=2011-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721172858/http://x-traonline.org/past_articles.php?articleID=157 |url-status=dead }} * [https://web.archive.org/web/20100403082155/http://www.studio360.org/americanicons/episodes/2005/12/08 "Warhol, Soup Cans, Cowboys"] (''Studio 360'' radio program, December 10, 2005) * [https://web.archive.org/web/20090223100130/http://www.lavignesbastille.com/expositions/1986/warhol-1986.html exhibition of 10 statues of liberty in Gallerie Lavignes bastille, Paris 1986] * [http://www.warholcity.com The Andy Warhol Museum of Modern Art – city of origin] * {{imdb name|0912238}} *[http://www.youtube.com/watch?v=3oqUd8utr14 Andy Warhol makes a digital painting of Debbie Harry at the Commodore Amiga product launch press conference in 1985.] == Эшлэл == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Уорхол, Энди}} [[Ангилал:АНУ-ын уран зураач]] [[Ангилал:АНУ-ын график зураач]] [[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]] [[Ангилал:АНУ-ын гэрэл зурагчин]] [[Ангилал:Поп артын уран бүтээлч]] [[Ангилал:Хөгжмийн продюсер]] [[Ангилал:The Velvet Underground]] [[Ангилал:Урлагийн бүтээл цуглуулагч]] [[Ангилал:Аллагын хохирогч]] [[Ангилал:Нью-Йорк хотын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1928 онд төрсөн]] [[Ангилал:1987 онд өнгөрсөн]] 3arebz3e8dvaoz249ekrblamwi2ujt7 Юань Улс 0 19371 864376 861509 2026-08-02T16:44:35Z Rob Fisherman 105485 HorseBro гэж хүн Юань Улсын далбааг нэг хачин тооно моонотой гачин юм болгочихсон байсан. Хэн Агуу их Юань Монголыг далбаатай байсан гээгүй шү! 864376 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголчуудын удирдсан Хятад улс (1271–1368)}}{{Featured article}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{native name list|tag1=zh|name1=大元|tag2=zh-Latn|name2=Dà Yuán|tag3=mn|name3={{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠳᠠᠢ ᠦᠨ ᠤᠯᠤᠰ}}}}|tag4=mn-Latn|name4=Dai Ön ulus|paren1=omit|paren3=omit}}<ref>{{cite web | editor1= Walter Koh |title=China under Mongol Rule: The Yuan dynasty |url=http://www.chinasymposium.com/articles/History/History_Chapter_Eight.pdf | work = China Symposium| date = 2014}}</ref> | image_flag = Catalan Atlas, Flag of Cathay (Chinese Empire) | image_flag2 = | conventional_long_name = Их Юань | common_name = Юань | life_span = 1271–1368 | era = [[Пост-сонгодог түүх]] | status = [[Хаан]]ы захирсан [[Их Монгол Улс]]ын [[Монголын эзэнт гүрний хуваагдал|хэсэг]]{{NoteTag|name=GreatYuan|Хубилай хаан хэдийгээр [[Аригбөх]]ийг ялж Монголын их хаан болсон ч тэрээр зөвхөн Зүүн Азийг захирч чадахаас гадна баруун зүгийн олон Монголын хант улсууд түүний эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрдөггүй байв.}}<br />[[Хятадын түүх#Эзэнт гүрний үе|Хятадын]] [[Хятадын түүхэн дэх Хятад бус гүрнүүд|байлдан дагуулагдсан улс]] | empire = Монголын эзэнт гүрэн | government_type = [[Хаант засаг]] | year_start = 1271 | year_end = 1368 | event_start = Хубилай "Их Юань" улсын нэрийг тунхаглав<ref name="Юань" /> | date_start = 11 сарын 5, | event_end = [[Ханбалиг]] хотыг Мин улсын арми эзлэв | date_end = 9 сарын 14, | event_pre = [[Хубилай хаан|Хубилайг]] эзэн хаанаар өргөмжлөв{{NoteTag|name=Emperor|Хубилай хаан хаан ширээнд суусныхаа дараа "[[Хуанди]] (皇帝)" хэмээх хятад үгээр өөрийгөө нэрлэжээ.<ref>{{cite web |title=蒙古國牒状 (文永三年)|url=https://www.digital.archives.go.jp/DAS/meta/listPhoto?BID=F1000000000000053963&ID=&TYPE= |language=ja |quote=上天眷命 大蒙古國皇帝奉書 |access-date=2023-01-01 |archive-date=2023-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230101105155/https://www.digital.archives.go.jp/DAS/meta/listPhoto?BID=F1000000000000053963&ID=&TYPE= }}</ref>}} | date_pre = 1260 оны 5 сарын 5 | event1 = [[Шяняны тулалдаан]] | date_event1 = 1268–1273 | event2 = [[Монголчуудын Сүн улсын байлдан дагуулалт|Өмнөд Сүн улсын байлдан дагуулалт]] | date_event2 = 1276 оны 2 сарын 4 | event3 = [[Яамэний тулалдаан]] | date_event3 = 1279 оны 3 сарын 19 | event4 = [[Улаан алчууртны бослого]] | date_event4 = 1351–1368 | event_post = [[Умард Юань|Умард Юань улс]] байгуулагдав | date_post = 1368–1388 | p1 = Их Монгол Улс | p2 = Сүн улс | s1 = Умард Юань | s2 = Мин улс | image_map = Yuan Dynasty revised.png | image_map_caption = Юань улс, 1290 он{{NoteTag|name=Goryeo|Монголын эрхшээлд байсан [[Гуулин улс]]ын статус тодорхойгүй байна. Гуулин Юань гүрний дагуул улс байсан бол Тань Цисянь зэрэг олон эрдэмтэд үүнийг Юань улсын нутаг дэвсгэрээс гадуурх өөртөө засах улс гэж үздэг бол;{{sfn|Tan|1987}}{{sfn|Rossabi|1994|pp=436–437}}{{sfn|Rossabi|1988|p=77}} бусад нь Юань улсын нутаг дэвсгэрийн салшгүй хэсэг гэж үздэг.}} | capital = {{ubl|[[Ханбалиг]] (одоогийн [[Бээжин]])|[[Шанду]] (зуны нийслэл)}} | common_languages = {{ubl|[[Монгол хэл]] (Дундад Монгол хэл)|[[Хятад хэл]] (Эртний Умард Хятад хэл)|[[Эртний Уйгур хэл]]}} | languages_type = Албан ёсны бичиг | languages = [[Дөрвөлжин бичиг]]<ref>{{cite web |title='Phags-pa Script: Description|url=https://www.babelstone.co.uk/Phags-pa/Description.html|date=21 December 2006|access-date=22 April 2023 | editor1= Andrew West | work = BabelStone }}</ref> | religion = [[Буддын шашин]] ([[Төвөдийн Буддын шашин]] ''де-факто'' [[төрийн шашин]]), Монголын [[Тэнгэр шүтлэг]]/Хятадын [[Тэнгэрийн мөргөл]], [[Бөө мөргөл]], [[Бомбын шашин]], [[Күнзийн сургаал]], [[Хятадын ардын шашин]], [[Хятад дахь Дорнодын сүм|Несторийн христ]], [[Хятад дахь католик сүм|Ромын Католик христийн шашин]], [[Хятад дахь еврейчүүдийн түүх|Иудаизм]], [[Хятадын манихейн шашин|Манихейн шашин]], [[Хятад дахь лалын шашин|Ислам]] | currency = [[Юань улсын цаасан мөнгө|Жяочяо]] мөнгөн тэмдэгт, [[Бэлэн мөнгө (Хятад зоос)|Хятад мөнгө]] | leader1 = [[Хубилай хаан]] | leader2 = [[Тогоонтөмөр хаан]] | year_leader1 = 1260–1294 | year_leader2 = 1332–1368 | title_leader = [[Юань улсын хаад|Эзэн хаан]] | deputy1 = | deputy2 = [[Тогтох чинсан]] | year_deputy1 = 1264–1282 | year_deputy2 = 1340–1355 | title_deputy = [[Зайсан]] | stat_year1 = 1310 | stat_area1 = 11000000 | ref_area1 = {{sfn|Taagepra|1997|pp=499}}| }} {{Монголын түүх}} '''Их Юань Улс''' бас өөрөөр '''Дай Өнь хэмээх Их Монгол Улс'''{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=57-58}}{{sfn|Tumurtogoo|2006|pp=20, 28}}{{sfn|Cleaves|1951|pp=6}}</ref> ([[монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠳᠠᠢ ᠦᠨ ᠤᠯᠤᠰ<br>ᠬᠡᠮᠡᠬᠦ<br>ᠶᠡᠬᠡ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠯᠤᠰ}}{{sfn|Cleaves|1949|pp=8, 17}}; галиг: Dai Ön kemeku yeke Mongɣol ulus{{sfn|Cleaves|1949|pp=8, 17, 62, 145}}; [[ханз]]: 大元; [[пиньинь]]: Dà yuán) (1271–1368) нь [[Чингис хаан|Чингис хааны]] байгуулсан, [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын]] үргэлжлэл тул түүхэн дэх хамгийн том газар нутагтай эзэнт гүрнийг удирдах төв нь байснаараа онцлогтой бөгөөд [[Монголчууд|Монгол угсаатны]] байгуулсан Монгол, Хятад, Солонгос улсуудын газар нутгийг эзлэн оршиж байсан феодалын нийгэмт хаант улс байсан юм. == "Юань" гэсэн үгийн тайлбар == Их Юань (Дай Өнь, {{lang-zh|大元}}) гэдэг нэр бол Хятадын “Зурхайт ном (易經)” -ын “Цянь юань” буюу “[[Тэнгэр шүтлэг|тэнгэр]] мэт их” хэмээх утгыг үндсэлж өгсөн нэр болно.<ref name="Юань">{{Webarchiv|url=https://mongoltoli.mn/history/h/418|wayback=20211019122718|text=Монголын Их Юань улс|archiv-bot=2024-03-29 12:34:13 InternetArchiveBot}} Монголын түүх 2016 он</ref> "Хөх Тэнгэр", "Хөх Монгол" гэдэгт ордог "Хөх" гэсэн утга 元 (нан. yuán)-д байна. Хятад хэлний "Үгийн далай (辭海)" хэмээх Их толь (7р утгыг үз), "Хятад хэлний Их толь" (Тайванд хэвэлсэн, 21р утгыг үз), "Япон Хас толь" (21р утгыг үз)-нуудад байна. 元 (yuán) нь 玄 (хөх, тэнгэр өнгө) тэй ижил утгатай (元通玄) гээд, Юанийн үед тийн хэрэглэж байсан тайлбартайгаа байна гэж эрдэмтэн [[Балдандоржийн Сумъяабаатар]] баталгаа гаргаж ирэв. "Юань улс" гэдгийн монгол нэр нь "Хөх Монгол" юм.<ref name="yuan">[[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]]: Юань гэдэг нэрний учир.{{Webarchiv|url=http://maral-books.net/wp-content/uploads/2013/11/Yuan.pdf |wayback=20160209120254 |text=Archive copy |archiv-bot=2024-04-27 13:02:27 InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://mongolcom.mn/read/53223 |title=Дмитриев С.В., Кузьмин С.Л. 2015. Юань, Чин болон Хятад нь өөр хоорондоо түүхэн залгамжлалгүй төр улсууд болох нь. - Түүхийн судлал, боть 43-44, № 16 х. 197-214. |access-date=2018-11-30 |archive-date=2018-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181124123320/http://www.mongolcom.mn/read/53223 |url-status=dead }}</ref> Гэвч энэ тайлбар нь нэг хувилбар төдий юм. == Түүх == === Юань Улс байгуулагдсан нь === [[Файл:YuanEmperorAlbumKhubilaiPortrait.jpg|thumb|right|Дай Өнь хэмээх Их Монгол Улсыг байгуулсан Монголын их хаан Хубилайн хөрөг]] 1260 онд [[Хубилай хаан|Хубилай]] өөрийгөө хаанд өргөмжилж, улмаар 1267 онд Монголын нийслэлийг [[Хархорум]] хотоос хуучин Алтан улсын Жунду (Дайду) (одоогийн [[Бээжин]] хотын баруун хойд талд байсан) хотод шилжүүлэв. 1271 онд Их Монгол Улсын нэрийг өөрчилж, '''Юань''' хэмээн нэрийдсэнээр Монголын эзэнт гүрэн [[Алтан Орд]], [[Ил Хаант Улс]], [[Цагадайн улс]], [[Юань улс]] гэсэн дөрвөн хаант улсад хуваагдсан түүхтэй. === Хубилайн дараах үеийн Юань Улс === Хаан ширээний залгамжлал нь Юань гүрэнд томоохон асуудал болж байсан ба хожим нь дотоод тэмцэл болон томоохон маргааны эх үүсвэр болсон юм. Энэ нь Хубилайн хаанчлал төгсөхөд илэрхий болсон юм. Хубилай анхнаасаа түүний ууган хүү болох [[Чингим]]ийг хаан ширээгээ залгамжлуулах хүсэлтэй байсан боловч [[Чингим]] 1285 онд хаан эцгээсээ өмнө таалал төгссөн. Иймээс [[Чингим]]ийн хүү болох [[Төмөр өлзийт хаан]] [[Хубилай хаан]]ы үхлээс хойш 10 гаруй жил (1294-өөс 1307 оны хооронд) улсаа удирдсан юм. Төмөр хаан өвөг эцгийнхээ хийсэн маш их ажлуудыг үргэлжлүүлэхээр зориг шулуудан шийдсэнээс гадна Монголын баруун зүгт орших бусад хаант улсуудтай эв найрамдлын харилцаа тогтоожээ. Гэсэн хэдий ч бутрал эв нэгдэлгүй байдал Төмөр хааны хаанчлалын үеэс эхэлсэн байна. Түүний хаанчлалын жилүүдэд өрнөсөн хамгийн том үйл явдал нь [[Хайду|Хайдугийн]] тэмцлийг бүр мөсөн дарж чадсан явдал юм. [[Файл:Phagspa vinokurov tablet.jpg|thumb|150px|[[Дөрвөлжин бичиг]]]] [[Хайсан хүлэг хаан]] Төмөр хааныг таалал төгссөний дараа Юань Улсын хаан болжээ. Тэрбээр Хубилай хааны ажлыг үргэлжлүүлэх нь байтугай харин ч эсрэгээрээ түүний хийсэн зүйлийг нураажээ. Түр зуурын хаанчлалын (1307-оос 1311 хүртэл) үед Юань гүрэн санхүүгийн бэрхшээлүүдтэй тулгарч эхэлсэн нь Хайсан Хүлэг хааны хийсэн зарим зүйлүүдтэй шууд холбоотой байсан. Хайсан Хүлэг хааныг нас нөгчих үед, Юань улсын сан хөмрөг хоосорч маш их өрөнд орж Юань Улс төрийн тогтворгүй байдлын эх үүсвэрийг тавьсан байна. [[Аюурбарбад буянт хаан|Аюурбарбад хааны]] засаглалын үед улс орон нэг үе ахин сэргэн, улс төрийн байдал тогтворжиж эхэлсэн ч Аюурбарбад хааны урьд ахдаа амласан амлалтнаасаа буцан өөрийн хүүгээ хунтайж болгосон нь Юань улсад өрнөх дотоодын улс төрийн хямралын эхлэлийг тавьжээ. Тус хааныг нас барсны дараа түүний хүү [[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал]] хаан суугаад 2 жилийн дараа [[Тэгш (Юань улс)|Тэгш ноёноор]] толгойлуулсан босогчдод хороогдсон. Түүний дараа Жинь ван [[Есөнтөмөр хаан]] суудалд суув. Энэ хааны үед Юань улс сүүлийн удаа амар тайван байсан ч 1328 онд Есөнтөмөр хаан Шанду хотод нас нөгчсөнд Шанду хотыг сахин суусан Давлат шах, Ванчин зэрэг түшмэл, түүний хөвгүүн [[Аригиба хаан]] өргөмжилжээ. Мөн энэ үед Дайду хотыг сахин суусан Хайсан хааны хуучин түшмэл Янтөмөр нар Тугтөмөрийг Нанжин хотноос тосон авчирч Дайду хотод хаан өргөмжилжээ. Ингээд монголчууд нэгэн зэрэг хоёр хаантай болж Их нийслэл Дайду, дээд нийслэл Шандугийн хооронд өөр өөрийн өргөсөн хаанаа хамгаалах ширүүн дайн болов. Эцсийн дүнд Шандугийн тал ялагдаж Тугтөмөр хаан суужээ. Гэвч Тугтөмөр журам ёсыг дээдлэн Хархорумыг сахин суусан ах Хүслэндээ хаан суурийг найр тавихаа илтгэв. Ингээд 1329 онд [[Хүслэн хаан|Хүслэн]] Хархорумаас ирж хасбуу тамгыг хүлээн авч хаан ширээ эзэлсэн боловч хэдэн өдрийн дараа гэнэт нас нөгчжээ. [[Тугтөмөр хаан]] ширээгээ сэргээв. Юань улсад иргэний дайн дэгдэн үй олон хүний амийг авч одсон тэмцэл 10 гаруй жил өрнөж, уг улсын байдал туйлын тогтворгүй болж ирсэн. ===Юань улсын мөхөл=== 14-р зууны дунд үед Юань улсын газар нутагт дараалсан олон усны үер болсоны улмаас 1351 онд [[Шар мөрөн|шар мөрний]] далан задарсан аж. Тухайн үед Юань гүрнийг [[Тогоонтөмөр хаан]] удирдаж байсан бөгөөд тэрбээр өмнө зүгт [[Шаньдун]]ы хагас аралд шинээр суваг бариулсан байна. Яг энэ үеэс эхлэн хятадууд анх удаа бослого зохион байгуулж эхэлжээ. Үүний дараа хэд хэдэн томоохон бослого хөдөлгөөн гарч эхэлсэнээс хятадуудын хувьд хамгийн чухал бослогын бүлэг нь [[Улаан алчууртны бослого|улаан алчууртны бослого]] байсан юм. Тус бослого нь одоогийн [[Аньхуй]], [[Жянсү|Жяньсу]], [[Жөжян|Жэжян]], [[Юньнань]], [[Сычуань муж|Сюйчуань]], [[Шаньдун]], [[Хэнань]], [[Хүбэй]] зэрэг мужуудыг хамарсан. Анх [[Хань Шань Тун]], [[Лю Футун]] нар тус бослогыг өдөөсөн. Яваандаа хүч нь нэмэгдсээр 1368 онд Юань улсыг мөхөөхөд гол нөлөө үзүүлсэн. Юань улсын сүүлийн хаан [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөрийн]] үед бослого хөдөлгөөн жил алгасалгүй гарч, ихэс ноёдын зөрчил дээд цэгтээ тулж, улс орон самуурч байсаар 1368 онд Юань улс мөхөж, Монголчуудын эзэгнэл төгсгөл болжээ. Эдгээрээс гадна Дай Өнь хэмээх Их Монгол Улсыг мөхөлд хүргэсэн өөр шалтгаанууд ч бас бий. Үүнд дэлхийг эзэгнэсэн том гүрнийг удирдан захирч авч явах чадвартай хаан байгаагүй нь хамгийн гол хүчин зүйл байв. Өөр нэг шалтгаан нь 14-р зууны хоёр дахь хагаст гарсан тахлаас шалтгаалан алс холд хийж байсан худалдааны системд муугаар нөлөөлсөн байна. Хятад гүрнийг эзэлж байгаад хөөгдсөн бусад үндэстэнтэй харьцуулбал монголчууд хэдийгээр хятадад хаанчлалаа алдсан ч Юань улсын дараа бий болсон [[Мин улс]]ын хойд хэсэгт үзүүлэх нөлөө нь хүчирхэг хэвээр байсан юм. Юань улсын үед эхэлсэн улсын нэгдсэн бодлого болоод засаг захиргааны санаачлагуудыг Мин улс тэр хэвээр нь үргэлжлүүлэн хэрэглэсэн байна.<ref>Helwig Schmidt-Glintzer: ''Kleine Geschichte Chinas'' (орч. ''"Хятадын жижигхэн түүх''" ном), S. 102ff..</ref> == Юань улсын засаг захиргааны зохион байгуулалт == {{Гол|Юань улсын засаг захиргааны тогтолцоо}} Хубилай хааны төр барьсан эхний жилүүдээс монголын төрийн төв хуучин Алтан улсын нутагт шилжсэн нь эзлэгдсэн хятад нутгийг захирахын тулд хятадын төрийн уламжлалт бүтцийг Их Монгол Улсын хэмжээнд хэрэглэж эхлэл тавигдсан. Анх Өгэдэй хааны үед Алтан улсыг дайлан дагуулсан цагт зөвхөн эзлэгдсэн хятад орныг хуучин бүтэц зохион байгуулалтаар нь захирах бодлого хэрэгжүүлж байсан бол, Хубилай сэцэн хааны үеэс эхлэн нийт монгол гүрэн даяар хэрэгжүүлж эхэлсэн. Сэцэн хааны зөвлөх Лю Бинжун тэргүүтэй хятад түшмэд монголын төрийн бүтэцийг хятадын төрийн тогтолцоогоор солих ажлыг боловсруулсан. Анхны төслийг 1260-1271 онуудын хооронд хэд хэдэн удаа засварлаж дараах байдлаар зохион байгуулсан. {| class="wikitable" ! colspan="5" |[[Хаан|Их Хаан]] |- ![[Зарга шийтгэх яам|Юй ши тай]] ! colspan="3" |[[Төвлөн засах яам|Жун шу шэн]] ![[Нууц бичгийн яам|Шу Ми Юань]] |- ! rowspan="3" |Муж бүр дэх салбарууд !Сангийн яам !Ёслолын яам !Үйлдвэрлэх яам ! rowspan="3" |Муж бүр дэх салбарууд |- |'''Цэргийн яам''' |'''Шүүх яам''' |'''Түшмэлийн яам''' |- | colspan="3" | '''11 мужийн төвлөн засах яамд''' |} Юань улсын хамгийн дээд эрх мэдлийг хаан хязгаарлалтгүйгээр барих бөгөөд [[Төвлөн засах яам|төвлөн засах яам]] (Уг яаманд '''Сангийн яам, Ёслолын яам, Цэргийн яам, Шүүхийн яам, Үйлдвэрлэх яам''' зэрэг 6 яам харьяалагдаж байв), [[нууц бичгийн яам]] , [[зарга шийтгэх яам]] гэх гурван бие даасан харилцан хяналт тавих үүрэг хүлээсэн яамд ажиллаж байсан байна. Тус яамыг зарим үед [[хунтайж]] Жун шу лин буюу эрхэлсэн сайдын албан тушаалыг хашиж, түүний доор хоёр чинсан байдаг байлаа. Гэхдээ эрхэлсэн сайд гэдэг нь байнгын бус түр орон тоо юм. Энэ нь хунтайж нас барах, хаан болох үед арилгадаг байсан. Юань улсын үед [[Дорж (Хубилайн хүү)|Дорж]] (1261-1263), [[Чингим]] (1273-1286), [[Аюурбарбад буянт хаан|Буянт хаан]] (1307-1311), [[Гэгээн хаан]] (1316-1320) нар уг тушаалыг хашиж байсан. Төвлөн засах яамны эрхэлсэн сайдын дараа баруун, зүүн этгээдийн тэргүүлсэн сайд [[чинсан]] нар орж байжээ. Баруун этгээдийн сайд нь зүүнийхээс илүү эрх мэдэлтэй байв. Тэргүүн сайдын дор, цэрэг улсын хүнд хэргийг '''тэгшлэн засагч түшмэл''' (᠋平章政事) хэмээх дөрвөн сайд, засагт туслагч түшмэл байв. Түүний дараа '''[[Нууц бичгийн яам|Цэргийн явдлын хүрээлэн]]''' нь цэргийн үйлийг хариуцаж, дайн зарлах, цэргийн бүртгэл, цэргийг орон нутагт тараан хувиарлан суулгах гэх мэт асуудлыг хариуцаж байсан бөгөөд зөвхөн хаанд шууд захирагдах Шумиши түшмэл захирдаг байжээ. Юй ши тай буюу '''[[Зарга шийтгэх яам]]''' нь түшмэдийн албанд нь хяналт тавьж дэвшүүлэх юмуу бууруулах эсэхийг тогтоох, шүүн таслах, зарга хэлэлцэх асуудлыг хамаарч байсан. Энэхүү хоёр яамд нь мөн адил орон нутагт салбартай байснаас гадна тус бүрийг хариуцсан түшмэл томилж байсан. Мөн эдгээрээс гадна тус бүрдээ үүрэг хүлээсэн 20 гаруй яам, тэднээс салбарласан олон зуун хүрээлэн, асар, хэлтэс, товчоо зэрэг байгуулагдаж, зарим нь цаг үеийн шалгуураар татан буугдах, нэгтгэгдэж байсан. Үүнд: # Тариалангийн хэргийн их хэлтэс{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=170-174}} (大司農司) # Алтан ургийг хамаарах шилтгээн{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=170-174}} (大宗正府): Алтан ургийн ноёд тайж, хатад охидын хэргийг хамаарах байгууллага. # [[Бичгийн утгачийн хүрээлэн|Бичгийн утгачд хавсаруулсан улсын түүхийн хүрээлэн]]{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=170-174}} (翰林兼國史院): Хятад хэл, бичгээр улсын түүх шастир зохиох, хааны зарлигийн эхийг зохиох, зарлигийг нийтэд тунхаглах, түшмэдийн шалгалтийг зохион байгуулах үүрэгтэй. # [[Бичгийн утгачийн хүрээлэн##Салбар байгууллага|Монгол бичгийн утгачийн хүрээлэн]] (蒙古翰林院): Монгол хэл бичгээр хааны зарлигийг нийтлэх, төрийн хэргийг монгол хэлээр бичих нийтлэх, монгол бичгээр тамга, тэмдэг, судар шастир бичих; монгол түшмэдийг сургах гэх мэт # Засаг нэвтэрүүлэх хүрээлэн{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=170-174}} (通政院): Өртөөний хэргийг хариуцна. # Мэргэд чуулах хүрээлэн{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=170-174}} (集賢院) # Засаг дэлгэрүүлэх хэлтэс{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=170-174}} (宣政院): Төвөд зэрэг баруун зүгийн хараат орныг захирах байгууллага. # Үзэсгэлэн дэлгэрүүлэх хэлтэс{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=170-174}} (宣徽院): Алтан ургийн болон монгол ноёд ихэсийн зоог хүнс, идэш уушийг түгээх үйлийг хариуцна. # Их тайлгыг хамаарсан хүрээлэн{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=170-174}} (太常禮儀院) # Төрийн тамга хамаарах хүрээлэн{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=170-174}} (典瑞院) # Зурхайн хүрээлэн (太史院) # Эмчийн хүрээлэн (太醫院) # Төв засгийн хүрээлэн{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=170-174}} (中政院): Хааны ордны эд хөрөнгө, зоог хүнсийг зохицуулах байгууллага. # Эрдэм дэлгэрүүлэх асар бичгийн утгачийн хүрээлэн (奎章閣學士院) # Их Ордын дотоод хэргийг хамаарах шилтгээн (內史府): [[Чингис хаан|Чингис хааны]] [[Чингис хааны дөрвөн их орд|дөрвөн их ордын]] тайлга тахилга, харьяат ардын хүнс зоог, ахуйн хэрэг, хятад нутаг дахь соёрхол газраас авах татвар татаасыг бие даан зохицуулах зэрэг үүрэгтэй байгууламж. 1292 онд байгуулагдаж, 1328 он хүртэл [[жинь ван]] удирдаж, 1328-1368 он хүртэл төлөөний түшмэд удирдаж байсан. === Нутаг дэвсгэрийн хуваарь === [[Юань улсын судар]]т бичсэнээр засаг захиргааны хуваарь байнга өөрчлөгдөж байсан бөгөөд 1330 оны байдлаар [[Син жун шу шэн|Төвлөн засах төлөөний яам]]-11, [[чөлгэ]] (лу)-185, Фу-33, жоу- 359, сянь-1127 байжээ. Уугуул Монгол нутагт засаг захиргааны хуваарь өөрчлөгдсөнгүй. Хууль цааз нь төрийн асуудлыг зохицуулахад чиглэсэн дүрэм журам байлаа. Юань гүрний үед нутаг дэвсгэрийн хамгийн том нэгж нь '''муж''' байв. Мужийг дотор нь: Дотоод муж нь Төвлөн засах яаманд шууд захирагддаг [[Хэбэй]], [[Шаньдун]], [[Шаньси муж|Шаньси]] гурван мужийг багтааж байсан. [[Файл:Yuan Dynasty Administrative division 1330.jpg|thumb|350x350px|Юань улсын нутаг дэвсгэрийн хуваарь]] Харин гадаад муж нь нийт нийслэл хотоос алслагдсан бусад мужийг хэлж байсан. Үүнд: # [[Давааны Ар нутгийн син жун шу шэн]] (嶺北行省): Хархорумаар төвлөрсөн Монгол нутаг. # [[Хэнань Жяньбэй нутгийн син жун шу шэн]] (河南江北行省) # [[Хугуан нутгийн син жун шу шэн]] (湖廣行省) # [[Ганьсу нутгийн син жун шу шэн]] (甘肅行省) # [[Жяньши нутгийн син жун шу шэн]] (江西行省) # [[Жяньжэ нутгийн син жун шу шэн]] (江浙行省) # [[Ляоян нутгийн син жун шу шэн]] (遼陽行省) # [[Шэньси нутгийн син жун шу шэн]] (陝西行省) # [[Сычуан нутгийн син жун шу шэн]] (四川行省) # [[Юньнань нутгийн син жун шу шэн]] (雲南行省) Муж нь дотроо: Лу (сүүлийн үед Зам, Чөлгөө, Чөлгэ, Цүлх гэж нэрлэгдэх болсон), Фу (сүүлийн жилүүдэд Шүлтгэн, Шилтгэн гэх нэршилийг Түүхийн хүрээлэнгийн бүтээлүүдэд тавигдах болсон), Жоу, Сянь гэж хуваагддаг. Мужийг [[Юань улс|Юань улсын]] үед хятадаар [[Син жун шу шэн|Синь Жун Шу Шэн]] гэж нэрлэх бөгөөд энэ нь '''Төвлөн засах яамны төлөөний яам''' гэсэн утга агуулна. Үүнийг заримдаа Син шэн, Шэн гэх зэргээр товчлох асуудал байсан. Мөн орон нутаг дахь [[Нууц бичгийн яам]], [[Зарга шийтгэх яам|Зарга шийтгэх яамнуудын]] салбар байгууллага муж бүрт байршиж байсан. Тэдгээрийг '''син шу ми юань, син юй ши тай''' гэх зэргээр нэрлэж байсан. Эдгээрээс гадна Юань улсын үед байсан нэг томоохон зүйл нь хааны ургийн болон гавъяат ноёд, ван нарын '''эзэмшил газар''' юм. Тухайн цагт хааны ургийн [[Юань улсын төрлийн вангуудын жагсаалт|олон вангууд]] хятад газарт хувь эзэмшилтэй байжээ. Энэ нь тухайн үед ихээхэн өрнүүн дэлгэрсэн үзэгдэл байсан юм. Эдгээр эзэмшил газар нь төрийн засаг захиргааны нэгжтэй хамт оршиж, голдуу мужуудын фу, жоу, сянь зэрэг доод түвшний нэгжид эзэмшилтэй байсан. Гэхдээ тэрхүү газар эзэмшил нь дараах хоёр төрөлтэй байсан. # Газар нутаг, оршин суугчидыг хамтад нь өгөх # Зөвхөн оршин суугчидыг өгөх Энэ үзэгдэл нь Монгол нутагт байсан юм. [[Аюурбарбад буянт хаан|Буянт хааны]] үед гэхэд дараах ноёдын эзэмшилд хуваагдаж байсан. [[Файл:Yuan dynasty and Mongolia.jpg|thumb|Юань улсын үеийн Монгол орон]] # [[Туул гол|Туул]], Онон, Хэрлэн, '''[[Ордос|их ордос]]''' буюу их хориг зэрэг зүүн хойд нутаг нь [[Жинь ван]] [[Гамала]], [[Есөнтөмөр хаан|Есөнтөмөр]] нар захирсан, 1328 оноос төрийн захиргаанд очсон. # [[Онон гол|Онон]], [[Хэрлэн гол|Хэрлэн]] голын зүүн хэсэг, одоогийн [[Дорнод аймаг]] хавийн нутаг нь [[Бэлгүдэй|Бөх Бэлгүтэйгийн]] хойчисын захирсан нутаг # [[Эргүнэ мөрөн]], [[Хөлөн нуур|Далай нуур]] хавийн нутаг [[Хавт Хасар|Хасарын]] хойчисын захирсан нутаг # [[Алтайн нуруу]], [[Эрчис]] мөрний дунд бие нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] 7-р хөвүүн [[Мэлиг ноён|Мэлиг ноёны]] хойчисын захирсан нутаг # [[Сэлэнгэ мөрөн|Сэлэнгэ]] мөрний нутаг нь [[Сүлдүс|Сүлдүс аймгийн]] дархан нутаг # [[Буйр нуур]], [[халх гол]] орчмын нутаг нь [[Тэмүгэ отчигин|Тэмүгэ Отчигины]] хойчисын захирсан нутаг Эдгээрээс гадна тухайн зарим мужид [[Төвөд|Төвдийг]] захирах Засаг уламжлах яам (''Сюань Жэн Юань''), [[сюань вэй сы]] (дэлэгрэнгүй тохинуулах хэлтэс гэж орчуулдаг) , [[ань фу сы]] (амгаланг тохинуулах хэлтэс), [[жюнь]] (цэргийн анги), [[Дао (засаг захиргааны нэгж)|дао]] гэх мэтийн нэршил бүхий засаг захиргааны нэгж байршиж байсан. Аливаа удирдах албанд заавал монгол хүнийг томилох бөгөөд 25-аас дээш насны Монгол дарга нараар захируулдаг байв. Харин гацаа болон тосгодыг хятад хүнээр захируулдаг байжээ. Энэ нь монгол хүний тоо хятад нутгийнхантай харьцуулахад хэт цөөн байснаас улбаалаад бүх шатанд хүрч ажиллах боломжгүй учир зөвхөн дээд удирдах шатанд томилдог байжээ. Гэхдээ Монгол хүн гэдэгт Их Монгол улсад хамгийн түрүүнд дагаар орсон [[Харлуг|Харлиг]], [[Уйгур]], [[Түрэг]], [[Хятан]] зэргийн хүмүүсийг багтаах явдал байсныг анхаарууштай. ====== Хараат улсуудыг захирах мужууд ====== # [[Жэньдун син жун шу шэн]] (征東行省): [[Гуулин улс|Гуулин улсаар]] төвлөрсөн, [[Япон|Японыг]] дайлах муж. # '''Жэньмянь син жун шу шэн''' (征緬行省, [[Мьянмар|Мьянмарын]] хэргийг хамаарах муж) # '''Жяожи син жун шу шэн''' (交趾行省): Аннам буюу одоогийн [[Вьетнам|Вьетнамын]] хойд хэсгийг захирах муж. # '''Жаньчэн син жун шу шэн''' (占城行省) [[Чампа улс|Чампа улсыг]] захирах муж. Одоогийн өмнөд Вьетнам, Лаос, Тайландын нутаг === Цэрэг === Юань улсад монгол цэргээс гадна [[Хятадууд|хятад]], [[зүрчид]], [[тангуд]], [[кидан]], [[курё]], өнгөт нүдтэн ([[кипчак]], [[асуд]], [[уйгур]], [[хотон]], [[Оросууд|орос]]) зэрэг үндэстэн угсаатнаас бүрдсэн цэргийн анги үүрэг гүйцэтгэж байсан. Тус улсын зэвсэгт хүчин дараах төрөл нэгжээс бүрдэж байсан. # Дарангуй цэрэг: Юань улсын цэргийн гол хүчний ерөнхий нэр. Чухал газар, цайз боомт хот зэргийг хамгаалж, бослого тэмцэл гарахад дарах үүрэгтэй. # [[Хишигтэн|Хишигтэн цэрэг]]: Их Хааныг хамгаалагч торгон цэрэг. # Бууч цэрэг # Усан цэрэг # Орон нутгийн цэрэг Дарангуй цэргийг үндэс угсаа, гүйцэтгэх ур чадвар, төрөл ангиллаар нь дарангуй суух монгол цэрэг, тамачи цэрэг, хятад цэрэг, шинэ дагасан цэрэг (Сүн улс мөхсөний дараа дагаж орсон цэргүүд), өртөөний цэрэг гэх мэт төрөл ангилалтай байжээ. * Монгол цэргүүд нь хааны хишигтэнгээс гадна, Юньнань, хэнань, хэбэй, шаньси, ганьсу гэсэн хойд зүгийн болон зарим чухалд тооцогдох өмнө зүгийн мужийн гол хотуудыг дарангуйлан ноёрхож байсан. * '''[[Тамачи цэрэг]]''' нь Чингис хаан 1217 онд жалайрын Мухулай ноёнд ван цол өгч, Алтан улстай хийж байсан дайныг удирдах ерөнхий жанжин болгохдоо [[жалайр]], [[уруд]], [[мангуд]], [[хонгирад]], [[ихирэс]] аймгийн ноёд цэргийг захируулснаар тамачи цэрэг үүсэл эхлэдэг. Тамачи цэргийг зөвхөн энэ таван аймгаас татсан эрчүүдээр бүрдүүлж байсан тул уг таван аймгийн нэрийг [[таван түшээ аймаг]] гэж ерөнхийлөн нэрлэж байсан. * Хятад цэрэг нь Юань улсын цэргийн хүчний тооны хувьд ихэнхийг бүрдүүлж байсан. Умард хятадыг монгол, тамачи цэрэгтэй холилдон сахиж байсан бол өмнөд хятадыг дан хятад цэргийн ангиуд хамгаалж байсан. Хятад цэргийг дотор нь [[Алтан улс|Алтан улсын]] хятад цэрэг, шинэ дагасан хятад цэрэг (Сүн улс мөхөх үед бууж өгсөн хятад цэрэг) гэж хоёр ангилж байв. * Өнгөт нүдтэн, орон нутгийн цэргүүд: Өнгөт нүдтэн гэх нэршилд баруун зүгээс олзлогдож ирсэн түрэг, перс, асуд, орос, зүүн европ, зүрчид, хидан, курё болон бусад хятад бус гаралтай иргэдийг багтаадаг. Тэдгээрээс асуд, кипчак, канли, орос цэргийг шилдэгт тооцож, хишигтэн болон дарангуй цэргийн дотор монгол цэргийн дараа орох нэр хүндтэй байсан. Тэднийг гүйцэтгэх үүрэг, төрөл мэргэжлээр нь хаад ноёдын шадар хамгаалагч, буут цэрэг, усан цэрэг мэтийн төрөл ангилалд хуваагдаж байсан. === Хууль цааз === {{Гол|Их Засаг}} {{Гол|Их Юань улсын нэвтэрхий хууль}} {{Гол|Юань улсын хууль цаазын бичиг}} {{Гол|Жыюаний шинэ хууль}} [[File:Evolution map of the Northwest territory of the Yuan Dynasty in Haiguotuzhi.jpg|thumb|'''Юань гүрний үеийн баруун хойд хэсгийн газрыг дүрсэлсэн нь (XIX зуун)''']] Монголын Юань Улсын үед монгол хаад ноёдын зүгээс суурин иргэд, малчин ардыг нэгтгэн захирах үүднээс хэд хэдэн хууль цаазын бичгийг хэрэглэж байлаа. Хубилай хаан, түүний шинэ улсад шинэ хуультай болох нь зайлшгүй зүйл байсан. Улмаар [[Жыюаний шинэ хууль|'''Жи Юаний шинэ хууль''']] гэх хууль цаазын бичгийг Е Рун Зу гэх бичгийн түшмэл удирдаж 1291 оны 6 сарын 18-нд эмхэтгэсэн. Энэ хууль нь [[Алтан улс|Алтан улсын]] [[Мадагэ|Жанзун хааны]] үед зохиосон '''Тай Хэ Люй И''' гэх хууль цаазын бичиг, [[Чингис хаан|Чингис хааны]] үед зохиосон [[Их Засаг]] хуулийг үндэс болгосон байдаг. Уг хууль нь 96 зүйл, 10 бүлэгтэй. Үүнд түшмэдийн ёс, мөнгө санхүү, шашин шүтлэг, боловсрол, хулгайн хэрэг, цагдан хорих гэх мэт зүйлд хуваагдаж байлаа. Мөн [[Төмөр Өлзийт хаан]]ы үед 1305 онд [[Да Дөгийн хуулийн эмтхэтгэл]] гэх хууль цаазын бичгийг гаргасан. Үүнээс гадна 1322-1323 оны хооронд [[Юань улсын хууль цаазын бичиг]], [[Их Юань улсын нэвтэрхий хууль]] зэргийг эмхэтгэж баталсан. Тус бүр нь 2000 гаруй боть бөгөөд 20 гаруй бүлэгт хуваагдаж байдаг. Юань улсын сүүл үед холбогдох бас нэгэн хууль цаазын бичиг нь 1338-1345 оны хооронд [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр хааны]] зарлигаар [[Их Юань улсын нэвтэрхий хууль]] болон өмнөх үеийн хуулийг нэгтгэсэн нэгэн хуулийг гаргасан. Үүнийг хятадаар [[Жижэн Тяогө]] гэдэг. Монголчилбол Жыжөнгийн хуулийн эмхэтгэл гэнэ. Энэ нь нийт 2909 боть бөгөөд удиртгал бүлэг нь 150 боть, хуулийн эмхэтгэл бүлэг нь 1700 боть, хавсралт бүлэг нь 1059 боть болдог. 1346 оноос албан ёсоор хэрэглэж эхэлсэн. Энэ хууль нь 22 жил болоод [[Мин улс]] байгуулагдахад халагдаж, хожуу [[Юнлө|Юнлө хааны]] үед бичигдсэн [[Юнлэ Дадянь|Юнлэ Дадян]], манж [[Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан]]ы үед бичигдсэн "Сикү Чюаньшү" (Дөрвөн хөмрөгийн данс бичмэл) хэмээх хоёр бүтээлд багтсан билээ. == Юань улсын эдийн засаг == {{Гол|Юань улсын зоосон мөнгө}}{{Гол|Юань улсын цаасан мөнгө}}[[Файл:Yuan coinage.jpg|thumb|right|Юань улсын мөнгөн зооснууд]] Юань улсын үед хөдөө аж ахуйг үндэс болгосон олон төрлийн аж ахуйг зэрэг хөгжүүлэх бодлого баримталсны дүнд таримлын төрөл зүйл олширч тариа будааг элбэг хураах болсон бөгөөд мал сүрэг ч өнөр өссөн байна. Юань улсын үед гар үйлдвэр ихээхэн хөгжжээ. Жишээ нь: хөх цэцэгтэй цагаан шаазан нэгэнт дэлхийн хэмжээний шилдэг бүтээгдэхүүн болж олон оронд борлуулагдаж байжээ. Онгоц хийх мэргэжил дээшилж усан флоттой болжээ. Хубилай хаан анх удаа хууль ёсны баталгаатай цаасан мөнгийг гүйлгээнд гаргасан нь олон улсын худалдааг хөгжүүлэхэд чухал ач холбогдолтой зүйл болсон байна. Юань улсын үед Ханчжоугаас Бээжин хүрэх усан сувгийг холбосон бөгөөд Шанхай, Ханчжоу, Гуанчжоу зэрэг нэлээд олон газрыг худалдааны чөлөөт бүс нутаг болгож ус хуурай хосолсон шинэ торгоны замыг нээж дэлхий олон орны эдийн засаг соёлын солилцоонд чухал хувь нэмэр оруулжээ.<ref name="Юань" /> === Албан татвар === Татвар, гувчуур нь аливаа төрт улсын оршин тогтнохын үндэс бөгөөд улс орны эдийн засаг, ахуй амьдрал ямар байх нь үүнээс хамаарч байсан. Юань улсын албан татварыг ерөнхийд нь улсын алба буюу биеэр гүйцэтгэх үүрэгтэй бөгөөд иргэний алба буюу бараа бүтээгдэхүүн, мөнгөөр төлөх хэлбэр гэж хоёр ангилж болно. Тухайн үеийн монгол, хятад хүмүүсийн гүйцтгэх алба, татвар гувчуур нь ялгаатай байсан. Мөн энэ үеийн татвар, гувчуур гэх ойлголт нь Их Монгол Улсын үеийнхээс онцын өөрчлөлтгүй ч, улам боловсронгуй болох тусам өмнөх үеийнхээс авдаг байсан татварын тоо хэмжээ, нэр төрөл нэмэгдсэн. [[Төмөр Өлзийт хаан|Өлзийт хаан]] нэгэн удаа сайд [[Өлзий чинсан|Өлзийгөөс]] "Жил бүрийн улсад орж ирдэг алт, мөнгө, цаасан мөнгө хэд орчим байна? Бас хааны удмын олон ван, хүргэд, ноёдод түгээсэн хишиг болон барилга байгууламжийн зардалд хэдий хэмжээний мөнгө зарлагаддаг вэ? Эдгээрийг тооцоолж надад мэдүүл” хэмээсэнд Өлзий чинсан хариулахдаа: "Улсын жилийн орлого нь алт 19,000 лан, мөнгө 60,000 лан, цаасан мөнгө 3,600,000 дин. Ийм их боловч зардалд хүрэлцэхгүй учир 200,000 дин жиюаний цаасан мөнгө нэмж зээлээд байна. Иймд цаашид та бүхнийг хэмнэлттэй байхыг хүсч байна"{{Song|1976|pp=2352}} гэсэн нь тэр үеийн татвараас олсон ихээхэн орлого ба зарлагын харьцаа ямар байсныг харж болно. Энэ хэрээр татвараар цуглуулсан хөрөнгийг замбараагүй зарцуулж байсан нь улсын сан хөмрөг хоосрох үзэгдэл [[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан хүлэг хааны]] үеэс хойш байнга шахам тохиолдож байсан. Монгол малчдын төлдөг байсан татвар нь "хаад ноёдын идээ шүүсний иргэ хонины гувчуур; өртөөнд хэрэглэх морь малын гувчуур; хаад ноёдын өдөр тутмын болон найранд хэрэглэх сүү цагаан идээ, айраг архины гувчуур; малын тоног, цэргийн зэвсэг хэрэглэл, цэргийн агт зэргийн гувчуур" зэргийг шаардлагатай үед татаж авдаг байсан. Малчдаас малыг татварлахдаа Өгэдэй хааны үед тогтоосон 100 мал тутмаас нэгийг татах, 100 хүрэхгүй бол татахгүй гэдэг хуулийг хэрэглэсээр байсан ч, Юань Улсын сүүлээр энэ дүрэм алдагдсан байж болзошгүй. Тогоонтөмөр хааны үед хятадад гарсан бослогыг дарахад цэргийн агт хүрэлцэхгүй болсноор хааны зарлигаар адуу морийг малчдаас найртайгаар мөнгө төлж худалдан авах зарлиг олонтоо гаргаж байсан ч, хэрхэн хэрэгжсэн нь тодорхойгүй. Хятад тариачдаас авах татвар нь газрын татвар, өрхийн татвар, хавар ба намрын гувчуур зэрэг байнгын татвараас гадна дайнд хэрэглэх цэргийн хэрэглэл, өртөөний, хаад ноёдын хэрэглээнд гэх мэтээр тогтмол бус олон зүйлийн гувчуурыг татаж авдаг байсан. Эдгээр байнгын татварыг мөнгөн ембүү, гуулин зоос, цаасан мөнгө, торгон утас, бөс даавуу, будаа үр тариа, байгалийн баялаг, эд таваар зэргийн аль нэгээр нь тогтоосон хэмжээгээр татварладаг байсан. Өгэдэй хааны үед тогтоосон хуулиар хэрвээ зарим газар нутаг томтой ч хүн цөөтэй бол газрын татвар авна, харин газар нутаг бага ч хүн ам ихтэй бол хүн амын татвар авна, мөн дархан, гар урчууд, лам хуврагууд газрын татвар, албаны түшмэд худалдаачид хүн амын тоог магадлан татвар төлдөг журам Юань улсын үед ч хэрэгжиж байсан.{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=284-285}} Хубилай хааны үеэс газрын амуу будааны татвар, хүн ам өрхийн татвар, ашигт малтмалын татвар, худалдааны гаалийн татвар, эд барааны болон бусад 32 төрлийн жижиг татвар гувчуурыг авах болсон. '''Газрын буюу амуу будааны татвар:''' Өрхийн эр бүр 3 таар амуу будаа, өсвөр насны эр 1 таар амуу, шинэ өрх эхний жилд 5 доу (10 доу 1 таартай тэнцүү, ) амуу тушаана. Өлзийт хааны үеэс намрын татварыг амуу будаагаар, хаврын татварыг мод, бөс бараа, торго, мяндасаар орлуулан татварлах болсон.{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=286}} 1328 он гэхэд нийт 12,114,708 таар амуу будааг татварлаж байсан. ==== '''Өрхийн татвар''' ==== Өрхийн татвар нь ширхэгийн (торгон утасны), цаасан мөнгөний, энэ хоёрын холимог гэсэн гурван төрлөөр татвар хурааж байсан. Газар нутгийн онцлогоос хамаарч зөвхөн торгон утасаар татвар төлдөг өрх, зөвхөн мөнгө зоосоор татвар төлдөг өрх, эсвэл аль алинаар нь дагнах юмуу холимог байдлаар төрөлжсөн татвар төлдөг өрхүүд гэж байсан. * Уулын харьяат өрх (元管戶) бүр 1 жинь, 6 лан, 4 цэн тушаана. * Бүрэн татах албаны таван өрх (全科係官五戶絲戶): 1 жинь, 6 лан, 4 цэн тушаана, хагасыг татах өрх нь 8 ланг албанд тушаана. * Харилцан туслах өрх: торгон утасны өрх 1 жинь, 6 лан, 4 цэн. Мөнгөний алба 4 лан тушаана. * Тэтгэн туслах өрх: цаасан мөнгөөр алба барьдаг өрх 10 лан, 2 цэн бөгөөд үүний 4 лан мөнгийг албанд тушаана. Зөвхөн торгон утасаар алба барьдаг өрхийн албанд тушаах нь 4 жинь утас. * Хөрөнгө сэргээсэн өрх, эрийн цээнд хүрсэн өрхөөс эхний жилд албаас хэлтрүүлж, 2-р жилд хагасыг татаж, 3-р жилд бүрэн татаж хуучин өрхтэй адил болгоно.{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=288-289}} 1302 онд тогтоосон нэмэлт өөрчлөлтөөр зөвхөн цаасан мөнгө тушаах өрх бүр Жунтунгийн цаасан мөнгө 1 лан, 2 цэн, 5 фэн, зөвхөн торгон утас тушаах өрх бүр 5 жинь, 8 лан болгож, торгон утасны албыг тушаах хугацаа найман сард, мөнгөний албыг тушаах хугацаа есөн сард, бөс барааны тушаах хугацааг 10 сард тушааж байхаар тус тус тогтоов.{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=288-289}} 1265 онд 986,912 жинь торгон утас, 56874 ембүү мөнгө, 85412 толгой бөс даавууг татварт авч байсан бол, 1328 оны байдлаар 1098843 жинь торгон утас, 989 ембүү мөнгө, 350530 толгой нарийн торго, 72015 жинь мяндас, 211223 толгой бөс даавууг тус тус татварт хураажээ.{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=290}} '''Ашигт малтмалыг''' хятад газрын мужуудаас алт, мөнгө, төмөр, сувд, хаш, хар тугалга, зэс, хужир давс болон бусад төрлийн эрдэс баялагийг зөвхөн төрийн хяналттайгаар ашигт малтмалуудыг олборлож, эргэлтэнд оруулж байсан.{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=290-291}} ==== '''Худалдааны татвар''' ==== Өгэдэй хааны үед тогтоосон худалдаачдаас 30-ны 1 хувиар бодож татвар авахыг удтал хэрэглэж, 1280 оны байдлаар 45000 дин буюу ембүү (50 лангийн ембүүгээр тооцдог байсан) мөнгө татварлан авахаар болсон. Мөн жилд Шанду хотоос 60-ны 1 хувиар тооцох болсон. 1285 онд зам тус бүрээс жунтунгийн 3 цэн мөнгө авахаар болов. Шандугаас авах татварыг нэмж 100 лан бүрээс 7.5 цэн мөнгө татахаар болов. 1289 онд [[Сэнгэ (Юань улс)|Сэнгэ]] сайдын гуйлтаар хойд хятадаас авах орлогыг нэмж 200,000 дин мөнгө, өмнөд хятадаас авах орлогыг 250,000 дин мөнгө болов.{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=276}} 1310 онд Хүлэг хааны зарлигаар зам бүрээс авах орлогыг 3 цэн жиюаний цаасан мөнгө болгон нэмсээр, 1328 он гэхэд худалдаачдаас авдаг татварын хэмжээ 1280 оныхоос 100 дахин нэмэгдэв. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Юань улсын худалдааны татварын орлого{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=277}} ! rowspan="2" |Газрын нэрс ! rowspan="2" |Хятад ханз ! colspan="3" |Татварын хэмжээ !Тайлбар |- !Дин<ref>Дин (錠) нь гулдмай, ембүүг хэлдэг хятад үг. Зарим монгол ном зохиолд өлгий мөнгө гэдэг. 1 дин нь 50 лангийн мөнгөн ембүүтэй тэнцэнэ. Хэрвээ 10000 дин мөнгө гэвэл 10,000*50 лан=500,000 лан мөнгө болно.</ref> (錠) ![[Лан]] (兩) !Цэн (錢) ! |- |Дайду хотын худалдааны товчоо |大都宣課提舉司 |103,636 |11 |4 | |- |[[Ханбалиг|Дайду лу]] |大都路 |8,242 |9 |7 | |- |[[Шанду|Шанду хот]] |上都留守司 |1,934 |5 | - | |- |Шанду хотын худалдааны товчоо |上都稅課提舉司 |10,525 |5 | - | |- |[[Давааны Ар нутгийн син жун шу шэн|Давааны арын муж]] |嶺北行省 |448 |45 |6 |Монгол нутаг |- |[[Ляоян нутгийн син жун шу шэн|Ляоян муж]] |遼陽行省 |8,273 |41 |4 | - |- |[[Хэнань Жяньбэй нутгийн син жун шу шэн|Хэнань муж]] |河南行省 |147,428 |32 |3 | |- |[[Шэньси нутгийн син жун шу шэн|Шанши муж]] |陝西行省 |45,579 |39 |2 | |- |[[Сычуан нутгийн син жун шу шэн|Сычуань муж]] |四川行省 |16,676 |4 |8 | |- |[[Ганьсу нутгийн син жун шу шэн|Ганьсү муж]] |甘肅行省 |17,361 |36 |1 | |- |[[Жяньжэ нутгийн син жун шу шэн|Жяньжэ муж]] |江浙行省 |269,027 |30 |3 | |- |[[Жяньши нутгийн син жун шу шэн|Жяньши муж]] |江西行省 |62,512 |7 |3 | |- |[[Хугуан нутгийн син жун шу шэн|Хугуан муж]] |湖廣行省 |68,844 |9 |9 | |} ==== '''Архи, цууны татвар''' ==== Архи, цууны татвар нэгэн төрлийн татвар бөгөөд архи дарс нэрэхийг зөвхөн улсын мэдлийн үйлдвэрт нэрж хийж, бусад хүмүүс дур мэдэн хийхийг цаазлан хориглож байсан. Тухайн үед архи, дарс нэрэхэд тариа, будаа ашиглаж байсан тул ган гачигтай зарим жилд архи нэрэхийг хааны зарлигаар хориглож байсан ч, язгууртнууд ашиг олохын тулд нууцаар архи нэрж зарах үзэгдэл их байсан. Монголчууд анх Өгэдэй хааны үед хятад нутагт архи, дарсны үйлдвэрийг олон газарт тараан байгуулж, тэднийг орон нутгийн түшмэдээр хянуулж, тэдгээрээс багагүй хэмжээний орлогыг татан төвлөрүүлж байсан. Мөнх хааны үед архи дарсыг хувиараа хийхийг хориглож байсан. 1285 онд Хубилай хааны зарлигаар архинаас авах татварыг 1 дань<ref>дань 石: эзэлхүүнийг хэмжихэд 100 литр, массыг хэмжихэд 50-60 кг гэж үздэг. Энэ тохиолдолд шингэн зүйл учраас литрээр нь тооцно.</ref> тутмаас 10 лан мөнгө авахаар болсон. 1285 оны 3-р сард баруун гарын сайд Лу Шируны зөвлөснөөр Шанду хотын архины татварыг цуцлаж, архи дарс үйлдвэрлэгчид хувиараа хийхийг зөвшөөрч, 1 дань тутмаас 5 лан мөнгөний татвар авахаар болгов. 1292 онд Өлзий чинсангийн айлтгасан нь: "Ханжоугийн архины татвар жилд 270,000 дин мөнгө төвлөрүүлдэг бол Хугуан, Лунсин хотууд нийлээд ердөө 90,000 дин мөнгө л төвлөрүүлж байна. Татварын харьцаа хэт ялгаатай байна” хэмээн мэдүүлэв. Ингээд Ханжоугийн татварыг 10-ны хоёроор бууруулж, Хугуан, Лунсин, Нанжин гурван газарт хуваан ногдуулжээ. 1304 онд Дайду хотын архи дарсны татварын газрын харьяанд 100 дарс нэрэх үйлдвэр байгуулснаа, 1305 онд 30 болгон цомхотгоод нэг газраас өдөрт 25 дань-аас (2500 литр) илүү архи дарс нэрэхийг хориглов.{{sfn|Song|1976|pp=2395}} {{div col|colwidth=40em}} '''Муж бүрээс татварласан архины татвар (酒課)'''{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=293}} #Нийслэл орчмын газар (腹裏): 56,243 дин 67 лан 1 цэн #Ляоян муж (遼陽行省): 2250 дин 11 лан 2 цэн #Хэнань муж (河南行省): 75,077 дин 11 лан 5 цэн #Шэньси (陝西行省): 11,774 дин 34 лан 4 цэн #Сычуань (四川行省): 7,590 дин 20 лан #Ганьсу (甘肅行省): 2,078 дин 35 лан 9 цэн #Юннань (雲南行省): 226,117 суо ''(索)'' #Жянжэ (江浙行省): 196,654 дин 21 лан 3 цэн #Жянси (江西行省): 58,640 дин 16 лан 8 цэн #Хугуан (湖廣行省): 58,848 дин 49 лан 8 цэн {{div col end}} {{div col|colwidth=40em}} '''Муж бүрээс татварласан цууны татвар (醋課)'''{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=293}} #Нийслэл орчмын газар (腹裏): 3,576 дин 48 лан 9 цэн #Ляоян (遼陽行省): 34 дин 26 лан 5 цэн #Хэнань (河南行省): 2,740 дин 36 лан 4 цэн #Шэньси (陝西行省): 1,573 дин 39 лан 2 цэн #Сычуань (四川行省): 616 дин 12 лан 8 цэн #Жянжэ (江浙行省): 11,870 дин 19 лан 6 цэн #Жянси (江西行省): 951 дин 24 лан 5 цэн #Хугуан (湖廣行省): 1,231 дин 27 лан 9 цэн {{div col end}} ==== Нэмэлт татварууд ==== Юань улсын сударт тэмдэглэснээр дээрх татваруудаас гадна доор дурдсан 32 төрлийн эд зүйлсээс нэмэлт гувчуур авдаг байсан.{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=292}} {{div col|colwidth=18em}} # Цаг тооны бичиг (曆日) # Гэрээний бичиг (契本) # Голын хөвөө (河泊) # Уулын талбай (山場) # Ваар сав шатаах зуух (窰冶) # Газрын түрээс (房地租) # Өрхийн мухлаг (門攤) # Цөөрөм (池塘) # Нуурын зэгс (蒲葦) # Идэшний хонь (食羊) # Хулс (荻葦) # Нүүрс (煤炭) # Далайн эрэг (撞岸) # Хятад долоогоно жимс (山查) # Исгэгч, хөрөнгө (麯) # Загас (魚) # Будаг (漆) # Исгэх эд (酵) # Уулын шанд (山澤) # Нуур (蕩) # Бургас (柳) # Яали ? (牙例) # Саалийн үнээ (乳牛) # Хувь татах (抽分) # Зэгс (蒲) # Жараахай (魚苗) # Түлээ мод (柴) # Нэхий (羊皮) # Шаазан (磁) # Хулсан зэгс (竹葦) # Цагаан гаа (薑) # Цагаан эм (白藥){{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=292}} {{div col end}}'''Идэшний хониноос''' олдог байсан татварын орлого нь [[Даду чөлгөө|Дайду чөлгөнөөс]] 438 дин мөнгө, [[Шаньду чөлгөө|Шанду чөлгө]], [[Синхө чөлгөө|Шинхэ чөлгөнөөс]] тус бүр 300 дин мөнгө, Датун чөлгөнөөс 393 дин, Хонины зах (Дайду хотын Шүньчэн хаалганы орчимд байсан{{sfn|Qiu|2002|pp=310}}) 229 дин 29 лан 7 цэн мөнгө, мэйму хэлтэс (煤木所; Дайду хотын арилжааны гаалийн хэргийг эрхлэх товчооны харьяа байгууллага{{sfn|Qiu|2002|pp=948}}) 100 дин мөнгө, нийт дүнгээр 1760 дин 29 лан 7 цэн цаасан мөнгө олж байсан.{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=293}}{{sfn|Song|1976|pp=2405}} '''Саалийн үнээ'''нээс зөвхөн Жэньдин чөлгөнөөс 208 дин 30 лан мөнгөний татварын орлого олж байсан.{{sfn|Song|1976|pp=2407}} '''Цаг тооны бичиг''' улс даяар 3,123,185 боть борлуулсан нь [[Жунтунгийн цаасан мөнгө|жунтунгийн цаасан мөнгөөр]] 45980 дин 32 лан 5 цэн мөнгөний орлого олж байв. Үүнээс том хуанлийг 2,202,203 боть тус бүрийг 1 лан цаасан мөнгөөр зарсан нь 44044 дин 3 лан мөнгө, жижиг хуанли 915,725 боть тус бүрийг 1 цэн цаасан мөнгөөр боруулахад 1831 дин 32 лан 5 цэн мөнгө, араб хуанли 5257 боть тус бүрийг 1 лан цаасан мөнгөөр зарсан нь 105 дин 7 лан мөнгө болж байв.{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=292-293}} == Хаад ба Хатад == === Хаад === {{гол|Юань улсын хаад}} {| class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" |+ '''Монголын Их Хаад''' |- !Хөрөг ! style="background:#efefef;" | Хааны нэр ! style="background:#efefef;" | Цол ! style="background:#efefef;" | Амьдарсан жилүүд ! style="background:#efefef;" | Хаанчилсан жилүүд ! style="background:#efefef;" | Хятад оны цол ! style="background:#efefef;" | Хятад сүмийн цол |- |[[Файл:YuanEmperorAlbumKhubilaiPortrait.jpg|center|frameless|125x125px]] | [[Хубилай хаан|'''Хубилай''']] | '''Сэцэн хаан''' | [[1215 он|1215]]-[[1294 он|1294]] | [[1271 он|1271]]-1294 он | [[Чжунтун]] (1260-1264)<br /> [[Жыюань]] (1264-1294) | Шизу |- |[[Файл:YuanEmperorAlbumTemurOljeituPortrait.jpg|center|frameless|126x126px]] | [[Өлзийт Төмөр хаан|'''Төмөр''']] | '''Өлзийт хаан''' | [[1265 он|1265]]-[[1307 он|1307]] | [[1294 он|1294]]-1307 | [[Юаньжэнь]] (1295-1297) <br />[[Дадө]] (1297-1307) | Чэнзун |- |[[Файл:YuanEmperorAlbumQaishanKulugPortrait.jpg|center|frameless|125x125px]] | [[Хайсан хүлэг хаан|'''Хайсан''']] | '''Хүлэг хаан''' | [[1281]]-[[1311]] | [[1307]]-1311 | [[Жыда]] <br /> (1308-1311) | Узун |- |[[Файл:YuanEmperorAlbumAyurbarvadaBuyantuPortrait.jpg|center|frameless|126x126px]] | [[Аюурбарбад буянт хаан|'''Аюурбарбад''']] | '''Буянт хаан''' | [[1285]]-[[1320]] | [[1311]]-1320 | [[Хуанцин]] <br /> (1311-1316)<br />[[Яньёу]](1316-1320) | Рэньзун |- | Хөрөг нь зурагдаагүй | [[Шадбал гэгээн хаан|'''Шадбал''']] | '''Гэгээн хаан''' | [[1303]]-[[1323]] | [[1320]]-1323 | [[Жыжы (Гэгээн хаан)|Чжичжи]] <br /> (1320-1323) | Инзун |- | Хөрөг нь зурагдаагүй | [[Есөнтөмөр хаан|'''Есөнтөмөр''']] | | [[1293]]-[[1328]] | [[1323]]-1328 | [[Тайдин]] <br /> (1323-1328) [[Жыхө]]<br />(1328) | Тай Дин Ди |- | Хөрөг нь зурагдаагүй | [[Аригиба хаан|'''Аригиба''']] | | [[1320]]-[[1328]] | 1328 | [[Тяньшүнь (1328)|Тяньшүнь <br /> (1328)]] | Тянь Шүнь Ди |- |[[Файл:YuanEmperor Kusala.jpg|center|frameless|126x126px]] | [[Хүслэн хаан|'''Хүслэн''']] | '''Хутагт хаан''' | [[1300]]-[[1329]] | 1329 | [[Тяньли]] <br /> (1329) | Минзун |- |[[Файл:YuanEmperorAlbumTughTemurPortrait.jpg|center|frameless|126x126px]] | [[Тугтөмөр хаан|'''Тугтөмөр''']] | '''Заяат хаан''' | [[1304]]-[[1332]] | [[1328]]-[[1329]], <br />1329-1332 | [[Тяньли]] <br /> (1328-1329)<br /> [[Жышүнь]]<br /> (1329-1332) | Вэньзун |- |[[Файл:YuanEmperorAlbumIrinchinbalPortrait.jpg|center|frameless|126x126px]] | [[Ринчинбал хаан|'''Ринчинбал''']] | '''Эрдэнэцогт хаан''' | [[1326]]-[[1332]] | 1332 | Жышүнь (1332) | Нинзун |- | | [[Тогоонтөмөр хаан|'''Тогоонтөмөр''']] | '''Ухаант хаан''' | [[1320]]-[[1370]] | [[1333]]-[[1368]] | [[Юаньтун]] <br /> (1333-1335)<br />[[Жыюань]]<br />(1335-1340)<br /> [[Жыжөн]]<br />(1340-1370)<br /> | Хуйзун<br>Шүнь Ди |} === Их Хатад === {| class="wikitable" !Хөрөг !Хатны нэр !Овог аймаг !Хатан суусан үе |- |[[Файл:YuanEmpressAlbumChabi.jpg|center|frameless|129x129px]] |[[Чаби хатан|'''Чамбуй''']] |Хонгирад |1260-1281 |- |Хөрөг нь зурагдаагүй |[[Намбуй хатан|'''Намбуй''']] |[[Хонгирад]] |1285-1286 |- |Хөрөг нь зурагдаагүй |[[Шириндарь хатан|'''Шириндарь''']] |Хонгирад |1295-1305 |- |Хөрөг нь зурагдаагүй |[[Булган хатан|'''Булган''']] |[[Баяд|Баягуд]] |1305-1307 |- |[[Файл:YuanEmpressAlbumZhenge.jpg|center|frameless|129x129px]] |[[Жэнгэ хатан|'''Жэнгэ''']] |Хонгирад |1307-1311 |- |[[Файл:YuanEmpressAlbumAWifeOfAyurbarvada.jpg|center|frameless|130x130px]] |'''[[Раднашири хатан|Анашишир]]''' |Хонгирад |1311-1320 |- |[[Файл:YuanEmpressAlbumWifeOfShidebalaII.jpg|center|frameless|129x129px]] |[[Сугабал хатан|'''Сугабал''']] |[[Ихирэс]] |1320-1323 |- |Хөрөг нь зурагдаагүй |[[Бабухан хатан|'''Бабухан''']] |Хонгирад |1323-1328 |- |[[Файл:Бабуша_хатан.jpg|center|178x178px]] |[[Будшир хатан|'''Будашири''']] |Хонгирад |1328-1329, 1329-1332 |- |[[Файл:YuanEmpressAlbumWifeOfQoshila.jpg|center|frameless|128x128px]] |[[Бабуша хатан|'''Бабуша''']] |[[Хонгирад]] |1329 |- |[[Файл:YuanEmpressAlbumAWifeOfIrinchinbal.jpg|center|frameless|128x128px]] |[[Дарамшир|'''Дарьтэмиш''']] |Хонгирад |1332 |- |Хөрөг нь зурагдаагүй |[[Данашир хатан|'''Данашири''']] |[[Кипчак]] |1333-1335 |- |Хөрөг нь зурагдаагүй |[[Баянхутаг хатан|'''Баянхутуг''']] |Хонгирад |1335-1365 |- |Хөрөг нь зурагдаагүй |[[Өлзийхутаг хатан|'''Өлзийхутуг''']] |[[Курё улс]] |1365-1368 |} == Зургийн цомог == <gallery mode="packed" heights="160"> Файл:Yuan dynasty iron magic square.jpg|Араб тоо сийлсэн хавтан (Юань гүрэн) Файл:Yuan Dynasty - waterwheels and smelting.png|Төмрийн хүдэр хайлуулах зуух Файл:水轮.jpg|Усан хүрд Файл:水锤.jpg|Юань улсын үеийн усан хөөрөг Файл:纺织机.jpg|Юань улсын үеийн нэхмэлийн машин Файл:水磨齿轮.jpg|Усан тээрэм Файл:农书织布机.jpg|Торго нэхэх суурь машин Файл:Zhao Mengfu1.jpg|Юань улсыг үеийн зураг ([[Жао Мэнфу]]) Файл:Chuangzi Nu1.jpg|Юань улсын үеийн Давхар холхивчит нум<ref name="bm">{{cite web |url = http://www.grandhistorian.com/chinesesiegewarfare/index-english12122007.html |title=Archived copy |accessdate=November 11, 2009 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20091202081843/http://www.grandhistorian.com/chinesesiegewarfare/index-english12122007.html |archivedate=December 2, 2009 }}</ref> Файл:Skanda detail heart sutra zhao mengfu.jpeg|Юань улсын үеийн цэргийн хувцас Файл:Immortal Riding a Dragon.jpg|Юань улсын үед зурагдсан луу унаж буй зураг Файл:Horse and Groom, after Li Gonglin by Zhao Yong.jpg|[[Монгол морь]] Файл:Jiang Ge.JPG|Юань улсын Монгол цэрэг Файл:Qubilai Setsen Khaan.JPG|[[Хубилай хаан]]ы залуугийн зураг Файл:Mongol warrior of Genghis Khan.jpg|Монгол морьтон баатрын харваж байгаа зураг Файл:Yuan stone Nestorian inscription (rep).JPG|Бээжин хотын Фаншань дүүргээс олдсон Юань улсын үед хамаарах Несториан шашинтны чулуун хөшөө </gallery> ==Урлагийн бүтээл== ===Кино=== *Телевизийн богино цувралууд, ''[[Марко Поло (TV богино цувралууд)|Марко Поло]]'' (1982), Featuring [[Кэн Маршал]] ба [[Роученг Ин]], зохиолыг бичсэн [[Жулиано Монталдо]],зураглаач, Пологийн аялалаар хоёр ялалт авсан. [[Эмми шагнал гардуулах ёслол]], зургаагаас дээш удаа нэр дэвшсэн.<ref name=Emmy>{{Citation|title=Academy of Television Arts & Sciences|url=http://www.emmys.org/awards/awardsearch.php|accessdate=July 6, 2009|archive-date=2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090715011545/http://www.emmys.org/awards/awardsearch.php|url-status=dead}} (Searching for "Marco Polo", and year 1982)</ref><ref>{{cite web|url=http://www.imdb.com/title/tt0083446/ |website=IMDb TV miniseries|title= Marco Polo |date= 1982}}</ref> * ''[[Марко Поло (телевизийн цуврал)|Марко Поло]]'' 2014 оны кино. ([http://www.imdb.com/title/tt2189461/ imdb.com Marco Polo (TV series)]) ==Мөн үзэх== * [[Их Монгол Улс]] * [[Их Монгол улс болон Юань гүрний үеийн дайн тулаан]] * [[Алтан Орд]] * [[Ил Хаант Улс]] * [[Цагаадайн улс]] ==Цахим холбоос== {{commonscat|Yuan Dynasty|Юань Улс}} * [https://web.archive.org/web/20130430183940/http://www.kinabaloo.com/yd1.html Yuan Dynasty Earthen City Wall Park, Beijing] (англи хэлээр) * [http://www.chinavoc.com/history/yuan.htm The Yuan Dynasty] (англи хэлээр) == Тэмдэглэл == {{NoteFoot}} == Эшлэл == <references responsive="" /> == Ном зүй == * {{Cite book |last=Ider |first=D |last2=Chinzorig |first2=B |title=Их Юань хэмээх Их Монгол Улс |publisher=Степпе паблишинг |year=2019 |volume=2 |location=Улаанбаатар |isbn=978-9919-9552-1-2}} * {{Cite book |last=Tumurtogoo |first=D |title=Mongolian monuments in Uighur-Mongolian script (XIII–XIV centuries) Introduction, transcription and bibliography |publisher=Institute of Linguistics, Academia Sinica |year=2006 |location=Taipei}} * {{Cite journal |last=Cleaves |first=Francis Woodman |year=1951 |title=The Sino-Mongolian Inscription of 1338 in Memory of Jigüntei |url=https://www.jstor.org/stable/2718296 |journal=Harvard Journal of Asiatic Studies |volume=14 |issue=2 |via=JSTOR}} * {{Cite journal |last=Cleaves |first=Francis Woodman |year=1949 |title=The Sino-Mongolian Inscription of 1362 in Memory of Prince Hindu |url=https://www.jstor.org/stable/2718205 |journal=Harvard Journal of Asiatic Studies |publisher=Harvard-Yenching Institute |volume=12 |issue= |via=JSTOR}} * {{cite book |language=zh-Hans |script-title = zh:《中国历史地图集》 |trans-title = Хятадын түүхэн атлас |publisher=中国地图出版社 |volume=7 |last=Tan |first=Qixian [谭其骧] |isbn=978-7-5031-1844-9 |year=1987}} * Arthur Cotterell: The Imperial Capitals of China - An Inside View of the Celestial Empire. Pimlico, London 2007, ISBN 978-1-84595-009-5 (англи хэлээр). * Ann Paludan: Chronicle of the China Emperors. Thames & Hudson, London 1998, ISBN 0-500-05090-2 (англи хэлээр). * {{cite journal |date=September 1997 |title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia |journal=[[International Studies Quarterly]] |volume=41 |issue=3 |doi=10.1111/0020-8833.00053 |first=Rein |last=Taageper |author-link = Rein Taagepera |jstor=2600793 |url=https://escholarship.org/content/qt3cn68807/qt3cn68807.pdf?t=otc3in}} * {{Cite book |last=Qiu |first=Shusen |title=Yuan shi ci dian |publisher=Shandong Education Press |year=2002 |location=山东 |pages=310 |language=zh}} * {{Cite book |last=Song |first=Lian |title=Yuan shi |publisher=Zhonghua Book Company |year=1976 |location=Beijing |language=zh}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө= [[Их Монгол Улс]] <br/> [[Сүн улс|Өмнөд Сүн улс]] <br/> |он= 1271-1368 |албан_тушаал= Их Юань улс |дараа=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/> [[Мин улс]] }} {{end}} {{Хөтлөгч мөр Юань Улсын сэдэв}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Хятадын династи]] [[Ангилал:Юань улс| ]] [[Ангилал:Их Монгол Улс]] [[Ангилал:13-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:14-р зууны Монголын түүх]] 9e7dw95pok5pwtxtkcvp2e9u99savrk 864377 864376 2026-08-02T16:48:03Z Rob Fisherman 105485 /* */ 864377 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголчуудын удирдсан Хятад улс (1271–1368)}}{{Featured article}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{native name list|tag1=zh|name1=大元|tag2=zh-Latn|name2=Dà Yuán|tag3=mn|name3={{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠳᠠᠢ ᠦᠨ ᠤᠯᠤᠰ}}}}|tag4=mn-Latn|name4=Dai Ön ulus|paren1=omit|paren3=omit}}<ref>{{cite web | editor1= Walter Koh |title=China under Mongol Rule: The Yuan dynasty |url=http://www.chinasymposium.com/articles/History/History_Chapter_Eight.pdf | work = China Symposium| date = 2014}}</ref> | image_flag = Catalan Atlas, Flag of Cathay (Chinese Empire).png | image_flag2 = | conventional_long_name = Их Юань | common_name = Юань | life_span = 1271–1368 | era = [[Пост-сонгодог түүх]] | status = [[Хаан]]ы захирсан [[Их Монгол Улс]]ын [[Монголын эзэнт гүрний хуваагдал|хэсэг]]{{NoteTag|name=GreatYuan|Хубилай хаан хэдийгээр [[Аригбөх]]ийг ялж Монголын их хаан болсон ч тэрээр зөвхөн Зүүн Азийг захирч чадахаас гадна баруун зүгийн олон Монголын хант улсууд түүний эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрдөггүй байв.}}<br />[[Хятадын түүх#Эзэнт гүрний үе|Хятадын]] [[Хятадын түүхэн дэх Хятад бус гүрнүүд|байлдан дагуулагдсан улс]] | empire = Монголын эзэнт гүрэн | government_type = [[Хаант засаг]] | year_start = 1271 | year_end = 1368 | event_start = Хубилай "Их Юань" улсын нэрийг тунхаглав<ref name="Юань" /> | date_start = 11 сарын 5, | event_end = [[Ханбалиг]] хотыг Мин улсын арми эзлэв | date_end = 9 сарын 14, | event_pre = [[Хубилай хаан|Хубилайг]] эзэн хаанаар өргөмжлөв{{NoteTag|name=Emperor|Хубилай хаан хаан ширээнд суусныхаа дараа "[[Хуанди]] (皇帝)" хэмээх хятад үгээр өөрийгөө нэрлэжээ.<ref>{{cite web |title=蒙古國牒状 (文永三年)|url=https://www.digital.archives.go.jp/DAS/meta/listPhoto?BID=F1000000000000053963&ID=&TYPE= |language=ja |quote=上天眷命 大蒙古國皇帝奉書 |access-date=2023-01-01 |archive-date=2023-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230101105155/https://www.digital.archives.go.jp/DAS/meta/listPhoto?BID=F1000000000000053963&ID=&TYPE= }}</ref>}} | date_pre = 1260 оны 5 сарын 5 | event1 = [[Шяняны тулалдаан]] | date_event1 = 1268–1273 | event2 = [[Монголчуудын Сүн улсын байлдан дагуулалт|Өмнөд Сүн улсын байлдан дагуулалт]] | date_event2 = 1276 оны 2 сарын 4 | event3 = [[Яамэний тулалдаан]] | date_event3 = 1279 оны 3 сарын 19 | event4 = [[Улаан алчууртны бослого]] | date_event4 = 1351–1368 | event_post = [[Умард Юань|Умард Юань улс]] байгуулагдав | date_post = 1368–1388 | p1 = Их Монгол Улс | p2 = Сүн улс | s1 = Умард Юань | s2 = Мин улс | image_map = Yuan Dynasty revised.png | image_map_caption = Юань улс, 1290 он{{NoteTag|name=Goryeo|Монголын эрхшээлд байсан [[Гуулин улс]]ын статус тодорхойгүй байна. Гуулин Юань гүрний дагуул улс байсан бол Тань Цисянь зэрэг олон эрдэмтэд үүнийг Юань улсын нутаг дэвсгэрээс гадуурх өөртөө засах улс гэж үздэг бол;{{sfn|Tan|1987}}{{sfn|Rossabi|1994|pp=436–437}}{{sfn|Rossabi|1988|p=77}} бусад нь Юань улсын нутаг дэвсгэрийн салшгүй хэсэг гэж үздэг.}} | capital = {{ubl|[[Ханбалиг]] (одоогийн [[Бээжин]])|[[Шанду]] (зуны нийслэл)}} | common_languages = {{ubl|[[Монгол хэл]] (Дундад Монгол хэл)|[[Хятад хэл]] (Эртний Умард Хятад хэл)|[[Эртний Уйгур хэл]]}} | languages_type = Албан ёсны бичиг | languages = [[Дөрвөлжин бичиг]]<ref>{{cite web |title='Phags-pa Script: Description|url=https://www.babelstone.co.uk/Phags-pa/Description.html|date=21 December 2006|access-date=22 April 2023 | editor1= Andrew West | work = BabelStone }}</ref> | religion = [[Буддын шашин]] ([[Төвөдийн Буддын шашин]] ''де-факто'' [[төрийн шашин]]), Монголын [[Тэнгэр шүтлэг]]/Хятадын [[Тэнгэрийн мөргөл]], [[Бөө мөргөл]], [[Бомбын шашин]], [[Күнзийн сургаал]], [[Хятадын ардын шашин]], [[Хятад дахь Дорнодын сүм|Несторийн христ]], [[Хятад дахь католик сүм|Ромын Католик христийн шашин]], [[Хятад дахь еврейчүүдийн түүх|Иудаизм]], [[Хятадын манихейн шашин|Манихейн шашин]], [[Хятад дахь лалын шашин|Ислам]] | currency = [[Юань улсын цаасан мөнгө|Жяочяо]] мөнгөн тэмдэгт, [[Бэлэн мөнгө (Хятад зоос)|Хятад мөнгө]] | leader1 = [[Хубилай хаан]] | leader2 = [[Тогоонтөмөр хаан]] | year_leader1 = 1260–1294 | year_leader2 = 1332–1368 | title_leader = [[Юань улсын хаад|Эзэн хаан]] | deputy1 = | deputy2 = [[Тогтох чинсан]] | year_deputy1 = 1264–1282 | year_deputy2 = 1340–1355 | title_deputy = [[Зайсан]] | stat_year1 = 1310 | stat_area1 = 11000000 | ref_area1 = {{sfn|Taagepra|1997|pp=499}}| }} {{Монголын түүх}} '''Их Юань Улс''' бас өөрөөр '''Дай Өнь хэмээх Их Монгол Улс'''{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=57-58}}{{sfn|Tumurtogoo|2006|pp=20, 28}}{{sfn|Cleaves|1951|pp=6}}</ref> ([[монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠳᠠᠢ ᠦᠨ ᠤᠯᠤᠰ<br>ᠬᠡᠮᠡᠬᠦ<br>ᠶᠡᠬᠡ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠯᠤᠰ}}{{sfn|Cleaves|1949|pp=8, 17}}; галиг: Dai Ön kemeku yeke Mongɣol ulus{{sfn|Cleaves|1949|pp=8, 17, 62, 145}}; [[ханз]]: 大元; [[пиньинь]]: Dà yuán) (1271–1368) нь [[Чингис хаан|Чингис хааны]] байгуулсан, [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын]] үргэлжлэл тул түүхэн дэх хамгийн том газар нутагтай эзэнт гүрнийг удирдах төв нь байснаараа онцлогтой бөгөөд [[Монголчууд|Монгол угсаатны]] байгуулсан Монгол, Хятад, Солонгос улсуудын газар нутгийг эзлэн оршиж байсан феодалын нийгэмт хаант улс байсан юм. == "Юань" гэсэн үгийн тайлбар == Их Юань (Дай Өнь, {{lang-zh|大元}}) гэдэг нэр бол Хятадын “Зурхайт ном (易經)” -ын “Цянь юань” буюу “[[Тэнгэр шүтлэг|тэнгэр]] мэт их” хэмээх утгыг үндсэлж өгсөн нэр болно.<ref name="Юань">{{Webarchiv|url=https://mongoltoli.mn/history/h/418|wayback=20211019122718|text=Монголын Их Юань улс|archiv-bot=2024-03-29 12:34:13 InternetArchiveBot}} Монголын түүх 2016 он</ref> "Хөх Тэнгэр", "Хөх Монгол" гэдэгт ордог "Хөх" гэсэн утга 元 (нан. yuán)-д байна. Хятад хэлний "Үгийн далай (辭海)" хэмээх Их толь (7р утгыг үз), "Хятад хэлний Их толь" (Тайванд хэвэлсэн, 21р утгыг үз), "Япон Хас толь" (21р утгыг үз)-нуудад байна. 元 (yuán) нь 玄 (хөх, тэнгэр өнгө) тэй ижил утгатай (元通玄) гээд, Юанийн үед тийн хэрэглэж байсан тайлбартайгаа байна гэж эрдэмтэн [[Балдандоржийн Сумъяабаатар]] баталгаа гаргаж ирэв. "Юань улс" гэдгийн монгол нэр нь "Хөх Монгол" юм.<ref name="yuan">[[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]]: Юань гэдэг нэрний учир.{{Webarchiv|url=http://maral-books.net/wp-content/uploads/2013/11/Yuan.pdf |wayback=20160209120254 |text=Archive copy |archiv-bot=2024-04-27 13:02:27 InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://mongolcom.mn/read/53223 |title=Дмитриев С.В., Кузьмин С.Л. 2015. Юань, Чин болон Хятад нь өөр хоорондоо түүхэн залгамжлалгүй төр улсууд болох нь. - Түүхийн судлал, боть 43-44, № 16 х. 197-214. |access-date=2018-11-30 |archive-date=2018-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181124123320/http://www.mongolcom.mn/read/53223 |url-status=dead }}</ref> Гэвч энэ тайлбар нь нэг хувилбар төдий юм. == Түүх == === Юань Улс байгуулагдсан нь === [[Файл:YuanEmperorAlbumKhubilaiPortrait.jpg|thumb|right|Дай Өнь хэмээх Их Монгол Улсыг байгуулсан Монголын их хаан Хубилайн хөрөг]] 1260 онд [[Хубилай хаан|Хубилай]] өөрийгөө хаанд өргөмжилж, улмаар 1267 онд Монголын нийслэлийг [[Хархорум]] хотоос хуучин Алтан улсын Жунду (Дайду) (одоогийн [[Бээжин]] хотын баруун хойд талд байсан) хотод шилжүүлэв. 1271 онд Их Монгол Улсын нэрийг өөрчилж, '''Юань''' хэмээн нэрийдсэнээр Монголын эзэнт гүрэн [[Алтан Орд]], [[Ил Хаант Улс]], [[Цагадайн улс]], [[Юань улс]] гэсэн дөрвөн хаант улсад хуваагдсан түүхтэй. === Хубилайн дараах үеийн Юань Улс === Хаан ширээний залгамжлал нь Юань гүрэнд томоохон асуудал болж байсан ба хожим нь дотоод тэмцэл болон томоохон маргааны эх үүсвэр болсон юм. Энэ нь Хубилайн хаанчлал төгсөхөд илэрхий болсон юм. Хубилай анхнаасаа түүний ууган хүү болох [[Чингим]]ийг хаан ширээгээ залгамжлуулах хүсэлтэй байсан боловч [[Чингим]] 1285 онд хаан эцгээсээ өмнө таалал төгссөн. Иймээс [[Чингим]]ийн хүү болох [[Төмөр өлзийт хаан]] [[Хубилай хаан]]ы үхлээс хойш 10 гаруй жил (1294-өөс 1307 оны хооронд) улсаа удирдсан юм. Төмөр хаан өвөг эцгийнхээ хийсэн маш их ажлуудыг үргэлжлүүлэхээр зориг шулуудан шийдсэнээс гадна Монголын баруун зүгт орших бусад хаант улсуудтай эв найрамдлын харилцаа тогтоожээ. Гэсэн хэдий ч бутрал эв нэгдэлгүй байдал Төмөр хааны хаанчлалын үеэс эхэлсэн байна. Түүний хаанчлалын жилүүдэд өрнөсөн хамгийн том үйл явдал нь [[Хайду|Хайдугийн]] тэмцлийг бүр мөсөн дарж чадсан явдал юм. [[Файл:Phagspa vinokurov tablet.jpg|thumb|150px|[[Дөрвөлжин бичиг]]]] [[Хайсан хүлэг хаан]] Төмөр хааныг таалал төгссөний дараа Юань Улсын хаан болжээ. Тэрбээр Хубилай хааны ажлыг үргэлжлүүлэх нь байтугай харин ч эсрэгээрээ түүний хийсэн зүйлийг нураажээ. Түр зуурын хаанчлалын (1307-оос 1311 хүртэл) үед Юань гүрэн санхүүгийн бэрхшээлүүдтэй тулгарч эхэлсэн нь Хайсан Хүлэг хааны хийсэн зарим зүйлүүдтэй шууд холбоотой байсан. Хайсан Хүлэг хааныг нас нөгчих үед, Юань улсын сан хөмрөг хоосорч маш их өрөнд орж Юань Улс төрийн тогтворгүй байдлын эх үүсвэрийг тавьсан байна. [[Аюурбарбад буянт хаан|Аюурбарбад хааны]] засаглалын үед улс орон нэг үе ахин сэргэн, улс төрийн байдал тогтворжиж эхэлсэн ч Аюурбарбад хааны урьд ахдаа амласан амлалтнаасаа буцан өөрийн хүүгээ хунтайж болгосон нь Юань улсад өрнөх дотоодын улс төрийн хямралын эхлэлийг тавьжээ. Тус хааныг нас барсны дараа түүний хүү [[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал]] хаан суугаад 2 жилийн дараа [[Тэгш (Юань улс)|Тэгш ноёноор]] толгойлуулсан босогчдод хороогдсон. Түүний дараа Жинь ван [[Есөнтөмөр хаан]] суудалд суув. Энэ хааны үед Юань улс сүүлийн удаа амар тайван байсан ч 1328 онд Есөнтөмөр хаан Шанду хотод нас нөгчсөнд Шанду хотыг сахин суусан Давлат шах, Ванчин зэрэг түшмэл, түүний хөвгүүн [[Аригиба хаан]] өргөмжилжээ. Мөн энэ үед Дайду хотыг сахин суусан Хайсан хааны хуучин түшмэл Янтөмөр нар Тугтөмөрийг Нанжин хотноос тосон авчирч Дайду хотод хаан өргөмжилжээ. Ингээд монголчууд нэгэн зэрэг хоёр хаантай болж Их нийслэл Дайду, дээд нийслэл Шандугийн хооронд өөр өөрийн өргөсөн хаанаа хамгаалах ширүүн дайн болов. Эцсийн дүнд Шандугийн тал ялагдаж Тугтөмөр хаан суужээ. Гэвч Тугтөмөр журам ёсыг дээдлэн Хархорумыг сахин суусан ах Хүслэндээ хаан суурийг найр тавихаа илтгэв. Ингээд 1329 онд [[Хүслэн хаан|Хүслэн]] Хархорумаас ирж хасбуу тамгыг хүлээн авч хаан ширээ эзэлсэн боловч хэдэн өдрийн дараа гэнэт нас нөгчжээ. [[Тугтөмөр хаан]] ширээгээ сэргээв. Юань улсад иргэний дайн дэгдэн үй олон хүний амийг авч одсон тэмцэл 10 гаруй жил өрнөж, уг улсын байдал туйлын тогтворгүй болж ирсэн. ===Юань улсын мөхөл=== 14-р зууны дунд үед Юань улсын газар нутагт дараалсан олон усны үер болсоны улмаас 1351 онд [[Шар мөрөн|шар мөрний]] далан задарсан аж. Тухайн үед Юань гүрнийг [[Тогоонтөмөр хаан]] удирдаж байсан бөгөөд тэрбээр өмнө зүгт [[Шаньдун]]ы хагас аралд шинээр суваг бариулсан байна. Яг энэ үеэс эхлэн хятадууд анх удаа бослого зохион байгуулж эхэлжээ. Үүний дараа хэд хэдэн томоохон бослого хөдөлгөөн гарч эхэлсэнээс хятадуудын хувьд хамгийн чухал бослогын бүлэг нь [[Улаан алчууртны бослого|улаан алчууртны бослого]] байсан юм. Тус бослого нь одоогийн [[Аньхуй]], [[Жянсү|Жяньсу]], [[Жөжян|Жэжян]], [[Юньнань]], [[Сычуань муж|Сюйчуань]], [[Шаньдун]], [[Хэнань]], [[Хүбэй]] зэрэг мужуудыг хамарсан. Анх [[Хань Шань Тун]], [[Лю Футун]] нар тус бослогыг өдөөсөн. Яваандаа хүч нь нэмэгдсээр 1368 онд Юань улсыг мөхөөхөд гол нөлөө үзүүлсэн. Юань улсын сүүлийн хаан [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөрийн]] үед бослого хөдөлгөөн жил алгасалгүй гарч, ихэс ноёдын зөрчил дээд цэгтээ тулж, улс орон самуурч байсаар 1368 онд Юань улс мөхөж, Монголчуудын эзэгнэл төгсгөл болжээ. Эдгээрээс гадна Дай Өнь хэмээх Их Монгол Улсыг мөхөлд хүргэсэн өөр шалтгаанууд ч бас бий. Үүнд дэлхийг эзэгнэсэн том гүрнийг удирдан захирч авч явах чадвартай хаан байгаагүй нь хамгийн гол хүчин зүйл байв. Өөр нэг шалтгаан нь 14-р зууны хоёр дахь хагаст гарсан тахлаас шалтгаалан алс холд хийж байсан худалдааны системд муугаар нөлөөлсөн байна. Хятад гүрнийг эзэлж байгаад хөөгдсөн бусад үндэстэнтэй харьцуулбал монголчууд хэдийгээр хятадад хаанчлалаа алдсан ч Юань улсын дараа бий болсон [[Мин улс]]ын хойд хэсэгт үзүүлэх нөлөө нь хүчирхэг хэвээр байсан юм. Юань улсын үед эхэлсэн улсын нэгдсэн бодлого болоод засаг захиргааны санаачлагуудыг Мин улс тэр хэвээр нь үргэлжлүүлэн хэрэглэсэн байна.<ref>Helwig Schmidt-Glintzer: ''Kleine Geschichte Chinas'' (орч. ''"Хятадын жижигхэн түүх''" ном), S. 102ff..</ref> == Юань улсын засаг захиргааны зохион байгуулалт == {{Гол|Юань улсын засаг захиргааны тогтолцоо}} Хубилай хааны төр барьсан эхний жилүүдээс монголын төрийн төв хуучин Алтан улсын нутагт шилжсэн нь эзлэгдсэн хятад нутгийг захирахын тулд хятадын төрийн уламжлалт бүтцийг Их Монгол Улсын хэмжээнд хэрэглэж эхлэл тавигдсан. Анх Өгэдэй хааны үед Алтан улсыг дайлан дагуулсан цагт зөвхөн эзлэгдсэн хятад орныг хуучин бүтэц зохион байгуулалтаар нь захирах бодлого хэрэгжүүлж байсан бол, Хубилай сэцэн хааны үеэс эхлэн нийт монгол гүрэн даяар хэрэгжүүлж эхэлсэн. Сэцэн хааны зөвлөх Лю Бинжун тэргүүтэй хятад түшмэд монголын төрийн бүтэцийг хятадын төрийн тогтолцоогоор солих ажлыг боловсруулсан. Анхны төслийг 1260-1271 онуудын хооронд хэд хэдэн удаа засварлаж дараах байдлаар зохион байгуулсан. {| class="wikitable" ! colspan="5" |[[Хаан|Их Хаан]] |- ![[Зарга шийтгэх яам|Юй ши тай]] ! colspan="3" |[[Төвлөн засах яам|Жун шу шэн]] ![[Нууц бичгийн яам|Шу Ми Юань]] |- ! rowspan="3" |Муж бүр дэх салбарууд !Сангийн яам !Ёслолын яам !Үйлдвэрлэх яам ! rowspan="3" |Муж бүр дэх салбарууд |- |'''Цэргийн яам''' |'''Шүүх яам''' |'''Түшмэлийн яам''' |- | colspan="3" | '''11 мужийн төвлөн засах яамд''' |} Юань улсын хамгийн дээд эрх мэдлийг хаан хязгаарлалтгүйгээр барих бөгөөд [[Төвлөн засах яам|төвлөн засах яам]] (Уг яаманд '''Сангийн яам, Ёслолын яам, Цэргийн яам, Шүүхийн яам, Үйлдвэрлэх яам''' зэрэг 6 яам харьяалагдаж байв), [[нууц бичгийн яам]] , [[зарга шийтгэх яам]] гэх гурван бие даасан харилцан хяналт тавих үүрэг хүлээсэн яамд ажиллаж байсан байна. Тус яамыг зарим үед [[хунтайж]] Жун шу лин буюу эрхэлсэн сайдын албан тушаалыг хашиж, түүний доор хоёр чинсан байдаг байлаа. Гэхдээ эрхэлсэн сайд гэдэг нь байнгын бус түр орон тоо юм. Энэ нь хунтайж нас барах, хаан болох үед арилгадаг байсан. Юань улсын үед [[Дорж (Хубилайн хүү)|Дорж]] (1261-1263), [[Чингим]] (1273-1286), [[Аюурбарбад буянт хаан|Буянт хаан]] (1307-1311), [[Гэгээн хаан]] (1316-1320) нар уг тушаалыг хашиж байсан. Төвлөн засах яамны эрхэлсэн сайдын дараа баруун, зүүн этгээдийн тэргүүлсэн сайд [[чинсан]] нар орж байжээ. Баруун этгээдийн сайд нь зүүнийхээс илүү эрх мэдэлтэй байв. Тэргүүн сайдын дор, цэрэг улсын хүнд хэргийг '''тэгшлэн засагч түшмэл''' (᠋平章政事) хэмээх дөрвөн сайд, засагт туслагч түшмэл байв. Түүний дараа '''[[Нууц бичгийн яам|Цэргийн явдлын хүрээлэн]]''' нь цэргийн үйлийг хариуцаж, дайн зарлах, цэргийн бүртгэл, цэргийг орон нутагт тараан хувиарлан суулгах гэх мэт асуудлыг хариуцаж байсан бөгөөд зөвхөн хаанд шууд захирагдах Шумиши түшмэл захирдаг байжээ. Юй ши тай буюу '''[[Зарга шийтгэх яам]]''' нь түшмэдийн албанд нь хяналт тавьж дэвшүүлэх юмуу бууруулах эсэхийг тогтоох, шүүн таслах, зарга хэлэлцэх асуудлыг хамаарч байсан. Энэхүү хоёр яамд нь мөн адил орон нутагт салбартай байснаас гадна тус бүрийг хариуцсан түшмэл томилж байсан. Мөн эдгээрээс гадна тус бүрдээ үүрэг хүлээсэн 20 гаруй яам, тэднээс салбарласан олон зуун хүрээлэн, асар, хэлтэс, товчоо зэрэг байгуулагдаж, зарим нь цаг үеийн шалгуураар татан буугдах, нэгтгэгдэж байсан. Үүнд: # Тариалангийн хэргийн их хэлтэс{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=170-174}} (大司農司) # Алтан ургийг хамаарах шилтгээн{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=170-174}} (大宗正府): Алтан ургийн ноёд тайж, хатад охидын хэргийг хамаарах байгууллага. # [[Бичгийн утгачийн хүрээлэн|Бичгийн утгачд хавсаруулсан улсын түүхийн хүрээлэн]]{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=170-174}} (翰林兼國史院): Хятад хэл, бичгээр улсын түүх шастир зохиох, хааны зарлигийн эхийг зохиох, зарлигийг нийтэд тунхаглах, түшмэдийн шалгалтийг зохион байгуулах үүрэгтэй. # [[Бичгийн утгачийн хүрээлэн##Салбар байгууллага|Монгол бичгийн утгачийн хүрээлэн]] (蒙古翰林院): Монгол хэл бичгээр хааны зарлигийг нийтлэх, төрийн хэргийг монгол хэлээр бичих нийтлэх, монгол бичгээр тамга, тэмдэг, судар шастир бичих; монгол түшмэдийг сургах гэх мэт # Засаг нэвтэрүүлэх хүрээлэн{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=170-174}} (通政院): Өртөөний хэргийг хариуцна. # Мэргэд чуулах хүрээлэн{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=170-174}} (集賢院) # Засаг дэлгэрүүлэх хэлтэс{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=170-174}} (宣政院): Төвөд зэрэг баруун зүгийн хараат орныг захирах байгууллага. # Үзэсгэлэн дэлгэрүүлэх хэлтэс{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=170-174}} (宣徽院): Алтан ургийн болон монгол ноёд ихэсийн зоог хүнс, идэш уушийг түгээх үйлийг хариуцна. # Их тайлгыг хамаарсан хүрээлэн{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=170-174}} (太常禮儀院) # Төрийн тамга хамаарах хүрээлэн{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=170-174}} (典瑞院) # Зурхайн хүрээлэн (太史院) # Эмчийн хүрээлэн (太醫院) # Төв засгийн хүрээлэн{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=170-174}} (中政院): Хааны ордны эд хөрөнгө, зоог хүнсийг зохицуулах байгууллага. # Эрдэм дэлгэрүүлэх асар бичгийн утгачийн хүрээлэн (奎章閣學士院) # Их Ордын дотоод хэргийг хамаарах шилтгээн (內史府): [[Чингис хаан|Чингис хааны]] [[Чингис хааны дөрвөн их орд|дөрвөн их ордын]] тайлга тахилга, харьяат ардын хүнс зоог, ахуйн хэрэг, хятад нутаг дахь соёрхол газраас авах татвар татаасыг бие даан зохицуулах зэрэг үүрэгтэй байгууламж. 1292 онд байгуулагдаж, 1328 он хүртэл [[жинь ван]] удирдаж, 1328-1368 он хүртэл төлөөний түшмэд удирдаж байсан. === Нутаг дэвсгэрийн хуваарь === [[Юань улсын судар]]т бичсэнээр засаг захиргааны хуваарь байнга өөрчлөгдөж байсан бөгөөд 1330 оны байдлаар [[Син жун шу шэн|Төвлөн засах төлөөний яам]]-11, [[чөлгэ]] (лу)-185, Фу-33, жоу- 359, сянь-1127 байжээ. Уугуул Монгол нутагт засаг захиргааны хуваарь өөрчлөгдсөнгүй. Хууль цааз нь төрийн асуудлыг зохицуулахад чиглэсэн дүрэм журам байлаа. Юань гүрний үед нутаг дэвсгэрийн хамгийн том нэгж нь '''муж''' байв. Мужийг дотор нь: Дотоод муж нь Төвлөн засах яаманд шууд захирагддаг [[Хэбэй]], [[Шаньдун]], [[Шаньси муж|Шаньси]] гурван мужийг багтааж байсан. [[Файл:Yuan Dynasty Administrative division 1330.jpg|thumb|350x350px|Юань улсын нутаг дэвсгэрийн хуваарь]] Харин гадаад муж нь нийт нийслэл хотоос алслагдсан бусад мужийг хэлж байсан. Үүнд: # [[Давааны Ар нутгийн син жун шу шэн]] (嶺北行省): Хархорумаар төвлөрсөн Монгол нутаг. # [[Хэнань Жяньбэй нутгийн син жун шу шэн]] (河南江北行省) # [[Хугуан нутгийн син жун шу шэн]] (湖廣行省) # [[Ганьсу нутгийн син жун шу шэн]] (甘肅行省) # [[Жяньши нутгийн син жун шу шэн]] (江西行省) # [[Жяньжэ нутгийн син жун шу шэн]] (江浙行省) # [[Ляоян нутгийн син жун шу шэн]] (遼陽行省) # [[Шэньси нутгийн син жун шу шэн]] (陝西行省) # [[Сычуан нутгийн син жун шу шэн]] (四川行省) # [[Юньнань нутгийн син жун шу шэн]] (雲南行省) Муж нь дотроо: Лу (сүүлийн үед Зам, Чөлгөө, Чөлгэ, Цүлх гэж нэрлэгдэх болсон), Фу (сүүлийн жилүүдэд Шүлтгэн, Шилтгэн гэх нэршилийг Түүхийн хүрээлэнгийн бүтээлүүдэд тавигдах болсон), Жоу, Сянь гэж хуваагддаг. Мужийг [[Юань улс|Юань улсын]] үед хятадаар [[Син жун шу шэн|Синь Жун Шу Шэн]] гэж нэрлэх бөгөөд энэ нь '''Төвлөн засах яамны төлөөний яам''' гэсэн утга агуулна. Үүнийг заримдаа Син шэн, Шэн гэх зэргээр товчлох асуудал байсан. Мөн орон нутаг дахь [[Нууц бичгийн яам]], [[Зарга шийтгэх яам|Зарга шийтгэх яамнуудын]] салбар байгууллага муж бүрт байршиж байсан. Тэдгээрийг '''син шу ми юань, син юй ши тай''' гэх зэргээр нэрлэж байсан. Эдгээрээс гадна Юань улсын үед байсан нэг томоохон зүйл нь хааны ургийн болон гавъяат ноёд, ван нарын '''эзэмшил газар''' юм. Тухайн цагт хааны ургийн [[Юань улсын төрлийн вангуудын жагсаалт|олон вангууд]] хятад газарт хувь эзэмшилтэй байжээ. Энэ нь тухайн үед ихээхэн өрнүүн дэлгэрсэн үзэгдэл байсан юм. Эдгээр эзэмшил газар нь төрийн засаг захиргааны нэгжтэй хамт оршиж, голдуу мужуудын фу, жоу, сянь зэрэг доод түвшний нэгжид эзэмшилтэй байсан. Гэхдээ тэрхүү газар эзэмшил нь дараах хоёр төрөлтэй байсан. # Газар нутаг, оршин суугчидыг хамтад нь өгөх # Зөвхөн оршин суугчидыг өгөх Энэ үзэгдэл нь Монгол нутагт байсан юм. [[Аюурбарбад буянт хаан|Буянт хааны]] үед гэхэд дараах ноёдын эзэмшилд хуваагдаж байсан. [[Файл:Yuan dynasty and Mongolia.jpg|thumb|Юань улсын үеийн Монгол орон]] # [[Туул гол|Туул]], Онон, Хэрлэн, '''[[Ордос|их ордос]]''' буюу их хориг зэрэг зүүн хойд нутаг нь [[Жинь ван]] [[Гамала]], [[Есөнтөмөр хаан|Есөнтөмөр]] нар захирсан, 1328 оноос төрийн захиргаанд очсон. # [[Онон гол|Онон]], [[Хэрлэн гол|Хэрлэн]] голын зүүн хэсэг, одоогийн [[Дорнод аймаг]] хавийн нутаг нь [[Бэлгүдэй|Бөх Бэлгүтэйгийн]] хойчисын захирсан нутаг # [[Эргүнэ мөрөн]], [[Хөлөн нуур|Далай нуур]] хавийн нутаг [[Хавт Хасар|Хасарын]] хойчисын захирсан нутаг # [[Алтайн нуруу]], [[Эрчис]] мөрний дунд бие нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] 7-р хөвүүн [[Мэлиг ноён|Мэлиг ноёны]] хойчисын захирсан нутаг # [[Сэлэнгэ мөрөн|Сэлэнгэ]] мөрний нутаг нь [[Сүлдүс|Сүлдүс аймгийн]] дархан нутаг # [[Буйр нуур]], [[халх гол]] орчмын нутаг нь [[Тэмүгэ отчигин|Тэмүгэ Отчигины]] хойчисын захирсан нутаг Эдгээрээс гадна тухайн зарим мужид [[Төвөд|Төвдийг]] захирах Засаг уламжлах яам (''Сюань Жэн Юань''), [[сюань вэй сы]] (дэлэгрэнгүй тохинуулах хэлтэс гэж орчуулдаг) , [[ань фу сы]] (амгаланг тохинуулах хэлтэс), [[жюнь]] (цэргийн анги), [[Дао (засаг захиргааны нэгж)|дао]] гэх мэтийн нэршил бүхий засаг захиргааны нэгж байршиж байсан. Аливаа удирдах албанд заавал монгол хүнийг томилох бөгөөд 25-аас дээш насны Монгол дарга нараар захируулдаг байв. Харин гацаа болон тосгодыг хятад хүнээр захируулдаг байжээ. Энэ нь монгол хүний тоо хятад нутгийнхантай харьцуулахад хэт цөөн байснаас улбаалаад бүх шатанд хүрч ажиллах боломжгүй учир зөвхөн дээд удирдах шатанд томилдог байжээ. Гэхдээ Монгол хүн гэдэгт Их Монгол улсад хамгийн түрүүнд дагаар орсон [[Харлуг|Харлиг]], [[Уйгур]], [[Түрэг]], [[Хятан]] зэргийн хүмүүсийг багтаах явдал байсныг анхаарууштай. ====== Хараат улсуудыг захирах мужууд ====== # [[Жэньдун син жун шу шэн]] (征東行省): [[Гуулин улс|Гуулин улсаар]] төвлөрсөн, [[Япон|Японыг]] дайлах муж. # '''Жэньмянь син жун шу шэн''' (征緬行省, [[Мьянмар|Мьянмарын]] хэргийг хамаарах муж) # '''Жяожи син жун шу шэн''' (交趾行省): Аннам буюу одоогийн [[Вьетнам|Вьетнамын]] хойд хэсгийг захирах муж. # '''Жаньчэн син жун шу шэн''' (占城行省) [[Чампа улс|Чампа улсыг]] захирах муж. Одоогийн өмнөд Вьетнам, Лаос, Тайландын нутаг === Цэрэг === Юань улсад монгол цэргээс гадна [[Хятадууд|хятад]], [[зүрчид]], [[тангуд]], [[кидан]], [[курё]], өнгөт нүдтэн ([[кипчак]], [[асуд]], [[уйгур]], [[хотон]], [[Оросууд|орос]]) зэрэг үндэстэн угсаатнаас бүрдсэн цэргийн анги үүрэг гүйцэтгэж байсан. Тус улсын зэвсэгт хүчин дараах төрөл нэгжээс бүрдэж байсан. # Дарангуй цэрэг: Юань улсын цэргийн гол хүчний ерөнхий нэр. Чухал газар, цайз боомт хот зэргийг хамгаалж, бослого тэмцэл гарахад дарах үүрэгтэй. # [[Хишигтэн|Хишигтэн цэрэг]]: Их Хааныг хамгаалагч торгон цэрэг. # Бууч цэрэг # Усан цэрэг # Орон нутгийн цэрэг Дарангуй цэргийг үндэс угсаа, гүйцэтгэх ур чадвар, төрөл ангиллаар нь дарангуй суух монгол цэрэг, тамачи цэрэг, хятад цэрэг, шинэ дагасан цэрэг (Сүн улс мөхсөний дараа дагаж орсон цэргүүд), өртөөний цэрэг гэх мэт төрөл ангилалтай байжээ. * Монгол цэргүүд нь хааны хишигтэнгээс гадна, Юньнань, хэнань, хэбэй, шаньси, ганьсу гэсэн хойд зүгийн болон зарим чухалд тооцогдох өмнө зүгийн мужийн гол хотуудыг дарангуйлан ноёрхож байсан. * '''[[Тамачи цэрэг]]''' нь Чингис хаан 1217 онд жалайрын Мухулай ноёнд ван цол өгч, Алтан улстай хийж байсан дайныг удирдах ерөнхий жанжин болгохдоо [[жалайр]], [[уруд]], [[мангуд]], [[хонгирад]], [[ихирэс]] аймгийн ноёд цэргийг захируулснаар тамачи цэрэг үүсэл эхлэдэг. Тамачи цэргийг зөвхөн энэ таван аймгаас татсан эрчүүдээр бүрдүүлж байсан тул уг таван аймгийн нэрийг [[таван түшээ аймаг]] гэж ерөнхийлөн нэрлэж байсан. * Хятад цэрэг нь Юань улсын цэргийн хүчний тооны хувьд ихэнхийг бүрдүүлж байсан. Умард хятадыг монгол, тамачи цэрэгтэй холилдон сахиж байсан бол өмнөд хятадыг дан хятад цэргийн ангиуд хамгаалж байсан. Хятад цэргийг дотор нь [[Алтан улс|Алтан улсын]] хятад цэрэг, шинэ дагасан хятад цэрэг (Сүн улс мөхөх үед бууж өгсөн хятад цэрэг) гэж хоёр ангилж байв. * Өнгөт нүдтэн, орон нутгийн цэргүүд: Өнгөт нүдтэн гэх нэршилд баруун зүгээс олзлогдож ирсэн түрэг, перс, асуд, орос, зүүн европ, зүрчид, хидан, курё болон бусад хятад бус гаралтай иргэдийг багтаадаг. Тэдгээрээс асуд, кипчак, канли, орос цэргийг шилдэгт тооцож, хишигтэн болон дарангуй цэргийн дотор монгол цэргийн дараа орох нэр хүндтэй байсан. Тэднийг гүйцэтгэх үүрэг, төрөл мэргэжлээр нь хаад ноёдын шадар хамгаалагч, буут цэрэг, усан цэрэг мэтийн төрөл ангилалд хуваагдаж байсан. === Хууль цааз === {{Гол|Их Засаг}} {{Гол|Их Юань улсын нэвтэрхий хууль}} {{Гол|Юань улсын хууль цаазын бичиг}} {{Гол|Жыюаний шинэ хууль}} [[File:Evolution map of the Northwest territory of the Yuan Dynasty in Haiguotuzhi.jpg|thumb|'''Юань гүрний үеийн баруун хойд хэсгийн газрыг дүрсэлсэн нь (XIX зуун)''']] Монголын Юань Улсын үед монгол хаад ноёдын зүгээс суурин иргэд, малчин ардыг нэгтгэн захирах үүднээс хэд хэдэн хууль цаазын бичгийг хэрэглэж байлаа. Хубилай хаан, түүний шинэ улсад шинэ хуультай болох нь зайлшгүй зүйл байсан. Улмаар [[Жыюаний шинэ хууль|'''Жи Юаний шинэ хууль''']] гэх хууль цаазын бичгийг Е Рун Зу гэх бичгийн түшмэл удирдаж 1291 оны 6 сарын 18-нд эмхэтгэсэн. Энэ хууль нь [[Алтан улс|Алтан улсын]] [[Мадагэ|Жанзун хааны]] үед зохиосон '''Тай Хэ Люй И''' гэх хууль цаазын бичиг, [[Чингис хаан|Чингис хааны]] үед зохиосон [[Их Засаг]] хуулийг үндэс болгосон байдаг. Уг хууль нь 96 зүйл, 10 бүлэгтэй. Үүнд түшмэдийн ёс, мөнгө санхүү, шашин шүтлэг, боловсрол, хулгайн хэрэг, цагдан хорих гэх мэт зүйлд хуваагдаж байлаа. Мөн [[Төмөр Өлзийт хаан]]ы үед 1305 онд [[Да Дөгийн хуулийн эмтхэтгэл]] гэх хууль цаазын бичгийг гаргасан. Үүнээс гадна 1322-1323 оны хооронд [[Юань улсын хууль цаазын бичиг]], [[Их Юань улсын нэвтэрхий хууль]] зэргийг эмхэтгэж баталсан. Тус бүр нь 2000 гаруй боть бөгөөд 20 гаруй бүлэгт хуваагдаж байдаг. Юань улсын сүүл үед холбогдох бас нэгэн хууль цаазын бичиг нь 1338-1345 оны хооронд [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр хааны]] зарлигаар [[Их Юань улсын нэвтэрхий хууль]] болон өмнөх үеийн хуулийг нэгтгэсэн нэгэн хуулийг гаргасан. Үүнийг хятадаар [[Жижэн Тяогө]] гэдэг. Монголчилбол Жыжөнгийн хуулийн эмхэтгэл гэнэ. Энэ нь нийт 2909 боть бөгөөд удиртгал бүлэг нь 150 боть, хуулийн эмхэтгэл бүлэг нь 1700 боть, хавсралт бүлэг нь 1059 боть болдог. 1346 оноос албан ёсоор хэрэглэж эхэлсэн. Энэ хууль нь 22 жил болоод [[Мин улс]] байгуулагдахад халагдаж, хожуу [[Юнлө|Юнлө хааны]] үед бичигдсэн [[Юнлэ Дадянь|Юнлэ Дадян]], манж [[Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан]]ы үед бичигдсэн "Сикү Чюаньшү" (Дөрвөн хөмрөгийн данс бичмэл) хэмээх хоёр бүтээлд багтсан билээ. == Юань улсын эдийн засаг == {{Гол|Юань улсын зоосон мөнгө}}{{Гол|Юань улсын цаасан мөнгө}}[[Файл:Yuan coinage.jpg|thumb|right|Юань улсын мөнгөн зооснууд]] Юань улсын үед хөдөө аж ахуйг үндэс болгосон олон төрлийн аж ахуйг зэрэг хөгжүүлэх бодлого баримталсны дүнд таримлын төрөл зүйл олширч тариа будааг элбэг хураах болсон бөгөөд мал сүрэг ч өнөр өссөн байна. Юань улсын үед гар үйлдвэр ихээхэн хөгжжээ. Жишээ нь: хөх цэцэгтэй цагаан шаазан нэгэнт дэлхийн хэмжээний шилдэг бүтээгдэхүүн болж олон оронд борлуулагдаж байжээ. Онгоц хийх мэргэжил дээшилж усан флоттой болжээ. Хубилай хаан анх удаа хууль ёсны баталгаатай цаасан мөнгийг гүйлгээнд гаргасан нь олон улсын худалдааг хөгжүүлэхэд чухал ач холбогдолтой зүйл болсон байна. Юань улсын үед Ханчжоугаас Бээжин хүрэх усан сувгийг холбосон бөгөөд Шанхай, Ханчжоу, Гуанчжоу зэрэг нэлээд олон газрыг худалдааны чөлөөт бүс нутаг болгож ус хуурай хосолсон шинэ торгоны замыг нээж дэлхий олон орны эдийн засаг соёлын солилцоонд чухал хувь нэмэр оруулжээ.<ref name="Юань" /> === Албан татвар === Татвар, гувчуур нь аливаа төрт улсын оршин тогтнохын үндэс бөгөөд улс орны эдийн засаг, ахуй амьдрал ямар байх нь үүнээс хамаарч байсан. Юань улсын албан татварыг ерөнхийд нь улсын алба буюу биеэр гүйцэтгэх үүрэгтэй бөгөөд иргэний алба буюу бараа бүтээгдэхүүн, мөнгөөр төлөх хэлбэр гэж хоёр ангилж болно. Тухайн үеийн монгол, хятад хүмүүсийн гүйцтгэх алба, татвар гувчуур нь ялгаатай байсан. Мөн энэ үеийн татвар, гувчуур гэх ойлголт нь Их Монгол Улсын үеийнхээс онцын өөрчлөлтгүй ч, улам боловсронгуй болох тусам өмнөх үеийнхээс авдаг байсан татварын тоо хэмжээ, нэр төрөл нэмэгдсэн. [[Төмөр Өлзийт хаан|Өлзийт хаан]] нэгэн удаа сайд [[Өлзий чинсан|Өлзийгөөс]] "Жил бүрийн улсад орж ирдэг алт, мөнгө, цаасан мөнгө хэд орчим байна? Бас хааны удмын олон ван, хүргэд, ноёдод түгээсэн хишиг болон барилга байгууламжийн зардалд хэдий хэмжээний мөнгө зарлагаддаг вэ? Эдгээрийг тооцоолж надад мэдүүл” хэмээсэнд Өлзий чинсан хариулахдаа: "Улсын жилийн орлого нь алт 19,000 лан, мөнгө 60,000 лан, цаасан мөнгө 3,600,000 дин. Ийм их боловч зардалд хүрэлцэхгүй учир 200,000 дин жиюаний цаасан мөнгө нэмж зээлээд байна. Иймд цаашид та бүхнийг хэмнэлттэй байхыг хүсч байна"{{Song|1976|pp=2352}} гэсэн нь тэр үеийн татвараас олсон ихээхэн орлого ба зарлагын харьцаа ямар байсныг харж болно. Энэ хэрээр татвараар цуглуулсан хөрөнгийг замбараагүй зарцуулж байсан нь улсын сан хөмрөг хоосрох үзэгдэл [[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан хүлэг хааны]] үеэс хойш байнга шахам тохиолдож байсан. Монгол малчдын төлдөг байсан татвар нь "хаад ноёдын идээ шүүсний иргэ хонины гувчуур; өртөөнд хэрэглэх морь малын гувчуур; хаад ноёдын өдөр тутмын болон найранд хэрэглэх сүү цагаан идээ, айраг архины гувчуур; малын тоног, цэргийн зэвсэг хэрэглэл, цэргийн агт зэргийн гувчуур" зэргийг шаардлагатай үед татаж авдаг байсан. Малчдаас малыг татварлахдаа Өгэдэй хааны үед тогтоосон 100 мал тутмаас нэгийг татах, 100 хүрэхгүй бол татахгүй гэдэг хуулийг хэрэглэсээр байсан ч, Юань Улсын сүүлээр энэ дүрэм алдагдсан байж болзошгүй. Тогоонтөмөр хааны үед хятадад гарсан бослогыг дарахад цэргийн агт хүрэлцэхгүй болсноор хааны зарлигаар адуу морийг малчдаас найртайгаар мөнгө төлж худалдан авах зарлиг олонтоо гаргаж байсан ч, хэрхэн хэрэгжсэн нь тодорхойгүй. Хятад тариачдаас авах татвар нь газрын татвар, өрхийн татвар, хавар ба намрын гувчуур зэрэг байнгын татвараас гадна дайнд хэрэглэх цэргийн хэрэглэл, өртөөний, хаад ноёдын хэрэглээнд гэх мэтээр тогтмол бус олон зүйлийн гувчуурыг татаж авдаг байсан. Эдгээр байнгын татварыг мөнгөн ембүү, гуулин зоос, цаасан мөнгө, торгон утас, бөс даавуу, будаа үр тариа, байгалийн баялаг, эд таваар зэргийн аль нэгээр нь тогтоосон хэмжээгээр татварладаг байсан. Өгэдэй хааны үед тогтоосон хуулиар хэрвээ зарим газар нутаг томтой ч хүн цөөтэй бол газрын татвар авна, харин газар нутаг бага ч хүн ам ихтэй бол хүн амын татвар авна, мөн дархан, гар урчууд, лам хуврагууд газрын татвар, албаны түшмэд худалдаачид хүн амын тоог магадлан татвар төлдөг журам Юань улсын үед ч хэрэгжиж байсан.{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=284-285}} Хубилай хааны үеэс газрын амуу будааны татвар, хүн ам өрхийн татвар, ашигт малтмалын татвар, худалдааны гаалийн татвар, эд барааны болон бусад 32 төрлийн жижиг татвар гувчуурыг авах болсон. '''Газрын буюу амуу будааны татвар:''' Өрхийн эр бүр 3 таар амуу будаа, өсвөр насны эр 1 таар амуу, шинэ өрх эхний жилд 5 доу (10 доу 1 таартай тэнцүү, ) амуу тушаана. Өлзийт хааны үеэс намрын татварыг амуу будаагаар, хаврын татварыг мод, бөс бараа, торго, мяндасаар орлуулан татварлах болсон.{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=286}} 1328 он гэхэд нийт 12,114,708 таар амуу будааг татварлаж байсан. ==== '''Өрхийн татвар''' ==== Өрхийн татвар нь ширхэгийн (торгон утасны), цаасан мөнгөний, энэ хоёрын холимог гэсэн гурван төрлөөр татвар хурааж байсан. Газар нутгийн онцлогоос хамаарч зөвхөн торгон утасаар татвар төлдөг өрх, зөвхөн мөнгө зоосоор татвар төлдөг өрх, эсвэл аль алинаар нь дагнах юмуу холимог байдлаар төрөлжсөн татвар төлдөг өрхүүд гэж байсан. * Уулын харьяат өрх (元管戶) бүр 1 жинь, 6 лан, 4 цэн тушаана. * Бүрэн татах албаны таван өрх (全科係官五戶絲戶): 1 жинь, 6 лан, 4 цэн тушаана, хагасыг татах өрх нь 8 ланг албанд тушаана. * Харилцан туслах өрх: торгон утасны өрх 1 жинь, 6 лан, 4 цэн. Мөнгөний алба 4 лан тушаана. * Тэтгэн туслах өрх: цаасан мөнгөөр алба барьдаг өрх 10 лан, 2 цэн бөгөөд үүний 4 лан мөнгийг албанд тушаана. Зөвхөн торгон утасаар алба барьдаг өрхийн албанд тушаах нь 4 жинь утас. * Хөрөнгө сэргээсэн өрх, эрийн цээнд хүрсэн өрхөөс эхний жилд албаас хэлтрүүлж, 2-р жилд хагасыг татаж, 3-р жилд бүрэн татаж хуучин өрхтэй адил болгоно.{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=288-289}} 1302 онд тогтоосон нэмэлт өөрчлөлтөөр зөвхөн цаасан мөнгө тушаах өрх бүр Жунтунгийн цаасан мөнгө 1 лан, 2 цэн, 5 фэн, зөвхөн торгон утас тушаах өрх бүр 5 жинь, 8 лан болгож, торгон утасны албыг тушаах хугацаа найман сард, мөнгөний албыг тушаах хугацаа есөн сард, бөс барааны тушаах хугацааг 10 сард тушааж байхаар тус тус тогтоов.{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=288-289}} 1265 онд 986,912 жинь торгон утас, 56874 ембүү мөнгө, 85412 толгой бөс даавууг татварт авч байсан бол, 1328 оны байдлаар 1098843 жинь торгон утас, 989 ембүү мөнгө, 350530 толгой нарийн торго, 72015 жинь мяндас, 211223 толгой бөс даавууг тус тус татварт хураажээ.{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=290}} '''Ашигт малтмалыг''' хятад газрын мужуудаас алт, мөнгө, төмөр, сувд, хаш, хар тугалга, зэс, хужир давс болон бусад төрлийн эрдэс баялагийг зөвхөн төрийн хяналттайгаар ашигт малтмалуудыг олборлож, эргэлтэнд оруулж байсан.{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=290-291}} ==== '''Худалдааны татвар''' ==== Өгэдэй хааны үед тогтоосон худалдаачдаас 30-ны 1 хувиар бодож татвар авахыг удтал хэрэглэж, 1280 оны байдлаар 45000 дин буюу ембүү (50 лангийн ембүүгээр тооцдог байсан) мөнгө татварлан авахаар болсон. Мөн жилд Шанду хотоос 60-ны 1 хувиар тооцох болсон. 1285 онд зам тус бүрээс жунтунгийн 3 цэн мөнгө авахаар болов. Шандугаас авах татварыг нэмж 100 лан бүрээс 7.5 цэн мөнгө татахаар болов. 1289 онд [[Сэнгэ (Юань улс)|Сэнгэ]] сайдын гуйлтаар хойд хятадаас авах орлогыг нэмж 200,000 дин мөнгө, өмнөд хятадаас авах орлогыг 250,000 дин мөнгө болов.{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=276}} 1310 онд Хүлэг хааны зарлигаар зам бүрээс авах орлогыг 3 цэн жиюаний цаасан мөнгө болгон нэмсээр, 1328 он гэхэд худалдаачдаас авдаг татварын хэмжээ 1280 оныхоос 100 дахин нэмэгдэв. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Юань улсын худалдааны татварын орлого{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=277}} ! rowspan="2" |Газрын нэрс ! rowspan="2" |Хятад ханз ! colspan="3" |Татварын хэмжээ !Тайлбар |- !Дин<ref>Дин (錠) нь гулдмай, ембүүг хэлдэг хятад үг. Зарим монгол ном зохиолд өлгий мөнгө гэдэг. 1 дин нь 50 лангийн мөнгөн ембүүтэй тэнцэнэ. Хэрвээ 10000 дин мөнгө гэвэл 10,000*50 лан=500,000 лан мөнгө болно.</ref> (錠) ![[Лан]] (兩) !Цэн (錢) ! |- |Дайду хотын худалдааны товчоо |大都宣課提舉司 |103,636 |11 |4 | |- |[[Ханбалиг|Дайду лу]] |大都路 |8,242 |9 |7 | |- |[[Шанду|Шанду хот]] |上都留守司 |1,934 |5 | - | |- |Шанду хотын худалдааны товчоо |上都稅課提舉司 |10,525 |5 | - | |- |[[Давааны Ар нутгийн син жун шу шэн|Давааны арын муж]] |嶺北行省 |448 |45 |6 |Монгол нутаг |- |[[Ляоян нутгийн син жун шу шэн|Ляоян муж]] |遼陽行省 |8,273 |41 |4 | - |- |[[Хэнань Жяньбэй нутгийн син жун шу шэн|Хэнань муж]] |河南行省 |147,428 |32 |3 | |- |[[Шэньси нутгийн син жун шу шэн|Шанши муж]] |陝西行省 |45,579 |39 |2 | |- |[[Сычуан нутгийн син жун шу шэн|Сычуань муж]] |四川行省 |16,676 |4 |8 | |- |[[Ганьсу нутгийн син жун шу шэн|Ганьсү муж]] |甘肅行省 |17,361 |36 |1 | |- |[[Жяньжэ нутгийн син жун шу шэн|Жяньжэ муж]] |江浙行省 |269,027 |30 |3 | |- |[[Жяньши нутгийн син жун шу шэн|Жяньши муж]] |江西行省 |62,512 |7 |3 | |- |[[Хугуан нутгийн син жун шу шэн|Хугуан муж]] |湖廣行省 |68,844 |9 |9 | |} ==== '''Архи, цууны татвар''' ==== Архи, цууны татвар нэгэн төрлийн татвар бөгөөд архи дарс нэрэхийг зөвхөн улсын мэдлийн үйлдвэрт нэрж хийж, бусад хүмүүс дур мэдэн хийхийг цаазлан хориглож байсан. Тухайн үед архи, дарс нэрэхэд тариа, будаа ашиглаж байсан тул ган гачигтай зарим жилд архи нэрэхийг хааны зарлигаар хориглож байсан ч, язгууртнууд ашиг олохын тулд нууцаар архи нэрж зарах үзэгдэл их байсан. Монголчууд анх Өгэдэй хааны үед хятад нутагт архи, дарсны үйлдвэрийг олон газарт тараан байгуулж, тэднийг орон нутгийн түшмэдээр хянуулж, тэдгээрээс багагүй хэмжээний орлогыг татан төвлөрүүлж байсан. Мөнх хааны үед архи дарсыг хувиараа хийхийг хориглож байсан. 1285 онд Хубилай хааны зарлигаар архинаас авах татварыг 1 дань<ref>дань 石: эзэлхүүнийг хэмжихэд 100 литр, массыг хэмжихэд 50-60 кг гэж үздэг. Энэ тохиолдолд шингэн зүйл учраас литрээр нь тооцно.</ref> тутмаас 10 лан мөнгө авахаар болсон. 1285 оны 3-р сард баруун гарын сайд Лу Шируны зөвлөснөөр Шанду хотын архины татварыг цуцлаж, архи дарс үйлдвэрлэгчид хувиараа хийхийг зөвшөөрч, 1 дань тутмаас 5 лан мөнгөний татвар авахаар болгов. 1292 онд Өлзий чинсангийн айлтгасан нь: "Ханжоугийн архины татвар жилд 270,000 дин мөнгө төвлөрүүлдэг бол Хугуан, Лунсин хотууд нийлээд ердөө 90,000 дин мөнгө л төвлөрүүлж байна. Татварын харьцаа хэт ялгаатай байна” хэмээн мэдүүлэв. Ингээд Ханжоугийн татварыг 10-ны хоёроор бууруулж, Хугуан, Лунсин, Нанжин гурван газарт хуваан ногдуулжээ. 1304 онд Дайду хотын архи дарсны татварын газрын харьяанд 100 дарс нэрэх үйлдвэр байгуулснаа, 1305 онд 30 болгон цомхотгоод нэг газраас өдөрт 25 дань-аас (2500 литр) илүү архи дарс нэрэхийг хориглов.{{sfn|Song|1976|pp=2395}} {{div col|colwidth=40em}} '''Муж бүрээс татварласан архины татвар (酒課)'''{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=293}} #Нийслэл орчмын газар (腹裏): 56,243 дин 67 лан 1 цэн #Ляоян муж (遼陽行省): 2250 дин 11 лан 2 цэн #Хэнань муж (河南行省): 75,077 дин 11 лан 5 цэн #Шэньси (陝西行省): 11,774 дин 34 лан 4 цэн #Сычуань (四川行省): 7,590 дин 20 лан #Ганьсу (甘肅行省): 2,078 дин 35 лан 9 цэн #Юннань (雲南行省): 226,117 суо ''(索)'' #Жянжэ (江浙行省): 196,654 дин 21 лан 3 цэн #Жянси (江西行省): 58,640 дин 16 лан 8 цэн #Хугуан (湖廣行省): 58,848 дин 49 лан 8 цэн {{div col end}} {{div col|colwidth=40em}} '''Муж бүрээс татварласан цууны татвар (醋課)'''{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=293}} #Нийслэл орчмын газар (腹裏): 3,576 дин 48 лан 9 цэн #Ляоян (遼陽行省): 34 дин 26 лан 5 цэн #Хэнань (河南行省): 2,740 дин 36 лан 4 цэн #Шэньси (陝西行省): 1,573 дин 39 лан 2 цэн #Сычуань (四川行省): 616 дин 12 лан 8 цэн #Жянжэ (江浙行省): 11,870 дин 19 лан 6 цэн #Жянси (江西行省): 951 дин 24 лан 5 цэн #Хугуан (湖廣行省): 1,231 дин 27 лан 9 цэн {{div col end}} ==== Нэмэлт татварууд ==== Юань улсын сударт тэмдэглэснээр дээрх татваруудаас гадна доор дурдсан 32 төрлийн эд зүйлсээс нэмэлт гувчуур авдаг байсан.{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=292}} {{div col|colwidth=18em}} # Цаг тооны бичиг (曆日) # Гэрээний бичиг (契本) # Голын хөвөө (河泊) # Уулын талбай (山場) # Ваар сав шатаах зуух (窰冶) # Газрын түрээс (房地租) # Өрхийн мухлаг (門攤) # Цөөрөм (池塘) # Нуурын зэгс (蒲葦) # Идэшний хонь (食羊) # Хулс (荻葦) # Нүүрс (煤炭) # Далайн эрэг (撞岸) # Хятад долоогоно жимс (山查) # Исгэгч, хөрөнгө (麯) # Загас (魚) # Будаг (漆) # Исгэх эд (酵) # Уулын шанд (山澤) # Нуур (蕩) # Бургас (柳) # Яали ? (牙例) # Саалийн үнээ (乳牛) # Хувь татах (抽分) # Зэгс (蒲) # Жараахай (魚苗) # Түлээ мод (柴) # Нэхий (羊皮) # Шаазан (磁) # Хулсан зэгс (竹葦) # Цагаан гаа (薑) # Цагаан эм (白藥){{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=292}} {{div col end}}'''Идэшний хониноос''' олдог байсан татварын орлого нь [[Даду чөлгөө|Дайду чөлгөнөөс]] 438 дин мөнгө, [[Шаньду чөлгөө|Шанду чөлгө]], [[Синхө чөлгөө|Шинхэ чөлгөнөөс]] тус бүр 300 дин мөнгө, Датун чөлгөнөөс 393 дин, Хонины зах (Дайду хотын Шүньчэн хаалганы орчимд байсан{{sfn|Qiu|2002|pp=310}}) 229 дин 29 лан 7 цэн мөнгө, мэйму хэлтэс (煤木所; Дайду хотын арилжааны гаалийн хэргийг эрхлэх товчооны харьяа байгууллага{{sfn|Qiu|2002|pp=948}}) 100 дин мөнгө, нийт дүнгээр 1760 дин 29 лан 7 цэн цаасан мөнгө олж байсан.{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=293}}{{sfn|Song|1976|pp=2405}} '''Саалийн үнээ'''нээс зөвхөн Жэньдин чөлгөнөөс 208 дин 30 лан мөнгөний татварын орлого олж байсан.{{sfn|Song|1976|pp=2407}} '''Цаг тооны бичиг''' улс даяар 3,123,185 боть борлуулсан нь [[Жунтунгийн цаасан мөнгө|жунтунгийн цаасан мөнгөөр]] 45980 дин 32 лан 5 цэн мөнгөний орлого олж байв. Үүнээс том хуанлийг 2,202,203 боть тус бүрийг 1 лан цаасан мөнгөөр зарсан нь 44044 дин 3 лан мөнгө, жижиг хуанли 915,725 боть тус бүрийг 1 цэн цаасан мөнгөөр боруулахад 1831 дин 32 лан 5 цэн мөнгө, араб хуанли 5257 боть тус бүрийг 1 лан цаасан мөнгөөр зарсан нь 105 дин 7 лан мөнгө болж байв.{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=292-293}} == Хаад ба Хатад == === Хаад === {{гол|Юань улсын хаад}} {| class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" |+ '''Монголын Их Хаад''' |- !Хөрөг ! style="background:#efefef;" | Хааны нэр ! style="background:#efefef;" | Цол ! style="background:#efefef;" | Амьдарсан жилүүд ! style="background:#efefef;" | Хаанчилсан жилүүд ! style="background:#efefef;" | Хятад оны цол ! style="background:#efefef;" | Хятад сүмийн цол |- |[[Файл:YuanEmperorAlbumKhubilaiPortrait.jpg|center|frameless|125x125px]] | [[Хубилай хаан|'''Хубилай''']] | '''Сэцэн хаан''' | [[1215 он|1215]]-[[1294 он|1294]] | [[1271 он|1271]]-1294 он | [[Чжунтун]] (1260-1264)<br /> [[Жыюань]] (1264-1294) | Шизу |- |[[Файл:YuanEmperorAlbumTemurOljeituPortrait.jpg|center|frameless|126x126px]] | [[Өлзийт Төмөр хаан|'''Төмөр''']] | '''Өлзийт хаан''' | [[1265 он|1265]]-[[1307 он|1307]] | [[1294 он|1294]]-1307 | [[Юаньжэнь]] (1295-1297) <br />[[Дадө]] (1297-1307) | Чэнзун |- |[[Файл:YuanEmperorAlbumQaishanKulugPortrait.jpg|center|frameless|125x125px]] | [[Хайсан хүлэг хаан|'''Хайсан''']] | '''Хүлэг хаан''' | [[1281]]-[[1311]] | [[1307]]-1311 | [[Жыда]] <br /> (1308-1311) | Узун |- |[[Файл:YuanEmperorAlbumAyurbarvadaBuyantuPortrait.jpg|center|frameless|126x126px]] | [[Аюурбарбад буянт хаан|'''Аюурбарбад''']] | '''Буянт хаан''' | [[1285]]-[[1320]] | [[1311]]-1320 | [[Хуанцин]] <br /> (1311-1316)<br />[[Яньёу]](1316-1320) | Рэньзун |- | Хөрөг нь зурагдаагүй | [[Шадбал гэгээн хаан|'''Шадбал''']] | '''Гэгээн хаан''' | [[1303]]-[[1323]] | [[1320]]-1323 | [[Жыжы (Гэгээн хаан)|Чжичжи]] <br /> (1320-1323) | Инзун |- | Хөрөг нь зурагдаагүй | [[Есөнтөмөр хаан|'''Есөнтөмөр''']] | | [[1293]]-[[1328]] | [[1323]]-1328 | [[Тайдин]] <br /> (1323-1328) [[Жыхө]]<br />(1328) | Тай Дин Ди |- | Хөрөг нь зурагдаагүй | [[Аригиба хаан|'''Аригиба''']] | | [[1320]]-[[1328]] | 1328 | [[Тяньшүнь (1328)|Тяньшүнь <br /> (1328)]] | Тянь Шүнь Ди |- |[[Файл:YuanEmperor Kusala.jpg|center|frameless|126x126px]] | [[Хүслэн хаан|'''Хүслэн''']] | '''Хутагт хаан''' | [[1300]]-[[1329]] | 1329 | [[Тяньли]] <br /> (1329) | Минзун |- |[[Файл:YuanEmperorAlbumTughTemurPortrait.jpg|center|frameless|126x126px]] | [[Тугтөмөр хаан|'''Тугтөмөр''']] | '''Заяат хаан''' | [[1304]]-[[1332]] | [[1328]]-[[1329]], <br />1329-1332 | [[Тяньли]] <br /> (1328-1329)<br /> [[Жышүнь]]<br /> (1329-1332) | Вэньзун |- |[[Файл:YuanEmperorAlbumIrinchinbalPortrait.jpg|center|frameless|126x126px]] | [[Ринчинбал хаан|'''Ринчинбал''']] | '''Эрдэнэцогт хаан''' | [[1326]]-[[1332]] | 1332 | Жышүнь (1332) | Нинзун |- | | [[Тогоонтөмөр хаан|'''Тогоонтөмөр''']] | '''Ухаант хаан''' | [[1320]]-[[1370]] | [[1333]]-[[1368]] | [[Юаньтун]] <br /> (1333-1335)<br />[[Жыюань]]<br />(1335-1340)<br /> [[Жыжөн]]<br />(1340-1370)<br /> | Хуйзун<br>Шүнь Ди |} === Их Хатад === {| class="wikitable" !Хөрөг !Хатны нэр !Овог аймаг !Хатан суусан үе |- |[[Файл:YuanEmpressAlbumChabi.jpg|center|frameless|129x129px]] |[[Чаби хатан|'''Чамбуй''']] |Хонгирад |1260-1281 |- |Хөрөг нь зурагдаагүй |[[Намбуй хатан|'''Намбуй''']] |[[Хонгирад]] |1285-1286 |- |Хөрөг нь зурагдаагүй |[[Шириндарь хатан|'''Шириндарь''']] |Хонгирад |1295-1305 |- |Хөрөг нь зурагдаагүй |[[Булган хатан|'''Булган''']] |[[Баяд|Баягуд]] |1305-1307 |- |[[Файл:YuanEmpressAlbumZhenge.jpg|center|frameless|129x129px]] |[[Жэнгэ хатан|'''Жэнгэ''']] |Хонгирад |1307-1311 |- |[[Файл:YuanEmpressAlbumAWifeOfAyurbarvada.jpg|center|frameless|130x130px]] |'''[[Раднашири хатан|Анашишир]]''' |Хонгирад |1311-1320 |- |[[Файл:YuanEmpressAlbumWifeOfShidebalaII.jpg|center|frameless|129x129px]] |[[Сугабал хатан|'''Сугабал''']] |[[Ихирэс]] |1320-1323 |- |Хөрөг нь зурагдаагүй |[[Бабухан хатан|'''Бабухан''']] |Хонгирад |1323-1328 |- |[[Файл:Бабуша_хатан.jpg|center|178x178px]] |[[Будшир хатан|'''Будашири''']] |Хонгирад |1328-1329, 1329-1332 |- |[[Файл:YuanEmpressAlbumWifeOfQoshila.jpg|center|frameless|128x128px]] |[[Бабуша хатан|'''Бабуша''']] |[[Хонгирад]] |1329 |- |[[Файл:YuanEmpressAlbumAWifeOfIrinchinbal.jpg|center|frameless|128x128px]] |[[Дарамшир|'''Дарьтэмиш''']] |Хонгирад |1332 |- |Хөрөг нь зурагдаагүй |[[Данашир хатан|'''Данашири''']] |[[Кипчак]] |1333-1335 |- |Хөрөг нь зурагдаагүй |[[Баянхутаг хатан|'''Баянхутуг''']] |Хонгирад |1335-1365 |- |Хөрөг нь зурагдаагүй |[[Өлзийхутаг хатан|'''Өлзийхутуг''']] |[[Курё улс]] |1365-1368 |} == Зургийн цомог == <gallery mode="packed" heights="160"> Файл:Yuan dynasty iron magic square.jpg|Араб тоо сийлсэн хавтан (Юань гүрэн) Файл:Yuan Dynasty - waterwheels and smelting.png|Төмрийн хүдэр хайлуулах зуух Файл:水轮.jpg|Усан хүрд Файл:水锤.jpg|Юань улсын үеийн усан хөөрөг Файл:纺织机.jpg|Юань улсын үеийн нэхмэлийн машин Файл:水磨齿轮.jpg|Усан тээрэм Файл:农书织布机.jpg|Торго нэхэх суурь машин Файл:Zhao Mengfu1.jpg|Юань улсыг үеийн зураг ([[Жао Мэнфу]]) Файл:Chuangzi Nu1.jpg|Юань улсын үеийн Давхар холхивчит нум<ref name="bm">{{cite web |url = http://www.grandhistorian.com/chinesesiegewarfare/index-english12122007.html |title=Archived copy |accessdate=November 11, 2009 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20091202081843/http://www.grandhistorian.com/chinesesiegewarfare/index-english12122007.html |archivedate=December 2, 2009 }}</ref> Файл:Skanda detail heart sutra zhao mengfu.jpeg|Юань улсын үеийн цэргийн хувцас Файл:Immortal Riding a Dragon.jpg|Юань улсын үед зурагдсан луу унаж буй зураг Файл:Horse and Groom, after Li Gonglin by Zhao Yong.jpg|[[Монгол морь]] Файл:Jiang Ge.JPG|Юань улсын Монгол цэрэг Файл:Qubilai Setsen Khaan.JPG|[[Хубилай хаан]]ы залуугийн зураг Файл:Mongol warrior of Genghis Khan.jpg|Монгол морьтон баатрын харваж байгаа зураг Файл:Yuan stone Nestorian inscription (rep).JPG|Бээжин хотын Фаншань дүүргээс олдсон Юань улсын үед хамаарах Несториан шашинтны чулуун хөшөө </gallery> ==Урлагийн бүтээл== ===Кино=== *Телевизийн богино цувралууд, ''[[Марко Поло (TV богино цувралууд)|Марко Поло]]'' (1982), Featuring [[Кэн Маршал]] ба [[Роученг Ин]], зохиолыг бичсэн [[Жулиано Монталдо]],зураглаач, Пологийн аялалаар хоёр ялалт авсан. [[Эмми шагнал гардуулах ёслол]], зургаагаас дээш удаа нэр дэвшсэн.<ref name=Emmy>{{Citation|title=Academy of Television Arts & Sciences|url=http://www.emmys.org/awards/awardsearch.php|accessdate=July 6, 2009|archive-date=2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090715011545/http://www.emmys.org/awards/awardsearch.php|url-status=dead}} (Searching for "Marco Polo", and year 1982)</ref><ref>{{cite web|url=http://www.imdb.com/title/tt0083446/ |website=IMDb TV miniseries|title= Marco Polo |date= 1982}}</ref> * ''[[Марко Поло (телевизийн цуврал)|Марко Поло]]'' 2014 оны кино. ([http://www.imdb.com/title/tt2189461/ imdb.com Marco Polo (TV series)]) ==Мөн үзэх== * [[Их Монгол Улс]] * [[Их Монгол улс болон Юань гүрний үеийн дайн тулаан]] * [[Алтан Орд]] * [[Ил Хаант Улс]] * [[Цагаадайн улс]] ==Цахим холбоос== {{commonscat|Yuan Dynasty|Юань Улс}} * [https://web.archive.org/web/20130430183940/http://www.kinabaloo.com/yd1.html Yuan Dynasty Earthen City Wall Park, Beijing] (англи хэлээр) * [http://www.chinavoc.com/history/yuan.htm The Yuan Dynasty] (англи хэлээр) == Тэмдэглэл == {{NoteFoot}} == Эшлэл == <references responsive="" /> == Ном зүй == * {{Cite book |last=Ider |first=D |last2=Chinzorig |first2=B |title=Их Юань хэмээх Их Монгол Улс |publisher=Степпе паблишинг |year=2019 |volume=2 |location=Улаанбаатар |isbn=978-9919-9552-1-2}} * {{Cite book |last=Tumurtogoo |first=D |title=Mongolian monuments in Uighur-Mongolian script (XIII–XIV centuries) Introduction, transcription and bibliography |publisher=Institute of Linguistics, Academia Sinica |year=2006 |location=Taipei}} * {{Cite journal |last=Cleaves |first=Francis Woodman |year=1951 |title=The Sino-Mongolian Inscription of 1338 in Memory of Jigüntei |url=https://www.jstor.org/stable/2718296 |journal=Harvard Journal of Asiatic Studies |volume=14 |issue=2 |via=JSTOR}} * {{Cite journal |last=Cleaves |first=Francis Woodman |year=1949 |title=The Sino-Mongolian Inscription of 1362 in Memory of Prince Hindu |url=https://www.jstor.org/stable/2718205 |journal=Harvard Journal of Asiatic Studies |publisher=Harvard-Yenching Institute |volume=12 |issue= |via=JSTOR}} * {{cite book |language=zh-Hans |script-title = zh:《中国历史地图集》 |trans-title = Хятадын түүхэн атлас |publisher=中国地图出版社 |volume=7 |last=Tan |first=Qixian [谭其骧] |isbn=978-7-5031-1844-9 |year=1987}} * Arthur Cotterell: The Imperial Capitals of China - An Inside View of the Celestial Empire. Pimlico, London 2007, ISBN 978-1-84595-009-5 (англи хэлээр). * Ann Paludan: Chronicle of the China Emperors. Thames & Hudson, London 1998, ISBN 0-500-05090-2 (англи хэлээр). * {{cite journal |date=September 1997 |title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia |journal=[[International Studies Quarterly]] |volume=41 |issue=3 |doi=10.1111/0020-8833.00053 |first=Rein |last=Taageper |author-link = Rein Taagepera |jstor=2600793 |url=https://escholarship.org/content/qt3cn68807/qt3cn68807.pdf?t=otc3in}} * {{Cite book |last=Qiu |first=Shusen |title=Yuan shi ci dian |publisher=Shandong Education Press |year=2002 |location=山东 |pages=310 |language=zh}} * {{Cite book |last=Song |first=Lian |title=Yuan shi |publisher=Zhonghua Book Company |year=1976 |location=Beijing |language=zh}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө= [[Их Монгол Улс]] <br/> [[Сүн улс|Өмнөд Сүн улс]] <br/> |он= 1271-1368 |албан_тушаал= Их Юань улс |дараа=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/> [[Мин улс]] }} {{end}} {{Хөтлөгч мөр Юань Улсын сэдэв}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Хятадын династи]] [[Ангилал:Юань улс| ]] [[Ангилал:Их Монгол Улс]] [[Ангилал:13-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:14-р зууны Монголын түүх]] 0v4jdt0fwo4n477b5l1e9kadtpsre5e Төмөрийн улс 0 19373 864449 864307 2026-08-03T06:43:52Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 864449 wikitext text/x-wiki {{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}<br />''Гүрканиян'' | national_motto = <br />[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}<br />''Rāstī rustī''<br />"In rectitude lies salvation" "зөвт байдалд аврал оршдог" | conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн | common_name = Төмөрийн | era = [[Дундад зууны сүүл үе]] | status = [[Эмират]] | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | area_km2 = | year_start = 1370 | date_start = | year_end = 1507 | event_pre = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв | date_pre = 1363 | event_start = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав | event1 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв | date_event1 = 1380 | event2 = [[Анкарагийн тулалдаан]] | date_event2 = 7 сарын 20, 1402 | event3 = [[Самарканд]]ын уналт | date_event3 = 1505 | event_end = [[Херат]]ын уналт | event_post = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]] | date_post = 1526 | image_coat = <!-- DO NOT REPLACE this documented "Three annulets" symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph "Symbols of the state" hereunder for details -->Three annulets symbol of the Timurid Empire.png | coa_size = 100 | coat_alt = Гурван цагираг сүлд | symbol_type = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн "Гурван цагираг" [[тамга]] тэмдэг.<ref>Coinage of Timur with "Three annulets" symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]</ref><ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PA426 |language=en| quote="Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse."}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}</ref> | flag_border = no | image_map = Timurid Empire (greatest extent).svg | image_map_caption = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг | image_map_size = 300 | demonym = | p1 = Цагаадайн Улс | p2 = Суфи гүрэн | p3 = Жалайрын улс | p4 = Курт улс | p5 = Музаффарид | p6 = Сарбадар | p7 = Марашичууд | p8 = Афрасияб | p9 = Кара-Коюнлу | p10 = Гүржийн хаант улс | s1 = Бухарын хант улс | s2 = Сефевийн улс | s3 = Хивын ханлиг | s4 = Кара-Коюнлу | s5 = Ак-Коюнлу | s6 = Их Могол Улс | s7 = Гүржийн хаант улс | capital = {{plainlist| *[[Самарканд]] (1370–1405) *[[Херат]] (1405–1507)}} | common_languages = {{plainlist| *[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)<ref> * Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&pg=PA109 p.109]. "In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian." * B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. "Timurids" [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; "During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry." * {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} "Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&nbsp;... * Robert Devereux (ed.) "Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)" Mir 'Ali Shir Nawāi; Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: "Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen. * David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama."</ref> *[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)<ref name="homelanguage" /> * [[Араб хэл]] (шашин)<ref name="EI - Manz2" />}} | religion = ;{{nobold|Төрийн шашин}} :{{hlist|[[Суннит Ислам]]}} ;{{nobold|Бусад шашин}} :{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}} | currency = [[Танка (зоос)|Танка]] | title_leader = [[Төмөрийн династи|Эмир]] | leader1 = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны) | leader2 = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн) | year_leader1 = 1370–1405 | year_leader2 = 1506–1507 | stat_year1 = 1405 тоо.<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}</ref> | stat_area1 = 4,400,000 }} [[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]] '''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой. == Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал == Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.<ref>''"Timur"'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])</ref><ref>"Consolidation & expansion of the Indo-Timurids", Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])</ref> Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.<ref name="Iranica2">B. Spuler, "Central Asia in the Mongol and Timurid periods", published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''"...&nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ..."''</ref>. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.<ref>David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama</ref> Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.<ref name="Майдар">Д.Майдар, "Чингис хаан ба Монголын их гүрэн" 1969</ref> Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.<ref name="Майдар"/> Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг. Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна. == Байгуулагдсан нь == {{Гол|Доголон Төмөр}} Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ. 1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]</ref> 1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.<ref name="Columbia">{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}</ref> == Соёл == Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын<ref name="UNESCO">M.S. Asimov & [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''"...&nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ..."''</ref> Барлас овгоос гаралтай ч Туркестан, Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон<ref>[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]</ref><ref name=Iranica2 /><ref name="Iranica">{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = "...&nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ..." }}</ref>, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == *[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com] [[Ангилал:Афганистаны түүх]] [[Ангилал:Узбекистаны түүх]] [[Ангилал:Төмөрийн улс| ]] [[Ангилал:Исламын хант улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Перс]] [[Ангилал:1370 он]] 0d718q6jw29x8di58xfekj1c4woibbl Форест Уитакер 0 19582 864457 864313 2026-08-03T07:05:34Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 864457 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс жүжигчин | нэр = Форест Уитакер | зураг = Forest Whitaker.jpg | зурагныхэмжээ = | alt = | тайлбар = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар. | төрсөн нэр = Форест Стивен Уитакер | төрсөн огноо = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}} | төрсөн газар = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | мэргэжил = Жүжигчин, продюсер, найруулагч | идэвхтэй жил = 1982–одоо | нөхөр = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)<br />Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй) | дотнотүнш = | website = }} '''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж<ref name="Boston Globe">[http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 "In general, he rules."] ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.</ref><ref name="CBS">[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml "Forest Whitaker: The King Of The Oscars?"] ''CBS News''. February 4, 2007.</ref> байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" номинацаар тус тус хүртэж байв. [[Оскарын шагнал|Оскарын]] "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.<ref>[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm "Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role."] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.</ref> == Намтар == Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн<ref name="Patterson">Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features "The bigger picture."] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.</ref> бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.<ref>[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html "Forest Whitaker Biography (1961–)."] ''FilmReference.com''.</ref><ref name="IAS">{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }} {{Webarchiv|url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |wayback=20081206094603 |text=Forest Whitaker |archiv-bot=2026-08-03 07:05:34 InternetArchiveBot }}</ref> Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг<ref>{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}</ref> дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг. == Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь == Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн<ref name="Longino">Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text="The power of Forest Whitaker." |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.</ref> [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж<ref name="festival-cannes.com">{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}</ref>, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм. Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн "Сүнст нохой" хочитын дүрд тогложээ."<ref>Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html "'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality."] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.</ref> Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ. 2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.<ref name="PositiveKing">{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}</ref><ref name="SydneyKing">{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}</ref> == Кино бүтээлүүд == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Жүжигчин |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! Он ! Монгол хэлээр ! Англи хэлээр ! Бүтээсэн дүр |- |[[1982]] |[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]] |Fast Times at Ridgemont High |Чарльз Жефферсон |- |rowspan=3|[[1986]] |[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] |The Color of Money |Амос |- |[[Хойд ба Өмнөд 2]] |North and South, Book II |Каффи |- |[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]] |Platoon |Үлэмж биет Харольд |- |[[1987]] |[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] |Good Morning, Vietnam |Эдвард Гэрлик |- |rowspan=2|[[1988]] |[[Шувуу (кино)|Шувуу]] |Bird |[[Чарльз Паркер]] |- |[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] |Bloodsport |Роулинс |- |[[1990]] |[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]] |Downtown |Деннис Куррен |- |rowspan=2|[[1991]] | |Diary of a Hitman |Деккер |- | |A Rage in Harlem |Жексон |- |rowspan=2|[[1992]] | |The Crying Game |Жоди |- | |Last Light |Фред Уитмор |- |[[1993]] | |Body Snatchers |хошууч Коллинз |- |rowspan=3|[[1994]] | |Blown Away |Энтони Франклин |- | |Prкt-а-Porter |Си Бьянко |- | |The Enemy Within |хурандаа Маккензи Кейси |- |rowspan=2|[[1995]] | |Species |Дэн Смитсон |- | |Smoke |Сайрус Кол |- |[[1996]] | |Phenomenon |Нэйт Поуп |- |[[1999]] |[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]] |Ghost Dog: The Way of the Samurai |Сүнст нохой |- |[[2000]] | |Battlefield Earth |Кер |- |rowspan=2|[[2002]] |[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]] |Panic Room |Бёрнхэм |- |[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] |Phone Booth |ахмад Эд Рейми |- |rowspan=3|[[2005]] | |A Little Trip to Heaven |Эбе Холт |- | |American Gun |Картер |- | |Mary |Тэд Янгер |- |rowspan=2|[[2006]] |[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] |The Last King of Scotland |[[Иди Амин]] |- | |The Marsh |Жеффри Хант |- |rowspan=2|[[2007]] | |The Air I Breathe | |- | |The Great Debaters |Доктор Жеймс Фармер |- |rowspan=2|[[2008]] | |Vantage Point |Ховард Льюис |- | |Street Kings |Ахмад Жек Уандер |- |[[2009]] | |Powder Blue |Чарли |- |[[2010]] | |''Repo Men'' |Жейк |- |[[2010]] | |''The Experiment'' |Бэррис |} == Эшлэл == {{Reflist | colwidth = 30em | refs = }} == Холбоос == * {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] <span class="plainlinks">[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])</span> — <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']</span> * {{imdb|0001845}} * {{tvtome person|61686}} * [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda] {{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}} [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Эмми шагналтан]] [[Ангилал:Техасын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] akjpj5x4hr4f3aoohizgt32egn7j63n Гэрэл зураг 0 22326 864412 864204 2026-08-03T02:12:17Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 864412 wikitext text/x-wiki [[Файл:Large format camera lens.jpg|thumb|right|Том форматтай камерын линз.]] '''Гэрэл зураг-'''гэрэл зургийн хальс эсвэл электрон зураг-мэдрэгч зэрэг [[цацаргалт]] мэдрэмтгий зүйлс дээрх цацаргалтыг буулгаж авах замаар зураг үүсгэх практик, шинжлэх ухаан бөгөөд урлаг юм. Линз нь ямар нэг обьектоос ялгарах эсвэл тухайн обьект дээр тусаад хугарсан гэрлийн цацрагийн фокусыг тааруулан, камерын дотор байрлах гэрэл мэдрэмтгий гадарга дээр бодит дүрс болгон буулгахад ашиглагддаг. Улмаар электрон дүрс мэдрэгч нь дүрсийг пикселийн (нягтрал) нарийвчлалаар буулган, боловсруулж дижитал файл хэлбэрээр хадгалдаг. Зураг, видео хэлбэрээр хадгалагдсан дижитал файлыг зургийн аппаратнаас шууд үзэх, компьютер лүү хуулах, дэлгэцээр харуулах буюу студид угааж, принтерээр хэвлэн ашиглаж болдог. Гэрэл зургийг шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл, бизнест өргөнөөр ашиглахын зэрэгцээ урлаг, уран бүтээл, харилцаа холбооны зорилгоор түгээмэл ашигладаг. Гэрэл зургийн ач холбогдол бол түүхэн баримт болдог гол онцлогтой юм. == Үгийн гарал зүй == Фотограф гэдэг үг нь Грекийн φωτός (''phōtos'') буюу гэрэл<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfa%2Fos φάος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> болон γραφή (''graphé'') буюу зураг<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgrafh%2F γραφή], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> гэсэн хоёр үгний нийлбэр юм.<ref>Harper, Douglas. [http://www.etymonline.com/index.php?term=photograph "photograph"]. ''[[Online Etymology Dictionary]]''.</ref> == Түүх == === Анхны технологи === [[File:Camera obscura box.jpg|thumb|Зураг зурахад ашиглагддаг хайрцган аппарат]] Гэрэл зураг нь хэд хэдэн технологийн нийлбэр юм. Анхны гэрэл зураг гарахаас өмнө Хятадын философич Мо Ди болон Грекийн математикч [[Аристотель]], [[Евклид]] нар МЭӨ 4, 5-р зуунд хайрганы нүхээр гэрэл тусган зураг зурах камерны талаар дүрсэлсэн байдаг.<ref>Campbell, Jan (2005) ''[http://books.google.com/books?id=lOEqvkmSxhsC&pg=PA114 Film and cinema spectatorship: melodrama and mimesis]''. Polity. p. 114. [[:en:Special:BookSources/074562930X|ISBN 0-7456-2930-X]]</ref><ref>http://books.google.com/?id=MTXdplfiz-cC&pg=PA20</ref> Хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн гайхамшгийн нэг болох гэрэл зургийн түүх эртний Арабын физикч, математикч, эмч, филисофич [[Ибн-Аль-Хайсам|Ибн-Аль-Хайсамын]] нэртэй салшгүй холбоотой. Дундад зууны Европт Альхазен хэмээн алдаршсан тэрээр 965 онд төрж 1039 онд өөд болсон ба тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр боловсролыг эзэмшиж, гэрэл, гэрлийн туяаны тухай тодорхой бүх л мэдэгдэхүүнийг тусгасан оптикийн тухай шинжлэх ухааны өгүүллээ бичжээ. Тэр үед гэрэл зургийн талаар ямар ч ойлголт байхгүй байсан боловч чухам энэ эрдэмтэн гэрэл зургийн аппарат маягийн зүйл хийсэн нь өнөөгийн бидний сонирхлыг ихэд татдаг. Үүний тулд тэрээр жирийн 1 хайрцаг авч 1 талд нь цоолж нүх гаргаад түүнийхээ өмнө хэд хэдэн лаа асаажээ. Нүхний эсрэг талд цулгай дэлгэц буюу самбар байрлуулахад уг дэлгэц буюу самбар дээр лаануудын доош харсан дүрс гардаг болохыг нээжээ. Ийнхүү Ибн-Аль-Хайсам 200 жилийн дараа харанхуй каамер хэмээх нэр хүртсэн зүйлийг нээсэн хийгээд энэ нь түүний хийдэг ердийн туршилтуудын 1 байсан тул өөрийн нээлтэндээ төдийлөн ач холбогдол өгөлгүй орхисон бөгөөд Европ тив үүнийг 200 жилийн дараа олж мэджээ. === Дундад зуун<ref name=":0">http://jagaa.blogmn.net/21813/gerel-zurgiin-tuuhees.html</ref> === 1519 онд алдарт [[Леонардо да Винчи]] харанхуй камерийг шинжлэх ухааны ажиглалт хийхэд чухал төхөөрөмж гэж нэрлэсэн тэмдэглэл бичжээ. 1544 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] математикч Хээма Фрийзиус түүний тусламжтайгаар нарны хиртэлтэнд анх ажиглалт хийж байсан түүхтэй. 16-р зууны дунд үед Италийн иргэн Жамбаттиссаделла Поорте харанхуй камерийн нүхэнд линз суулгах санаа төрсөн бөгөөд ингэснээр дүрсний чанарыг эрс сайжруулж, улам боловсронгуй болсон тул тэр дорхноо л аялагчид, зураачдын байнгын дагуул болжээ. Цаасан дээр гарсан оптик дүрсийг тэд үзэг харандаагаар дагуулан тодруулдаг байв. Шинжлэх ухааны лабораторит энэ нь өнөөдрийн гэрэл зургийн аппарат буюу туршлагыг бүртгэгч дуран байлаа. Астрономич Иохами Кээплэр суурин дээрээ эргэж, тал бүр тийш харах боломжтой, салхин тээрэмний хэмжээтэй харанхуй камерийг зохион бүтээв. Оросын эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]] лаборантууддаа, машинуудыг зурахад харанхуй камерийг байнга ашиглах шаардлага тавьдаг байв. Германы эрдэмтэн, физикч Крийстоф Шлайнэр харанхуй камерыг нар руу чиглүүлэв. Түүний дуран Кээплэрийн зөвлөснөөр 2 хэсэг цуглуулагч линзээс бүрдэж байснаараа [[Галилео Галилей|Галилео Галилейн]] дурангаас ялгарч байсан бөгөөд алсад буй зүйлүүдийн бодит дүрсийг дамжуулах боломжийг хангасан байна. Эрдэмтэд энэ камерийн тусламжтайгаар Галилейн нээсэн толбоноос гадна, гадаргуу дээр гарсан хаягдлууд тод ажиглагдаж буйг тогтоожээ. Үүнээс дахин 2 зууны дараа Францын одон орон судлаач, физикч [[Доминик Франсуа Жан Араго]] тэднийг дахин нээж “протуберац” ([[Герман хэл|герман]]. ''Protuberanzen'', лат. ''protubero'') хэмээн нэрлэжээ. Энэ үед эрдэмтэд бийр хэрэглэлгүй, зөвхөн гэрлээр зурах боломжийг шургуу судалж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, дурангийн цуглуулж өгсөн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох хэрэгтэй байв. Харанхуй камерийг гэрэл зургийн аппарат болгон хувиргах шаардлагатай байлаа. === 19-р зуун<ref name=":0" /> === 19-р зууны хамгийн гайхамшигтай бөгөөд ач холбогдолтой нээлтүүдийн нэг болох гэрэл зургийг Нийсэфор Ньепс (1765-1833) анхны харанхуй камерийг хийсэн. Тэр гэрлийн тусламжтайгаар сийлбэр хэвлэх хэв хийхийг мөрөөдөж, чулуун бараар хэвлэх аргатай нилээд нарийн танилцаж өөрийнхээ хийж буй зүйлээ гелиографи гэж нэрлэжээ. Мөн 1822 онд Парисын Маре гудамжинд Луи Жак Дагэр ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis Jacques Mandé Daguerre'', 1787 —1851) “Диорама” хэмээх үзвэрийн газраа нээжээ. Тэрээр зургууд нь солигддог үзмэр хийсэн байна. Нимгэн, хагас тунгалаг даавуун дээр зурсан зургуудыг бүгдийг нь зэрэгцүүлэн сараалжуудаас зүүж байрлуулаад араас нь ээлжлэн гэрэлтүүлдэг байжээ. Үзэгчид гэгээн цагаан өдөр гэнэт шөнө болж хөгжмийн аялгуунд гоёмсог зураг харж байгаагаа гайхаж, шагшран магтаж байхад Дагэрт гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох санаа эргэлдсээр байв. Тэрээр тухайн үеийн бусад зураачдын адил харанхуй камер ашиглан зурдаг байсан бөгөөд оптикийг ч муугүй мэддэг байв. Ж.Дагэр францын зохион бүтээгч [[Жозеф Ньепс|Жозеф Нийсэфор Ньепс]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Joseph Nicéphore Niépce''; 1765 —1833) тухай сонсоод түүнд захидал бичиж 1827 онд танилцаад 1829 онд хамтран ажиллаж, шинэчлэл хийхээр “Ноён Ньепсийн нээж ноён Дагэрийн боловсронгуй болгосон гелиографи” гэдэг нэртэй гэрээ байгуулжээ. Дагэр Ньепсийн олж харж чадаагүй хэв-барнаас хуулбарлах, байгаа байдлаар нь зураг авах 2-ын ялгааг ойлгож хөрөг зураг нь өнгөнүүдийн хувьд зөв, тод дамжуулахыг хамгаас илүү шаарддаг учир зураг авах хугацаа 5 хоромоос хэтрэх ёсгүй хэмээн үзэж йодоор боловсруулсан мөнгөөр бүрхсэн ялтас ашиглахыг санал болгожээ. Йодот мөнгө ашигласнаар орчин үеийн гэрэл зургийн аргад тун дөхөж ирсэн хэдий ч бүр 1818 онд Английн астрономч Жон Хээршэл йодот мөнгөний харлах процессыг тиосульфит зогсоодог болохыг нээснийг тэд мэдэж чадаагүй юм. Ньепсийг нас барсны дараа Даагэр йодот мөнгөөр богино хугацаанд позитив дүрс гаргаж бэхжүүлэх аргыг олж даагэреотип хэмээн нэрлэжээ. Энэ арга нь Ньепсийнхээс огт өөр арга байсан ч хамтын ажиллагааны гэрээ хүчин төгөлдөр хэвээр байсан тул дундынх болжээ. Даагэрийн нээсэн энэ арга маш энгийн бөгөөд түгээмэл байсан тул тэр дороо л нийтэд хүртээл болсон байна. Өөрийн дүрс-Даагэреотипийг харахыг хүсэгчид маш олон байсан ба тэдний хэрэгцээний хирээр харанхуй каамер, химийн бодисууд, дуран, мөнгөжүүлсэн ялтсуудыг үйлдвэрлэж эхлэв.Мөнгөн усны уураар дүрс тодруулах болон тиосульфитаар бэхжүүлэх аргыг ч Даагэр /Жооно Хээршэлийн нээснийг мэдэлгүйгээр/ нээжээ. Гэвч энэ бүгдийг Даагэр өөрөө санаачилсангүй, зөвхөн Ньепсийн санааг үргэлжлүүлж байж олж нээжээ. Гелиограф анх гарснаас хойш 13 жилийн дараа буюу 1839 оны 1-р сард Парисын ШУА-ийн хурал дээр нэрт эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн Доминик-Франсуа Араго анх Луи Дагэр, Нийсэфор Ньепс нар хавтгай метал гадаргуу дээр объектуудын гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэн авах боломжийг нээснийг илтгэжээ. Энэ үед Английн эрдэмтэн [[Уильям Тальбот|Уильям Фокс Тальбот]] ([[Англи хэл|англи]]. ''William Henry Fox Talbot''; 1800 —1877) харанхуй камер ашиглан дүрс буулгах процессыг сонирхож 1835 онд буюу ажиллаж эхэлснээсээ хойш 2 жилийн дараа, өөрийн байшин болон Лакокийн сүмийн зургийг авч чаджээ. Эдгээр зургийг 2 цагийн хугацаатай барил өгч авсан хэдий ч анхны, жинхэнэ гэрэл зургийн негативууд /энэ нэрийг Таальбот өгчээ/ байжээ. Гэвч Тальбот туршилтаа төдхөн орхисон байна. 1839 оны 1-р сарын сүүлчээр Уильям Тальбот Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн хурал дээр өөрийн нээсэн калотайпийн аргын тухай илтгэл тавьж гэрэл зургийг боловсронгуй болгох талаар ажиллаж эхэлсэн байна. Ингээд хэдхэн сарын дараа азот хүчлийн мөнгө бүхий хальсан дээр авдаг болсноор дүрсийг ердөө л 3 хоромд буулгах боломжтой болжээ. Таальбот өөрийн аргаа шууд гаргаж тавьсан бол дагэреотипийг гаргалгүйгээр мөхөөж чадах байсан ба нэгэнт их хүч хөрөнгө зарж бүтээсэн Даагэротипийг 10 жилийн дараа калотайп шахан гаргажээ. Хожим нь энэ арга эхлээд хуурай, дараа нь нойтон желатин ялтсуудад шахагдан өөрчлөгдсөн билээ. Ийнхүү хүн төрөлхтний олон чухал нээлтийн нэг болох гэрэл зураг урлагийн болон аж үйлдвэрийн шинэ салбар болон үүсэж хөгсөн байна. Хожим бромт мөнгө, хлорт мөнгө, йодот мөнгө зэрэг бодисуудаар гэрэл мэдрүүлэн, метол, эсвэл гидрохиноноор тодруулаад тиосульфат натригаар зогсоож төрөл бүрийн гадаргууд буулгадаг болсныг өнөөгийн бид хэрэглэж байна. Шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн эрин - өнөө үед тоон програмт зураг үүсэн хөгжиж байгаа нь зарим талаараа гэрэл зургийн ач холбогдлыг бууруулсан нь гэмт хэрэгтэн этгээдүүдийн бүртгэлээр ХIХ зууны сүүл үед баруун Европыг дагуулан шуугиулж байсан Бертильонаж буюу антропометрийн хэмжил зүйн арга ХХ зууны эхэнд дактилоскопихэмээх гарын мөрний ухаанд зайгаа тавин өгсөнтэй төстэй ч бодит байдлыг дүрслэх чадал, засвар хийх, хуурамчаар үйлдсэнийг тогтоох боломж өндрөөрөө урлаг, криминалистик зэрэг салбарт үнэлж баршгүй хэвээрээ байна. === Хар цагаан зураг === Бүх гэрэл зураг эхэндээ зөвхөн хар, цагаан өнгөтэй. Хар, цагаан зураг нь саарал болон цэнхэр, бор шаргал туяатай гардаг байсан. Одоо хэр нь камераар хар, цагаан зураг дарж болохоос гадна зөвхөн хар, цагаан зураг дардаг камер ч байдаг. Мөн зураг засварлах програмуудад хар, цагаан болгох үйлдлүүд байдаг. === Өнгөт зураг === 1903 онд авсан өнгөт зураг байдаг. Тухайн үед тусгай төхөөрөмж ашиглан, маш удаан хугацааны туршид зургийг бүтээж, хэвлэдэг байсан. Өнгөтөөр зураг авах боломжийг 1840 оны үеэс судалж эхэлсэн. Эхэн үед өнгөт зураг гэрэлд цохигдох, их хугацаа шаардах гэх мэт сул талтай байсан. 1855 онд физикч [[Жеймс Клерк Максвелл]] ([[Англи хэл|англи]]. ''James Clerk Maxwell''; 1831—1879) гурван үндсэн өнгийг тусгаарлах зарчмын талаар судалгаа гаргасан бөгөөд '''''1861''''' онд энэ зарчмын дагуу анхны өнгөт зургийг авсан. Максвелл улаан, ногоон, цэнхэр шүүлтүүр ашиглан 3 ширхэг хар, цагаан зураг авч, дараа нь нийлүүлэх замаар өнгөт зураг гаргаж авах санаа гаргажээ. 1860-аад оны сүүлээр Луйс Дукос ду Хаурон өнгөт зураг хэвлэх аргийг нээсэн. Улмаар хальс хийж зураг дарах камер бүтээгдэх болж 1935 он гэхэд Кодак өнгөт хальсыг нэвтрүүлсэн. Үүнтэй төстэй "''Agfacolor Neu"'' хальсыг Agfa компани 1936 онд бүтээжээ. 1963 онд Поларойд компани зураг дарсны дараа 1-2 минутын дотор хэвлэн гаргах камер гаргасан байна. 1995-2005 оны хооронд дижитал камер хэрэглээнд хүчтэй нэвтрэх болсон. === Дижитал гэрэл зураг === 1981 онд Японы [[Sony|"Sony"]] компани энгийн хүмүүс ашиглаж болох анхны хагас дижитал камерыг худалдаанд гаргасан. Мавика хэмээх энэхүү камер нь дүрсийг дискэнд хадгалдаг байсан бөгөөд дискэн дээр хадгалагдсан дүрсийг дэлгэцээр харах боломжтой байсан. 1991 онд Кодак анхны дижитал камер болох DCS 100-г гаргасан. Энэ камер өндөр үнэтэй байсан хэдий ч сэтгүүлч, мэргэжлийн гэрэл зурагчид өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн байна. Дижитал камер нь электрон дүрс мэдрэгч ашиглан дүрсийг электрон дата болгон хадгалдаг бөгөөд өмнөх үеийн камеруудаас ялгаатай нь зураг угаах гэх мэт химийн процесс ашигладаггүй юм. Дижитал зургийг төрөл бүрийн янзалж, өөрчлөх боломжтой. Өнөөдөр дэлхий даяар дижитал камер болон ухаалаг гар утас ашиглан зураг авах болсон билээ. === Нийлэг гэрэл зураг === Нийлэг гэрэл зураг нь компьютер орчинд авах зураг бөгөөд зураг авалт нь бодитоор зураг авч байгаа мэт загварчлагдсан байдаг. Дижитал ертөнцөд дижитал зураг авалт хийх нь бодит ертөнцөд зураг авах хэмжээ, хязгаарыг давах боломжийг бий болгосон.<ref>{{cite conference|url = http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html|title = Synthesis photography and architecture|last1 = Paux|first1 = Marc-Olivier|date = 1 February 2011|conference = [[Imagina]]|location = Monaco}} {{Webarchiv|url=http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html |wayback=20150402092825 |text=Synthesis photography and architecture |archiv-bot=2026-08-03 02:12:17 InternetArchiveBot }}</ref> == Камерны түүхэн хөгжил == <!-- Images showing cameras typical for their time or cameras that were first of their kind (other suggestions for criterias?)--> <gallery widths="220" heights="180" perrow="5"> File:Studijskifotoaparat.JPG|19-р зууны 3 хөлтэй, студийн камер File:Box Camera.jpg|Чиглүүлээд зураг дарах [[хайрцган камер]], кино зураг авалтад ашиглагддаг анхны камер, c. 1910 File:No1-A Autographic Kodak Jr.jpg|Kodak-ийн хураадаг камер 1922 File:Leica-II-Camera-1932 cropped.jpg|[[Leica Camera|Leica-II]], [[135 мм]] кино зураг авалтын анхны камеруудын нэг, 1932 File:Contax-s.jpg|[[Contax]] S 1949&nbsp;– анхны [[олон талт призмт камер]] [[Single-lens reflex camera|SLR]] File:Polaroid Colorpack 80.jpg|Polaroid Colorpack 80 зураг хэвлэдэг камер, c 1975 File:Photography using Canon Digital IXUS 850 IS.jpg|[[Дижитал камер]], [[Canon Ixus]] загвар, c. 2000. File:Capas-d1.jpg|Nikon D1, анхны [[digital single-lens reflex camera|digital SLR]] сурвалжлага, спортын зураг авалтад ашиглагддаг, c. 2000 File:Phone photography.jpg|[[Ухаалаг утас]], c. 2010 </gallery> == Техникийн шинж чанар == Камер бол зураг авах хэрэгсэл бөгөөд дуу бичлэг хураах төхөөрөмж суулгаснаар видео бичлэг хийх буюу кино зураг авалт хийх боломжтой болсон. Дижитал сорон болон электрон соронзон бүхий санах ойтой.<ref>http://www.dpreview.com/learn/?/glossary/</ref> == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Гэрэл зураг| ]] [[Ангилал:Дүрслэх урлагийн төрөл]] [[Ангилал:Уран сайхны арга техник]] [[Ангилал:Хуулбарлах техник]] 3jc6x3ijmmt29urdpt81t2mwn83w3je Атеизм 0 24173 864407 864180 2026-08-03T00:48:48Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 864407 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|right|250px| ''atheoi'' буюу αθεοι гэсэн "бурхангүй хүмүүс" хэмээх Грек үг]] '''Атеизм''' буюу '''Шашингүйн үзэл''' гэж бурхан орших явдалд итгэхгүй байх үзэл.<ref name=Nielsen-EB/> Илүү давчуу байдлаар тайлбарлавал атеизм гэдэг нь [[бурхан]] тэнгэр байхгүй хэмээх үзэл юм.<ref name=RoweRoutledge/><ref name=oxdicphil/> Өргөнөөр тайлбарлавал атеизм бол ямар нэгэн бурхан тэнгэр байдаг эсэхэд үл итгэх явдал билээ.<ref name=oxdicphil/><ref name=religioustolerance/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |title=atheism |publisher=Oxford University Press |accessdate=2012-04-09 }} {{Webarchiv|url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |wayback=20190121124816 |text=atheism |archiv-bot=2026-08-03 00:48:48 InternetArchiveBot }}</ref> Атеизмийн эсрэг<ref name=reldef/><ref name=OED-theism /> болох [[Тейзм]] гэдэг нь ядаж нэг бурхан оршдогт итгэх явдал.<ref name=OED-theism>{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |year=1989 |quote=Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism}} </ref><ref> {{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |title=Merriam-Webster Online Dictionary |quote=belief in the existence of a god or gods | accessdate=2011-04-09}}</ref> Атеизмийн үзэлтэй хүнийг Атеист гэнэ. Атеизм хэмээх үг нь Грек хэлний ἄθεος (''atheos'') буюу "бурхангүй" хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд үүнийг бүхэл нийгмээрээ бурхан тэнгэрт тахин шүтэх үзлийг эсэргүүцдэг хүмүүсийг тодорхойлдог, доош нь хийсэн утгатай үг байжээ. Чөлөөт үзэл баримтлал, эргэлзээт лавлагаа дэлгэрч, шашны шүүмжлэл ихэссэнээр тус үгийг хэрэглэх тохиолдол багасаж эхэлжээ. <ref name=KArmstrong>{{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=Karen Armstrong |title=A History of God |year=1999 |publisher=London: Vintage |isbn=0-09-927367-5}} </ref> Атеистууд нь ер бусын зүйлтэй холбоотойгоор тайлбарладаг зүйлд эргэлзээтэй ханддаг бөгөөд баттай бодит үзэл баримтлалыг энэ тэргүүнд тавьдаг хүмүүс байдаг. Атеизм нь олонход ямар нэгэн бурхан тэнгэрт итгэхгүй байхыг зөвлөдөг. Атеизмийг дэмжигч маргаанууд нь гүн ухаан, нийгэм, түүх зэрэг олон олон шинжлэх ухаанаас гаралтай. Зарим атеистууд нь төрийг шашнаас тусгаарлах үзэлтэй<ref name=honderich/><ref> Fales, Evan. "Naturalism and Physicalism", in {{harvnb|Martin|2007|pp=122–131}}. </ref> байдаг ч хүмүүсийн дунд баримталдаг үзэл, философиуд нь ялгарах жишээтэй. Атеизм нь шашинг бодвол дэлхий ертөнцийг илүү хялбараар тайлбарладаг хэмээн олонх атеистууд хэлдэг бөгөөд ийм учраас атеизм нь бурхан байхгүйг батлах бус, эсрэгээр нь шашин нь бурхан байгаа гэдгийг тайлбарлах үүрэгтэй хэмээн үздэг.<ref>{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, citing {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0879755515}}</ref> Зарим шашин шүтлэгт атеизмийн дүр төрхүүд илэрдэг. Үүнд, [[Жайнизм]], [[Буддизм]], [[Хиндүизм]], [[Паган]] хөдөлгөөнүүд<ref name="Neopaganism">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&pg=PA194&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=A New Vision A New Heart A Renewed Call - Volume Two|publisher=William Carey Library|quote=Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices. Some are atheists, others are polytheists (several gods exists), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).|date=19 October 2009|isbn=9780878083640}} </ref> (Викка гэх мэт<ref name="Wicca">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&pg=PA115&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=New Religions|publisher=Chelsea House Publishers|quote=There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term ''God'' is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.|date=19 October 2009|isbn=9780791080962}} </ref>), бурхангүй шашнууд хамаарагдана. Жайнизм болоод Буддизмийн зарим хэлбэрүүд нь бурханд итгэхийг санал болгодоггүй<ref>{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&printsec=frontcover#v=onepage&q=atheism&f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Comparative Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0293-4 |page=50}} </ref> байхад Хиндүизм нь атеизмийг хүчинтэйд тооцдог ч дагаж мөрдөхөд хэцүү гэдэг.<ref>{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduism, a way of life| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = According to Hinduism, the path of the atheist is very difficult to follow in matters of spirituality, though it is a valid one. |accessdate=2011-04-09}} </ref> Атейзмийг тодорхойлогч шалгуурууд нь хоорондоо зөрчилддөг тул өнөө үед дэлхий дээрх Атейстуудын тоог тогтоох нь тийм ч амар биш юм.<ref name="Martin2007">{{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|editor=Martin, Michael T|title=The Cambridge companion to atheism|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=0-521-84270-0|page=56|url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&pg=PA56|accessdate=2011-04-09}} </ref> Нэгэн тооцоогоор дэлхийн хүн амын 2.3% нь атеистууд, 11.9% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref name="Britannica demographics">{{cite web |url=http://search.eb.com/eb/article-9432620 |title=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2005 |publisher=Encyclopædia Britannica |year=2005 |accessdate=2007-04-15}} * 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion). * 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so. </ref> Өөр нэг судалгаанаас харахад өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлсон хүмүүс нь барууныхны дунд хамгийн өндөр хувийг эзэлдэг, тухайлбал: [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-4 %, [[Итали]]-7%, [[Испани]]-11%, [[Их Британи]]-17%, [[Герман]]-20%, [[Франц]]-32% байдаг байна.<ref name="Harris">{{cite web |url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131 |title=Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll |publisher=Financial Times/Harris Interactive |date=2006-12-20 | accessdate=2011-04-09}} </ref> Харин [[Монгол улс]]ад 2010 онд хийсэн хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 38.6% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref>[http://toollogo2010.mn/doc/Statistic_undsen_ur_dun.pdf 2010 оны Хүн амын тооллого, Үндсэн дүн]</ref> == Үгний гарал болоод хэрэглээ == Эртний Грек хэлэнд ''atheos'' (ἄθεος) нь "бурхангүй" хэмээх утгатай тэмдэг нэр байв. Энэ үгийг анх бурханы эсрэг, сүсэггүй хэмээх шүүмжлэлийн байдлаар хэрэглэж байжээ. МЭӨ 5-р зуунд энэ үг нь илүү утга төгөлдөршиж бурхантай харилцаа холбоог тасалсан, бурхныг үгүйсгэсэн хэмээх утгатай болов. ἀσεβής (''asebēs'') хэмээх үгийг өөрийн бурхныг үл шүтэж эсэргүүцдэг ч бусад бурхныг шүтдэг хүмүүст оноох болов. Сонгодог бичвэрүүдийн орчин үеийн хөрвүүлгээр ''atheos''-ийг "atheistic" буюу "атеист тал руугаа" гэж орчуулах нь бий. [[Цицеро]] нь тус үгийг латин хэлнээ ''atheos'' гэж хөрвүүлжээ. Анхны [[Христийн шашин]]тнууд, [[Эртний Грекийн шашин]]д итгэгчид нар тус үгийг нөгөөдөө оноож доромжилдог байжээ. Атеист (atheist) хэмээх үг нь англи хэлнээ Атеизм хэмээх үгнээс өмнө гарч ирсэн бөгөөд анх 1566, 1571 онд хэрэглэгдэж байв. Бурхан шашин үл шүтэх хэмээх утгаар Атеист хэмээх нэршлийг хамгийн эртний үедээ 1577 оны үед хэрэглэж байжээ. Түүнтэй холбоотой үгс, нэршлүүд нь хожим бий болжээ: деист - 1621 онд, теист - 1662 онд, [[деизм]] - 1675 онд, [[теизм]] - 1678 онд. Тухайн үедээ деизм, деист хэмээх үгс нь одоогийнхоо тодорхойлолтоор явж байсан бол теизм хэмээх үг нь сүүлдээ деизмээс ялгарах болжээ. Карен Армстронг бичихдээ 16 болон 17-р зууны үед атеист хэмээх үг нь зөвхөн доромжлол байдлаар хэрэглэгддэг байсан - хэн ч өөрийгөө атеист хэмээхгүй байх байсан гэжээ. 17-р зууны дунд үед бурханд итгэхгүй байх нь боломжгүй зүйл хэмээн үздэг байв. 18-р зууны сүүл үед Европт ''Атеизм''-г анх өөртөө олгогч үзэл хэмээн үзэх болов - үүнд, монотеист Авраамийн бурханд (Христ, Лал, Жүдизмийн бурхан) итгэхгүй байх явдлыг. 20-р зуунд даяаршил бий болсноор тус үгийг бүхий л бурханд итгэхгүй байх явдалд хэрэглэх болсон. Зарим Атеистууд "Атеизм" хэмээх үг нь хэрэгцээгүй хэмээн тайлбарладаг. Сэм Харис ''Letter to a Christian Nation'' номондоо: <blockquote>''Атеизм'' хэмээх үг нь угтаа оршин тогтнох ёсгүй. Атеизм нь ердөө л ямар нэг учир шалтгаангүй шашны үзлийн эсрэг гаргадаг ухаалаг хүмүүсийн дуу авиа юм.</blockquote> === Эерэг, сөрөг гэх === Философчид тухайлахад Антони Флю болон Майкл Мартин нар эерэг Атеизм-ийг сөрөг Атеизм-тай (сул дорой зөөлөн) анх эерэгцүүлэн гаргаж иржээ. Эерэг Атеизм гэдэг бол бурхан гэж байдаггүй гэх үзлийг хүлээн зөвшөөрсөн үзэл баримтлал юм. Сөрөг Атеизм нь non-theism-ийн бүхий л хэлбэрүүдийг өөртөө багтаадаг. Энэ ангиллийн дагуу хэн ч эерэг ба сөрөг Атеист биш юм. Сул дорой ба хүчтэй Атеизм нь харьцангуй сүүлийн үеийнх ба эерэг ба сөрөг Атеизм нь өмнө нь үүссэн ба тэдгээрийг философи, уран зохиол болон католик өршөөлд хэрэглэгдэж байв. Энэхүү нэршлийн доор ихэнх үл мэдэгчдийг сөрөг Атейзмууд хэмээн нэрлэж байлаа. Мартины үед тухайлахад үл мэдэгчид нь сөрөг Атеизмыг баталдаг ихэнх үл мэдэгчид нь Атеизмын талаас үзэл бодлоо илэрхийлдэг ба энэ нь theism(физм)-ээс илүү харьцуулж үздэг байна. Бурхан байхгүй хэмээх үзэл нь заримдаа итгэл үнэмшилээ хаяхад хүргэдэг. === Практик атейзм === Практик буюу прагматик атеизмд бас анатизм ч гэж нэрлэгддэг хувь үзэл санаатнууд /хүмүүс/ нь хэрвээ бурхан гэж байгаагүй бол мөн байгалийн хуулийг ангилахгүйгээр тайлбарлах байсан гэдэг. Бурхан байгаа эсэх нь тодорхойгүй гэвч шаардлаггүй болон огт хэрэгцээгүй мэтээр төсөөлөгддөг гэвч бурхад хүний амьдралын зорилгыг тодорхойлохгүй бидэнд өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөхгүй юм. Практик атеизмын хэлбэр нь шинжлэх ухааны харилцаа хамааралтай далд хамааралтай, энэхүү шинжлэх ухааны утга хамаарал нь байгалын ухаан юм. Натурал философийн шинжлэх ухааны аргад үндэслэн батлах /нотлох/ эсвэл шууд хүлээн зөвшөөрч түүнд бүрэн итгэж үнэмших явдал байлаа. Практик атеизм нь дараах хэлбэртэй байна. *Шашны оновчгүй байдал – бурханд итгэх нь хүний зан, ёс суртахуун, шашны зан үйл болон бусад ямар нэгэн үйл явдалд нөлөөлөхгүй. *Бурхан шашны аливаа зан үйлүүд нь оюун ухааны бөгөөд практик үйл хэргүүдээс ангид байх. *Ялгаагүй байх- бурхан шашны асуудлуудын сонирхолд нөлөөлөхгүй байх. *Бурхан шашин үл шүтэх үзэл санаанаас ангид байх. === Онолын атеизм === Онолын атейзм нь бурхан байдаг гэх үзэлтэй зарчмын хувьд гарч ирсэн Үүнд:Паскалийн Вагерийн маргааны хариулт нь байдаг. Үнэндээ Онолын атеизм бол үндсэндээ онтологик болон физик онотологик юм. == Ишлэл == {{Reflist|3 |refs= <ref name=Nielsen-EB> *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons...: for an anthropomorphic God, the atheist rejects belief in God because it is false or probably false that there is a God; for a nonanthropomorphic God... because the concept of such a God is either meaningless, unintelligible, contradictory, incomprehensible, or incoherent; for the God portrayed by some modern or contemporary theologians or philosophers... because the concept of God in question is such that it merely masks an atheistic substance—e.g., "God" is just another name for love, or ... a symbolic term for moral ideals. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{Cite encyclopedia |title=Atheism |first=Paul |last=Edwards |authorlink=Paul Edwards (philosopher) |publisher=MacMillan Reference USA (Gale)|editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=2nd |encyclopedia=[[Encyclopedia of Philosophy|The Encyclopedia of Philosophy]] |volume=Vol. 1 |page=359 |isbn=9780028657806 |quote=On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion. |ref=harv}}(page 175 in 1967 edition) </ref><ref name=RoweRoutledge> {{cite encyclopedia |url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&pg=PA530&lpg=PA530&dq=atheism+routledge#v=onepage&q=atheism%20routledge&f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink=William L. Rowe |encyclopedia=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]] |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=9780415073103 |publisher=Taylor & Francis |quote=As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of "atheism" is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. ...an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology. |accessdate=2011-04-09 |ref=harv}} </ref> <!-- ТҮР ЗУУР ТАВЬСАН!!!!!! <ref name=agnosticism-contrast> *{{cite web|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&t=1323944845|work=Encyclopædia Britannica Concise|publisher=Merriam Webster|accessdate=2011-12-15 | quote = Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems.}} *{{cite book|last=Zuckerman|first=edited by Phil|title=Atheism and secularity|year=2010|publisher=Praeger|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=9780313351839 | quote = A major source of these biases is the lack of clear definitions. Atheism and secularity are defined in opposition to religion, with atheism (the rejection of theism) often perceived as an extreme form of secularism (the decline of religious influence over society). But atheism is a narrow term referring to a specific belief (that there is no god), whereas secularism has various meanings, including a range of attitudes (such as religious indifference, doubt, agnosticism, and atheism) as as behaviors (such as lack of regular church attendance or disregard for traditional religious morality). }} *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{cite web |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |work=Encyclopædia Britannica | accessdate=2011-04-09 | quote = But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism.}} </ref> --> <ref name=honderich> Honderich, Ted (Ed.) (1995). "Humanism". ''The Oxford Companion to Philosophy''. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0. </ref><ref name=religioustolerance> [[Religioustolerance.org]]'s short article on [http://www.religioustolerance.org/atheist4.htm Definitions of the term "Atheism"] suggests that there is no consensus on the definition of the term. Most dictionaries (see the OneLook query for [http://www.onelook.com/?w=atheism&ls=a "atheism"]) first list one of the more narrow definitions. * {{Cite book |url=http://www.ditext.com/runes/a.html |title=Dictionary of Philosophy |first=Dagobert D.(editor) |last=Runes |authorlink=Dagobert D. Runes |year=1942 edition |publisher=Littlefield, Adams & Co. Philosophical Library |location=New Jersey |isbn=0-06-463461-2 |quote=(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called "atheistic" because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means "not theistic". The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought |accessdate=2011-04-09}} – entry by [[Vergilius Ferm]] </ref><ref name=oxdicphil> {{cite encyclopedia |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Philosophy |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |quote= Either the lack of belief that there exists a god, or the belief that there exists none. Sometimes thought itself to be more dogmatic than mere agnosticism, although atheists retort that everyone is an atheist about most gods, so they merely advance one step further.}}<!--Same in 2005 edition: http://books.google.com/books?id=WHILCw0hDA4C&pg=PA27&dq=%22atheism%22#v=onepage&q=%22atheism%22&f=false --> </ref><ref name=reldef>{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Definitions: Atheism |publisher=Department of Religious Studies, University of Alabama |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607093325/http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |url-status=dead }}</ref> }} [[Ангилал:Атеизм| ]] 9upx5nl5jh4sd9j02hilnp2qjv2czbb Харри Поттер (дүр) 0 27027 864429 845857 2026-08-03T03:32:39Z ReaLighT 25019 Поттер, Поттэр гэж хольж бичсэн байсныг засав. 864429 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''''Харри Жеймс Поттер''''' ({{lang-en|Harry James Potter}}) нь Их Британийн зохиолч [[Жоанна Роулинг|Ж.К.Роулингийн]] [[Харри Поттэр|Харри Поттер]] зохиолын гол дүрийн баатар юм. Харри Поттерын Хогвартс сургуульд суралцаж буй 7 жилийн түүхийг уг 7 цуврал ботид өгүүлдэг. Харри Поттер бол өсвөр насны шидтэн хүү ба багадаа эцэг эхээ алдсан байна. Хожим нь хар хүчний шидтэн Лорд Волдеморт аав ээжийг нь хөнөөснийг олж мэдэх бөгөөд Харри хүү шидтэний ертөнцийг аюулаас аврахын төлөөх Волдеморттой хийх тэмцлийг уг зохиолд өгүүлнэ. Харри Поттерын дүрийг кинонд жүжигчин [[Дэниэл Редклифф]] амилуулсан байна. Харри Поттер бол Хагас цуст шидтэн ба түүний ээж Лили Эванс нь магл /шидгүй хүмүүсийг ингэж нэрлэдэг/, харин эцэг Жеймс Поттер нь цэвэр цусны шидтэн билээ. Зохиолд өгүүлснээр Хар Лорд Харри Поттерын эцэг эхийг нь хөнөөж, өөрийг нь алах болсон шалтгаан нь Харриг төрөхөөс өмнө гарсан зөгнөлтэй холбоотой хэмээдэг. Зөгнөлийг Хогвартс ид шидийн сургуулийн мэргэ төлгийн хичээлийн багш Сивилла Трелони хэлсэн ба энэ үед Дамблдор болон Северус Снегг нар гэрч болон сонсчээ. Гэхдээ Снегг зөгнөлийн зөвхөн эхлэлийг нь сонсоод Хар Лордод дамжуулсан ба хүүг устгах нь эрсдэлтэй, өөртэйгөө эн тэнцүү хүчтэй болгоно гэдгийг мэдэлгүй хэлсний учир тэр шөнө Хар Лорд хүчээ алдаж, харин Харри Поттер хар лордын адил могойтой ярьж, түүнй бодлыг уншиж чаддаг болсон юм. Зөгнөлд: "-Ирээдүйд Хар лордыг ялах хүчтэй хүн... эцэг эх нь гурван удаа түүнээс мултарсан, долоон сарын сүүлд төрсөн... Хар лорд түүнийг өөртэйгээ эн тэнцүү болох тэмдэглэх хэдий ч бүх хүчийг нь мэдэхгүй... тэдний нэг нь нөгөөгийнхөө гарт үхэх ёстой, нэг нь тайван амьдарч чадахгүй нөгөөгөө... Хар лордыг дийлэх хүчирхэг хүн долоон сард төрнө..." хэмээсэн байдаг. {{Харри Поттер}} [[Ангилал:Харри Поттер]] [[Ангилал:Утга зохиолын дүр]] [[Ангилал:Зохиолын дүр]] 4j1se3d8ua84zgrc3jd6od25ti3cx57 Төмөрийн Хулан 0 29380 864483 854871 2026-08-03T08:38:22Z ~2026-42661-81 106504 /* Дэлгэцийн уран бүтээл : */ 864483 wikitext text/x-wiki == Намтар == {{Жүжигчин | зураг = Hulan2.jpg | төрсөн_өдөр = {{Birth date and age|df=yes|1983|01|21}} | төрсөн_газар = | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{MGL2}} | ажил_үйл = Жүжигчин | тайзны_нэр = | төрөл = тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК, ОАК) | танил_үе =2006 он — одоо | театр = Улсын драмын эрдмийн театр | төгссөн_нь = [[Соёл Урлагийн Их Сургууль]] | эх = | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шагнал'''<br />Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан (2011) }} '''Төмөрийн Хулан''' нь 1983 онд Улаанбаатар хотноо төрсөн. == Боловсрол == • 1990-2000 онд Нийслэлийн 77-р сургуульд суралцаж төгссөн. • 2000-2004 онд СУИС-ийг доктор, профессор С.Сугарын удирдлагад жүжигчин мэргэжлээр суралцаж төгссөн. == Ажил == • 2004-2005 онд "Х ТҮЦ" продакшнд жүжигчнээр ажилласан. • 2006-2014 онд УДЭТ-т жүжигчнээр ажиллаж 40 гаруй жүжгийн гол дүр болон туслах дүрүүдэд тоглосон. • 2015 онд гэр бүлийн студи болох "Гөү-Адвэнчур" ХХК-д продюсер, жүжигчнээр ажиллан 10 гаруй уран сайхны кино, контент бэлтгэсэн. • 2022 оноос хойш УДЭТ-ын Уран бүтээлийн хэлтэст жүжигчнээр ажиллаж байна. ==Уран бүтээл== ==== Тайзны уран бүтээл : ==== * 2005 “Найзууд миний бооцоо” Ариунаа * 2005 “Суудал” Дива удган * 2005 “Хориотой жүжиг” Гэрэл * 2006 “Хайрын виз” Гэрлэлт бүртгэгч * 2006 “Лусын дагина” Лусын дагина * 2007 “Эхнэрээ зээлээч” Эхо * 2008 “Нууц амраг чинь болъё” Шүр * 2008 “Харамсалтай нь хайртай” Нандин * 2008 “Гол дүрийн амрагууд” Одри * 2009 “Шар тэнгисийн тарчлаан” Анар * 2010 “Би ч гэсэн жаргамаар байна” Эхнэрийн найз * 2013 “Тэнгэрийн хүү” Шива бага хатан * 2013 “Гамлет” Офелия * 2014 “Бүүвэй” Нандин * 2022 “Анна Каренина” Генералын эхнэр * 2022 “Миний аав супер баатар” Ээж шоргоолж * 2022 онд Берхольт Брехт “Сычуаны сайн хүн” жүжгийн Шэн Ти болон Шуй Тагийн дүрийг тус тус бүтээсэн. * 2024 “Анна Каренина” Генералын эхнэр ==== Дэлгэцийн уран бүтээл : ==== * 2005 “Чиний эзгүйд” МУСК Сэргэлэн * 2005 “Х ТҮЦ” продакшн “Сэргээш-3” * 2006 “Нэг нарны дор” МУСК Хулан * 2007 Сарны нулимс” ОАК Цолмон * 2008 “Зөрлөг” МУСК Гэрэл * 2009 “Хайрын рекорд” Гэрлээ * 2011 “Намрын синдром” МУСК Цэнгэлмаа * 2014 “Тусгай ажиллагаа” МУСК Гэрэл * 2015 “Шуугиан таригч” МУСК /Ерөнхий продюсер, зургийн дарга/ * 2016 “ТҮЦ-ний охид” МУСК Чимгээ /Ерөнхий продюсер/ * 2017 “Гэрлэн дохио” ОАК Сондор * 2017 “Миний нууц” МУСК Танхилуун * 2018 “Киносутра” ОАК Хулан * 2019 “Хэнд ч хэлээгүй нууц” МУСК Сувд * 2019 “Хадмын хайр” МУСК Энэрэл * 2020 “Хүйтэн шөнө” МУСК /Зургийн дарга/ * 2021 “Тэнгэр газрын заагч” контент Хатан ==Гавьяа, шагнал== * 2011 он — [[Монгол Улс]]ын Соёлын тэргүүний ажилтан * 2013 он - Төрийн дээд шагнал "Алтан гадас" одон ==Эх сурвалж== * [https://mdt.moc.gov.mn/team/%d1%82-%d1%85%d1%83%d0%bb%d0%b0%d0%bd/ Улсын Драмын Эрдмийн театрын албан ёсны хуудас]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{DEFAULTSORT:Хулан, Төмөрийн}} [[Ангилал:1983 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан]] [[Ангилал:Монголчууд]] nb2g1fgdlxbomk09tnov6k4ys5h1o0x 864484 864483 2026-08-03T08:39:08Z ~2026-42661-81 106504 /* Гавьяа, шагнал */ 864484 wikitext text/x-wiki == Намтар == {{Жүжигчин | зураг = Hulan2.jpg | төрсөн_өдөр = {{Birth date and age|df=yes|1983|01|21}} | төрсөн_газар = | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{MGL2}} | ажил_үйл = Жүжигчин | тайзны_нэр = | төрөл = тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК, ОАК) | танил_үе =2006 он — одоо | театр = Улсын драмын эрдмийн театр | төгссөн_нь = [[Соёл Урлагийн Их Сургууль]] | эх = | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шагнал'''<br />Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан (2011) }} '''Төмөрийн Хулан''' нь 1983 онд Улаанбаатар хотноо төрсөн. == Боловсрол == • 1990-2000 онд Нийслэлийн 77-р сургуульд суралцаж төгссөн. • 2000-2004 онд СУИС-ийг доктор, профессор С.Сугарын удирдлагад жүжигчин мэргэжлээр суралцаж төгссөн. == Ажил == • 2004-2005 онд "Х ТҮЦ" продакшнд жүжигчнээр ажилласан. • 2006-2014 онд УДЭТ-т жүжигчнээр ажиллаж 40 гаруй жүжгийн гол дүр болон туслах дүрүүдэд тоглосон. • 2015 онд гэр бүлийн студи болох "Гөү-Адвэнчур" ХХК-д продюсер, жүжигчнээр ажиллан 10 гаруй уран сайхны кино, контент бэлтгэсэн. • 2022 оноос хойш УДЭТ-ын Уран бүтээлийн хэлтэст жүжигчнээр ажиллаж байна. ==Уран бүтээл== ==== Тайзны уран бүтээл : ==== * 2005 “Найзууд миний бооцоо” Ариунаа * 2005 “Суудал” Дива удган * 2005 “Хориотой жүжиг” Гэрэл * 2006 “Хайрын виз” Гэрлэлт бүртгэгч * 2006 “Лусын дагина” Лусын дагина * 2007 “Эхнэрээ зээлээч” Эхо * 2008 “Нууц амраг чинь болъё” Шүр * 2008 “Харамсалтай нь хайртай” Нандин * 2008 “Гол дүрийн амрагууд” Одри * 2009 “Шар тэнгисийн тарчлаан” Анар * 2010 “Би ч гэсэн жаргамаар байна” Эхнэрийн найз * 2013 “Тэнгэрийн хүү” Шива бага хатан * 2013 “Гамлет” Офелия * 2014 “Бүүвэй” Нандин * 2022 “Анна Каренина” Генералын эхнэр * 2022 “Миний аав супер баатар” Ээж шоргоолж * 2022 онд Берхольт Брехт “Сычуаны сайн хүн” жүжгийн Шэн Ти болон Шуй Тагийн дүрийг тус тус бүтээсэн. * 2024 “Анна Каренина” Генералын эхнэр ==== Дэлгэцийн уран бүтээл : ==== * 2005 “Чиний эзгүйд” МУСК Сэргэлэн * 2005 “Х ТҮЦ” продакшн “Сэргээш-3” * 2006 “Нэг нарны дор” МУСК Хулан * 2007 Сарны нулимс” ОАК Цолмон * 2008 “Зөрлөг” МУСК Гэрэл * 2009 “Хайрын рекорд” Гэрлээ * 2011 “Намрын синдром” МУСК Цэнгэлмаа * 2014 “Тусгай ажиллагаа” МУСК Гэрэл * 2015 “Шуугиан таригч” МУСК /Ерөнхий продюсер, зургийн дарга/ * 2016 “ТҮЦ-ний охид” МУСК Чимгээ /Ерөнхий продюсер/ * 2017 “Гэрлэн дохио” ОАК Сондор * 2017 “Миний нууц” МУСК Танхилуун * 2018 “Киносутра” ОАК Хулан * 2019 “Хэнд ч хэлээгүй нууц” МУСК Сувд * 2019 “Хадмын хайр” МУСК Энэрэл * 2020 “Хүйтэн шөнө” МУСК /Зургийн дарга/ * 2021 “Тэнгэр газрын заагч” контент Хатан ==Гавьяа, шагнал== * 2011 он — [[Монгол Улс]]ын Соёлын тэргүүний ажилтан * 2023 он - Төрийн дээд шагнал "Алтан гадас" одон ==Эх сурвалж== * [https://mdt.moc.gov.mn/team/%d1%82-%d1%85%d1%83%d0%bb%d0%b0%d0%bd/ Улсын Драмын Эрдмийн театрын албан ёсны хуудас]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{DEFAULTSORT:Хулан, Төмөрийн}} [[Ангилал:1983 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан]] [[Ангилал:Монголчууд]] 25mcqnmahcbnqjxaxo7mv1cezn27bzb 864485 864484 2026-08-03T08:39:49Z ~2026-42661-81 106504 /* Дэлгэцийн уран бүтээл : */ 864485 wikitext text/x-wiki == Намтар == {{Жүжигчин | зураг = Hulan2.jpg | төрсөн_өдөр = {{Birth date and age|df=yes|1983|01|21}} | төрсөн_газар = | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{MGL2}} | ажил_үйл = Жүжигчин | тайзны_нэр = | төрөл = тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК, ОАК) | танил_үе =2006 он — одоо | театр = Улсын драмын эрдмийн театр | төгссөн_нь = [[Соёл Урлагийн Их Сургууль]] | эх = | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шагнал'''<br />Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан (2011) }} '''Төмөрийн Хулан''' нь 1983 онд Улаанбаатар хотноо төрсөн. == Боловсрол == • 1990-2000 онд Нийслэлийн 77-р сургуульд суралцаж төгссөн. • 2000-2004 онд СУИС-ийг доктор, профессор С.Сугарын удирдлагад жүжигчин мэргэжлээр суралцаж төгссөн. == Ажил == • 2004-2005 онд "Х ТҮЦ" продакшнд жүжигчнээр ажилласан. • 2006-2014 онд УДЭТ-т жүжигчнээр ажиллаж 40 гаруй жүжгийн гол дүр болон туслах дүрүүдэд тоглосон. • 2015 онд гэр бүлийн студи болох "Гөү-Адвэнчур" ХХК-д продюсер, жүжигчнээр ажиллан 10 гаруй уран сайхны кино, контент бэлтгэсэн. • 2022 оноос хойш УДЭТ-ын Уран бүтээлийн хэлтэст жүжигчнээр ажиллаж байна. ==Уран бүтээл== ==== Тайзны уран бүтээл : ==== * 2005 “Найзууд миний бооцоо” Ариунаа * 2005 “Суудал” Дива удган * 2005 “Хориотой жүжиг” Гэрэл * 2006 “Хайрын виз” Гэрлэлт бүртгэгч * 2006 “Лусын дагина” Лусын дагина * 2007 “Эхнэрээ зээлээч” Эхо * 2008 “Нууц амраг чинь болъё” Шүр * 2008 “Харамсалтай нь хайртай” Нандин * 2008 “Гол дүрийн амрагууд” Одри * 2009 “Шар тэнгисийн тарчлаан” Анар * 2010 “Би ч гэсэн жаргамаар байна” Эхнэрийн найз * 2013 “Тэнгэрийн хүү” Шива бага хатан * 2013 “Гамлет” Офелия * 2014 “Бүүвэй” Нандин * 2022 “Анна Каренина” Генералын эхнэр * 2022 “Миний аав супер баатар” Ээж шоргоолж * 2022 онд Берхольт Брехт “Сычуаны сайн хүн” жүжгийн Шэн Ти болон Шуй Тагийн дүрийг тус тус бүтээсэн. * 2024 “Анна Каренина” Генералын эхнэр ==== Дэлгэцийн уран бүтээл : ==== * 2005 “Чиний эзгүйд” МУСК Сэргэлэн * 2005 “Х ТҮЦ” продакшн “Сэргээш-3” * 2006 “Нэг нарны дор” МУСК Хулан * 2007 Сарны нулимс” ОАК Цолмон * 2008 “Зөрлөг” МУСК Гэрэл * 2009 “Хайрын рекорд” МУСК Гэрлээ * 2011 “Намрын синдром” МУСК Цэнгэлмаа * 2014 “Тусгай ажиллагаа” МУСК Гэрэл * 2015 “Шуугиан таригч” МУСК /Ерөнхий продюсер, зургийн дарга/ * 2016 “ТҮЦ-ний охид” МУСК Чимгээ /Ерөнхий продюсер/ * 2017 “Гэрлэн дохио” ОАК Сондор * 2017 “Миний нууц” МУСК Танхилуун * 2018 “Киносутра” ОАК Хулан * 2019 “Хэнд ч хэлээгүй нууц” МУСК Сувд * 2019 “Хадмын хайр” МУСК Энэрэл * 2020 “Хүйтэн шөнө” МУСК /Зургийн дарга/ * 2021 “Тэнгэр газрын заагч” контент Хатан ==Гавьяа, шагнал== * 2011 он — [[Монгол Улс]]ын Соёлын тэргүүний ажилтан * 2023 он - Төрийн дээд шагнал "Алтан гадас" одон ==Эх сурвалж== * [https://mdt.moc.gov.mn/team/%d1%82-%d1%85%d1%83%d0%bb%d0%b0%d0%bd/ Улсын Драмын Эрдмийн театрын албан ёсны хуудас]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{DEFAULTSORT:Хулан, Төмөрийн}} [[Ангилал:1983 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан]] [[Ангилал:Монголчууд]] g68etjw32ccctjolzgzll604datwang 864486 864485 2026-08-03T08:42:26Z ~2026-42661-81 106504 /* Тайзны уран бүтээл : */ 864486 wikitext text/x-wiki == Намтар == {{Жүжигчин | зураг = Hulan2.jpg | төрсөн_өдөр = {{Birth date and age|df=yes|1983|01|21}} | төрсөн_газар = | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{MGL2}} | ажил_үйл = Жүжигчин | тайзны_нэр = | төрөл = тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК, ОАК) | танил_үе =2006 он — одоо | театр = Улсын драмын эрдмийн театр | төгссөн_нь = [[Соёл Урлагийн Их Сургууль]] | эх = | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шагнал'''<br />Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан (2011) }} '''Төмөрийн Хулан''' нь 1983 онд Улаанбаатар хотноо төрсөн. == Боловсрол == • 1990-2000 онд Нийслэлийн 77-р сургуульд суралцаж төгссөн. • 2000-2004 онд СУИС-ийг доктор, профессор С.Сугарын удирдлагад жүжигчин мэргэжлээр суралцаж төгссөн. == Ажил == • 2004-2005 онд "Х ТҮЦ" продакшнд жүжигчнээр ажилласан. • 2006-2014 онд УДЭТ-т жүжигчнээр ажиллаж 40 гаруй жүжгийн гол дүр болон туслах дүрүүдэд тоглосон. • 2015 онд гэр бүлийн студи болох "Гөү-Адвэнчур" ХХК-д продюсер, жүжигчнээр ажиллан 10 гаруй уран сайхны кино, контент бэлтгэсэн. • 2022 оноос хойш УДЭТ-ын Уран бүтээлийн хэлтэст жүжигчнээр ажиллаж байна. ==Уран бүтээл== ==== Тайзны уран бүтээл : ==== * 2005 “Найзууд миний бооцоо” Ариунаа * 2005 “Суудал” Дива удган * 2005 “Хориотой жүжиг” Гэрэл * 2006 “Хайрын виз” Гэрлэлт бүртгэгч * 2006 “Лусын дагина” Лусын дагина * 2007 “Эхнэрээ зээлээч” Эхо * 2008 “Нууц амраг чинь болъё” Шүр * 2008 “Харамсалтай нь хайртай” Нандин * 2008 “Гол дүрийн амрагууд” Одри * 2009 “Шар тэнгисийн тарчлаан” Анар * 2010 “Би ч гэсэн жаргамаар байна” Эхнэрийн найз * 2013 “Тэнгэрийн хүү” Шива бага хатан * 2013 “Гамлет” Офелия * 2014 “Бүүвэй” Нандин * 2022 “Анна Каренина” Генералын эхнэр * 2022 “Миний аав супер баатар” Ээж шоргоолж * 2022 Берхольт Брехт “Сычуаны сайн хүн” жүжгийн Шэн Ти болон Шуй Та * 2024 “Анна Каренина” Генералын эхнэр * 2025 “Тэнгэрийн хүү” Шагэ их хатны дүрийг тус тус бүтээсэн. ==== Дэлгэцийн уран бүтээл : ==== * 2005 “Чиний эзгүйд” МУСК Сэргэлэн * 2005 “Х ТҮЦ” продакшн “Сэргээш-3” * 2006 “Нэг нарны дор” МУСК Хулан * 2007 Сарны нулимс” ОАК Цолмон * 2008 “Зөрлөг” МУСК Гэрэл * 2009 “Хайрын рекорд” МУСК Гэрлээ * 2011 “Намрын синдром” МУСК Цэнгэлмаа * 2014 “Тусгай ажиллагаа” МУСК Гэрэл * 2015 “Шуугиан таригч” МУСК /Ерөнхий продюсер, зургийн дарга/ * 2016 “ТҮЦ-ний охид” МУСК Чимгээ /Ерөнхий продюсер/ * 2017 “Гэрлэн дохио” ОАК Сондор * 2017 “Миний нууц” МУСК Танхилуун * 2018 “Киносутра” ОАК Хулан * 2019 “Хэнд ч хэлээгүй нууц” МУСК Сувд * 2019 “Хадмын хайр” МУСК Энэрэл * 2020 “Хүйтэн шөнө” МУСК /Зургийн дарга/ * 2021 “Тэнгэр газрын заагч” контент Хатан ==Гавьяа, шагнал== * 2011 он — [[Монгол Улс]]ын Соёлын тэргүүний ажилтан * 2023 он - Төрийн дээд шагнал "Алтан гадас" одон ==Эх сурвалж== * [https://mdt.moc.gov.mn/team/%d1%82-%d1%85%d1%83%d0%bb%d0%b0%d0%bd/ Улсын Драмын Эрдмийн театрын албан ёсны хуудас]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{DEFAULTSORT:Хулан, Төмөрийн}} [[Ангилал:1983 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан]] [[Ангилал:Монголчууд]] af0wggfjsg8jwge2805qdixl2csluhh 864487 864486 2026-08-03T08:42:59Z ~2026-42661-81 106504 /* Дэлгэцийн уран бүтээл : */ 864487 wikitext text/x-wiki == Намтар == {{Жүжигчин | зураг = Hulan2.jpg | төрсөн_өдөр = {{Birth date and age|df=yes|1983|01|21}} | төрсөн_газар = | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{MGL2}} | ажил_үйл = Жүжигчин | тайзны_нэр = | төрөл = тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК, ОАК) | танил_үе =2006 он — одоо | театр = Улсын драмын эрдмийн театр | төгссөн_нь = [[Соёл Урлагийн Их Сургууль]] | эх = | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шагнал'''<br />Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан (2011) }} '''Төмөрийн Хулан''' нь 1983 онд Улаанбаатар хотноо төрсөн. == Боловсрол == • 1990-2000 онд Нийслэлийн 77-р сургуульд суралцаж төгссөн. • 2000-2004 онд СУИС-ийг доктор, профессор С.Сугарын удирдлагад жүжигчин мэргэжлээр суралцаж төгссөн. == Ажил == • 2004-2005 онд "Х ТҮЦ" продакшнд жүжигчнээр ажилласан. • 2006-2014 онд УДЭТ-т жүжигчнээр ажиллаж 40 гаруй жүжгийн гол дүр болон туслах дүрүүдэд тоглосон. • 2015 онд гэр бүлийн студи болох "Гөү-Адвэнчур" ХХК-д продюсер, жүжигчнээр ажиллан 10 гаруй уран сайхны кино, контент бэлтгэсэн. • 2022 оноос хойш УДЭТ-ын Уран бүтээлийн хэлтэст жүжигчнээр ажиллаж байна. ==Уран бүтээл== ==== Тайзны уран бүтээл : ==== * 2005 “Найзууд миний бооцоо” Ариунаа * 2005 “Суудал” Дива удган * 2005 “Хориотой жүжиг” Гэрэл * 2006 “Хайрын виз” Гэрлэлт бүртгэгч * 2006 “Лусын дагина” Лусын дагина * 2007 “Эхнэрээ зээлээч” Эхо * 2008 “Нууц амраг чинь болъё” Шүр * 2008 “Харамсалтай нь хайртай” Нандин * 2008 “Гол дүрийн амрагууд” Одри * 2009 “Шар тэнгисийн тарчлаан” Анар * 2010 “Би ч гэсэн жаргамаар байна” Эхнэрийн найз * 2013 “Тэнгэрийн хүү” Шива бага хатан * 2013 “Гамлет” Офелия * 2014 “Бүүвэй” Нандин * 2022 “Анна Каренина” Генералын эхнэр * 2022 “Миний аав супер баатар” Ээж шоргоолж * 2022 Берхольт Брехт “Сычуаны сайн хүн” жүжгийн Шэн Ти болон Шуй Та * 2024 “Анна Каренина” Генералын эхнэр * 2025 “Тэнгэрийн хүү” Шагэ их хатны дүрийг тус тус бүтээсэн. ==== Дэлгэцийн уран бүтээл : ==== * 2005 “Чиний эзгүйд” МУСК Сэргэлэн * 2005 “Х ТҮЦ” продакшн “Сэргээш-3” * 2006 “Нэг нарны дор” МУСК Хулан * 2007 “Сарны нулимс” ОАК Цолмон * 2008 “Зөрлөг” МУСК Гэрэл * 2009 “Хайрын рекорд” МУСК Гэрлээ * 2011 “Намрын синдром” МУСК Цэнгэлмаа * 2014 “Тусгай ажиллагаа” МУСК Гэрэл * 2015 “Шуугиан таригч” МУСК /Ерөнхий продюсер, зургийн дарга/ * 2016 “ТҮЦ-ний охид” МУСК Чимгээ /Ерөнхий продюсер/ * 2017 “Гэрлэн дохио” ОАК Сондор * 2017 “Миний нууц” МУСК Танхилуун * 2018 “Киносутра” ОАК Хулан * 2019 “Хэнд ч хэлээгүй нууц” МУСК Сувд * 2019 “Хадмын хайр” МУСК Энэрэл * 2020 “Хүйтэн шөнө” МУСК /Зургийн дарга/ * 2021 “Тэнгэр газрын заагч” контент Хатан ==Гавьяа, шагнал== * 2011 он — [[Монгол Улс]]ын Соёлын тэргүүний ажилтан * 2023 он - Төрийн дээд шагнал "Алтан гадас" одон ==Эх сурвалж== * [https://mdt.moc.gov.mn/team/%d1%82-%d1%85%d1%83%d0%bb%d0%b0%d0%bd/ Улсын Драмын Эрдмийн театрын албан ёсны хуудас]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{DEFAULTSORT:Хулан, Төмөрийн}} [[Ангилал:1983 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан]] [[Ангилал:Монголчууд]] ev3fg4s9vff1iaozmb4l7xt2wjjzefq Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 0 34774 864408 864191 2026-08-03T01:38:32Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 864408 wikitext text/x-wiki {{Short description|1918-1933 онуудад Герман улс}} {{Инфобокс улс | native_name = {{lang|de|Deutsches Reich}}<!-- Do not replace with Weimar Republic as this parameter is for the OFFICIAL name. --> | conventional_long_name = Германы Эзэнт Гүрэн<!-- Do not replace with Weimar Republic as that is the COMMON NAME whereas this parameter is for the official name. --> | common_name = Ваймарын Бүгд Найрамдах | p1 = Германы эзэнт гүрэн | flag_p1 = Flag of Germany (1867–1918).svg | s1 = Нацист Герман | flag_s1 = Flag of Germany (1933–1935).svg | image_flag = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg | flag_type = [[Германы далбаа#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1918–1933)|Далбаа]]<br>(1919–1933) | image_coat = Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg | coa_size = 80 | symbol_type = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын сүлд|Сүлд]]<br>(1919–1928) | national_anthem = {{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}<br />"Германчуудын дуу"<br /> (1922 оноос)<ref name="faz-20120904">{{cite news |access-date=2022-08-04 |first=Винфрид |last=Клайн |date=2012-09-14 |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |title=Wer sind wir, und was wollen wir dazu singen? |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/geisteswissenschaften/vom-deutschlandlied-zur-nationalhymne-wer-sind-wir-und-was-wollen-wir-dazu-singen-11878854.html |website=FAZ.NET}}<!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --></ref><br> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Deutschlandlied (old recording).oga]]}}</div> | image_map = Weimar Republic 1930.svg | map_width = 250px | image_map_caption = Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 1930 онд | image_map2 = Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg | image_map2_caption = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарь|Герман улсууд]] 1925 онд | population_density_km2 = 133.129 | capital = [[Берлин]] | coordinates = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт Герман хэл|Герман]] | common_languages = {{hidden|'''Албан бус:'''|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Польш хэл|Польш]], [[Лимбург хэл|Лимбург]], [[Фриз хэлнүүд|Фриз]], [[Идиш хэл|Идиш]], [[Дани хэл|Дани]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Синти Цыган хэл|Синти]], [[Литва хэл]]|style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal;}} | religion = 1925 оны тоолого:<ref>{{Webarchiv|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |wayback=20160809154418 |text=Volume 6. Weimar Germany, 1918/19–1933 Population by Religious Denomination (1910–1939) |archiv-bot=2026-05-24 03:22:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809154418/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |date=9 August 2016 }} Sozialgeschichtliches Arbeitsbuch, Volume III, Materialien zur Statistik des Deutschen Reiches 1914–1945, edited by Dietmar Petzina, Werner Abelshauser and Anselm Faust. Munich: Verlag C. H. Beck, 1978, p. 31. Translation: Fred Reuss.</ref>{{plainlist| * 64.1% [[Протестант]] ([[Лютеран]], [[Кальвинизм]], [[Нэгдсэн сүм|Нэгдсэн]]) * 32.4% [[Ромын Католик]] * 0.9% [[Герман дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]] * 2.6% Бусад}} | demonym = Германчууд | government_type = Холбооны [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] * [[Ардын Төлөөлөгчдийн зөвлөл|түр засгийн газар]] {{small|(1918 оны 11 сарын 10-наас 1919 оны 2 сарын 13 хүртэл)}} * ерөнхийлөгчийн [[зарлигаар засаглал]] {{small|(1930–1933)}} | title_leader = [[Германы ерөнхийлөгч (1919–1945)|Ерөнхийлөгч]] | year_leader1 = 1919–1925 | leader1 = [[Фридрих Эберт]] | year_leader2 = 1925–1933 | leader2 = [[Паул фон Хинденбург]] | title_deputy = [[Германы канцлер#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1919–1933)|Канцлер]] | year_deputy1 = 1918 (анхны) | deputy1 = [[Friedrich Ebert]] | year_deputy2 = 1933 (сүүлийн) | deputy2 = [[Адольф Хитлер]] | era = [[Дайны хоорондын үе]] | event_start = [[Германд бүгд найрамдах улсын тунхаглал|Тунхаглав]] | date_start = 11 сарын 9, | year_start = 1918 | event1 = [[Ваймарын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]] | date_event1 = 8 сарын 11, 1919 | event2 = [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн | date_event2 = 9 сарын 8, 1926 | event3 = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн засгийн газрууд|Зарлигаар засаглаж]] эхлэв | date_event3 = 3 сарын 29, 1930<ref name="Adam-2005"/> | event4 = [[Адольф Хитлер|Хитлер]] [[Адольф Хитлерийн эрх мэдэлд хүрэлт#Хяналтыг булаан авсан (1931–1933)|тангараг өргөв]] | date_event4 = 1 сарын 30, 1933 | event5 = [[Рейхстагийн галын зарлиг]] | date_event5 = 2 сарын 28, 1933 | event_end = [[1933 оны Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль|Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль]] | date_end = 3 сарын 23, | year_end = 1933<ref>{{cite encyclopedia |url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |title=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |first=Уильям Л. |last=Хош |date=2007-03-23 |encyclopedia=[[Britannica.com|Britannica]] Blog |language=en-US |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311083054/http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |title=The law that 'enabled' Hitler's dictatorship |date=2013-03-23 |website=[[DW.com]] |language=en |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907195649/https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=Republic to Reich: A History of Germany 1918–1945 |last=Мэйсон |first=К. Ж. |publisher=McGraw-Hill}}</ref> | legislature = [[Хоёр танхимт]] | house1 = [[Рейхсрат (Герман)|Рейхсрат]] ''(де-факто)'' | type_house1 = [[Дээд танхим]] | house2 = [[Рейхстаг (Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс)|Рейхстаг]] | type_house2 = [[Доод танхим]] | stat_year1 = 1925 | stat_area1 = 468787 | ref_area1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik">{{cite web |url=http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |title=Das Deutsche Reich im Überblick |work=Wahlen in der Weimarer Republik |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121115812/http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |url-status=live }}</ref> | stat_pop1 = 62,411,000 | ref_pop1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik" /> | currency = {{Unbulleted list|1919–23 [[Цаасан марк|"Цаасан марк" (ℳ)]] |1923–24 [[Рентенмарк]] (RM) |1924–33 [[Райхсмарк|Райхсмарк (ℛℳ)]]}} | today = {{plainlist| * [[Герман]] * [[Польш]] * [[Орос]]{{efn|[[Калининград муж]]}} * [[Литва]]{{efn|[[Клайпеда хошуу|Клайпеда]] ба [[Таураге хошуу]]ны хэсэг}} *[[Нидерланд]]{{efn|[[Дуйвелсберг]]}}}} }} '''Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс''' ({{lang-de|Weimarer Republik}}) бол 1919 онд [[Германы Хаант Улс]]ын дараа байгуулагдсан [[парламентын ардчилсан]] засаглалтай [[холбооны бүгд найрамдах]] улс юм. Энэ улс 1933 онд [[Адольф Хитлер]] засгийн эрхэнд гарч Райхсканцлер болсоноор дуусгавар болсон байна. [[Ваймар]] нь энэхүү бүгд найрамдах улсыг байгуулах Үндсэн хуулийн чуулган болсон хотын нэр юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Weimar Republic|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс}} * {{DNB-Portal|4065109-5|TEXT=Ном зүй:}} * Arnulf Scriba: [http://www.dhm.de/lemo/html/weimar/ Die Weimarer Republik] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{reflist}} [[Ангилал:Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс| ]] [[Ангилал:20-р зууны Германы түүx]] [[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]] 0ezdcq8qoxuy74rl0ez5iu1lv8p679k Хэрэглэгчийн яриа:Revi C. 3 36156 864358 864324 2026-08-02T14:24:20Z Pathoschild 860 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]]) 864358 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__<div class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[File:Revi logo (pink).png|thumb|center|<span style="color:red">PLEASE DO NOT LEAVE MESSAGE HERE!</span>]] '''<span style="color:red"> BEFORE YOU BLOCK MY ACCOUNT: IF MY EDIT SUMMARY INCLUDE PREFIX </span>''(Script)''<span style="color:red">, DON'T BLOCK ME, JUST TELL ME TO SLOW DOWN AT COMMONS' TALK PAGE. IT IS AN AUTOMATED SCRIPT BEING USED ON COMMONS TO MOVE FILES.</span>''' Instead, please leave your message following site: <br /> [[File:Wikidata-logo-en.svg|45px|link=d:User talk:Revi C.]] [[d:User talk:Revi C.]] for Wikidata (Interwiki links) stuff <!--(I am {{int:Group-sysop}} there)--> <br /> [[File:Commons-logo.svg|45px|link=commons:User talk:Revi C.]] [[commons:User talk:Revi C.]] for renaming stuff or [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] action (I am {{int:Group-sysop}} there) <br /> [[File:Wikimedia Community Logo optimized.svg|45px|link=m:User talk:Revi C.]] [[meta:User talk:Revi C.]] for other stuff (User right notification, revert message, etc...) Messages left on this page may be reverted or moved without any response.</div> 5b8qtz4dnjnrhc9ts3mku14m3gujbq8 Дижикстрагийн алгоритм 0 38026 864415 864206 2026-08-03T02:26:49Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 864415 wikitext text/x-wiki [[Файл:Dijkstra Animation.gif|thumb|right]] '''Дижикстрагийн алгоритм''', Dijkstra –ийн алгоритмыг 1956 онд Нидерландын компьютерын эрдэмтэн судлаач Edsger Dijkstra үүсгэн томъёолсон ба 1959 онд нийтлүүлсэн. Графийн хайлтийн алгоритм бөгөөд нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдвэрлэдэг. Графийн ирмэгүүд нь сөрөг биш утгатай нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдсэн бөгөөд хамгийн богино замын модыг гаргаж өгдөг. Энэ алгоритм нь хамгийн бага замыг олохдоо эхний цэгээс графын зангилаа бүрээр дайрдаг. Алгоритм нь нэг зангилаанаас өөр нэг зангилаа очих хамгийн богино замыг олохоор ажиллах ба хамгийн дөт замыг олмогц програм зогсоно. Жишээлбэл: Дижикстрагийн алгоритм нь нэг хотоос өөр нэг хотруу холбосон эхлэлийн цэг болон төгсгөлийн цэгийн хоорондох зай хамгийн богино байхаар тооцон олдог. Улмаар , хамгийн эхний богино зам бол сүлжээний шугамын протоколуудад өргөн ашигладаг, тухайлбал IS-IS ба OSPF(нээлттэй хамгийн эхний богино зам) юм. Дижикстрагийн анхны алгоритмийн бага эрэмбийг олох дараалалд O(|V2|) –ийг хэрэглэдэггүй. V нь координатын босоо тэнхлэг дэх тоо. Энэ алгоритмын санааг Leyzorek бас дэвшүүлж байсан. Бага эрэмбэтэй дараалал дээр суурилсан Fibonacci-ийн овоолго байдлаар O(|E|+|V|log|V|) томёонд хэрэгжүүлсэн. E- эрмэгийн тоо Энэ нь шинж тэмдэггүй ,сөрөг биш утгагай, нэг эхтэй ,богино замаа хамгийн хурдан мэдэх алгоритм юм. == 1.Алгоритм == [[Image:Dijkstras progress animation.gif|thumb|Illustration of Dijkstra's algorithm search for finding path from a start node (lower left, red) to a goal node (upper right, green) in a [[robotics|robot]] [[motion planning]] problem. Open nodes represent the "tentative" set. Filled nodes are visited ones, with color representing the distance: the greener, the farther. Nodes in all the different directions are explored uniformly, appearing as a more-or-less circular [[wavefront]] as Dijkstra's algorithm uses a [[consistent heuristic|heuristic]] identically equal to 0.]] Бид одоо анхны гэж нэрлэгдсэн зангилаанаас эхэлнэ. Заннгилааны зайг Y үсгээр тэмдэглэнэ. Анхны зангилаанаас Y хүртэлхийг зай гэдэг. Дижикстрагийн алгоритмаар зарим анхдагч зайн утгуудыг оноож өгдөг, алхам алхмаар сайжруулдаг. 1. Эхлээд бүх зангилаандаа анхны утгыг олгоно: Тэр нь манай анхны зангилаанаас бусад зангилаанд тодорхойгүй буюу тэг гэдэг утга өгнө. 2. Анхдагч зангилааг тухайн зангилаа болгож авна. Бүх зангилааг агуулсан зочлоогүй зангилаануудын олонлогыг үүсгэнэ. 3. Тухайн зангилааны хувьд хөрш зангилаануудад анхааран тэдрээрийг урьдчилан бодож тооцоолно. Одоогийн а зангилаа 6-ийн урттай гэж тэмдэглэгдсэн, түүний b хөрш зангилаатай холбогдсон ирмэгийн урт нь 2 бол b хүртэлх урт нь (6+2=8) болно. Хэрэв энэ зай нь өмнө b хүртэлх урьдчилсан зайнаас бага бол түүнийг дарж бичнэ. Шалгаж үзсэн ч гэсэн (зочилсон ) гэж тэмдэглээгүй бол тэр зангилаа зочлоогүй олонлогт байсаар байна. 4. Тухайн зангилааны бүх хөршүүдийг авч үзсэний дараа тухайн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглээд зочлоогүй олонлогоос хасна. Зочилсон зангилааг дахин хэзээ ч шалгахгүй. 5. Хэрвээ очих ёстой эцсийн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглэсэн бол (2 зангилааны хоорондох зам) тодорхойлогдсон, хэрэв зочлоогүй олонлог дахь зангилаануудын урьдчилсан хамгийн бага зай нь тодорхойгүй бол (төлөвлөгдсөн нэвтрэлт дууссан эсвэл анхны зангилаа болон үндсэн зочлоогүй зангилааны хооронд холбоо байхгүй байна). Тэгээд алгоритм дуусна. 6. Хамгийн бага урьдчилсан зайтай зочлоогүй зангилааг шинэ тухайн зангилаа болгоод 3-р алхам руу буцаана. == Тайлбар/description/ == :Та хотын газрын зургаас нэг газарт хүрэх хамгийн богино замыг олохын тулд анх эхлэх газар болон явах замаа тодорхойлох хэрэгтэй. Явах замаа тодорхойлохдоо: эхлэх цэгээс очих газар хүртлээ шулуунаар холбоно. Үүнийг хязгааргүй орон зайд ашиглах боломжгүй гэхдээ очоогүй газруудаа хаяглалгүй үлдээдэг.... == Ажиллах, гүйцэтгэх хугацаа == Дижикстрагын алгоритмын дээд хугацааг тооцоолохдоо төгсгөлийн тоо/E/ ба оройн тоо/V/ дүрсэлж болох ба функцээр илэрхийлэхэд |E|, |V| гэж тэмдэглэдэг. Ямарч oройн Q олонлогийн явах хугацаа О(|E|*dkq + |V|*emq) dkq ба emq нь хамгийн цөөн үйлдэл ба бага хугацаа зарах үйлдлүүд юм. Хамгиин хялбар Дижикстрагын алгоритмын хэрэглээ бол Q-г жирийн хэлхээтэй жагсаалт эсвэл цуваанд хадгалж, хамгийн бага хугацааг гаргах бол Q дэх оройнуудаас шугаман хайлт хийх юм. Энэ тохиолдолд явах хугацаа О(|E|+|V|^2)=O(|V|^2). Сийрэг граф-д Дижисктрагын алгоритмыг холбоост листэнд хийж хоёртын модны хайлт, хоёртын овоолго эсвэл фибонакын овоолгын анхдагч дарааллаар ашиглаж хамгийн бага хугацаа олохыг хурдан болгож алгоритмаа үр дүнтэйгээр шийдвэрлэсэн. Хоёртын модны хайлт эсвэл , хоёртын овоолго хэрэглэж хугацааг О((|E|+|V|)log|V|) олно. Энэ нь O(|E|log|V|)-ээр граф холбоостой үед дийлэгддэг. Энгийн хоёртын овоолго дээр О(|V|)хугацааг хэмнэхийн тулд oрой болгоны заагчийг овоолгын заагчтай хамт санах хэрэгтэй (бас анхны дараалал Q өөрчлөгдөхөд хугацаа хоцрогдолгүй байх ). Тэгэхлээр зөвхөн O(lov|V|)цаг авна. Фибонакын овоолго үүнийг O(|E|+|V|log|V|) болгож сайжруулна. Чиглэл нь тодорхой бус график зурган дээр хамгийн богино замыг шугаман хугацаанд олох боломжтой, оройнуудыг хамгийн богино хугацаанд бага зам туулхаар тооцоолон бодохдоо математикийн дүрмийн боловсруулалтыг ашигладаг. ==Тэмдэглэл== {{reflist}} == Эшлэл == * {{cite journal | authorlink = Edsger W. Dijkstra | first1 = E. W. | last1 = Dijkstra | url = http://www-m3.ma.tum.de/twiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | title = A note on two problems in connexion with graphs | journal = Numerische Mathematik | volume = 1 | year = 1959 | pages = 269–271 | ref = harv | doi = 10.1007/BF01386390 | access-date = 2013-12-06 | archive-date = 2020-01-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200123110037/http://www-m3.ma.tum.de/foswiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | url-status = dead }} * {{cite book | author1-link = Thomas H. Cormen | first1 = Thomas H. | last1 = Cormen | author2-link = Charles E. Leiserson | first2 = Charles E. | last2 = Leiserson | author3-link = Ronald L. Rivest | first3 = Ronald L. | last3 = Rivest | author4-link = Clifford Stein | first4 = Clifford | last4 = Stein | title = [[Introduction to Algorithms]] | edition = Second | publisher = [[MIT Press]] and [[McGraw–Hill]] | year = 2001 | isbn = 0-262-03293-7 | chapter = Section 24.3: Dijkstra's algorithm | pages = 595–601}} * {{cite conference|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|conference=25th Annual Symposium on Foundations of Computer Science|year=1984|publisher=[[IEEE]]|pages=338&ndash;346|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934|ref=harv|doi=10.1109/SFCS.1984.715934}} {{Webarchiv|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934 |wayback=20121011090757 |text=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms |archiv-bot=2026-08-03 02:26:49 InternetArchiveBot }} * {{cite journal|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|journal=Journal of the Association for Computing Machinery|volume=34|year=1987|pages=596&ndash;615|url=http://portal.acm.org/citation.cfm?id=28874|ref=harv|doi=10.1145/28869.28874|issue=3}} * {{cite journal | first1 = F. Benjamin | last1 = Zhan | first2 = Charles E. | last2 = Noon | month =February | year = 1998 | title = Shortest Path Algorithms: An Evaluation Using Real Road Networks | journal = [[Transportation Science]] | volume = 32 | issue = 1 | pages = 65–73 | doi = 10.1287/trsc.32.1.65}} * {{cite book|first1=M.|last1=Leyzorek|first2=R. S.|last2=Gray|first3=A. A.|last3=Johnson|first4=W. C.|last4=Ladew|first5=S. R.|last5=Meaker, Jr.|first6=R. M.|last6=Petry|first7=R. N.|last7=Seitz|title=Investigation of Model Techniques &mdash; First Annual Report &mdash; 6 June 1956 &mdash; 1 July 1957 &mdash; A Study of Model Techniques for Communication Systems|publisher=Case Institute of Technology|location=Cleveland, Ohio|year=1957|ref=harv}} * {{cite journal|first1=D.E.|last1=[[Donald_Knuth|Knuth]]|title=A Generalization of Dijkstra's Algorithm|journal=[[Information Processing Letters]]|volume=6|number=1|pages=1–5|year=1977}} == Холбоос == {{linkfarm|date=September 2012}} {{Commons category|Dijkstra's algorithm}} * C/C++ ** [https://github.com/xtaci/algorithms/blob/master/include/dijkstra.h Dijkstra's Algorithm in C++] ** [http://www.boost.org/doc/libs/1_43_0/libs/graph/doc/dijkstra_shortest_paths.html Implementation in Boost C++ library] ** [https://web.archive.org/web/20141231054104/http://www.rawbytes.com/dijkstras-algorithm-in-c/ Dijkstra's Algorithm in C Programming Language] * Java ** [http://www.dgp.toronto.edu/people/JamesStewart/270/9798s/Laffra/DijkstraApplet.html Applet by Carla Laffra of Pace University] ** [https://web.archive.org/web/20200217212029/http://students.ceid.upatras.gr/~papagel/english/java_docs/minDijk.htm Visualization of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20070927234553/http://www-b2.is.tokushima-u.ac.jp/~ikeda/suuri/dijkstra/Dijkstra.shtml Shortest Path Problem: Dijkstra's Algorithm] ** [http://www.unf.edu/~wkloster/foundations/DijkstraApplet/DijkstraApplet.htm Dijkstra's Algorithm Applet] ** [http://code.google.com/p/annas/ Open Source Java Graph package with implementation of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20150307205448/http://www.stackframe.com/software/PathFinder A Java library for path finding with Dijkstra's Algorithm and example Applet] ** [https://github.com/graphhopper/graphhopper/tree/90879ad05c4dfedf0390d44525065f727b043357/core/src/main/java/com/graphhopper/routing Dijkstra's algorithm as bidirectional version in Java] * C#/.Net ** [https://web.archive.org/web/20081202152613/http://www.codeproject.com/KB/recipes/ShortestPathCalculation.aspx Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20111229201146/http://www.codeproject.com/KB/recipes/FastHeapDijkstra.aspx Fast Priority Queue Implementation of Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20180121140629/http://quickgraph.codeplex.com/ QuickGraph, Graph Data Structures and Algorithms for .NET] * [https://web.archive.org/web/20141220002741/http://optlab-server.sce.carleton.ca/POAnimations2007/DijkstrasAlgo.html Dijkstra's Algorithm Simulation] * [http://purl.umn.edu/107247 Oral history interview with Edsger W. Dijkstra], [[Charles Babbage Institute]] University of Minnesota, Minneapolis. * [http://www.cs.sunysb.edu/~skiena/combinatorica/animations/dijkstra.html Animation of Dijkstra's algorithm] * [http://bonsaicode.wordpress.com/2011/01/04/programming-praxis-dijkstra’s-algorithm/ Haskell implementation of Dijkstra's Algorithm] on Bonsai code * [http://hansolav.net/sql/graphs.html Implementation in T-SQL] * [https://web.archive.org/web/20121218050306/http://www.mathworks.com/matlabcentral/fileexchange/20025-advanced-dijkstras-minimum-path-algorithm A MATLAB program for Dijkstra's algorithm] * [https://web.archive.org/web/20140116200833/http://www.turb0js.com/a/Dijkstra%27s_Algorithm Step through Dijkstra's Algorithm in an online JavaScript Debugger] [[Ангилал:Оновчлолын алгоритм]] [[Ангилал:Граф хайлтын алгоритм]] [[Ангилал:Routing]] [[Ангилал:Аялал ба маршрутын төлөвлөлт]] 3npv2ltvvgare3emoyygdgb4kdlm96e Википедиа:Хурал/Ерөнхий 4 40834 864389 853835 2026-08-02T18:07:37Z Koldobin 106481 /* Нүүр хуудасны шинэ загварын хэлэлцүүлэг */ шинэ хэсэг 864389 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ {{/header}} == Proposal: Set two-letter project shortcuts as alias to project namespace globally == <div lang="en" dir="ltr"> {{int:please-translate}} Hello everyone, I apologize for posting in English. I would like to inform everyone that I created a new global request for comment (GRFC) at Meta Wiki, which may affect your project: [[:m:Requests for comment/Set short project namespace aliases by default globally]]. In this GRFC, I propose that two-project shortcuts for project names will become a default alias for the project namespace. For instance, on all Wikipedias, WP will be an alias to the Wikipedia: namespace (and similar for other projects). Full list is available in the GRFC. This is already the case for Wikivoyages, and many individual projects asked for this alias to be implemented. I believe this makes it easier to access the materials in the project namespace, as well as creating shortcuts like <tt>WP:NPOV</tt>, as well as helps new projects to use this feature, without having to figure out how to request site configuration changes first. As far as I can see, {{SITENAME}} currently does not have such an alias set. This means that such an alias will be set for you, if the GRFC is accepted by the global community. I would like to ask all community members to participate in the request for comment at Meta-Wiki, see [[:m:Requests for comment/Set short project namespace aliases by default globally]]. Please feel free to [[:m:User talk:Martin Urbanec|ask me]] if you have any questions about this proposal. Best regards,<br /> --[[:m:User:Martin Urbanec|Martin Urbanec]] ([[:m:User talk:Martin Urbanec|talk]]) 14:12, 18 Хоёрдугаар сар 2021 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Martin Urbanec@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Martin_Urbanec/MassMessage&oldid=21125035 --> == Хэлэлцүүлэг / Яриа == Hello! Sorry about not writing in Mongolian. Unfortunately, I don't know Mongolian. I noticed that to translate "talk" you sometimes use "Хэлэлцүүлэг" and sometimes "Яриа". For example, "Talk" for articles is "Хэлэлцүүлэг", "User talk" is "Хэрэглэгчийн яриа", and "Template talk" is "Загварын хэлэлцүүлэг". Is it good? Perhaps it should be consistent? [[Хэрэглэгч:Amire80|Amir E. Aharoni]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Amire80|talk]]) 14:53, 10 Арванхоёрдугаар сар 2021 (UTC) :яриа means talk, narration, conversation, discussion... :хэлэлцүүлэг means discussion, consultation... :I think [[Хэрэглэгч:Wikibilig|Wikibilig]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Wikibilig|talk]]) 15:05, 10 Арванхоёрдугаар сар 2021 (UTC) ::Thanks @[[Хэрэглэгч:Wikibilig|Wikibilig]]! Which one is better to use? ::In English, it's always "talk" in the names of all pages.. ::The word "discussion" is sometimes used in other texts, but in names of pages, it's always "talk". Perhaps you should choose one and stick to it. [[Хэрэглэгч:Amire80|Amir E. Aharoni]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Amire80|ج]]) 15:12, 10 Арванхоёрдугаар сар 2021 (UTC) :::For me, хэлэлцүүлэг is better [[Хэрэглэгч:Wikibilig|Wikibilig]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Wikibilig|talk]]) 02:40, 13 Арванхоёрдугаар сар 2021 (UTC) ::::Thank you! Any other opinions? [[Хэрэглэгч:Amire80|Amir E. Aharoni]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Amire80|talk]]) 12:44, 13 Арванхоёрдугаар сар 2021 (UTC) == IMPORTANT: Admin activity review == Hello. A policy regarding the removal of "advanced rights" (administrator, bureaucrat, interface administrator, etc.) was adopted by [[:m:Requests for comment/Activity levels of advanced administrative rights holders|global community consensus]] in 2013. According to this policy, the [[:m:stewards|stewards]] are reviewing administrators' activity on all Wikimedia Foundation wikis with no inactivity policy. To the best of our knowledge, your wiki does not have a formal process for removing "advanced rights" from inactive accounts. This means that the stewards will take care of this according to the [[:m:Admin activity review|admin activity review]]. We have determined that the following users meet the inactivity criteria (no edits and no logged actions for more than 2 years): # MongolWiki (administrator) These users will receive a notification soon, asking them to start a community discussion if they want to retain some or all of their rights. If the users do not respond, then their advanced rights will be removed by the stewards. However, if you as a community would like to create your own activity review process superseding the global one, want to make another decision about these inactive rights holders, or already have a policy that we missed, then please notify the [[:m:Stewards' noticeboard|stewards on Meta-Wiki]] so that we know not to proceed with the rights review on your wiki. Thanks, [[Хэрэглэгч:Stanglavine|Stanglavine]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Stanglavine|talk]]) 01:17, 19 Нэгдүгээр сар 2022 (UTC) == Монгол үндэстэн аль эсвэл Монголчууд == : Сайн байцгаана уу, Монгол үндэстэн гэсэн өгүүллийн нэрийг Munkhzaya админ Монголчууд гэж өөрчилжээ. Мөн бусдыг нь хасагууд гэх мэтээр өөрчилжээ. Өгүүллийн нэрийг ингэж олон тооны үгээр илэрхийлж байгаа нь гадаад хэлний онцлогийг шууд хуулбарласан зохимжгүй гэж үзэж байна. Мэгзэр ч мөн Монгол үндэстэн гэсэн нэрийг яагаад өөрчлөв гэж тус хуудсын хэлэлцүүлэгт бичсэнтэй санал нэг байна. Уг монгол хэлний онцлогоор бол юмны гарчгийг ганц тоогоор Да багш, Ри багш, монгол хэл, монгол үндэстэн гэж мэтээр бичдэг гэж судалсан юм аа. Эрхэм викин админ нар маань энэ учрыг тунгаан эдгээр өгүүллийн нэрийг буцаан засахыг хүсье. MongolWiki. 2022-03-31 == Article requests == Is there a place where I could request ideas where somebody could write an article about a subject? [[:en:Huugjilt]] is a topic that I think would be important in Mongolian, as the topic is about an Inner Mongolian. Thanks [[Хэрэглэгч:WhisperToMe|WhisperToMe]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:WhisperToMe|talk]]) 23:25, 27 Тавдугаар сар 2022 (UTC) == Үндэстэн эсвэл Чууд, Ууд == Сүүлийн үед яагаад үндэстэн гэдэг үгэнд дайн зарлаад эхэлчив ээ? Харь хэлний википедиагаас орчуулж, эшлэл авах байдаг л зүйл. Жишээ нь: Монгол үндэстэн, Орос үндэстэн байсан одоо Монголчууд, Оросууд Гэхдээ аль хэдийн нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн, боловсрол шинжлэх ухаанд хэрэглэж байгаа нэр томьёог хувь хүний хар ярианы хэллэгээр солих чинь ДҮРЭМД нийцэхгүй байна. Буцааж хэвэнд нь оруулаач. Эсвэл Үндэстэн гэдэг хуудсаа .амар юм биш үү? [[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|talk]]) 07:38, 4 Зургаадугаар сар 2022 (UTC) == Мобинет хүсэлт == Сайн байна уу. Мобинет нь Мобикомын компанийн охин компани байгаа юм. Бид байгууллагын танилцуулгаа нэмсэн чинь устгасан байна. Байгууллагын хуудсаа үүсгэхийн тулд яах хэрэгтэй вэ? Тусалцаа үзүүлнэ үү. Эсвэл холбогдох дугаар үлдээж тус болно уу. Маш их баярлалаа. {{Туслаач}} https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 цаг гаргаж оруулсан мэдээлэл анхааруулга холбоо барихгүйгээр шууд устгасан. Синсиннати гэж хотын нэрийг яагаад Цициннати болгоод байгаа юм бэ? Англи дуудлагаар эь бичих ёстой бус уу? Яагаад оросуудыг дагаж нэрлээд байгаа юм бэ? == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Editing news 2022 #1</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message"/><i>[[metawiki:VisualEditor/Newsletter/2022/April|Read this in another language]] • [[m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]</i> [[File:Junior Contributor New Topic Tool Completion Rate.png|thumb|New editors were more successful with this new tool.]] The [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#New discussion tool|New topic tool]] helps editors create new ==Sections== on discussion pages. New editors are more successful with this new tool. You can [[mw:Talk pages project/New topic#21 April 2022|read the report]]. Soon, the Editing team will offer this to all editors at the 20 Wikipedias that participated in the test. You will be able to turn it off at [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion]].<section end="message"/> </div> [[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] 18:55, 2 Тавдугаар сар 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=22019984 --> == Асуулт == Би ч бас хөдөлгөөн хуудсыг устгасан шалтгаан юу вэ? Би юуг нь засах ёстой вэ хэлж өгнө үү. Баярлалаа [[Хэрэглэгч:Myagmar S|Myagmar S]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Myagmar S|talk]]) 17:03, 11 Зургаадугаар сар 2022 (UTC) == Тусламж == Сайн байна уу? Сүүлийн үед Юань улсын Хубилай хаан, тэдний хатад, хан хөвгүүд, гүнж нарын мэдээлэлийг санаатайгаар солих, овог аймгийн нэрийг нь өөр аймгаар солих, эх сурвалжгүйгээр зохиомол бичвэр ихээр хийгдэж байна. [[Хэрэглэгч:Zorigt|Zorigt]] админ та болон бусад идэвхтэй викичид анхааралаа нааш хандуулахыг хүсч байна. '''122.201.31.33, 202.126.88.89, ''' айпи хаягнаас санаатай үйлдэл хийж байгаа нь ганц '''Монгол хэлний википедиа''' биш '''Англи хэлний википедиад''' явж байна. Юань улсын түүх нь [[Юань улсын судар]] (зарим тохиолдолд [[Судрын чуулган]], [https://zh.wikisource.org/wiki/%E9%AB%98%E9%BA%97%E5%8F%B2 Гуулин улсын судар] гэх мэт) дээр төвлөрч байдаг. Нотолгоо баримтанд тулгуурлаж байх ёстой зүйлийг сэтгэлийн хөөрлөөр бичиж болохгүй. Энэ айпи хэрэглэгчийн алдаатай засварын Жишээг тоймловол: Ард нь би тодруулга хийсэн байгаа. # Чаби хатныг Чингим, Мангала, Номуган, Хөхэчи... 4 хүү 6 охин төрүүлсэн гэжээ '''(Юань улсын түүхтэй холбоотой эх сурвалжид Чаби хатан 6 охин төрүүлсэн гэх зүйл ерөөс бичигдээгүй.)''' # Хубилай хааны 6 гүнжийг бүгдийг нь Чаби хатнаас төрсөн болгож ('''Юань улсын сударт Гүнжийн шастир гэж байдаг. Тэнд гүнжийн нэр, цол, нөхрийн угсаа гарал нэр бичсэн байдаг. Цөөхөн гүнжийн эхийн нэр байдаг. Тэдгээр гүнж хүүхэд төрүүлсэн тэмдэглэл бараг байдаггүй)''' # [[Дөрвөд|Дөрвөн]] овгийн [[Дөрөвчин хатан]]: Шипин ван [[Агругчи]], [[Хөхчү (Нин ван)|Хөхчү]] хоёрыг төрүүлсэн. ('''Судрын чуулганд тэмдэглэснээр Дөрөвчин хатнаас Агругчи, Хөхэчи хан хөвгүүд төрсөн''') # [[Үүшин|Хушин]] овгийн [[Хушинжин хатан]]: [[Аячи|Аячи тайж]]<nowiki/>ийг төрүүлсэн ('''Судрын чуулганд бичснээр Хушинжин хатнаас Аячи тайж, Хөхчү нин ван нар төрсөн гэж байгаа.''') # '''Буянхэрмиш''' нь [[ихирэс]] аймгийн Тэлигань ноёны охин '''(Юань улсын судрын 116 дэвтэрт Буянхэрмиш хатны товч намтар байдаг. Тэнд Хонгирад аймгийнх гэснээс өөр зүйл байхгүй. Ихирэс аймагтай ямарч хамаагүй.)''' # Раднашири [[хонгирад]] аймгийн Сэнгэбал, [[Пуна гүнж|Пуна]] гүнж төрсөн. '''(Энэ хатан бол Хонгирад аймгийн хүн. Гэхдээ Сэнгэбал, Пуна гүнжтэй хамаатай гэсэн баримт байхгүй. Раднашири хатны намтар зөвхөн Юань улсын сударын 114-р дэвтэрд зөвхөн хонгирад аймгийнх гэж байгаа.)''' #Хүслэн хааны эх [[Шүншири хатан]]: [[Ихирэс|Ихирэсийн]] Тэлигань хүргэн, [[Чалун гүнж]] (Хүслэн хааны эхийн нэр түүхэнд бичигдэж үлдээгүй. Зөвхөн Ихирэс аймгийн бага хатан гэж бичсэн байдаг. Шүншири гэдэг нэрийг Сүхшири хатны нэртэй андуурч байна. Тэгээд ч Чалун гүнж, Тэлигань хүргэн хоёр Хүслэн хааны ээжтэй хамаатай гэсэн баримт Юань улсын сударт байхгүй) #''' Буянхэрмиш хатан, Хүслэн хааны ээж хоёрыг эгч дүүс болгож бичээд байна. Юань улсын сударт энэ хоёр хүн өөр өөр овгийн хоёр өөр цаг үеийн хүн.''' # Борохулын охин Бавужин хатан (Үүшчин) их хаан [[Хубилай хаан|Хубилайн]] эхнэрүүдийн нэг байсан бөгөөд түүний хөвгүүд [[Аячи]], [[Тогоон (Хубилай хааны хүү)|Тогоон]] нарыг төрүүлжээ.''' ( Судрын чуулганд тэмдэглснээр Хубилай хаанд Баяуд овгийн Борогчингийн охин Баяужин хатан, Хушин овгийн Борохул ноёны охин Хушижин хатан гэж хатад байсан. Энэ хоёр хатны эцгийн нэр, овог, төрүүлсэн хүүхдийн нэрийг зориуд сольж тавиад байна.)''' # Шириндарь хатан [[хонгирад]] аймгийн Анчин ноёны Олучин ноён ба [[Өлзий гүнж]] охин '''(Шириндарь хатан Хонгирад аймгийн хүн мөн ч, Олучин ноён, Өлзий гүнж хоёр охин биш. Юань улсын сударт тийм Ямар ч баримт байхгүй.)''' # Хутулужин гүнж (1259-1297) Хубилай хааны отгон охин бөгөөд эх нь Чаби хатан.''' (Хутулужин бэхи гэж нэр Юань улсын судар, Курёса гэх Гуулин улсын сударт Кутулу Кэлимши гэж байгаа. Гүнжийн намтар Гуулин улсын судрын 89-р дэвтэр Хатадын шастирт бичигдсэн байдаг. Гүнжийг Асужин хатанаас төрсөн гэж байдаг.)''' Энэ мэт баримт нотолгоогүй вандалист үйлдэл монгол, англи википедиад өдөр бүр давтамжтайгаар хийгдэж байгаа ч өөрийн зүгээс засаад л байна. Гэхдээ байнга ийм байх юм бол надад хүндрэлтэй, цаг нар их шаардаж байна. Энэ новшийн үйлдэл ганц миний аргалж болох хэмжээнээс хэтрээд байна. Монголын түүхийг улам бүр холион бантантай нь хутгаж байгаа энэ этгээдийг блоклох, Хубилай хаан, Чаби хатан зэрэг томоохон хүмүүсийн хуудсыг түгжиж орхивол яадаг юм бол гэж бодож байна.[[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|talk]]) 16:17, 10 Есдүгээр сар 2022 (UTC) : Сайн байна уу, [[Хубилай хаан]], [[Чаби хатан]] хуудсуудыг autoconfirmed хэрэглэгч нар л засаж болохоор түгжлээ. --[[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] == Interface Admin болох хүсэлт == Сайн байна уу, Монгол викигийн дизайныг шинэчлэх буюу засах тал дээр анхаарч ажиллах хүсэлтэй байгаа тул [[mediawiki:common.css]], [[mediawiki:vector.css]] гэх мэт файлуудад засвар хийхийн тулд Interface admin болох хүсэлтийг дэмжинэ үү. Одоогоор админ эрхтэй бөгөөд хуучнаар энэ файлуудад засвар хийж байсан ч процессууд сүүлийн 10 жилд нилээд өөрчлөгдсөн байна: https://meta.wikimedia.org/wiki/Steward_requests/Permissions#Interface_administrator_access Жич: Хамгийн түрүүнд бусад хэлний вики шиг [[Нүүр хуудас]]наас гарчиг болон "Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас" хэсгүүдийг CSS ашиглан арилгах (`display:none`) үйлдэл хийх гэж байна. Баярлалаа [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 06:00, 24 Есдүгээр сар 2022 (UTC) ** Шинэчлэх юм бол сайн л байна. Харин санал өгөх нь энд үү, өөр газар уу?[[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|talk]]) 07:39, 25 Есдүгээр сар 2022 (UTC) ***Тэгье, эндээ шууд бичээд явчих уу? Дүрмээрээ энд 7 хоног санал асуулга явуулаад metawikiгийн Steward-д хандах юм байна лээ. [[Wikipedia:%D0%A5%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB/%D0%95%D1%80%D3%A9%D0%BD%D1%85%D0%B8%D0%B9/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2_01#%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BD%D1%8D%D1%80%D1%81_%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BE%D0%BD_%D0%B4%D1%8D%D1%8D%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%85_%D1%91%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B9/Category_names_should_be_in_plural|Хуучных шигээ]] '''Дэмжинэ'''/'''Дэмжихгүй''' гээд явчих уу? --[[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 10:22, 26 Есдүгээр сар 2022 (UTC) *** @[[User:chinneeb]] Гарчиг нь зүүн талын баганад ороод өгүүллийн талбар маань өмнөхөөсөө арай хавчиг болсон байна. Энэ хэлбэрийг оруулсан уу? --[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWikiNew|talk]]) 09:54, 28 Аравдугаар сар 2022 (UTC) ***:Vector 2022 skin ийг ярьж байгаа бол үгүй үгүй, саяхан default болгосон. [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 11:21, 28 Аравдугаар сар 2022 (UTC) ===Санал асуулга=== '''Санал асуулга''': Interface Admin болох хүсэлт <code><nowiki>'''Дэмжинэ'''</nowiki></code> эсвэл <code><nowiki>'''Дэмжихгүй'''</nowiki></code> гэж оруулаад саналаа өгнө үү. ====Дэмжиж байна ==== * ✅ '''Дэмжинэ''' Монгол Википедиагийн эхлэл хуудасыг шинэчлээд гоё болгоно гэвэл дэмжиж байна. [[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|talk]]) 09:17, 30 Есдүгээр сар 2022 (UTC) * ✅ '''Дэмжинэ''' Шинэчлэл хэзээд хэрэгтэй. --[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWikiNew|talk]]) 05:05, 30 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC) ====Дэмжихгүй ==== * ❌ '''Дэмжихгүй''' == Proposal: Closure of Mongolian Wikipedia == Hello, Closure of Mongolian Wikipedia is proposed ([[metawiki:Proposals_for_closing_projects/Closure_of_Mongolian_Wikipedia|Proposals for closing projects/Closure of Mongolian Wikipedia - Meta (wikimedia.org)]]). Please check it out and feel free to discuss. [[Хэрэглэгч:LeonardoDameson|LeonardoDameson]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:LeonardoDameson|talk]]) 13:25, 27 Аравдугаар сар 2022 (UTC) == Хамтын ажиллагаагаа сайжруулъя == Сайн байна уу бүгдээрээ, Юуны түрүүнд Википедиагаа хөгжүүлж байгаа хүмүүстээ баярлалаа. Википедиагаа арай төлөвлөлт/зохион байгуулалттайгаар хөгжүүлэх тал дээр хамтарч ажиллах сонирхолтой хүмүүс байгаа болов уу? Хэд хэдэн зүйлийг туршиж үзэх/тэдгээрийн талаар ярилцах сонирхол байна. Хамгийн эхэнд ярилцмаар байгаа юм нь - хамтарч ажиллах/ярилцах түүлүүдээ сонгох - Discord/Slack/Telegram/бүр болохгүй бол Facebook гэх мэт апп ашиглаад чат нээж Нүүр хуудсандаа хадвал хүмүүст хэрэгтэй/хамтын ажиллагааг сайжруулах болов уу гэж бодлоо - та бүхэн санал бодлоо хуваалцана уу. 🙏 [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 04:49, 29 Аравдугаар сар 2022 (UTC) :Одоогийн байгаа [https://www.facebook.com/groups/1732571190215127|1] группийг илүү цэгцэлж дараагийн шатаар Дискорд платформ дээр групп чат нээе гэсэн саналтай байна. Энэний дараа танхимын байдлаар байнгын үндсэн дээр хурал зөвлөгөөн уулзалт зохион байгуулдаг болъё? [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 15:32, 4 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC) Админууд мэдээд шийдвэл болохгүй гэх зүйлгүй. Хэрвээ тийм хуудас пэйж нээгдвэл олон хүн оролцоотой байж чадах болов уу?[[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|talk]]) 09:43, 3 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC) : Зөв зөв. Дискордоос илүү Телеграмм дээр групп байвал арай хэрэглэхэд хялбар санагдаж байна. Дискорд дээр төрөлжүүлдэг учраас зүгээр ч юм уу. Энхсайхан нэгийг үүсгэх үү. --[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWikiNew|talk]]) 02:06, 7 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC) 02:03, 7 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC) ::🙏 [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 01:57, 9 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC) :::@[[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] @[[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] @[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] :::Discord нээчихлээ: https://discord.gg/5Y5Xz9gA [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 07:58, 2 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC) == Ангилал? Анги? Категори? == Энэ нэршлийг өөрчилсөн нь дээр үү? [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 22:52, 16 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC) === Ангилал-ын нэршлийн тухайд === * 1) Миний бодлоор бол товчхон л байвал зүгээр санагддаг. Дан ганц хуудасны хувьд нь бодвол Анги: гээд явчихмаар, тэгтэл Анги: хуудсууд нь дахиад Анги: хуудсууд болж дотор дотроо багтдагийг нь бодвол олон салаа, мөчир бүхий мод хэлбэртэй гэж үзээд Ангилал: гээд явж байснаараа үргэлжлүүлж явж болох мэт санагддаг. (Одоо маш олон Ангилал: байгаа тул бүгдийг Анги: гэж засахад хүнд болов уу) ---- 2) Харин Анги:, Ангилал: нь өөрөө Олон тооны нэр гэдгийг нь илэрхийлж байгаа учраас Олон тоог давхардуулахгүйн тулд :-ийн ардаас бичигдэж буй утга дандаа ганц тоон дээр явбал зохимжтой санагдана. (жишээ нь "Таван хүн" гэхээс биш "Таван хүмүүс" гэхгүйтэй адил) Товч бөгөөд тодорхой "Ангилал:Говь-Алтайн бөх" гэх мэт ("Ангилал:Говь-Алтай аймгийн бөхчүүд" гэж уртсахгүйгээр). ---- 3) Категори:-ын тухайд монгол хэлний энэ тольд үүнийг ашиглахгүй байцгаая.--[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWikiNew|talk]]) 10:21, 24 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC) *:> Одоо маш олон Ангилал: байгаа тул бүгдийг Анги: гэж засахад хүнд болов уу *:Энэ бол автоматчлахад гайгүй байх. Ер нь бол хамаг юмаа consistent л болгох хэрэгтэй санагдаад байгаа юм, одоогоор category гэхийг ангилал/Бүлэг/категори/анги гээд (ангилал юмуу бүлэг гэх нь зүгээр болов уу) олон янзаар хэрэглэж байна, template (загвар, үлгэр, темплейт), talk (яриа, хэлэлцүүлэг) ч мөн адил. Ангиллын хувьд тиймээ, нэршлийн дүрэм маягийн юм гаргавал зүгээр санагдаад байгаа - ганц тоотой ангиллын нэр хэрэглэх нь зөв байх. [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 07:21, 2 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC) *:: Автоматаар хийгдэх бол Анги: гээд бичиж болно, Загвар: гээд явж болно. Talk:-ийг Хэлэлцүүлэг: гээд тус бүр нэг мөр болгох санал миний зүгээс дэвшүүлье.--[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWikiNew|talk]]) 09:03, 6 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC) *:::Alias үүсгээд явчихад ботгүй ч болчих юм шиг байна - https://meta.wikimedia.org/wiki/Tech#Namespace_naming_changes - юутай ч энд хүмүүсээс санаа оноо ирэхийг жаахан хүлээе. [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 22:24, 6 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC) === Ангилал-ын араас ганц тооны нэр залгах тухайд === * Жишээ нь [[Пүрэвдоржийн Сэрдамба]] тамирчны хуудасны доорх ангилал нь маш олон хэсэгтэй бөгөөд зөв болон буруу зэрэгцээд байж байна. "Анги:Боксын азийн аварга" гэх биш "Анги:Азийн аварга боксчин" гэж ангиллын нэр нь байх байсан юм. Орон байр заасан утга нь эхэндээ ажил мэргэжил заасан утга нь төгсгөлдөө байхаар бодоход дараалал нь ийн солигдох юм. "Анги:Монголын боксын улсын аварга" гэх биш "Анги:Монгол улсын аварга боксчин" гэх байсан, "Анги:Монголчууд" гэх биш "Анги:Монгол үндэстэн" гэх байсан гэж бодож байна.--[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWikiNew|talk]]) 10:40, 24 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC) *:> Жишээ нь Пүрэвдоржийн Сэрдамба тамирчны хуудасны *: Англи викигийн жишээг дагаад монгол викид байхгүй ангиллуудыг нэмээд specific ангиллуудыг өгүүллүддэд оноогоод байх нь зөв болов уу (бандуулчихсан Мөнхзаяа гээд хэрэглэгч Герман викигийн жишээг дагаад нилээд олон ангилал үүсгэсэн байна лээ). Би одоогоор ерөөсөө ангилалгүй өгүүллүүдийг ангилах дээр ажиллаад явж байна. [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 07:26, 2 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC) *:: Тийм. Ангилалгүй өгүүллийг ангилалтай болгох нь юун түрүүнд хийх ажил мөн.--[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWikiNew|talk]]) 09:03, 6 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC) == Телеграмм групп нээв == Бүх Монголын Википедиачдад энэ өдрийн мэндийг хүргэе. Шинэ телеграм групп чат нээв. https://t.me/+9-YGJvyuwhU1YTRl @[[Хэрэглэгч:Chinneeb|Chinneeb]] @[[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] @[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 10:15, 28 Нэгдүгээр сар 2023 (UTC) == Сайжруулсан хайлт == Сайн байна уу, Wikimedia Phabricator-тай холбогдоод монгол викигийн хайлт (autocomplete)-ийг сайжруулах шинэчлэлт хийгдлээ. Товчхондоо DEFAULTSORT-оо зөв ашиглаад өгвөл илэрцүүд зөв гарч ирэх ёстой. Монгол хүнийг нэрээр нь хайхад өмнө нь ийм байсан: [[Файл:MongolWikipediaSearchOld.png|300px]] Одоо: [[Файл:MongolWikipediaSearchAutocompleteNew1.png|300px]] Өөр жишээ: [[Файл:MongolWikipediaSearchAutocomplete2.png|300px]] Дэлгэрэнгүй мэдээллийг: https://phabricator.wikimedia.org/T327878 [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 05:55, 14 Хоёрдугаар сар 2023 (UTC) == Editing news 2023 #1 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message"/><i>[[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2023/February|Read this in another language]] • [[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]</i> This newsletter includes two key updates about the [[mw:Special:MyLanguage/Editing team|Editing]] team's work: # The Editing team will finish adding new features to the [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project|Talk pages project]] and deploy it. # They are beginning a new project, [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit check]]. <strong>Talk pages project</strong> [[File:Page Frame Features on desktop.png|alt=Screenshot showing the talk page design changes that are currently available as beta features at all Wikimedia wikis. These features include information about the number of people and comments within each discussion.|thumb|300px|Some of the upcoming changes]] The Editing team is nearly finished with this first phase of the [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project|Talk pages project]]. Nearly all [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|new features]] are available now in the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature for {{int:discussiontools-preference-label}}]]. It will show information about how active a discussion is, such as the date of the most recent comment. There will soon be a new "{{int:skin-action-addsection}}" button. You will be able to turn them off at [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion]]. Please [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Talk_pages_project/Usability#c-PPelberg_(WMF)-20230215001000-Feedback:_Proposed_Revisions_to_%22Add_topic%22_button|tell them what you think]]. [[File:Daily edit completion rates mobile talk pages.png|thumb|300px|Daily edit completion rate by test group: DiscussionTools (test group) and MobileFrontend overlay (control group)]] An A/B test for [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Mobile|{{int:discussiontools-preference-label}} on the mobile site]] has finished. Editors were [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Mobile#Status_Updates|more successful with {{int:discussiontools-preference-label}}]]. The Editing team is enabling these features for all editors on the mobile site. <strong>New Project: Edit Check</strong> The Editing team is beginning [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|a project to help new editors of Wikipedia]]. It will help people identify some problems before they click "{{int:publishchanges}}". The first tool will encourage people to add references when they add new content. Please [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist|watch]] that page for more information. You can [[mw:Special:MyLanguage/Editing_team/Community_Conversations#20230303|join a conference call on 3&nbsp;March&nbsp;2023]] to learn more.<section end="message"/> </div> –[[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[User talk:Whatamidoing (WMF)|{{int:Talkpagelinktext}}]]) 23:24, 22 Хоёрдугаар сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=24611966 --> == Эш татах == VisualEditorийн эш татах түүлүүдийг монгол вики рүү хууллаа, хэрэг болох болов уу. Интерфэйс орчуулга дутмаг байгаа, translatewiki.net руу орж туслах боломжтой шүү. [[Файл:Citation_example.gif]] [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 13:35, 3 Тавдугаар сар 2023 (UTC) == Edit-a-thon төлөвлөж зохион байгуулах уу? == "An [[:en:Edit-a-thon|edit-a-thon]] is an event where some editors of online communities improve a specific topic or type of content. The events typically include basic editing training for new editors and may be combined with a more general social meetup. An edit-a-thon can either be "in-person" or online or a blended version of both<nowiki>''</nowiki> Та бүхэн санал бодлоо хуваалцана уу. [[Хэрэглэгч:Genieofateapot|Genieofateapot]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Genieofateapot|talk]]) 14:56, 9 Тавдугаар сар 2023 (UTC) == Introducing Adiutor Project == Dear fellow Wikimedia enthusiasts, we are excited to introduce the [[metawiki:Adiutor|'''Adiutor''']] Project, an initiative aimed at enhancing the Wikipedia editing experience! Adiutor is a user-friendly gadget designed to simplify various tasks for Wikipedia editors, making editing easier, faster, and more enjoyable. From creating deletion requests to conducting copyright checks, Adiutor streamlines repetitive processes, giving you more time to focus on creating valuable content for the community. If you're interested in using Adiutor on your local wiki, we'd love to hear from you! Drop us a message here or reach out to us with your Wikimedia community details. Let's collaborate to bring Adiutor to your language and wiki! Join the Adiutor Project, and together, let's make Wikipedia editing a more efficient and rewarding experience! For any questions or to express your interest in bringing Adiutor to your local wiki, feel free to contact us, you can also join our [https://t.me/+uYq8tNFQaWQyNjBk telegram group] - we're here to support and work together with you! Looking forward to your enthusiastic participation! [[Хэрэглэгч:Vikipolimer|Vikipolimer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Vikipolimer|talk]]) 10:13, 6 Наймдугаар сар 2023 (UTC) == Англи хэл дээр Wikipedia-г хөгжүүлэх хүндрэлтэй байна. == Би англи хэл дээр монгол тухай мэдээ оруулах хүсдэг. Гэхдээ гадаад эдитор монгол хэл мэдэхгүй учир миний мэдээг устгадаг. надад монгол хэл дээр холбоос хэрэгтэй бас намайг дэмжих монгол эдитор хэрэгтэй. туслаач. Гадаад эдидор надад туслах дургүй гэхдээ миний юмыг устгах дуртай. надад хэцүү байна. тусламж [[Хэрэглэгч:Gologmine|Gologmine]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Gologmine|talk]]) 19:01, 23 Арванхоёрдугаар сар 2023 (UTC) == 🥳 20 жилийн ой == Өнөөдөр монгол википедиа нээгдээд 20 жил [https://web.archive.org/web/20040415162248/http://mn.wikipedia.org:80/wiki/Main_Page болж байгаа юм байна]. Жилийн жилд википедиаг хөгжүүлэхэд цаг заваа зарцуулсан бүхэнд, википедиаг хэрэглэдэг бүхэнд баярын мэнд хүргэе. [[Хэрэглэгч:Chinneeb|Chinneeb]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Chinneeb|яриа]]) 11:27, 28 Хоёрдугаар сар 2024 (UTC) == Шинээр админ болох хүсэлт == Харж амжаагүй хүн байвал: Enkhsaihan2005 хэрэглэгч админ болох хүсэлт гаргасан байгаа, санал бодлоо бичээрэй: [[Википедиа:Админ_болох_хүсэлтүүд]] --[[Хэрэглэгч:Chinneeb|Chinneeb]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Chinneeb|яриа]]) 23:08, 22 Арваннэгдүгээр сар 2024 (UTC) == Хуудас засварлах тухай == Энэ өдрийн мэнд хүргэе. Өмнө нь Монгол Википедиад компьютерээс өгүүлэл засахдаа бүлэг бүрийн харалдаах "Засах" гэсэн товч дарж, зөвхөн тэр бүлэг зүйлээ засах нь амар байжээ. Одоо хэзээнээс юм мэдэхгүй энэ нь алга болоод, зөвхөн дээд талын "Засах", "Кодоор засах" гэсэн товч дарж, бүх нийтээр нь засдаг болжээ. Урт хэмжээний өгүүлэл, олон бүлэгтэй бол их төвөгтэй, бүх нийтээр нь засах учраас аль хэсгээ засахаа хайж олох жоохон төвөгтэй байна. Энийг буцаагаад хуучинд нь оруулж болох уу?[[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|яриа]]) 11:58, 4 Хоёрдугаар сар 2025 (UTC) == Энэ хуудсыг хараад зөвлөгөө өгөөч. == [[Халим хэлбэртний зүйлүүд]] Овог, төрөл, зүйлүүдийн нэрийг яахаа мэддэггүй ээ. Линкүүдийг цэгцлэнэ, нэмэлт бичвэрүүд нэмнэ. Тэрнээс гадна юу хийвэл зүгээр вэ, хэлж өгөөч [[Хэрэглэгч:ChocolateLemon|ChocolateLemon]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:ChocolateLemon|яриа]]) 16:53, 2 Дөрөвдүгээр сар 2026 (UTC) == Хуудас зөөх хүсэлт: Батжаргалын Заяабал == Сайн байна уу. [[Хэрэглэгч:MongolEditor2026/Батжаргалын Заяабал]] ноорог хуудсыг эх сурвалж, эшлэл, зураг, ангилал, бүтэцтэйгээр цэгцлэн бэлтгээд байна. Гэвч одоогоор надад хуудас зөөх эрх нээгдээгүй тул [[Батжаргалын Заяабал]] нэрээр үндсэн өгүүллийн орон зай руу зөөх боломжтой эсэхийг шалгаж, шаардлага хангасан гэж үзвэл тусалж өгнө үү. Хэрэв засах шаардлагатай зүйл байвал зөвлөгөө өгвөл баярлана. [[Хэрэглэгч:MongolEditor2026|MongolEditor2026]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolEditor2026|яриа]]) 15:13, 18 Дөрөвдүгээр сар 2026 (UTC) == Нүүр хуудасны шинэ загварын хэлэлцүүлэг == Монгол Википедиагийн нүүр хуудасны шинэ туршилтын загварын талаар хэлэлцүүлэг болон санал асуулга нээлээ. Шинэ хувилбарт автомат статистик, онцлох өгүүлэл, мэдээ, өнөөдрийн үйл явдал, сэдэвчилсэн навигаци, хувь нэмэр оруулах холбоосууд болон гар утсанд зохицох шинэ бүтэц багтсан. * Туршилтын хувилбар: [[Хэрэглэгч:Koldobin/Нүүр хуудас/Шинэ загвар]] * Хэлэлцүүлэг ба санал асуулга: [[Хэлэлцүүлэг:Нүүр хуудас#Нүүр хуудасны шинэ загварын санал — 2026|Нүүр хуудасны шинэ загварын санал — 2026]] Загварыг компьютер болон гар утаснаас шалгаж, харагдац, агуулгын бүтэц, холбоос болон техникийн ажиллагааны талаар санал өгнө үү. [[Хэрэглэгч:Koldobin|Koldobin]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Koldobin|яриа]]) 18:07, 2 Наймдугаар сар 2026 (UTC) 2gxqjf2bf1bam8dqe4fu7as0xefsipr Munkhgerel 0 43608 864488 633272 2026-08-03T09:08:04Z Munkhgerel 2696 Munkhgerel moved page [[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhgerel]] to [[Munkhgerel]] 633272 wikitext text/x-wiki <b><font size=4>УХУАНЬ АЙМАГ</font></b> ------------------------------------------------------------------------- Ухуа́нь (уламжлалт хятад хэл дээр. 烏桓, хялбаршуулсан хятад хэл дээр. 乌桓, хятад хэл дээрхийг латин үсэг рүү буулгасан нь: Wū huán, англиар Wuhuan, оросоор Ухуа́нь) Монголын нүүдэлчин овог аймгууд нь 850000 жилийн өмнөөс буюу Чулуун зэвсгийн үеэс эхлэн суурьшин тархсан байдаг ба тэдгээр овог аймгууд Хүрэл зэвсгийн үе болон Төмөр зэвсгийн үед овог аймгаараа нэгдэн өөрсдийн урд зүгт байх эртний хятадын овог аймгуудтай тулалдаж эхэлсэнээр тэднийг судлан судар бичгэндээ дурдан өгүүлж эхэлжээ. Эдгээр нүүдэлчин овог аймгуудын нэг нь Ухуань хүмүүс юм. == Үүсэл == <br /> Ухуаньчууд нь Хятадын хойд хэсгээр буюу одоогийн Бээжин хотын захиргаанд байдаг Хэбэй, Ляонин,Шаньси болон одоогийн Өвөрмонголын нутгуудаар нутагладаг байсан Монголчуудын эртний овог аймгийн нэг хэсэг болох нүүдэлчин хүмүүс юм. Тэд Дунху (Хойд зүгийн зэрлэгүүд гэсэн утгатай)нараас салан гарсан овог аймаг байсан ба тэдэнд дийлдэн ялагдаж байсан удаатай. Дунхучуудыг МЭӨ 209 онд Модун шаньюд ялагдсаны дараагаар Сяньби болон Ухуань нар нь үлдэж чадсан байдаг. Хожуу үеийн Хань улсын түүх номон дээр “Сяньбичүүдийн хэл бичиг болон зан заншил нь Ухуаньчуудтай адил байсан” хэмээн тэмдэглэгдэн үлдсэн байна. Ухуань овог аймгийн удирдагч байсан Тадун нь (МЭ 207 онд нас барсан) Монголын эртний овог аймгийн нэг болох Кумо Си буюу Татаби овог аймгийн өвөг дээдэс нь юм.Вэй улсын түүхийн номонд (Кидан гүрний тэмдэглэл хэсэгт) Кумо Си болон Кидан (Монголын эртний овог аймаг болох Сяньбигээс гаралтай) нар нь адил буюу нэг хэл бичигтэй байсан хэмээн тэмдэглэгджээ. == Ахуй амьдрал == <br /> Хожуу үеийн Хань улсын номын 120-р бүлэгт: Ухуаньчууд нь морин сур харваанд сайтар бэлтгэгдсэн, түүндээ ч чадварлаг байсан. Тэд амьтад болон шувуудыг морин дээрээсээ нум сумаар харван агнаж бэлтгэл хийдэг мөн нэг газраас нөгөө газар луу өвс болон ус хайн нүүдэллэн явдаг. Ингэж нүүдэллэн явахдаа дугуй гэрт амьдардаг ба тэр гэрийнх нь үүд нар луу харан байрладаг. Ухуаньчууд мах идэж гүүнийхээ сүүг исгэн ууж, ноосоор хувцасаа хийн өмсдөг. Заримдаа тэд шар будаа тарьдаг байсан. Эрчүүд нь нум сум, эмээл хазаар урладаг байсан бол эмэгтэйчүүд нь арьсан дээр хээ угалз хатгадаг. == Зан төрх, ёс заншил == <br /> Залуу болон хүчирхэгүүд нь хөгшин настай болон сул дорой нэгнийгээ үл хүндэлдэг байсан тэд төрөлхийн эрэлхэг, баатарлаг хүмүүс юм. Тэд зоригтой хэдий ч тэсвэргүй нэгэн байсан ба байнга л цусан хэрүүл дэгдээдэг байсан. Хэт их уурласан үедээ өөр хоорондоо тэмцэлдэн нэг нэгнийгээ алан хядах нь элбэг тохиолддог ч гэсэн тэд эхчүүдийгээ аюултай байдалд оруулдаггүй. Учир нь тэдний үр удам нь эхчүүдээс хамааралтай байдаг байсан байна. Эр зоригтой, эрч хүчтэй, цэцэн мэргэн хүнээр ахлагчаа болгодог байсан ч энэ ахлагчийн байрыг удам дамжуулан уламжилдаггүй байв. Нөгөөтэйгүүр ахмад эрэгтэйчүүд болон эцгүүд өөр өөрсдийн овгийг үүсгэж чаддаг байсан ба тасарч гарсан овог аймаг нь тэдний өмнөөс хариуцлага хүлээдэггүй. Нүүдэлчин хэсэг бүлэг хүмүүс бүр өөр өөрсдийн удирдагч, толгойлогчтой байсан ба энэхүү хэсэг бүлэг хүмүүс нь 100-1000 гэр буюу өрхтэй байжээ. Энэ хэсэг бүлэг хүмүүсийг тухайн хэсгийг ахалж байгаа ахлагчийн нэрээр хочлон дууддаг байсан байна. Тухайн хэсэг бүлэг хүмүүс бичиг үсэггүй байсан ч өөр өөрсдийн уриа, тунхаглалтай байж түүнийгээ модон дээр сийлэн үйлддэг байсныг өөр бусад бүлэг хүмүүс, овог аймгууд мөн тухайн овог аймгийнхан түүнийг зөрчиж зүрхэлдэггүй байсан байна. Мөн ахлагчид захирагдаагүй хүнийг залхаан цээрлүүлдэг байв. Тэд бие биенээсээ мал хулгайлдаг байсан бөгөөд үүнийгээ гэмт хэрэгт тооцдоггүй байна. Хэрвээ хүний амийг бусниулвал морь, хонь зэрэг зүйлүүдээр хахууль өгөн гардаг байжээ. Тухайн хэсэг бүлэг хүмүүс буюу аймгийн ахлагчийн шийдвэрээр хэн нэгнийг аймгаасаа хөөдөг байсан ба тэднийг говь руу явуулдаг байжээ. Хэрэв Ухуань хүмүүс гэрлэхийг хүсвэл сүйт залуу сүйт бүсгүйгээ өөрийн гэрт 3-6 сар хамт амьдрахыг хэлэн урьдаг байжээ. Ингээд тэд бие биендээ таалагдвал сүйт залуу сүйт бүсгүйн эцэг эхийн гэрт амьдрахаар ирж хуримын бэлгээ өгдөг байв. Сүйт залуу өөрийн гэрлэх бүсгүйн гэр бүлд 1 эсвэл 2 жил амьдарсаны дараагаар бүсгүйн эцэг эхээс инж болон өөрийн сүйт бүсгүйгээ эхнэрээ болгон авдаг байжээ. Ухуаньчууд өөрийн эцгээ нас барсаны дараагаар өөрийн төрсөн эхээс бусад эцгийнхээ эхнэрүүдийг өөрийн эхнэр болгон авах ёстой ба эмэгтэйчүүд ар гэрийн аж ахуйг бүрэн эрхэлдэг. Хэрэг бүртээ эмэгтэйчүүдийн саналыг сонсдог ч зөвхөн цэргийн хэргийг өөрсдөө шийддэг. Эрчүүд нь толгойныхоо үсийг хусахыг хөнгөр боллоо хэмээн үздэг байсан бол эмэгтэйчүүд нь нөхөрт гарахаас өмнө үсээ ургуулж 2 салаа болгон сүлжиж, толгойдоо алт, хаш чулуун, маргад чулуугаар гоёл хийн зүүдэг. Нас барсан нэгнийхээ шарилыг тэд гашуудан уйлж, дуу дуулж бүжиглэн авч явахаас гадна тухайн хүний эдэлж хэрэглэж байсан хувцас хунар, түүний нохой, морийг цугт нь шатаадаг байжээ. Чишань уулыг (байрлал нь тодорхой бус, Ляодунаас баруун хойно байрладаг байсан гэж үздэг) үхлийн ертөнцийн хаалга хэмээн үздэг байсан. Тэд тэнгэр, газар, нар, сар, сүнс, нас барсан баатар нэгнийгээ тахин шүтэж хониор өргөлийг өргөдөг байв. Мэндлэхдээ нэг хөлөө нугалан суудаг. == Түүх == <br /> МЭӨ 209 онд Хүннүгийн эзэнт гүрнийг үүсгэн байгуулагч Модун Шанью Дунху овог аймгийг бут цохиж энэ үед Дунху аймгийн үлдсэн хүмүүс Ухуань болон Сяньби нартай нэгдэн зүүн зүгтээ дүрвэн оджээ. Сяньби овог аймаг энэ үед Дунху аймагтай зэрэгцэн, Ухуань аймгийн хойд хэсгээр оршдог байсан. Ухуань аймаг Дунху аймагтай зэрэгцэн оршдог байсан хэдий ч Хятадуудтай арай илүү холбоотой байсан ба учир нь тэд урд хэсгээрээ хятад улстай хиллэдэг байсан байна. (Энэ нь одоогийн Ляо голын зүүн хэсэг хавиар). МЭӨ 121 он хүртэл Ухуань аймаг нь Хүннүгийн эзэнт гүрэнт алба гувчуур төлдөг байв. Хожуу үеийн Хань улсын номын 120-р бүлэгт: “Модун шанью Ухуань аймгийг бут цохьсоны дараагаар тэд доройтож эхэлсэн ба Хүннүчүүд тэднийг эрхшээлдээ байлган хүчээр жил бүр үхэр, морь, хонь, хонины арьс зэргээр татвар татаас авч байв. Хэрвээ тэд татвараа төлөхгүй бол тэдний эхнэр, хүүхдүүдийг авч явдаг байлаа.” гэж өгүүлсэн байдаг. МЭӨ 121 онд Хань гүрний жанжин Хуо Чубин Хүннүгийн зүүн жигүүрийг бут цохьсон ба Ухуань аймгийг 5 хэсэг болгон (Шангү, Юян, Юбэйпин, Ляоши, Ляодун) хувааж Хятадын хойд хил газар болгон Хүннүчүүдийн дайралтаас хамгаалах хэсэг болгожээ. Энэ нь Ухуань аймаг Хан гүрэнтэй (МЭӨ 206-МЭ 220он) ойр харилцаа холбоотой болох эхлэл болж өгчээ. Ухуань аймгийн ахлагч жил бүр Хан гүрний нийслэл болох Чан Ань хотод зочлон маш өндөр шан харамжийг төлдөг байв. Хань гүрний Чжао хааны ноёрхолын үед Ухуаньчууд хүчирхэгчин Хүннүгийн эзэнт гүрний хаадын бунхнуудын дээрэмдэн тонодог байжээ. Зэрлэг догшин Хүннүчүүд үүнд нь ихэд дургуйцэн Ухуань аймгийн зүүн хэсгээр довтолж тэднийг буулгаж авсан байдаг. Энэ үед Фан Миню Ухуаньчуудад дэмжлэг үзүүлэн Хүннүчүүдийн эсрэг тулалдан тэднийг буцаасан хэдий ч тэдэн рүү гэнэт довтлон дайрч 6000 гаран ухуаньчуудыг урвасан хэмээн толгойг авсаны дотор тэдний 3 удирдагчийг цаазлан хороожээ. Хань гүрний Суан (МЭӨ 74-49 он) хааны ноёрхлын үед Ухуаньчууд хятадын хойд хэсэгт нүүн очиж Хань гүрэнд захирагдах болжээ. МЭ 49онд Ляоси хэсгийн Ухуань аймгийн удирдагч Хедан Хань гүрний захиргаанд 922 ахлагч нарын хамт очин Хань гүрний хаан Гуанвуд зарц, бод мал, морьд, нум сум, бар, ирвэс болон булганы арьсыг алба гувчуур болгон төлжээ. Хожуу үеийн Хань гүрний үед Ухуаньчууд нөлөө бүхий байсан ба ялангуяа цэргийн хүчээр Хань гүрний цэргийн хүчинд хамтардаг байв. Ван Ман хүннүчүүдтэй дайтахын тулд ухуань болон динлин нараас бүрдсэн цэргийн хэсгийг бүрдүүлсэн ба ингэхдээ тэд тэдний гэр бүлийг барьцаалан авч тулаан амжилтгүй болсон үед гэр бүлийнхэн нь хүмүүсийг цаазаар авдаг байна. Хятад гүрэнтэй хиллэдэг байсан овог аймгуудын ихэнх нь хятад биш хүмүүс буюу Ухуаньчууд байсан ба тэд гүрний хууль дүрмэнд захирагддаг байжээ. Хань гүрний уналтын үеэр ч Ухуаньчууд нилээд хэдэн үймээн бослого, Хятадын дотоодын дайн тулаанд оролцсон баримтууд байдаг. 200-аад оны үед, "3 удирдагчийн Ухуань" хэмээх овог аймаг хятадуудтай хамгийн ойр байсан ба Шар мөрний хойд хэсэгт байрлах Юань Шао (Зүүн Хань гүрний цэргийн жанжин байсан, МЭ 202 оны 6 сарын 28-нд нас барсан)-д цэргийн хүчээр дэмжлэг үзүүлдэг байжээ. МЭ 207 онд, Цао Цао (Зүүн Хань гүрний цэргийн их жанжин байсан, Хань гүрэн мөхөхөөс өмнөх жилүүдэд хүчирхэг жанжин гэдгээ харуулж чадсан) жанжинаар удирдуулсан цэргийн их хүч Ухуаньчуудын газар нутаг руу халдан дайрч тэднийг "Цагаан чоно" ууланд болсон тулалдааны үеэр буулган авч дарсан ба олон морьтон баатрууд түүнтэй нэгдэж "Тэнгэрийн доорх агуу морьтон баатрууд" хэмээн алдаршжээ. Мөн түүнчлэн IIIзууны үед Ухуаньчуудын хэд хэдэн удирдагч нар хятадад үүссэн зарим нэг бослого үймээнийг удирдан толгойлон явуулсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг ба IVзууны үед тэд Сяньби овог аймагтай нэгдэн уусчээ. Xзуунд Кумо Сигийн үлдэж хоцорсон хүмүүс Кидан овог аймагт ууссан байна. == Цааш унших == [[Цагаан чоно уулын тулалдаан|"Цагаан чоно" хэмээх ууланд болсон тулалдаан]] Тадунь 19xfzmcnyq28e3h94g91cxboswr8p1c 864490 864488 2026-08-03T09:08:49Z Munkhgerel 2696 Тадуны түүх 864490 wikitext text/x-wiki ТАДУН ------------------------------------------------------------------------- Ухуа́нь (уламжлалт хятад хэл дээр. 烏桓, хялбаршуулсан хятад хэл дээр. 乌桓, хятад хэл дээрхийг латин үсэг рүү буулгасан нь: Wū huán, англиар Wuhuan, оросоор Ухуа́нь) Монголын нүүдэлчин овог аймгууд нь 850000 жилийн өмнөөс буюу Чулуун зэвсгийн үеэс эхлэн суурьшин тархсан байдаг ба тэдгээр овог аймгууд Хүрэл зэвсгийн үе болон Төмөр зэвсгийн үед овог аймгаараа нэгдэн өөрсдийн урд зүгт байх эртний хятадын овог аймгуудтай тулалдаж эхэлсэнээр тэднийг судлан судар бичгэндээ дурдан өгүүлж эхэлжээ. Эдгээр нүүдэлчин овог аймгуудын нэг нь Ухуань хүмүүс юм. == Үүсэл == <br /> Ухуаньчууд нь Хятадын хойд хэсгээр буюу одоогийн Бээжин хотын захиргаанд байдаг Хэбэй, Ляонин,Шаньси болон одоогийн Өвөрмонголын нутгуудаар нутагладаг байсан Монголчуудын эртний овог аймгийн нэг хэсэг болох нүүдэлчин хүмүүс юм. Тэд Дунху (Хойд зүгийн зэрлэгүүд гэсэн утгатай)нараас салан гарсан овог аймаг байсан ба тэдэнд дийлдэн ялагдаж байсан удаатай. Дунхучуудыг МЭӨ 209 онд Модун шаньюд ялагдсаны дараагаар Сяньби болон Ухуань нар нь үлдэж чадсан байдаг. Хожуу үеийн Хань улсын түүх номон дээр “Сяньбичүүдийн хэл бичиг болон зан заншил нь Ухуаньчуудтай адил байсан” хэмээн тэмдэглэгдэн үлдсэн байна. Ухуань овог аймгийн удирдагч байсан Тадун нь (МЭ 207 онд нас барсан) Монголын эртний овог аймгийн нэг болох Кумо Си буюу Татаби овог аймгийн өвөг дээдэс нь юм.Вэй улсын түүхийн номонд (Кидан гүрний тэмдэглэл хэсэгт) Кумо Си болон Кидан (Монголын эртний овог аймаг болох Сяньбигээс гаралтай) нар нь адил буюу нэг хэл бичигтэй байсан хэмээн тэмдэглэгджээ. == Ахуй амьдрал == <br /> Хожуу үеийн Хань улсын номын 120-р бүлэгт: Ухуаньчууд нь морин сур харваанд сайтар бэлтгэгдсэн, түүндээ ч чадварлаг байсан. Тэд амьтад болон шувуудыг морин дээрээсээ нум сумаар харван агнаж бэлтгэл хийдэг мөн нэг газраас нөгөө газар луу өвс болон ус хайн нүүдэллэн явдаг. Ингэж нүүдэллэн явахдаа дугуй гэрт амьдардаг ба тэр гэрийнх нь үүд нар луу харан байрладаг. Ухуаньчууд мах идэж гүүнийхээ сүүг исгэн ууж, ноосоор хувцасаа хийн өмсдөг. Заримдаа тэд шар будаа тарьдаг байсан. Эрчүүд нь нум сум, эмээл хазаар урладаг байсан бол эмэгтэйчүүд нь арьсан дээр хээ угалз хатгадаг. == Зан төрх, ёс заншил == <br /> Залуу болон хүчирхэгүүд нь хөгшин настай болон сул дорой нэгнийгээ үл хүндэлдэг байсан тэд төрөлхийн эрэлхэг, баатарлаг хүмүүс юм. Тэд зоригтой хэдий ч тэсвэргүй нэгэн байсан ба байнга л цусан хэрүүл дэгдээдэг байсан. Хэт их уурласан үедээ өөр хоорондоо тэмцэлдэн нэг нэгнийгээ алан хядах нь элбэг тохиолддог ч гэсэн тэд эхчүүдийгээ аюултай байдалд оруулдаггүй. Учир нь тэдний үр удам нь эхчүүдээс хамааралтай байдаг байсан байна. Эр зоригтой, эрч хүчтэй, цэцэн мэргэн хүнээр ахлагчаа болгодог байсан ч энэ ахлагчийн байрыг удам дамжуулан уламжилдаггүй байв. Нөгөөтэйгүүр ахмад эрэгтэйчүүд болон эцгүүд өөр өөрсдийн овгийг үүсгэж чаддаг байсан ба тасарч гарсан овог аймаг нь тэдний өмнөөс хариуцлага хүлээдэггүй. Нүүдэлчин хэсэг бүлэг хүмүүс бүр өөр өөрсдийн удирдагч, толгойлогчтой байсан ба энэхүү хэсэг бүлэг хүмүүс нь 100-1000 гэр буюу өрхтэй байжээ. Энэ хэсэг бүлэг хүмүүсийг тухайн хэсгийг ахалж байгаа ахлагчийн нэрээр хочлон дууддаг байсан байна. Тухайн хэсэг бүлэг хүмүүс бичиг үсэггүй байсан ч өөр өөрсдийн уриа, тунхаглалтай байж түүнийгээ модон дээр сийлэн үйлддэг байсныг өөр бусад бүлэг хүмүүс, овог аймгууд мөн тухайн овог аймгийнхан түүнийг зөрчиж зүрхэлдэггүй байсан байна. Мөн ахлагчид захирагдаагүй хүнийг залхаан цээрлүүлдэг байв. Тэд бие биенээсээ мал хулгайлдаг байсан бөгөөд үүнийгээ гэмт хэрэгт тооцдоггүй байна. Хэрвээ хүний амийг бусниулвал морь, хонь зэрэг зүйлүүдээр хахууль өгөн гардаг байжээ. Тухайн хэсэг бүлэг хүмүүс буюу аймгийн ахлагчийн шийдвэрээр хэн нэгнийг аймгаасаа хөөдөг байсан ба тэднийг говь руу явуулдаг байжээ. Хэрэв Ухуань хүмүүс гэрлэхийг хүсвэл сүйт залуу сүйт бүсгүйгээ өөрийн гэрт 3-6 сар хамт амьдрахыг хэлэн урьдаг байжээ. Ингээд тэд бие биендээ таалагдвал сүйт залуу сүйт бүсгүйн эцэг эхийн гэрт амьдрахаар ирж хуримын бэлгээ өгдөг байв. Сүйт залуу өөрийн гэрлэх бүсгүйн гэр бүлд 1 эсвэл 2 жил амьдарсаны дараагаар бүсгүйн эцэг эхээс инж болон өөрийн сүйт бүсгүйгээ эхнэрээ болгон авдаг байжээ. Ухуаньчууд өөрийн эцгээ нас барсаны дараагаар өөрийн төрсөн эхээс бусад эцгийнхээ эхнэрүүдийг өөрийн эхнэр болгон авах ёстой ба эмэгтэйчүүд ар гэрийн аж ахуйг бүрэн эрхэлдэг. Хэрэг бүртээ эмэгтэйчүүдийн саналыг сонсдог ч зөвхөн цэргийн хэргийг өөрсдөө шийддэг. Эрчүүд нь толгойныхоо үсийг хусахыг хөнгөр боллоо хэмээн үздэг байсан бол эмэгтэйчүүд нь нөхөрт гарахаас өмнө үсээ ургуулж 2 салаа болгон сүлжиж, толгойдоо алт, хаш чулуун, маргад чулуугаар гоёл хийн зүүдэг. Нас барсан нэгнийхээ шарилыг тэд гашуудан уйлж, дуу дуулж бүжиглэн авч явахаас гадна тухайн хүний эдэлж хэрэглэж байсан хувцас хунар, түүний нохой, морийг цугт нь шатаадаг байжээ. Чишань уулыг (байрлал нь тодорхой бус, Ляодунаас баруун хойно байрладаг байсан гэж үздэг) үхлийн ертөнцийн хаалга хэмээн үздэг байсан. Тэд тэнгэр, газар, нар, сар, сүнс, нас барсан баатар нэгнийгээ тахин шүтэж хониор өргөлийг өргөдөг байв. Мэндлэхдээ нэг хөлөө нугалан суудаг. == Түүх == <br /> МЭӨ 209 онд Хүннүгийн эзэнт гүрнийг үүсгэн байгуулагч Модун Шанью Дунху овог аймгийг бут цохиж энэ үед Дунху аймгийн үлдсэн хүмүүс Ухуань болон Сяньби нартай нэгдэн зүүн зүгтээ дүрвэн оджээ. Сяньби овог аймаг энэ үед Дунху аймагтай зэрэгцэн, Ухуань аймгийн хойд хэсгээр оршдог байсан. Ухуань аймаг Дунху аймагтай зэрэгцэн оршдог байсан хэдий ч Хятадуудтай арай илүү холбоотой байсан ба учир нь тэд урд хэсгээрээ хятад улстай хиллэдэг байсан байна. (Энэ нь одоогийн Ляо голын зүүн хэсэг хавиар). МЭӨ 121 он хүртэл Ухуань аймаг нь Хүннүгийн эзэнт гүрэнт алба гувчуур төлдөг байв. Хожуу үеийн Хань улсын номын 120-р бүлэгт: “Модун шанью Ухуань аймгийг бут цохьсоны дараагаар тэд доройтож эхэлсэн ба Хүннүчүүд тэднийг эрхшээлдээ байлган хүчээр жил бүр үхэр, морь, хонь, хонины арьс зэргээр татвар татаас авч байв. Хэрвээ тэд татвараа төлөхгүй бол тэдний эхнэр, хүүхдүүдийг авч явдаг байлаа.” гэж өгүүлсэн байдаг. МЭӨ 121 онд Хань гүрний жанжин Хуо Чубин Хүннүгийн зүүн жигүүрийг бут цохьсон ба Ухуань аймгийг 5 хэсэг болгон (Шангү, Юян, Юбэйпин, Ляоши, Ляодун) хувааж Хятадын хойд хил газар болгон Хүннүчүүдийн дайралтаас хамгаалах хэсэг болгожээ. Энэ нь Ухуань аймаг Хан гүрэнтэй (МЭӨ 206-МЭ 220он) ойр харилцаа холбоотой болох эхлэл болж өгчээ. Ухуань аймгийн ахлагч жил бүр Хан гүрний нийслэл болох Чан Ань хотод зочлон маш өндөр шан харамжийг төлдөг байв. Хань гүрний Чжао хааны ноёрхолын үед Ухуаньчууд хүчирхэгчин Хүннүгийн эзэнт гүрний хаадын бунхнуудын дээрэмдэн тонодог байжээ. Зэрлэг догшин Хүннүчүүд үүнд нь ихэд дургуйцэн Ухуань аймгийн зүүн хэсгээр довтолж тэднийг буулгаж авсан байдаг. Энэ үед Фан Миню Ухуаньчуудад дэмжлэг үзүүлэн Хүннүчүүдийн эсрэг тулалдан тэднийг буцаасан хэдий ч тэдэн рүү гэнэт довтлон дайрч 6000 гаран ухуаньчуудыг урвасан хэмээн толгойг авсаны дотор тэдний 3 удирдагчийг цаазлан хороожээ. Хань гүрний Суан (МЭӨ 74-49 он) хааны ноёрхлын үед Ухуаньчууд хятадын хойд хэсэгт нүүн очиж Хань гүрэнд захирагдах болжээ. МЭ 49онд Ляоси хэсгийн Ухуань аймгийн удирдагч Хедан Хань гүрний захиргаанд 922 ахлагч нарын хамт очин Хань гүрний хаан Гуанвуд зарц, бод мал, морьд, нум сум, бар, ирвэс болон булганы арьсыг алба гувчуур болгон төлжээ. Хожуу үеийн Хань гүрний үед Ухуаньчууд нөлөө бүхий байсан ба ялангуяа цэргийн хүчээр Хань гүрний цэргийн хүчинд хамтардаг байв. Ван Ман хүннүчүүдтэй дайтахын тулд ухуань болон динлин нараас бүрдсэн цэргийн хэсгийг бүрдүүлсэн ба ингэхдээ тэд тэдний гэр бүлийг барьцаалан авч тулаан амжилтгүй болсон үед гэр бүлийнхэн нь хүмүүсийг цаазаар авдаг байна. Хятад гүрэнтэй хиллэдэг байсан овог аймгуудын ихэнх нь хятад биш хүмүүс буюу Ухуаньчууд байсан ба тэд гүрний хууль дүрмэнд захирагддаг байжээ. Хань гүрний уналтын үеэр ч Ухуаньчууд нилээд хэдэн үймээн бослого, Хятадын дотоодын дайн тулаанд оролцсон баримтууд байдаг. 200-аад оны үед, "3 удирдагчийн Ухуань" хэмээх овог аймаг хятадуудтай хамгийн ойр байсан ба Шар мөрний хойд хэсэгт байрлах Юань Шао (Зүүн Хань гүрний цэргийн жанжин байсан, МЭ 202 оны 6 сарын 28-нд нас барсан)-д цэргийн хүчээр дэмжлэг үзүүлдэг байжээ. МЭ 207 онд, Цао Цао (Зүүн Хань гүрний цэргийн их жанжин байсан, Хань гүрэн мөхөхөөс өмнөх жилүүдэд хүчирхэг жанжин гэдгээ харуулж чадсан) жанжинаар удирдуулсан цэргийн их хүч Ухуаньчуудын газар нутаг руу халдан дайрч тэднийг "Цагаан чоно" ууланд болсон тулалдааны үеэр буулган авч дарсан ба олон морьтон баатрууд түүнтэй нэгдэж "Тэнгэрийн доорх агуу морьтон баатрууд" хэмээн алдаршжээ. Мөн түүнчлэн IIIзууны үед Ухуаньчуудын хэд хэдэн удирдагч нар хятадад үүссэн зарим нэг бослого үймээнийг удирдан толгойлон явуулсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг ба IVзууны үед тэд Сяньби овог аймагтай нэгдэн уусчээ. Xзуунд Кумо Сигийн үлдэж хоцорсон хүмүүс Кидан овог аймагт ууссан байна. == Цааш унших == [[Цагаан чоно уулын тулалдаан|"Цагаан чоно" хэмээх ууланд болсон тулалдаан]] Тадунь hzq6guld5wkj8s1yd5pcud4frq15zms Ухуань 0 43610 864447 777261 2026-08-03T06:35:22Z Munkhgerel 2696 Ухуань аймгийн тухай 864447 wikitext text/x-wiki Ухуа́нь (хятадаар: 烏桓/烏丸, пиньин: Wū huán, < aγwar < *awar, Ухуа́нь гэдэг нь «[[wikt:авирах|авирах]]» гэсэн утгатай байх), Олон судлаач Ухуаньчуудыг прото-монгол эсвэл пара-монгол хэлтэн нүүдэлчдийн нэг бүлэг байсан байж болох гэж үздэг боловч энэ талаар нэгдсэн санал хараахан тогтоогүй байна. Зүүн Европын Аваруудын гарал үүслийг Ухуань, Жужан болон бусад Төв Азийн нүүдэлчидтэй холбосон онолууд байдаг ч өнөөдрийн байдлаар хангалттай баттай нотолгоо байхгүй. Монголын нутагт хүн төрөлхтөн палеолитын үеэс буюу хэдэн зуун мянган жилийн өмнөөс амьдарч байсан боловч нүүдэлчин мал аж ахуй, овог аймгийн нэгдэл хүрэл зэвсгийн үед бүрэлдэн хөгжсөн гэж үздэг. Эдгээр нүүдэлчин овог аймгуудын нэг нь Ухуань хүмүүс юм. == Үүсэл == Ухуаньчууд нь Хятадын хойд хэсгээр буюу одоогийн [[Бээжин|Бээжин хот]]ын захиргаанд байдаг [[Хэбэй муж|Хэбэй]], [[Ляонин]], Шаньси болон одоогийн [[Өвөр Монгол|Өвөрмонгол]]ын нутгуудаар нутагладаг байсан Монголчуудын эртний овог аймгийн нэг хэсэг болох нүүдэлчин хүмүүс юм. Тэд [[Дорнод ху|Дунху]] (Дунху (東胡) нь "Зүүн Ху" буюу Хятадын зүүн хойд талын нүүдэлчид гэсэн утгатай.) нараас салан гарсан овог аймаг байсан ба тэдэнд дийлдэн ялагдаж байсан удаатай. Дунхучуудыг МЭӨ 209 онд Модун шаньюд ялагдсаны дараагаар [[Сяньби]] болон Ухуань нар нь үлдэж чадсан байдаг. Хожуу үеийн Хань улсын түүх номон дээр “Сяньбичүүдийн хэл бичиг болон зан заншил нь Ухуаньчуудтай адил байсан” хэмээн тэмдэглэгдэн үлдсэн байна. Ухуань овог аймгийн удирдагч байсан Тадун нь (МЭ 207 онд нас барсан) Монголын эртний овог аймгийн нэг болох [[Кумоси]] (Зарим түүхч Кумоси аймгийг Ухуаньтай ойр холбоотой гэж үздэг боловч Тадуныг Кумосигийн шууд өвөг байсан гэж анхдагч сурвалжууд тодорхой тэмдэглээгүй.) буюу Татаби овог аймгийн өвөг дээдэс нь юм. [[Ляо улсын судар]] болон Вэй улсын түүхийн номд Кумоси болон [[Киданчууд|Кидан]] (Монголын эртний овог аймаг болох Сяньбигээс гаралтай) нар нь адил буюу нэг хэл бичигтэй байсан хэмээн тэмдэглэгджээ. == Ахуй амьдрал == Хожуу үеийн Хань улсын номын 120-р бүлэгт: Ухуаньчууд нь морин сур харваанд сайтар бэлтгэгдсэн, түүндээ ч чадварлаг байсан. Тэд амьтад болон шувуудыг морин дээрээсээ нум сумаар харван агнаж бэлтгэл хийдэг мөн нэг газраас нөгөө газар луу өвс болон ус хайн нүүдэллэн явдаг. Ингэж нүүдэллэн явахдаа дугуй гэрт амьдардаг ба тэр гэрийнх нь үүд нар луу харан байрладаг. Ухуаньчууд мах идэж гүүнийхээ сүүг исгэн ууж, ноосоор хувцасаа хийн өмсдөг. Заримдаа тэд шар будаа тарьдаг байсан. Эрчүүд нь нум сум, эмээл хазаар урладаг байсан бол эмэгтэйчүүд нь арьсан дээр хээ угалз хатгадаг. == Зан төрх, ёс заншил == '''''Хожуу Хань Шу''-гийн тэмдэглэлд Ухуаньчуудыг эрэлхэг, морин цэргийн ур чадвартай, дайчин зан чанартай ард түмэн хэмээн дүрсэлжээ. Мөн залуу, хүч чадалтай хүмүүсийг илүү үнэлдэг, өндөр настай болон сул дорой хүмүүсийн байр суурь харьцангуй доогуур байсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Гэхдээ энэ нь тухайн үеийн Хятадын түүхчдийн ажиглалт бөгөөд Ухуаньчуудын нийгмийн бодит дүр төрхийг бүхэлд нь илэрхийлнэ гэж үзэх боломжгүй.''' '''Ухуаньчуудын дунд эр зориг, цэргийн чадвар, ухаалаг байдлыг удирдагч сонгох чухал шалгуур гэж үздэг байжээ. Овог, бүлгийн ахлагчийн албан тушаал нь бүх тохиолдолд удамшдаггүй, харин тухайн хүний нэр хүнд, чадвараас ихээхэн хамаардаг байсан гэж сурвалжид өгүүлдэг. Том болсон хөвгүүд, ахмад эрчүүд өөрийн дагалдагчдыг нэгтгэн шинэ бүлэг байгуулж болох бөгөөд шинээр салбарласан бүлэг нь өмнөх бүлгийнхээ өмнөөс хариуцлага хүлээдэггүй байжээ.''' '''Нүүдэлчин бүлгүүд нь тус бүрдээ өөрийн ахлагчтай байсан бөгөөд нэг бүлэгт ойролцоогоор 100–1000 өрх харьяалагддаг байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг. Бүлгүүдийг ихэвчлэн ахлагчийнх нь нэрээр нэрлэдэг байжээ. Ухуаньчууд бичиг үсэг өргөн хэрэглэдэггүй байсан боловч аман уламжлал, таних тэмдэг, тэмдэглэгээ ашиглан овог, бүлгийн дотоод зохион байгуулалтаа хадгалж байсан тухай сурвалжид дурдсан байдаг.''' '''Малын хулгайг хатуу гэмт хэрэг гэж үздэггүй байсан ч хүний аминд хүрсэн тохиолдолд морь, хонь зэрэг малаар нөхөн төлбөр төлөх ёс байжээ. Энэ нь эртний нүүдэлчин нийгэмд түгээмэл байсан цусны төлөөсийн хэлбэрийн нэг гэж судлаачид тайлбарладаг. Хүнд зөрчил гаргасан хүнийг овгоосоо хөөж, алслагдсан нутагт цөлөх шийтгэл ногдуулдаг байжээ.''' '''Гэр бүл, гэрлэлтийн ёс''' '''Гэрлэхийн өмнө сүйт залуу тодорхой хугацаанд сүйт бүсгүйн гэр бүлтэй хамт амьдарч, хөдөлмөрөөрөө өөрийгөө батлан харуулдаг байсан тухай ''Хожуу Хань Шу''-д тэмдэглэсэн байдаг. Дараа нь хуримын бэлэг өргөж, гэрлэлт албан ёсоор баталгааждаг байжээ. Энэ нь хүргэн хадамд ажиллах ёс бүхий гэрлэлтийн хэлбэр байсныг илтгэнэ.''' '''Ухуаньчуудын дунд эцэг нас барсны дараа төрсөн эхээс бусад эхнэрийг эхнэр болгон авах левират ёс байсан тухай сурвалжид өгүүлдэг. Энэ заншил нь Хүннү, Түрэг болон бусад эртний Төв Азийн нүүдэлчин ард түмний дунд ч тэмдэглэгдсэн байдаг.''' '''Эмэгтэйчүүд өрхийн аж ахуйг удирдах, гэр бүлийн олон асуудалд санал бодлоо илэрхийлэх эрхтэй байсан боловч цэргийн болон дайны асуудлыг эрчүүд голлон шийдвэрлэдэг байжээ.''' '''Оршуулгын зан үйл''' '''Ухуаньчууд нас барсан хүнийг уй гашуу, дуу бүжгийн хамт үдэж, түүний хэрэглэж байсан эд зүйлс, зарим тохиолдолд морь, нохойг нь хамтатган шатаадаг байсан тухай сурвалжид тэмдэглэгдсэн байдаг. Мөн Чишань хэмээх уулыг нас барагсдын ертөнцтэй холбодог ариун газар гэж үздэг байсан боловч түүний яг хаана байрлаж байсан нь өнөөг хүртэл тодорхойгүй хэвээр байна.''' '''Шүтлэг''' '''Ухуаньчууд тэнгэр, газар, нар, сар, байгалийн сүнс, өвөг дээдэс, дайчин баатруудын сүнсийг тахин шүтэж, тахил өргөдөг байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг. Энэ нь Монголын өндөрлөгийн эртний нүүдэлчдийн тэнгэр шүтлэгийн уламжлалтай уялдах шинжтэй боловч тухайн үеийн шүтлэгийн нарийн бүтэц бүрэн тодорхой болоогүй байна.''' '''Ёслолын мэндчилгээ''' '''Хятадын сурвалжид Ухуаньчууд мэндлэхдээ нэг хөлөө нугалан сууж хүндэтгэл үзүүлдэг байсан гэж тэмдэглэсэн нь тэдний ёслолын зан үйлийн нэг хэлбэр байжээ.''' == Ухуаньчуудын түүх == '''Дунхугийн задрал ба Ухуаньчуудын үүсэл''' '''МЭӨ 209 онд Хүннүгийн шанью Модун шанью Дунхугийн холбоог бут цохисны дараа түүний бүрэлдэхүүнд байсан овог аймгууд задран таржээ. Хятадын эртний сурвалжид энэ үеэс Ухуань болон Сяньби гэсэн хоёр том бүлэг тодрон гарсан гэж тэмдэглэсэн байдаг.''' '''Ухуаньчууд Ляо голын сав газар, өнөөгийн Ляонин, Хэбэй болон Өвөр Монголын өмнөд хэсгээр нутаглаж байсан бол Сяньбичүүд илүү хойд болон зүүн хойд бүсэд суурьшжээ. Газарзүйн байршлын улмаас Ухуаньчууд Хань улстай илүү ойр харилцаатай болж, харин Сяньбичүүд Хүннүтэй илүү олон удаа мөргөлдөж байв.''' '''Хүннүгийн ноёрхлын үе''' '''Модун шаньюгийн ялалтын дараа Ухуаньчууд Хүннүгийн эрхшээлд орж, жил бүр адуу, үхэр, хонь болон арьс ширээр алба өргөдөг байсан тухай ''Хожуу Хань Шу''-д тэмдэглэжээ. Зарим эх сурвалжид алба төлөөгүй тохиолдолд хүннүчүүд тэдний гэр бүлээс барьцаалан авч явдаг байсан гэж өгүүлдэг.''' '''Хань улсын хамгаалалтын бүс''' '''МЭӨ 121 онд Хань улсын нэрт жанжин Хуо Чубин Хүннүгийн зүүн жигүүрийг бут цохисны дараа Ухуаньчуудыг Шангу, Юйян, Юбэйпин, Ляоси, Ляодун гэсэн таван захиргааны бүсэд суурьшуулжээ. Ингэснээр тэд Хань улсын умард хилийг хамгаалах холбоотон болж, Хүннүгийн эсрэг цэргийн ажиллагаанд оролцох болсон юм.''' '''Хань улстай харилцах нь''' '''Хань улсын үед Ухуань аймгийн ахлагчид Чанань хотод ирж хаанд бараалхан бэлэг өргөдөг байжээ. Энэ нь энгийн алба гувчуур бус, тухайн үеийн Хятадын гадаад харилцааны хүрээнд хийгддэг ёслолын хэлбэр байсан бөгөөд хариуд нь Хань улсын хаан бэлэг, цол хэргэм хүртээдэг байв.''' '''Хүннү, Хань хоёрын дунд''' '''Хань улсын Сюань хаан-ы үед Ухуаньчууд Хүннүгийн хаадын булшийг тоносон тухай сурвалжид тэмдэглэгддэг. Үүний улмаас Хүннүчүүд Ухуаньд довтолсон бөгөөд Хань улсын жанжин Фань Минью (范明友) Хүннүчүүдийг ухраасан ч дараа нь Ухуаньчуудыг өөрсдийг нь довтолж, олон мянган хүнийг цаазалсан тухай ''Хань Шу''-д өгүүлдэг. Судлаачид энэ үйл явдлыг Хань улсын умард хилийн бодлогын нэг хэсэг гэж үздэг.''' '''Зүүн Хань улсын үе''' '''МЭ 49 онд Ляосийн Ухуаньчуудын ахлагч Хэдань (賀旦) 922 ахлагчийн хамт Гуанву хаан-д бараалхан орж, адуу мал, арьс шир зэрэг өргөл барьжээ. Үүнээс хойш Ухуаньчууд Зүүн Хань улсын цэргийн холбоотон болж, Хүннү болон бусад умардын нүүдэлчдийн эсрэг олон удаа байлдсан байна.''' '''Ван Мангийн үе''' '''Ван Ман Хүннүтэй хийх дайнд Ухуань, Динлин зэрэг аймгийн цэргийг ашигласан бөгөөд тэдний үнэнч байдлыг хангахын тулд гэр бүлийнхнийг нь барьцаалдаг байсан тухай сурвалжид тэмдэглэгджээ.''' '''Гурван улсын өмнөх үе''' '''Зүүн Хань улсын төгсгөлд Ухуаньчууд Хятадын дотоодын эрх мэдлийн тэмцэлд идэвхтэй оролцож, умардын жанжин Юань Шао-г дэмжиж байв. Ялангуяа "Гурван Ухуань" (Three Commanders of Wuhuan) хэмээн нэрлэгддэг хүчирхэг бүлэг тухайн үед нөлөөтэй байжээ.''' '''Цагаан Чонын уулын тулалдаан''' '''МЭ 207 онд Цао Цао умард аян дайнд мордож, Цагаан Чонын уулын тулалдаан (白狼山之戰)-д Ухуаньчуудын удирдагч Тадунь (蹋頓)-ийг ялсан байна. Энэ ялалтын дараа Ухуаньчуудын улс төрийн нөлөө эрс буурч, олон аймаг Цао Цаод дагаар орсон бол зарим нь Сяньбичүүдэд нэгдэн уусжээ.''' '''Сүүлчийн үе''' '''III–IV зууны үед Ухуаньчууд бие даасан улс төрийн хүчин байхаа больж, ихэнх нь Сяньби овгуудын бүрэлдэхүүнд шингэн ууссан байна. Харин тэдэнтэй угсаа, хэл, соёлын холбоотой гэж үздэг Кумоси (奚) аймаг X зуунд Киданчуудын байгуулсан Ляо улсын бүрэлдэхүүнд орж, улмаар Кидан угсаатанд уусан нэгджээ.''' == Ургийн мод == Дунху │ ├── Ухуань │ │ │ └── Кумоси │ │ │ └── Кидан │ └── Сяньби │ ├── Муюн ├── Тоба ├── Юйвэнь └── Дуань == Цааш унших == * [[Цагаан чоно уулын тулалдаан|"Цагаан чоно" хэмээх ууланд болсон тулалдаан]] * Тадунь == Ном зүй == *{{citation|last=Barfield|first=Thomas|title=The Perilous Frontier: Nomadic Empires and China|year=1989|publisher=Basil Blackwell}} *{{citation|last=Crespigny|first=Rafe de|year=2007|title=A Biographical Dictionary of Later Han to the Three Kingdoms|publisher=Brill}} *{{citation|last=Crespigny|first=Rafe de|year=2010|title=Imperial Warlord|publisher=Brill}} *{{citation|last=West|first=Barbara A.|year=2009|title=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania|publisher=Facts on File}} *{{citation|last=Whiting|first=Marvin C.|year=2002|title=Imperial Chinese Military History|publisher=Writers Club Press}} [[Ангилал:Монгол угсаатан]] [[Ангилал:Эртний Монголчууд]] [[Ангилал:Aзийн түүхэн угсаатан]] 1fgfgzm62rz5snrqu1kaqm9exeoss70 864448 864447 2026-08-03T06:38:01Z Munkhgerel 2696 864448 wikitext text/x-wiki Ухуа́нь (хятадаар: 烏桓/烏丸, пиньин: Wū huán, < aγwar < *awar, Ухуа́нь гэдэг нь «[[wikt:авирах|авирах]]» гэсэн утгатай байх), Олон судлаач Ухуаньчуудыг прото-монгол эсвэл пара-монгол хэлтэн нүүдэлчдийн нэг бүлэг байсан байж болох гэж үздэг боловч энэ талаар нэгдсэн санал хараахан тогтоогүй байна. Зүүн Европын Аваруудын гарал үүслийг Ухуань, Жужан болон бусад Төв Азийн нүүдэлчидтэй холбосон онолууд байдаг ч өнөөдрийн байдлаар хангалттай баттай нотолгоо байхгүй. Монголын нутагт хүн төрөлхтөн палеолитын үеэс буюу хэдэн зуун мянган жилийн өмнөөс амьдарч байсан боловч нүүдэлчин мал аж ахуй, овог аймгийн нэгдэл хүрэл зэвсгийн үед бүрэлдэн хөгжсөн гэж үздэг. Эдгээр нүүдэлчин овог аймгуудын нэг нь Ухуань хүмүүс юм. == '''Үүсэл''' == Ухуаньчууд нь Хятадын хойд хэсгээр буюу одоогийн [[Бээжин|Бээжин хот]]ын захиргаанд байдаг [[Хэбэй муж|Хэбэй]], [[Ляонин]], Шаньси болон одоогийн [[Өвөр Монгол|Өвөрмонгол]]ын нутгуудаар нутагладаг байсан Монголчуудын эртний овог аймгийн нэг хэсэг болох нүүдэлчин хүмүүс юм. Тэд [[Дорнод ху|Дунху]] (Дунху (東胡) нь "Зүүн Ху" буюу Хятадын зүүн хойд талын нүүдэлчид гэсэн утгатай.) нараас салан гарсан овог аймаг байсан ба тэдэнд дийлдэн ялагдаж байсан удаатай. Дунхучуудыг МЭӨ 209 онд Модун шаньюд ялагдсаны дараагаар [[Сяньби]] болон Ухуань нар нь үлдэж чадсан байдаг. Хожуу үеийн Хань улсын түүх номон дээр “Сяньбичүүдийн хэл бичиг болон зан заншил нь Ухуаньчуудтай адил байсан” хэмээн тэмдэглэгдэн үлдсэн байна. Ухуань овог аймгийн удирдагч байсан Тадун нь (МЭ 207 онд нас барсан) Монголын эртний овог аймгийн нэг болох [[Кумоси]] (Зарим түүхч Кумоси аймгийг Ухуаньтай ойр холбоотой гэж үздэг боловч Тадуныг Кумосигийн шууд өвөг байсан гэж анхдагч сурвалжууд тодорхой тэмдэглээгүй.) буюу Татаби овог аймгийн өвөг дээдэс нь юм. [[Ляо улсын судар]] болон Вэй улсын түүхийн номд Кумоси болон [[Киданчууд|Кидан]] (Монголын эртний овог аймаг болох Сяньбигээс гаралтай) нар нь адил буюу нэг хэл бичигтэй байсан хэмээн тэмдэглэгджээ. == '''Ахуй амьдрал''' == Хожуу үеийн Хань улсын номын 120-р бүлэгт: Ухуаньчууд нь морин сур харваанд сайтар бэлтгэгдсэн, түүндээ ч чадварлаг байсан. Тэд амьтад болон шувуудыг морин дээрээсээ нум сумаар харван агнаж бэлтгэл хийдэг мөн нэг газраас нөгөө газар луу өвс болон ус хайн нүүдэллэн явдаг. Ингэж нүүдэллэн явахдаа дугуй гэрт амьдардаг ба тэр гэрийнх нь үүд нар луу харан байрладаг. Ухуаньчууд мах идэж гүүнийхээ сүүг исгэн ууж, ноосоор хувцасаа хийн өмсдөг. Заримдаа тэд шар будаа тарьдаг байсан. Эрчүүд нь нум сум, эмээл хазаар урладаг байсан бол эмэгтэйчүүд нь арьсан дээр хээ угалз хатгадаг. == '''Зан төрх, ёс заншил''' == ''Хожуу Хань Шу''-гийн тэмдэглэлд Ухуаньчуудыг эрэлхэг, морин цэргийн ур чадвартай, дайчин зан чанартай ард түмэн хэмээн дүрсэлжээ. Мөн залуу, хүч чадалтай хүмүүсийг илүү үнэлдэг, өндөр настай болон сул дорой хүмүүсийн байр суурь харьцангуй доогуур байсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Гэхдээ энэ нь тухайн үеийн Хятадын түүхчдийн ажиглалт бөгөөд Ухуаньчуудын нийгмийн бодит дүр төрхийг бүхэлд нь илэрхийлнэ гэж үзэх боломжгүй. Ухуаньчуудын дунд эр зориг, цэргийн чадвар, ухаалаг байдлыг удирдагч сонгох чухал шалгуур гэж үздэг байжээ. Овог, бүлгийн ахлагчийн албан тушаал нь бүх тохиолдолд удамшдаггүй, харин тухайн хүний нэр хүнд, чадвараас ихээхэн хамаардаг байсан гэж сурвалжид өгүүлдэг. Том болсон хөвгүүд, ахмад эрчүүд өөрийн дагалдагчдыг нэгтгэн шинэ бүлэг байгуулж болох бөгөөд шинээр салбарласан бүлэг нь өмнөх бүлгийнхээ өмнөөс хариуцлага хүлээдэггүй байжээ. Нүүдэлчин бүлгүүд нь тус бүрдээ өөрийн ахлагчтай байсан бөгөөд нэг бүлэгт ойролцоогоор 100–1000 өрх харьяалагддаг байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг. Бүлгүүдийг ихэвчлэн ахлагчийнх нь нэрээр нэрлэдэг байжээ. Ухуаньчууд бичиг үсэг өргөн хэрэглэдэггүй байсан боловч аман уламжлал, таних тэмдэг, тэмдэглэгээ ашиглан овог, бүлгийн дотоод зохион байгуулалтаа хадгалж байсан тухай сурвалжид дурдсан байдаг. Малын хулгайг хатуу гэмт хэрэг гэж үздэггүй байсан ч хүний аминд хүрсэн тохиолдолд морь, хонь зэрэг малаар нөхөн төлбөр төлөх ёс байжээ. Энэ нь эртний нүүдэлчин нийгэмд түгээмэл байсан цусны төлөөсийн хэлбэрийн нэг гэж судлаачид тайлбарладаг. Хүнд зөрчил гаргасан хүнийг овгоосоо хөөж, алслагдсан нутагт цөлөх шийтгэл ногдуулдаг байжээ. '''Гэр бүл, гэрлэлтийн ёс''' Гэрлэхийн өмнө сүйт залуу тодорхой хугацаанд сүйт бүсгүйн гэр бүлтэй хамт амьдарч, хөдөлмөрөөрөө өөрийгөө батлан харуулдаг байсан тухай ''Хожуу Хань Шу''-д тэмдэглэсэн байдаг. Дараа нь хуримын бэлэг өргөж, гэрлэлт албан ёсоор баталгааждаг байжээ. Энэ нь хүргэн хадамд ажиллах ёс бүхий гэрлэлтийн хэлбэр байсныг илтгэнэ. Ухуаньчуудын дунд эцэг нас барсны дараа төрсөн эхээс бусад эхнэрийг эхнэр болгон авах левират ёс байсан тухай сурвалжид өгүүлдэг. Энэ заншил нь Хүннү, Түрэг болон бусад эртний Төв Азийн нүүдэлчин ард түмний дунд ч тэмдэглэгдсэн байдаг. Эмэгтэйчүүд өрхийн аж ахуйг удирдах, гэр бүлийн олон асуудалд санал бодлоо илэрхийлэх эрхтэй байсан боловч цэргийн болон дайны асуудлыг эрчүүд голлон шийдвэрлэдэг байжээ. '''Оршуулгын зан үйл''' Ухуаньчууд нас барсан хүнийг уй гашуу, дуу бүжгийн хамт үдэж, түүний хэрэглэж байсан эд зүйлс, зарим тохиолдолд морь, нохойг нь хамтатган шатаадаг байсан тухай сурвалжид тэмдэглэгдсэн байдаг. Мөн Чишань хэмээх уулыг нас барагсдын ертөнцтэй холбодог ариун газар гэж үздэг байсан боловч түүний яг хаана байрлаж байсан нь өнөөг хүртэл тодорхойгүй хэвээр байна. '''Шүтлэг''' Ухуаньчууд тэнгэр, газар, нар, сар, байгалийн сүнс, өвөг дээдэс, дайчин баатруудын сүнсийг тахин шүтэж, тахил өргөдөг байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг. Энэ нь Монголын өндөрлөгийн эртний нүүдэлчдийн тэнгэр шүтлэгийн уламжлалтай уялдах шинжтэй боловч тухайн үеийн шүтлэгийн нарийн бүтэц бүрэн тодорхой болоогүй байна. '''Ёслолын мэндчилгээ''' Хятадын сурвалжид Ухуаньчууд мэндлэхдээ нэг хөлөө нугалан сууж хүндэтгэл үзүүлдэг байсан гэж тэмдэглэсэн нь тэдний ёслолын зан үйлийн нэг хэлбэр байжээ. == '''Ухуаньчуудын түүх''' == '''Дунхугийн задрал ба Ухуаньчуудын үүсэл''' МЭӨ 209 онд Хүннүгийн шанью Модун шанью Дунхугийн холбоог бут цохисны дараа түүний бүрэлдэхүүнд байсан овог аймгууд задран таржээ. Хятадын эртний сурвалжид энэ үеэс Ухуань болон Сяньби гэсэн хоёр том бүлэг тодрон гарсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Ухуаньчууд Ляо голын сав газар, өнөөгийн Ляонин, Хэбэй болон Өвөр Монголын өмнөд хэсгээр нутаглаж байсан бол Сяньбичүүд илүү хойд болон зүүн хойд бүсэд суурьшжээ. Газарзүйн байршлын улмаас Ухуаньчууд Хань улстай илүү ойр харилцаатай болж, харин Сяньбичүүд Хүннүтэй илүү олон удаа мөргөлдөж байв. '''Хүннүгийн ноёрхлын үе''' Модун шаньюгийн ялалтын дараа Ухуаньчууд Хүннүгийн эрхшээлд орж, жил бүр адуу, үхэр, хонь болон арьс ширээр алба өргөдөг байсан тухай ''Хожуу Хань Шу''-д тэмдэглэжээ. Зарим эх сурвалжид алба төлөөгүй тохиолдолд хүннүчүүд тэдний гэр бүлээс барьцаалан авч явдаг байсан гэж өгүүлдэг. '''Хань улсын хамгаалалтын бүс''' МЭӨ 121 онд Хань улсын нэрт жанжин Хуо Чубин Хүннүгийн зүүн жигүүрийг бут цохисны дараа Ухуаньчуудыг Шангу, Юйян, Юбэйпин, Ляоси, Ляодун гэсэн таван захиргааны бүсэд суурьшуулжээ. Ингэснээр тэд Хань улсын умард хилийг хамгаалах холбоотон болж, Хүннүгийн эсрэг цэргийн ажиллагаанд оролцох болсон юм. '''Хань улстай харилцах нь''' Хань улсын үед Ухуань аймгийн ахлагчид Чанань хотод ирж хаанд бараалхан бэлэг өргөдөг байжээ. Энэ нь энгийн алба гувчуур бус, тухайн үеийн Хятадын гадаад харилцааны хүрээнд хийгддэг ёслолын хэлбэр байсан бөгөөд хариуд нь Хань улсын хаан бэлэг, цол хэргэм хүртээдэг байв. '''Хүннү, Хань хоёрын дунд''' Хань улсын Сюань хаан-ы үед Ухуаньчууд Хүннүгийн хаадын булшийг тоносон тухай сурвалжид тэмдэглэгддэг. Үүний улмаас Хүннүчүүд Ухуаньд довтолсон бөгөөд Хань улсын жанжин Фань Минью (范明友) Хүннүчүүдийг ухраасан ч дараа нь Ухуаньчуудыг өөрсдийг нь довтолж, олон мянган хүнийг цаазалсан тухай ''Хань Шу''-д өгүүлдэг. Судлаачид энэ үйл явдлыг Хань улсын умард хилийн бодлогын нэг хэсэг гэж үздэг. '''Зүүн Хань улсын үе''' МЭ 49 онд Ляосийн Ухуаньчуудын ахлагч Хэдань (賀旦) 922 ахлагчийн хамт Гуанву хаан-д бараалхан орж, адуу мал, арьс шир зэрэг өргөл барьжээ. Үүнээс хойш Ухуаньчууд Зүүн Хань улсын цэргийн холбоотон болж, Хүннү болон бусад умардын нүүдэлчдийн эсрэг олон удаа байлдсан байна. '''Ван Мангийн үе''' Ван Ман Хүннүтэй хийх дайнд Ухуань, Динлин зэрэг аймгийн цэргийг ашигласан бөгөөд тэдний үнэнч байдлыг хангахын тулд гэр бүлийнхнийг нь барьцаалдаг байсан тухай сурвалжид тэмдэглэгджээ. '''Гурван улсын өмнөх үе''' Зүүн Хань улсын төгсгөлд Ухуаньчууд Хятадын дотоодын эрх мэдлийн тэмцэлд идэвхтэй оролцож, умардын жанжин Юань Шао-г дэмжиж байв. Ялангуяа "Гурван Ухуань" (Three Commanders of Wuhuan) хэмээн нэрлэгддэг хүчирхэг бүлэг тухайн үед нөлөөтэй байжээ. '''Цагаан Чонын уулын тулалдаан''' МЭ 207 онд Цао Цао умард аян дайнд мордож, Цагаан Чонын уулын тулалдаан (白狼山之戰)-д Ухуаньчуудын удирдагч Тадунь (蹋頓)-ийг ялсан байна. Энэ ялалтын дараа Ухуаньчуудын улс төрийн нөлөө эрс буурч, олон аймаг Цао Цаод дагаар орсон бол зарим нь Сяньбичүүдэд нэгдэн уусжээ. '''Сүүлчийн үе''' III–IV зууны үед Ухуаньчууд бие даасан улс төрийн хүчин байхаа больж, ихэнх нь Сяньби овгуудын бүрэлдэхүүнд шингэн ууссан байна. Харин тэдэнтэй угсаа, хэл, соёлын холбоотой гэж үздэг Кумоси (奚) аймаг X зуунд Киданчуудын байгуулсан Ляо улсын бүрэлдэхүүнд орж, улмаар Кидан угсаатанд уусан нэгджээ. == Ургийн мод == Дунху │ ├── Ухуань │ │ │ └── Кумоси │ │ │ └── Кидан │ └── Сяньби │ ├── Муюн ├── Тоба ├── Юйвэнь └── Дуань == Цааш унших == * [[Цагаан чоно уулын тулалдаан|"Цагаан чоно" хэмээх ууланд болсон тулалдаан]] * Тадунь == Ном зүй == *{{citation|last=Barfield|first=Thomas|title=The Perilous Frontier: Nomadic Empires and China|year=1989|publisher=Basil Blackwell}} *{{citation|last=Crespigny|first=Rafe de|year=2007|title=A Biographical Dictionary of Later Han to the Three Kingdoms|publisher=Brill}} *{{citation|last=Crespigny|first=Rafe de|year=2010|title=Imperial Warlord|publisher=Brill}} *{{citation|last=West|first=Barbara A.|year=2009|title=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania|publisher=Facts on File}} *{{citation|last=Whiting|first=Marvin C.|year=2002|title=Imperial Chinese Military History|publisher=Writers Club Press}} [[Ангилал:Монгол угсаатан]] [[Ангилал:Эртний Монголчууд]] [[Ангилал:Aзийн түүхэн угсаатан]] hceywraz3a7yumha51wat47cfuvws1v 864450 864448 2026-08-03T06:45:17Z Munkhgerel 2696 864450 wikitext text/x-wiki Ухуа́нь (хятадаар: 烏桓/烏丸, пиньин: Wū huán, < aγwar < *awar, Ухуа́нь гэдэг нь «[[wikt:авирах|авирах]]» гэсэн утгатай байх), Олон судлаач Ухуаньчуудыг прото-монгол эсвэл пара-монгол хэлтэн нүүдэлчдийн нэг бүлэг байсан байж болох гэж үздэг боловч энэ талаар нэгдсэн санал хараахан тогтоогүй байна. Зүүн Европын Аваруудын гарал үүслийг Ухуань, Жужан болон бусад Төв Азийн нүүдэлчидтэй холбосон онолууд байдаг ч өнөөдрийн байдлаар хангалттай баттай нотолгоо байхгүй. Монголын нутагт хүн төрөлхтөн палеолитын үеэс буюу хэдэн зуун мянган жилийн өмнөөс амьдарч байсан боловч нүүдэлчин мал аж ахуй, овог аймгийн нэгдэл хүрэл зэвсгийн үед бүрэлдэн хөгжсөн гэж үздэг. Эдгээр нүүдэлчин овог аймгуудын нэг нь Ухуань хүмүүс юм. == '''Үүсэл''' == Ухуаньчууд нь Хятадын хойд хэсгээр буюу одоогийн [[Бээжин|Бээжин хот]]ын захиргаанд байдаг [[Хэбэй муж|Хэбэй]], [[Ляонин]], Шаньси болон одоогийн [[Өвөр Монгол|Өвөрмонгол]]ын нутгуудаар нутагладаг байсан Монголчуудын эртний овог аймгийн нэг хэсэг болох нүүдэлчин хүмүүс юм. Тэд [[Дорнод ху|Дунху]] (Дунху (東胡) нь "Зүүн Ху" буюу Хятадын зүүн хойд талын нүүдэлчид гэсэн утгатай.) нараас салан гарсан овог аймаг байсан ба тэдэнд дийлдэн ялагдаж байсан удаатай. Дунхучуудыг МЭӨ 209 онд Модун шаньюд ялагдсаны дараагаар [[Сяньби]] болон Ухуань нар нь үлдэж чадсан байдаг. Хожуу үеийн Хань улсын түүх номон дээр “Сяньбичүүдийн хэл бичиг болон зан заншил нь Ухуаньчуудтай адил байсан” хэмээн тэмдэглэгдэн үлдсэн байна. Ухуань овог аймгийн удирдагч байсан Тадун нь (МЭ 207 онд нас барсан) Монголын эртний овог аймгийн нэг болох [[Кумоси]] (Зарим түүхч Кумоси аймгийг Ухуаньтай ойр холбоотой гэж үздэг боловч Тадуныг Кумосигийн шууд өвөг байсан гэж анхдагч сурвалжууд тодорхой тэмдэглээгүй.) буюу Татаби овог аймгийн өвөг дээдэс нь юм. [[Ляо улсын судар]] болон Вэй улсын түүхийн номд Кумоси болон [[Киданчууд|Кидан]] (Монголын эртний овог аймаг болох Сяньбигээс гаралтай) нар нь адил буюу нэг хэл бичигтэй байсан хэмээн тэмдэглэгджээ. == '''Ахуй амьдрал''' == Хожуу үеийн Хань улсын номын 120-р бүлэгт: Ухуаньчууд нь морин сур харваанд сайтар бэлтгэгдсэн, түүндээ ч чадварлаг байсан. Тэд амьтад болон шувуудыг морин дээрээсээ нум сумаар харван агнаж бэлтгэл хийдэг мөн нэг газраас нөгөө газар луу өвс болон ус хайн нүүдэллэн явдаг. Ингэж нүүдэллэн явахдаа дугуй гэрт амьдардаг ба тэр гэрийнх нь үүд нар луу харан байрладаг. Ухуаньчууд мах идэж гүүнийхээ сүүг исгэн ууж, ноосоор хувцасаа хийн өмсдөг. Заримдаа тэд шар будаа тарьдаг байсан. Эрчүүд нь нум сум, эмээл хазаар урладаг байсан бол эмэгтэйчүүд нь арьсан дээр хээ угалз хатгадаг. == '''Зан төрх, ёс заншил''' == ''Хожуу Хань Шу''-гийн тэмдэглэлд Ухуаньчуудыг эрэлхэг, морин цэргийн ур чадвартай, дайчин зан чанартай ард түмэн хэмээн дүрсэлжээ. Мөн залуу, хүч чадалтай хүмүүсийг илүү үнэлдэг, өндөр настай болон сул дорой хүмүүсийн байр суурь харьцангуй доогуур байсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Гэхдээ энэ нь тухайн үеийн Хятадын түүхчдийн ажиглалт бөгөөд Ухуаньчуудын нийгмийн бодит дүр төрхийг бүхэлд нь илэрхийлнэ гэж үзэх боломжгүй. Ухуаньчуудын дунд эр зориг, цэргийн чадвар, ухаалаг байдлыг удирдагч сонгох чухал шалгуур гэж үздэг байжээ. Овог, бүлгийн ахлагчийн албан тушаал нь бүх тохиолдолд удамшдаггүй, харин тухайн хүний нэр хүнд, чадвараас ихээхэн хамаардаг байсан гэж сурвалжид өгүүлдэг. Том болсон хөвгүүд, ахмад эрчүүд өөрийн дагалдагчдыг нэгтгэн шинэ бүлэг байгуулж болох бөгөөд шинээр салбарласан бүлэг нь өмнөх бүлгийнхээ өмнөөс хариуцлага хүлээдэггүй байжээ. Нүүдэлчин бүлгүүд нь тус бүрдээ өөрийн ахлагчтай байсан бөгөөд нэг бүлэгт ойролцоогоор 100–1000 өрх харьяалагддаг байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг. Бүлгүүдийг ихэвчлэн ахлагчийнх нь нэрээр нэрлэдэг байжээ. Ухуаньчууд бичиг үсэг өргөн хэрэглэдэггүй байсан боловч аман уламжлал, таних тэмдэг, тэмдэглэгээ ашиглан овог, бүлгийн дотоод зохион байгуулалтаа хадгалж байсан тухай сурвалжид дурдсан байдаг. Малын хулгайг хатуу гэмт хэрэг гэж үздэггүй байсан ч хүний аминд хүрсэн тохиолдолд морь, хонь зэрэг малаар нөхөн төлбөр төлөх ёс байжээ. Энэ нь эртний нүүдэлчин нийгэмд түгээмэл байсан цусны төлөөсийн хэлбэрийн нэг гэж судлаачид тайлбарладаг. Хүнд зөрчил гаргасан хүнийг овгоосоо хөөж, алслагдсан нутагт цөлөх шийтгэл ногдуулдаг байжээ. '''Гэр бүл, гэрлэлтийн ёс''' Гэрлэхийн өмнө сүйт залуу тодорхой хугацаанд сүйт бүсгүйн гэр бүлтэй хамт амьдарч, хөдөлмөрөөрөө өөрийгөө батлан харуулдаг байсан тухай ''Хожуу Хань Шу''-д тэмдэглэсэн байдаг. Дараа нь хуримын бэлэг өргөж, гэрлэлт албан ёсоор баталгааждаг байжээ. Энэ нь хүргэн хадамд ажиллах ёс бүхий гэрлэлтийн хэлбэр байсныг илтгэнэ. Ухуаньчуудын дунд эцэг нас барсны дараа төрсөн эхээс бусад эхнэрийг эхнэр болгон авах левират ёс байсан тухай сурвалжид өгүүлдэг. Энэ заншил нь Хүннү, Түрэг болон бусад эртний Төв Азийн нүүдэлчин ард түмний дунд ч тэмдэглэгдсэн байдаг. Эмэгтэйчүүд өрхийн аж ахуйг удирдах, гэр бүлийн олон асуудалд санал бодлоо илэрхийлэх эрхтэй байсан боловч цэргийн болон дайны асуудлыг эрчүүд голлон шийдвэрлэдэг байжээ. '''Оршуулгын зан үйл''' Ухуаньчууд нас барсан хүнийг уй гашуу, дуу бүжгийн хамт үдэж, түүний хэрэглэж байсан эд зүйлс, зарим тохиолдолд морь, нохойг нь хамтатган шатаадаг байсан тухай сурвалжид тэмдэглэгдсэн байдаг. Мөн Чишань хэмээх уулыг нас барагсдын ертөнцтэй холбодог ариун газар гэж үздэг байсан боловч түүний яг хаана байрлаж байсан нь өнөөг хүртэл тодорхойгүй хэвээр байна. '''Шүтлэг''' Ухуаньчууд тэнгэр, газар, нар, сар, байгалийн сүнс, өвөг дээдэс, дайчин баатруудын сүнсийг тахин шүтэж, тахил өргөдөг байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг. Энэ нь Монголын өндөрлөгийн эртний нүүдэлчдийн тэнгэр шүтлэгийн уламжлалтай уялдах шинжтэй боловч тухайн үеийн шүтлэгийн нарийн бүтэц бүрэн тодорхой болоогүй байна. '''Ёслолын мэндчилгээ''' Хятадын сурвалжид Ухуаньчууд мэндлэхдээ нэг хөлөө нугалан сууж хүндэтгэл үзүүлдэг байсан гэж тэмдэглэсэн нь тэдний ёслолын зан үйлийн нэг хэлбэр байжээ. == '''Ухуаньчуудын түүх''' == '''Дунхугийн задрал ба Ухуаньчуудын үүсэл''' МЭӨ 209 онд Хүннүгийн шанью Модун шанью Дунхугийн холбоог бут цохисны дараа түүний бүрэлдэхүүнд байсан овог аймгууд задран таржээ. Хятадын эртний сурвалжид энэ үеэс Ухуань болон Сяньби гэсэн хоёр том бүлэг тодрон гарсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Ухуаньчууд Ляо голын сав газар, өнөөгийн Ляонин, Хэбэй болон Өвөр Монголын өмнөд хэсгээр нутаглаж байсан бол Сяньбичүүд илүү хойд болон зүүн хойд бүсэд суурьшжээ. Газарзүйн байршлын улмаас Ухуаньчууд Хань улстай илүү ойр харилцаатай болж, харин Сяньбичүүд Хүннүтэй илүү олон удаа мөргөлдөж байв. '''Хүннүгийн ноёрхлын үе''' Модун шаньюгийн ялалтын дараа Ухуаньчууд Хүннүгийн эрхшээлд орж, жил бүр адуу, үхэр, хонь болон арьс ширээр алба өргөдөг байсан тухай ''Хожуу Хань Шу''-д тэмдэглэжээ. Зарим эх сурвалжид алба төлөөгүй тохиолдолд хүннүчүүд тэдний гэр бүлээс барьцаалан авч явдаг байсан гэж өгүүлдэг. '''Хань улсын хамгаалалтын бүс''' МЭӨ 121 онд Хань улсын нэрт жанжин Хуо Чубин Хүннүгийн зүүн жигүүрийг бут цохисны дараа Ухуаньчуудыг Шангу, Юйян, Юбэйпин, Ляоси, Ляодун гэсэн таван захиргааны бүсэд суурьшуулжээ. Ингэснээр тэд Хань улсын умард хилийг хамгаалах холбоотон болж, Хүннүгийн эсрэг цэргийн ажиллагаанд оролцох болсон юм. '''Хань улстай харилцах нь''' Хань улсын үед Ухуань аймгийн ахлагчид Чанань хотод ирж хаанд бараалхан бэлэг өргөдөг байжээ. Энэ нь энгийн алба гувчуур бус, тухайн үеийн Хятадын гадаад харилцааны хүрээнд хийгддэг ёслолын хэлбэр байсан бөгөөд хариуд нь Хань улсын хаан бэлэг, цол хэргэм хүртээдэг байв. '''Хүннү, Хань хоёрын дунд''' Хань улсын Сюань хаан-ы үед Ухуаньчууд Хүннүгийн хаадын булшийг тоносон тухай сурвалжид тэмдэглэгддэг. Үүний улмаас Хүннүчүүд Ухуаньд довтолсон бөгөөд Хань улсын жанжин Фань Минью (范明友) Хүннүчүүдийг ухраасан ч дараа нь Ухуаньчуудыг өөрсдийг нь довтолж, олон мянган хүнийг цаазалсан тухай ''Хань Шу''-д өгүүлдэг. Судлаачид энэ үйл явдлыг Хань улсын умард хилийн бодлогын нэг хэсэг гэж үздэг. '''Зүүн Хань улсын үе''' МЭ 49 онд Ляосийн Ухуаньчуудын ахлагч Хэдань (賀旦) 922 ахлагчийн хамт Гуанву хаан-д бараалхан орж, адуу мал, арьс шир зэрэг өргөл барьжээ. Үүнээс хойш Ухуаньчууд Зүүн Хань улсын цэргийн холбоотон болж, Хүннү болон бусад умардын нүүдэлчдийн эсрэг олон удаа байлдсан байна. '''Ван Мангийн үе''' Ван Ман Хүннүтэй хийх дайнд Ухуань, Динлин зэрэг аймгийн цэргийг ашигласан бөгөөд тэдний үнэнч байдлыг хангахын тулд гэр бүлийнхнийг нь барьцаалдаг байсан тухай сурвалжид тэмдэглэгджээ. '''Гурван улсын өмнөх үе''' Зүүн Хань улсын төгсгөлд Ухуаньчууд Хятадын дотоодын эрх мэдлийн тэмцэлд идэвхтэй оролцож, умардын жанжин Юань Шао-г дэмжиж байв. Ялангуяа "Гурван Ухуань" (Three Commanders of Wuhuan) хэмээн нэрлэгддэг хүчирхэг бүлэг тухайн үед нөлөөтэй байжээ. '''Цагаан Чонын уулын тулалдаан''' МЭ 207 онд Цао Цао умард аян дайнд мордож, Цагаан Чонын уулын тулалдаан (白狼山之戰)-д Ухуаньчуудын удирдагч Тадунь (蹋頓)-ийг ялсан байна. Энэ ялалтын дараа Ухуаньчуудын улс төрийн нөлөө эрс буурч, олон аймаг Цао Цаод дагаар орсон бол зарим нь Сяньбичүүдэд нэгдэн уусжээ. '''Сүүлчийн үе''' III–IV зууны үед Ухуаньчууд бие даасан улс төрийн хүчин байхаа больж, ихэнх нь Сяньби овгуудын бүрэлдэхүүнд шингэн ууссан байна. Харин тэдэнтэй угсаа, хэл, соёлын холбоотой гэж үздэг Кумоси (奚) аймаг X зуунд Киданчуудын байгуулсан Ляо улсын бүрэлдэхүүнд орж, улмаар Кидан угсаатанд уусан нэгджээ. [[Файл:Ухуань.png|right|936x936px]] == Ургийн мод == Дунху │ ├── Ухуань │ │ │ └── Кумоси │ │ │ └── Кидан │ └── Сяньби │ ├── Муюн ├── Тоба ├── Юйвэнь └── Дуань == Цааш унших == * [[Цагаан чоно уулын тулалдаан|"Цагаан чоно" хэмээх ууланд болсон тулалдаан]] * Тадунь == Ном зүй == *{{citation|last=Barfield|first=Thomas|title=The Perilous Frontier: Nomadic Empires and China|year=1989|publisher=Basil Blackwell}} *{{citation|last=Crespigny|first=Rafe de|year=2007|title=A Biographical Dictionary of Later Han to the Three Kingdoms|publisher=Brill}} *{{citation|last=Crespigny|first=Rafe de|year=2010|title=Imperial Warlord|publisher=Brill}} *{{citation|last=West|first=Barbara A.|year=2009|title=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania|publisher=Facts on File}} *{{citation|last=Whiting|first=Marvin C.|year=2002|title=Imperial Chinese Military History|publisher=Writers Club Press}} [[Ангилал:Монгол угсаатан]] [[Ангилал:Эртний Монголчууд]] [[Ангилал:Aзийн түүхэн угсаатан]] trikqfe9ohc1ti3o33uwnm8varzeoyn 864451 864450 2026-08-03T06:46:33Z Munkhgerel 2696 864451 wikitext text/x-wiki Ухуа́нь (хятадаар: 烏桓/烏丸, пиньин: Wū huán, < aγwar < *awar, Ухуа́нь гэдэг нь «[[wikt:авирах|авирах]]» гэсэн утгатай байх), Олон судлаач Ухуаньчуудыг прото-монгол эсвэл пара-монгол хэлтэн нүүдэлчдийн нэг бүлэг байсан байж болох гэж үздэг боловч энэ талаар нэгдсэн санал хараахан тогтоогүй байна. Зүүн Европын Аваруудын гарал үүслийг Ухуань, Жужан болон бусад Төв Азийн нүүдэлчидтэй холбосон онолууд байдаг ч өнөөдрийн байдлаар хангалттай баттай нотолгоо байхгүй. Монголын нутагт хүн төрөлхтөн палеолитын үеэс буюу хэдэн зуун мянган жилийн өмнөөс амьдарч байсан боловч нүүдэлчин мал аж ахуй, овог аймгийн нэгдэл хүрэл зэвсгийн үед бүрэлдэн хөгжсөн гэж үздэг. Эдгээр нүүдэлчин овог аймгуудын нэг нь Ухуань хүмүүс юм. == '''Үүсэл''' == Ухуаньчууд нь Хятадын хойд хэсгээр буюу одоогийн [[Бээжин|Бээжин хот]]ын захиргаанд байдаг [[Хэбэй муж|Хэбэй]], [[Ляонин]], Шаньси болон одоогийн [[Өвөр Монгол|Өвөрмонгол]]ын нутгуудаар нутагладаг байсан Монголчуудын эртний овог аймгийн нэг хэсэг болох нүүдэлчин хүмүүс юм. Тэд [[Дорнод ху|Дунху]] (Дунху (東胡) нь "Зүүн Ху" буюу Хятадын зүүн хойд талын нүүдэлчид гэсэн утгатай.) нараас салан гарсан овог аймаг байсан ба тэдэнд дийлдэн ялагдаж байсан удаатай. Дунхучуудыг МЭӨ 209 онд Модун шаньюд ялагдсаны дараагаар [[Сяньби]] болон Ухуань нар нь үлдэж чадсан байдаг. Хожуу үеийн Хань улсын түүх номон дээр “Сяньбичүүдийн хэл бичиг болон зан заншил нь Ухуаньчуудтай адил байсан” хэмээн тэмдэглэгдэн үлдсэн байна. Ухуань овог аймгийн удирдагч байсан Тадун нь (МЭ 207 онд нас барсан) Монголын эртний овог аймгийн нэг болох [[Кумоси]] (Зарим түүхч Кумоси аймгийг Ухуаньтай ойр холбоотой гэж үздэг боловч Тадуныг Кумосигийн шууд өвөг байсан гэж анхдагч сурвалжууд тодорхой тэмдэглээгүй.) буюу Татаби овог аймгийн өвөг дээдэс нь юм. [[Ляо улсын судар]] болон Вэй улсын түүхийн номд Кумоси болон [[Киданчууд|Кидан]] (Монголын эртний овог аймаг болох Сяньбигээс гаралтай) нар нь адил буюу нэг хэл бичигтэй байсан хэмээн тэмдэглэгджээ. == '''Ахуй амьдрал''' == Хожуу үеийн Хань улсын номын 120-р бүлэгт: Ухуаньчууд нь морин сур харваанд сайтар бэлтгэгдсэн, түүндээ ч чадварлаг байсан. Тэд амьтад болон шувуудыг морин дээрээсээ нум сумаар харван агнаж бэлтгэл хийдэг мөн нэг газраас нөгөө газар луу өвс болон ус хайн нүүдэллэн явдаг. Ингэж нүүдэллэн явахдаа дугуй гэрт амьдардаг ба тэр гэрийнх нь үүд нар луу харан байрладаг. Ухуаньчууд мах идэж гүүнийхээ сүүг исгэн ууж, ноосоор хувцасаа хийн өмсдөг. Заримдаа тэд шар будаа тарьдаг байсан. Эрчүүд нь нум сум, эмээл хазаар урладаг байсан бол эмэгтэйчүүд нь арьсан дээр хээ угалз хатгадаг. == '''Зан төрх, ёс заншил''' == ''Хожуу Хань Шу''-гийн тэмдэглэлд Ухуаньчуудыг эрэлхэг, морин цэргийн ур чадвартай, дайчин зан чанартай ард түмэн хэмээн дүрсэлжээ. Мөн залуу, хүч чадалтай хүмүүсийг илүү үнэлдэг, өндөр настай болон сул дорой хүмүүсийн байр суурь харьцангуй доогуур байсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Гэхдээ энэ нь тухайн үеийн Хятадын түүхчдийн ажиглалт бөгөөд Ухуаньчуудын нийгмийн бодит дүр төрхийг бүхэлд нь илэрхийлнэ гэж үзэх боломжгүй. Ухуаньчуудын дунд эр зориг, цэргийн чадвар, ухаалаг байдлыг удирдагч сонгох чухал шалгуур гэж үздэг байжээ. Овог, бүлгийн ахлагчийн албан тушаал нь бүх тохиолдолд удамшдаггүй, харин тухайн хүний нэр хүнд, чадвараас ихээхэн хамаардаг байсан гэж сурвалжид өгүүлдэг. Том болсон хөвгүүд, ахмад эрчүүд өөрийн дагалдагчдыг нэгтгэн шинэ бүлэг байгуулж болох бөгөөд шинээр салбарласан бүлэг нь өмнөх бүлгийнхээ өмнөөс хариуцлага хүлээдэггүй байжээ. Нүүдэлчин бүлгүүд нь тус бүрдээ өөрийн ахлагчтай байсан бөгөөд нэг бүлэгт ойролцоогоор 100–1000 өрх харьяалагддаг байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг. Бүлгүүдийг ихэвчлэн ахлагчийнх нь нэрээр нэрлэдэг байжээ. Ухуаньчууд бичиг үсэг өргөн хэрэглэдэггүй байсан боловч аман уламжлал, таних тэмдэг, тэмдэглэгээ ашиглан овог, бүлгийн дотоод зохион байгуулалтаа хадгалж байсан тухай сурвалжид дурдсан байдаг. Малын хулгайг хатуу гэмт хэрэг гэж үздэггүй байсан ч хүний аминд хүрсэн тохиолдолд морь, хонь зэрэг малаар нөхөн төлбөр төлөх ёс байжээ. Энэ нь эртний нүүдэлчин нийгэмд түгээмэл байсан цусны төлөөсийн хэлбэрийн нэг гэж судлаачид тайлбарладаг. Хүнд зөрчил гаргасан хүнийг овгоосоо хөөж, алслагдсан нутагт цөлөх шийтгэл ногдуулдаг байжээ. '''Гэр бүл, гэрлэлтийн ёс''' Гэрлэхийн өмнө сүйт залуу тодорхой хугацаанд сүйт бүсгүйн гэр бүлтэй хамт амьдарч, хөдөлмөрөөрөө өөрийгөө батлан харуулдаг байсан тухай ''Хожуу Хань Шу''-д тэмдэглэсэн байдаг. Дараа нь хуримын бэлэг өргөж, гэрлэлт албан ёсоор баталгааждаг байжээ. Энэ нь хүргэн хадамд ажиллах ёс бүхий гэрлэлтийн хэлбэр байсныг илтгэнэ. Ухуаньчуудын дунд эцэг нас барсны дараа төрсөн эхээс бусад эхнэрийг эхнэр болгон авах левират ёс байсан тухай сурвалжид өгүүлдэг. Энэ заншил нь Хүннү, Түрэг болон бусад эртний Төв Азийн нүүдэлчин ард түмний дунд ч тэмдэглэгдсэн байдаг. Эмэгтэйчүүд өрхийн аж ахуйг удирдах, гэр бүлийн олон асуудалд санал бодлоо илэрхийлэх эрхтэй байсан боловч цэргийн болон дайны асуудлыг эрчүүд голлон шийдвэрлэдэг байжээ. '''Оршуулгын зан үйл''' Ухуаньчууд нас барсан хүнийг уй гашуу, дуу бүжгийн хамт үдэж, түүний хэрэглэж байсан эд зүйлс, зарим тохиолдолд морь, нохойг нь хамтатган шатаадаг байсан тухай сурвалжид тэмдэглэгдсэн байдаг. Мөн Чишань хэмээх уулыг нас барагсдын ертөнцтэй холбодог ариун газар гэж үздэг байсан боловч түүний яг хаана байрлаж байсан нь өнөөг хүртэл тодорхойгүй хэвээр байна. '''Шүтлэг''' Ухуаньчууд тэнгэр, газар, нар, сар, байгалийн сүнс, өвөг дээдэс, дайчин баатруудын сүнсийг тахин шүтэж, тахил өргөдөг байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг. Энэ нь Монголын өндөрлөгийн эртний нүүдэлчдийн тэнгэр шүтлэгийн уламжлалтай уялдах шинжтэй боловч тухайн үеийн шүтлэгийн нарийн бүтэц бүрэн тодорхой болоогүй байна. '''Ёслолын мэндчилгээ''' Хятадын сурвалжид Ухуаньчууд мэндлэхдээ нэг хөлөө нугалан сууж хүндэтгэл үзүүлдэг байсан гэж тэмдэглэсэн нь тэдний ёслолын зан үйлийн нэг хэлбэр байжээ. == '''Ухуаньчуудын түүх''' == '''Дунхугийн задрал ба Ухуаньчуудын үүсэл''' МЭӨ 209 онд Хүннүгийн шанью Модун шанью Дунхугийн холбоог бут цохисны дараа түүний бүрэлдэхүүнд байсан овог аймгууд задран таржээ. Хятадын эртний сурвалжид энэ үеэс Ухуань болон Сяньби гэсэн хоёр том бүлэг тодрон гарсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Ухуаньчууд Ляо голын сав газар, өнөөгийн Ляонин, Хэбэй болон Өвөр Монголын өмнөд хэсгээр нутаглаж байсан бол Сяньбичүүд илүү хойд болон зүүн хойд бүсэд суурьшжээ. Газарзүйн байршлын улмаас Ухуаньчууд Хань улстай илүү ойр харилцаатай болж, харин Сяньбичүүд Хүннүтэй илүү олон удаа мөргөлдөж байв. '''Хүннүгийн ноёрхлын үе''' Модун шаньюгийн ялалтын дараа Ухуаньчууд Хүннүгийн эрхшээлд орж, жил бүр адуу, үхэр, хонь болон арьс ширээр алба өргөдөг байсан тухай ''Хожуу Хань Шу''-д тэмдэглэжээ. Зарим эх сурвалжид алба төлөөгүй тохиолдолд хүннүчүүд тэдний гэр бүлээс барьцаалан авч явдаг байсан гэж өгүүлдэг. '''Хань улсын хамгаалалтын бүс''' МЭӨ 121 онд Хань улсын нэрт жанжин Хуо Чубин Хүннүгийн зүүн жигүүрийг бут цохисны дараа Ухуаньчуудыг Шангу, Юйян, Юбэйпин, Ляоси, Ляодун гэсэн таван захиргааны бүсэд суурьшуулжээ. Ингэснээр тэд Хань улсын умард хилийг хамгаалах холбоотон болж, Хүннүгийн эсрэг цэргийн ажиллагаанд оролцох болсон юм. '''Хань улстай харилцах нь''' Хань улсын үед Ухуань аймгийн ахлагчид Чанань хотод ирж хаанд бараалхан бэлэг өргөдөг байжээ. Энэ нь энгийн алба гувчуур бус, тухайн үеийн Хятадын гадаад харилцааны хүрээнд хийгддэг ёслолын хэлбэр байсан бөгөөд хариуд нь Хань улсын хаан бэлэг, цол хэргэм хүртээдэг байв. '''Хүннү, Хань хоёрын дунд''' Хань улсын Сюань хаан-ы үед Ухуаньчууд Хүннүгийн хаадын булшийг тоносон тухай сурвалжид тэмдэглэгддэг. Үүний улмаас Хүннүчүүд Ухуаньд довтолсон бөгөөд Хань улсын жанжин Фань Минью (范明友) Хүннүчүүдийг ухраасан ч дараа нь Ухуаньчуудыг өөрсдийг нь довтолж, олон мянган хүнийг цаазалсан тухай ''Хань Шу''-д өгүүлдэг. Судлаачид энэ үйл явдлыг Хань улсын умард хилийн бодлогын нэг хэсэг гэж үздэг. '''Зүүн Хань улсын үе''' МЭ 49 онд Ляосийн Ухуаньчуудын ахлагч Хэдань (賀旦) 922 ахлагчийн хамт Гуанву хаан-д бараалхан орж, адуу мал, арьс шир зэрэг өргөл барьжээ. Үүнээс хойш Ухуаньчууд Зүүн Хань улсын цэргийн холбоотон болж, Хүннү болон бусад умардын нүүдэлчдийн эсрэг олон удаа байлдсан байна. '''Ван Мангийн үе''' Ван Ман Хүннүтэй хийх дайнд Ухуань, Динлин зэрэг аймгийн цэргийг ашигласан бөгөөд тэдний үнэнч байдлыг хангахын тулд гэр бүлийнхнийг нь барьцаалдаг байсан тухай сурвалжид тэмдэглэгджээ. '''Гурван улсын өмнөх үе''' Зүүн Хань улсын төгсгөлд Ухуаньчууд Хятадын дотоодын эрх мэдлийн тэмцэлд идэвхтэй оролцож, умардын жанжин Юань Шао-г дэмжиж байв. Ялангуяа "Гурван Ухуань" (Three Commanders of Wuhuan) хэмээн нэрлэгддэг хүчирхэг бүлэг тухайн үед нөлөөтэй байжээ. '''Цагаан Чонын уулын тулалдаан''' МЭ 207 онд Цао Цао умард аян дайнд мордож, Цагаан Чонын уулын тулалдаан (白狼山之戰)-д Ухуаньчуудын удирдагч Тадунь (蹋頓)-ийг ялсан байна. Энэ ялалтын дараа Ухуаньчуудын улс төрийн нөлөө эрс буурч, олон аймаг Цао Цаод дагаар орсон бол зарим нь Сяньбичүүдэд нэгдэн уусжээ. '''Сүүлчийн үе''' III–IV зууны үед Ухуаньчууд бие даасан улс төрийн хүчин байхаа больж, ихэнх нь Сяньби овгуудын бүрэлдэхүүнд шингэн ууссан байна. Харин тэдэнтэй угсаа, хэл, соёлын холбоотой гэж үздэг Кумоси (奚) аймаг X зуунд Киданчуудын байгуулсан Ляо улсын бүрэлдэхүүнд орж, улмаар Кидан угсаатанд уусан нэгджээ. [[Файл:Ухуань.png|right|936x936px]] == Ургийн мод == Дунху │ ├── Ухуань │ │ │ └── Кумоси │ │ │ └── Кидан │ └── Сяньби │ ├── Муюн ├── Тоба ├── Юйвэнь └── Дуань == Цааш унших == * [[Цагаан чоно уулын тулалдаан|"Цагаан чоно" хэмээх ууланд болсон тулалдаан]] * Тадунь == Ном зүй == *{{citation|last=Barfield|first=Thomas|title=The Perilous Frontier: Nomadic Empires and China|year=1989|publisher=Basil Blackwell}} *{{citation|last=Crespigny|first=Rafe de|year=2007|title=A Biographical Dictionary of Later Han to the Three Kingdoms|publisher=Brill}} *{{citation|last=Crespigny|first=Rafe de|year=2010|title=Imperial Warlord|publisher=Brill}} *{{citation|last=West|first=Barbara A.|year=2009|title=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania|publisher=Facts on File}} *{{citation|last=Whiting|first=Marvin C.|year=2002|title=Imperial Chinese Military History|publisher=Writers Club Press}} [[Ангилал:Монгол угсаатан]] [[Ангилал:Эртний Монголчууд]] [[Ангилал:Aзийн түүхэн угсаатан]] 1pwtr9y25qc1wdgmw86lq13lqh4r8ei 864452 864451 2026-08-03T06:47:17Z Munkhgerel 2696 864452 wikitext text/x-wiki Ухуа́нь (хятадаар: 烏桓/烏丸, пиньин: Wū huán, < aγwar < *awar, Ухуа́нь гэдэг нь «[[wikt:авирах|авирах]]» гэсэн утгатай байх), Олон судлаач Ухуаньчуудыг прото-монгол эсвэл пара-монгол хэлтэн нүүдэлчдийн нэг бүлэг байсан байж болох гэж үздэг боловч энэ талаар нэгдсэн санал хараахан тогтоогүй байна. Зүүн Европын Аваруудын гарал үүслийг Ухуань, Жужан болон бусад Төв Азийн нүүдэлчидтэй холбосон онолууд байдаг ч өнөөдрийн байдлаар хангалттай баттай нотолгоо байхгүй. Монголын нутагт хүн төрөлхтөн палеолитын үеэс буюу хэдэн зуун мянган жилийн өмнөөс амьдарч байсан боловч нүүдэлчин мал аж ахуй, овог аймгийн нэгдэл хүрэл зэвсгийн үед бүрэлдэн хөгжсөн гэж үздэг. Эдгээр нүүдэлчин овог аймгуудын нэг нь Ухуань хүмүүс юм. == '''Үүсэл''' == Ухуаньчууд нь Хятадын хойд хэсгээр буюу одоогийн [[Бээжин|Бээжин хот]]ын захиргаанд байдаг [[Хэбэй муж|Хэбэй]], [[Ляонин]], Шаньси болон одоогийн [[Өвөр Монгол|Өвөрмонгол]]ын нутгуудаар нутагладаг байсан Монголчуудын эртний овог аймгийн нэг хэсэг болох нүүдэлчин хүмүүс юм. Тэд [[Дорнод ху|Дунху]] (Дунху (東胡) нь "Зүүн Ху" буюу Хятадын зүүн хойд талын нүүдэлчид гэсэн утгатай.) нараас салан гарсан овог аймаг байсан ба тэдэнд дийлдэн ялагдаж байсан удаатай. Дунхучуудыг МЭӨ 209 онд Модун шаньюд ялагдсаны дараагаар [[Сяньби]] болон Ухуань нар нь үлдэж чадсан байдаг. Хожуу үеийн Хань улсын түүх номон дээр “Сяньбичүүдийн хэл бичиг болон зан заншил нь Ухуаньчуудтай адил байсан” хэмээн тэмдэглэгдэн үлдсэн байна. Ухуань овог аймгийн удирдагч байсан Тадун нь (МЭ 207 онд нас барсан) Монголын эртний овог аймгийн нэг болох [[Кумоси]] (Зарим түүхч Кумоси аймгийг Ухуаньтай ойр холбоотой гэж үздэг боловч Тадуныг Кумосигийн шууд өвөг байсан гэж анхдагч сурвалжууд тодорхой тэмдэглээгүй.) буюу Татаби овог аймгийн өвөг дээдэс нь юм. [[Ляо улсын судар]] болон Вэй улсын түүхийн номд Кумоси болон [[Киданчууд|Кидан]] (Монголын эртний овог аймаг болох Сяньбигээс гаралтай) нар нь адил буюу нэг хэл бичигтэй байсан хэмээн тэмдэглэгджээ. == '''Ахуй амьдрал''' == Хожуу үеийн Хань улсын номын 120-р бүлэгт: Ухуаньчууд нь морин сур харваанд сайтар бэлтгэгдсэн, түүндээ ч чадварлаг байсан. Тэд амьтад болон шувуудыг морин дээрээсээ нум сумаар харван агнаж бэлтгэл хийдэг мөн нэг газраас нөгөө газар луу өвс болон ус хайн нүүдэллэн явдаг. Ингэж нүүдэллэн явахдаа дугуй гэрт амьдардаг ба тэр гэрийнх нь үүд нар луу харан байрладаг. Ухуаньчууд мах идэж гүүнийхээ сүүг исгэн ууж, ноосоор хувцасаа хийн өмсдөг. Заримдаа тэд шар будаа тарьдаг байсан. Эрчүүд нь нум сум, эмээл хазаар урладаг байсан бол эмэгтэйчүүд нь арьсан дээр хээ угалз хатгадаг. == '''Зан төрх, ёс заншил''' == ''Хожуу Хань Шу''-гийн тэмдэглэлд Ухуаньчуудыг эрэлхэг, морин цэргийн ур чадвартай, дайчин зан чанартай ард түмэн хэмээн дүрсэлжээ. Мөн залуу, хүч чадалтай хүмүүсийг илүү үнэлдэг, өндөр настай болон сул дорой хүмүүсийн байр суурь харьцангуй доогуур байсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Гэхдээ энэ нь тухайн үеийн Хятадын түүхчдийн ажиглалт бөгөөд Ухуаньчуудын нийгмийн бодит дүр төрхийг бүхэлд нь илэрхийлнэ гэж үзэх боломжгүй. Ухуаньчуудын дунд эр зориг, цэргийн чадвар, ухаалаг байдлыг удирдагч сонгох чухал шалгуур гэж үздэг байжээ. Овог, бүлгийн ахлагчийн албан тушаал нь бүх тохиолдолд удамшдаггүй, харин тухайн хүний нэр хүнд, чадвараас ихээхэн хамаардаг байсан гэж сурвалжид өгүүлдэг. Том болсон хөвгүүд, ахмад эрчүүд өөрийн дагалдагчдыг нэгтгэн шинэ бүлэг байгуулж болох бөгөөд шинээр салбарласан бүлэг нь өмнөх бүлгийнхээ өмнөөс хариуцлага хүлээдэггүй байжээ. Нүүдэлчин бүлгүүд нь тус бүрдээ өөрийн ахлагчтай байсан бөгөөд нэг бүлэгт ойролцоогоор 100–1000 өрх харьяалагддаг байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг. Бүлгүүдийг ихэвчлэн ахлагчийнх нь нэрээр нэрлэдэг байжээ. Ухуаньчууд бичиг үсэг өргөн хэрэглэдэггүй байсан боловч аман уламжлал, таних тэмдэг, тэмдэглэгээ ашиглан овог, бүлгийн дотоод зохион байгуулалтаа хадгалж байсан тухай сурвалжид дурдсан байдаг. Малын хулгайг хатуу гэмт хэрэг гэж үздэггүй байсан ч хүний аминд хүрсэн тохиолдолд морь, хонь зэрэг малаар нөхөн төлбөр төлөх ёс байжээ. Энэ нь эртний нүүдэлчин нийгэмд түгээмэл байсан цусны төлөөсийн хэлбэрийн нэг гэж судлаачид тайлбарладаг. Хүнд зөрчил гаргасан хүнийг овгоосоо хөөж, алслагдсан нутагт цөлөх шийтгэл ногдуулдаг байжээ. '''Гэр бүл, гэрлэлтийн ёс''' Гэрлэхийн өмнө сүйт залуу тодорхой хугацаанд сүйт бүсгүйн гэр бүлтэй хамт амьдарч, хөдөлмөрөөрөө өөрийгөө батлан харуулдаг байсан тухай ''Хожуу Хань Шу''-д тэмдэглэсэн байдаг. Дараа нь хуримын бэлэг өргөж, гэрлэлт албан ёсоор баталгааждаг байжээ. Энэ нь хүргэн хадамд ажиллах ёс бүхий гэрлэлтийн хэлбэр байсныг илтгэнэ. Ухуаньчуудын дунд эцэг нас барсны дараа төрсөн эхээс бусад эхнэрийг эхнэр болгон авах левират ёс байсан тухай сурвалжид өгүүлдэг. Энэ заншил нь Хүннү, Түрэг болон бусад эртний Төв Азийн нүүдэлчин ард түмний дунд ч тэмдэглэгдсэн байдаг. Эмэгтэйчүүд өрхийн аж ахуйг удирдах, гэр бүлийн олон асуудалд санал бодлоо илэрхийлэх эрхтэй байсан боловч цэргийн болон дайны асуудлыг эрчүүд голлон шийдвэрлэдэг байжээ. '''Оршуулгын зан үйл''' Ухуаньчууд нас барсан хүнийг уй гашуу, дуу бүжгийн хамт үдэж, түүний хэрэглэж байсан эд зүйлс, зарим тохиолдолд морь, нохойг нь хамтатган шатаадаг байсан тухай сурвалжид тэмдэглэгдсэн байдаг. Мөн Чишань хэмээх уулыг нас барагсдын ертөнцтэй холбодог ариун газар гэж үздэг байсан боловч түүний яг хаана байрлаж байсан нь өнөөг хүртэл тодорхойгүй хэвээр байна. '''Шүтлэг''' Ухуаньчууд тэнгэр, газар, нар, сар, байгалийн сүнс, өвөг дээдэс, дайчин баатруудын сүнсийг тахин шүтэж, тахил өргөдөг байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг. Энэ нь Монголын өндөрлөгийн эртний нүүдэлчдийн тэнгэр шүтлэгийн уламжлалтай уялдах шинжтэй боловч тухайн үеийн шүтлэгийн нарийн бүтэц бүрэн тодорхой болоогүй байна. '''Ёслолын мэндчилгээ''' Хятадын сурвалжид Ухуаньчууд мэндлэхдээ нэг хөлөө нугалан сууж хүндэтгэл үзүүлдэг байсан гэж тэмдэглэсэн нь тэдний ёслолын зан үйлийн нэг хэлбэр байжээ. == '''Ухуаньчуудын түүх''' == '''Дунхугийн задрал ба Ухуаньчуудын үүсэл''' МЭӨ 209 онд Хүннүгийн шанью Модун шанью Дунхугийн холбоог бут цохисны дараа түүний бүрэлдэхүүнд байсан овог аймгууд задран таржээ. Хятадын эртний сурвалжид энэ үеэс Ухуань болон Сяньби гэсэн хоёр том бүлэг тодрон гарсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Ухуаньчууд Ляо голын сав газар, өнөөгийн Ляонин, Хэбэй болон Өвөр Монголын өмнөд хэсгээр нутаглаж байсан бол Сяньбичүүд илүү хойд болон зүүн хойд бүсэд суурьшжээ. Газарзүйн байршлын улмаас Ухуаньчууд Хань улстай илүү ойр харилцаатай болж, харин Сяньбичүүд Хүннүтэй илүү олон удаа мөргөлдөж байв. '''Хүннүгийн ноёрхлын үе''' Модун шаньюгийн ялалтын дараа Ухуаньчууд Хүннүгийн эрхшээлд орж, жил бүр адуу, үхэр, хонь болон арьс ширээр алба өргөдөг байсан тухай ''Хожуу Хань Шу''-д тэмдэглэжээ. Зарим эх сурвалжид алба төлөөгүй тохиолдолд хүннүчүүд тэдний гэр бүлээс барьцаалан авч явдаг байсан гэж өгүүлдэг. '''Хань улсын хамгаалалтын бүс''' МЭӨ 121 онд Хань улсын нэрт жанжин Хуо Чубин Хүннүгийн зүүн жигүүрийг бут цохисны дараа Ухуаньчуудыг Шангу, Юйян, Юбэйпин, Ляоси, Ляодун гэсэн таван захиргааны бүсэд суурьшуулжээ. Ингэснээр тэд Хань улсын умард хилийг хамгаалах холбоотон болж, Хүннүгийн эсрэг цэргийн ажиллагаанд оролцох болсон юм. '''Хань улстай харилцах нь''' Хань улсын үед Ухуань аймгийн ахлагчид Чанань хотод ирж хаанд бараалхан бэлэг өргөдөг байжээ. Энэ нь энгийн алба гувчуур бус, тухайн үеийн Хятадын гадаад харилцааны хүрээнд хийгддэг ёслолын хэлбэр байсан бөгөөд хариуд нь Хань улсын хаан бэлэг, цол хэргэм хүртээдэг байв. '''Хүннү, Хань хоёрын дунд''' Хань улсын Сюань хаан-ы үед Ухуаньчууд Хүннүгийн хаадын булшийг тоносон тухай сурвалжид тэмдэглэгддэг. Үүний улмаас Хүннүчүүд Ухуаньд довтолсон бөгөөд Хань улсын жанжин Фань Минью (范明友) Хүннүчүүдийг ухраасан ч дараа нь Ухуаньчуудыг өөрсдийг нь довтолж, олон мянган хүнийг цаазалсан тухай ''Хань Шу''-д өгүүлдэг. Судлаачид энэ үйл явдлыг Хань улсын умард хилийн бодлогын нэг хэсэг гэж үздэг. '''Зүүн Хань улсын үе''' МЭ 49 онд Ляосийн Ухуаньчуудын ахлагч Хэдань (賀旦) 922 ахлагчийн хамт Гуанву хаан-д бараалхан орж, адуу мал, арьс шир зэрэг өргөл барьжээ. Үүнээс хойш Ухуаньчууд Зүүн Хань улсын цэргийн холбоотон болж, Хүннү болон бусад умардын нүүдэлчдийн эсрэг олон удаа байлдсан байна. '''Ван Мангийн үе''' Ван Ман Хүннүтэй хийх дайнд Ухуань, Динлин зэрэг аймгийн цэргийг ашигласан бөгөөд тэдний үнэнч байдлыг хангахын тулд гэр бүлийнхнийг нь барьцаалдаг байсан тухай сурвалжид тэмдэглэгджээ. '''Гурван улсын өмнөх үе''' Зүүн Хань улсын төгсгөлд Ухуаньчууд Хятадын дотоодын эрх мэдлийн тэмцэлд идэвхтэй оролцож, умардын жанжин Юань Шао-г дэмжиж байв. Ялангуяа "Гурван Ухуань" (Three Commanders of Wuhuan) хэмээн нэрлэгддэг хүчирхэг бүлэг тухайн үед нөлөөтэй байжээ. '''Цагаан Чонын уулын тулалдаан''' МЭ 207 онд Цао Цао умард аян дайнд мордож, Цагаан Чонын уулын тулалдаан (白狼山之戰)-д Ухуаньчуудын удирдагч Тадунь (蹋頓)-ийг ялсан байна. Энэ ялалтын дараа Ухуаньчуудын улс төрийн нөлөө эрс буурч, олон аймаг Цао Цаод дагаар орсон бол зарим нь Сяньбичүүдэд нэгдэн уусжээ. '''Сүүлчийн үе''' III–IV зууны үед Ухуаньчууд бие даасан улс төрийн хүчин байхаа больж, ихэнх нь Сяньби овгуудын бүрэлдэхүүнд шингэн ууссан байна. Харин тэдэнтэй угсаа, хэл, соёлын холбоотой гэж үздэг Кумоси (奚) аймаг X зуунд Киданчуудын байгуулсан Ляо улсын бүрэлдэхүүнд орж, улмаар Кидан угсаатанд уусан нэгджээ. [[Файл:Ухуань.png|936x936px|center]] == Ургийн мод == Дунху │ ├── Ухуань │ │ │ └── Кумоси │ │ │ └── Кидан │ └── Сяньби │ ├── Муюн ├── Тоба ├── Юйвэнь └── Дуань == Цааш унших == * [[Цагаан чоно уулын тулалдаан|"Цагаан чоно" хэмээх ууланд болсон тулалдаан]] * Тадунь == Ном зүй == *{{citation|last=Barfield|first=Thomas|title=The Perilous Frontier: Nomadic Empires and China|year=1989|publisher=Basil Blackwell}} *{{citation|last=Crespigny|first=Rafe de|year=2007|title=A Biographical Dictionary of Later Han to the Three Kingdoms|publisher=Brill}} *{{citation|last=Crespigny|first=Rafe de|year=2010|title=Imperial Warlord|publisher=Brill}} *{{citation|last=West|first=Barbara A.|year=2009|title=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania|publisher=Facts on File}} *{{citation|last=Whiting|first=Marvin C.|year=2002|title=Imperial Chinese Military History|publisher=Writers Club Press}} [[Ангилал:Монгол угсаатан]] [[Ангилал:Эртний Монголчууд]] [[Ангилал:Aзийн түүхэн угсаатан]] bdz5mm9lzpk3powj16p66zv1g4lbn5i 864455 864452 2026-08-03T07:02:15Z Munkhgerel 2696 864455 wikitext text/x-wiki Ухуа́нь (хятадаар: 烏桓/烏丸, пиньин: Wū huán, < aγwar < *awar, Ухуа́нь гэдэг нь «[[wikt:авирах|авирах]]» гэсэн утгатай байх), Олон судлаач Ухуаньчуудыг прото-монгол эсвэл пара-монгол хэлтэн нүүдэлчдийн нэг бүлэг байсан байж болох гэж үздэг боловч энэ талаар нэгдсэн санал хараахан тогтоогүй байна. Зүүн Европын Аваруудын гарал үүслийг Ухуань, Жужан болон бусад Төв Азийн нүүдэлчидтэй холбосон онолууд байдаг ч өнөөдрийн байдлаар хангалттай баттай нотолгоо байхгүй. Монголын нутагт хүн төрөлхтөн палеолитын үеэс буюу хэдэн зуун мянган жилийн өмнөөс амьдарч байсан боловч нүүдэлчин мал аж ахуй, овог аймгийн нэгдэл хүрэл зэвсгийн үед бүрэлдэн хөгжсөн гэж үздэг. Эдгээр нүүдэлчин овог аймгуудын нэг нь Ухуань хүмүүс юм. == '''Үүсэл''' == Ухуаньчууд нь Хятадын хойд хэсгээр буюу одоогийн [[Бээжин|Бээжин хот]]ын захиргаанд байдаг [[Хэбэй муж|Хэбэй]], [[Ляонин]], Шаньси болон одоогийн [[Өвөр Монгол|Өвөрмонгол]]ын нутгуудаар нутагладаг байсан Монголчуудын эртний овог аймгийн нэг хэсэг болох нүүдэлчин хүмүүс юм. Тэд [[Дорнод ху|Дунху]] (Дунху (東胡) нь "Зүүн Ху" буюу Хятадын зүүн хойд талын нүүдэлчид гэсэн утгатай.) нараас салан гарсан овог аймаг байсан ба тэдэнд дийлдэн ялагдаж байсан удаатай. Дунхучуудыг МЭӨ 209 онд Модун шаньюд ялагдсаны дараагаар [[Сяньби]] болон Ухуань нар нь үлдэж чадсан байдаг. Хожуу үеийн Хань улсын түүх номон дээр “Сяньбичүүдийн хэл бичиг болон зан заншил нь Ухуаньчуудтай адил байсан” хэмээн тэмдэглэгдэн үлдсэн байна. Ухуань овог аймгийн удирдагч байсан Тадун нь (МЭ 207 онд нас барсан) Монголын эртний овог аймгийн нэг болох [[Кумоси]] (Зарим түүхч Кумоси аймгийг Ухуаньтай ойр холбоотой гэж үздэг боловч Тадуныг Кумосигийн шууд өвөг байсан гэж анхдагч сурвалжууд тодорхой тэмдэглээгүй.) буюу Татаби овог аймгийн өвөг дээдэс нь юм. [[Ляо улсын судар]] болон Вэй улсын түүхийн номд Кумоси болон [[Киданчууд|Кидан]] (Монголын эртний овог аймаг болох Сяньбигээс гаралтай) нар нь адил буюу нэг хэл бичигтэй байсан хэмээн тэмдэглэгджээ. == '''Ахуй амьдрал''' == Хожуу үеийн Хань улсын номын 120-р бүлэгт: Ухуаньчууд нь морин сур харваанд сайтар бэлтгэгдсэн, түүндээ ч чадварлаг байсан. Тэд амьтад болон шувуудыг морин дээрээсээ нум сумаар харван агнаж бэлтгэл хийдэг мөн нэг газраас нөгөө газар луу өвс болон ус хайн нүүдэллэн явдаг. Ингэж нүүдэллэн явахдаа дугуй гэрт амьдардаг ба тэр гэрийнх нь үүд нар луу харан байрладаг. Ухуаньчууд мах идэж гүүнийхээ сүүг исгэн ууж, ноосоор хувцасаа хийн өмсдөг. Заримдаа тэд шар будаа тарьдаг байсан. Эрчүүд нь нум сум, эмээл хазаар урладаг байсан бол эмэгтэйчүүд нь арьсан дээр хээ угалз хатгадаг. == '''Зан төрх, ёс заншил''' == ''Хожуу Хань Шу''-гийн тэмдэглэлд Ухуаньчуудыг эрэлхэг, морин цэргийн ур чадвартай, дайчин зан чанартай ард түмэн хэмээн дүрсэлжээ. Мөн залуу, хүч чадалтай хүмүүсийг илүү үнэлдэг, өндөр настай болон сул дорой хүмүүсийн байр суурь харьцангуй доогуур байсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Гэхдээ энэ нь тухайн үеийн Хятадын түүхчдийн ажиглалт бөгөөд Ухуаньчуудын нийгмийн бодит дүр төрхийг бүхэлд нь илэрхийлнэ гэж үзэх боломжгүй. Ухуаньчуудын дунд эр зориг, цэргийн чадвар, ухаалаг байдлыг удирдагч сонгох чухал шалгуур гэж үздэг байжээ. Овог, бүлгийн ахлагчийн албан тушаал нь бүх тохиолдолд удамшдаггүй, харин тухайн хүний нэр хүнд, чадвараас ихээхэн хамаардаг байсан гэж сурвалжид өгүүлдэг. Том болсон хөвгүүд, ахмад эрчүүд өөрийн дагалдагчдыг нэгтгэн шинэ бүлэг байгуулж болох бөгөөд шинээр салбарласан бүлэг нь өмнөх бүлгийнхээ өмнөөс хариуцлага хүлээдэггүй байжээ. Нүүдэлчин бүлгүүд нь тус бүрдээ өөрийн ахлагчтай байсан бөгөөд нэг бүлэгт ойролцоогоор 100–1000 өрх харьяалагддаг байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг. Бүлгүүдийг ихэвчлэн ахлагчийнх нь нэрээр нэрлэдэг байжээ. Ухуаньчууд бичиг үсэг өргөн хэрэглэдэггүй байсан боловч аман уламжлал, таних тэмдэг, тэмдэглэгээ ашиглан овог, бүлгийн дотоод зохион байгуулалтаа хадгалж байсан тухай сурвалжид дурдсан байдаг. Малын хулгайг хатуу гэмт хэрэг гэж үздэггүй байсан ч хүний аминд хүрсэн тохиолдолд морь, хонь зэрэг малаар нөхөн төлбөр төлөх ёс байжээ. Энэ нь эртний нүүдэлчин нийгэмд түгээмэл байсан цусны төлөөсийн хэлбэрийн нэг гэж судлаачид тайлбарладаг. Хүнд зөрчил гаргасан хүнийг овгоосоо хөөж, алслагдсан нутагт цөлөх шийтгэл ногдуулдаг байжээ. '''Гэр бүл, гэрлэлтийн ёс''' Гэрлэхийн өмнө сүйт залуу тодорхой хугацаанд сүйт бүсгүйн гэр бүлтэй хамт амьдарч, хөдөлмөрөөрөө өөрийгөө батлан харуулдаг байсан тухай ''Хожуу Хань Шу''-д тэмдэглэсэн байдаг. Дараа нь хуримын бэлэг өргөж, гэрлэлт албан ёсоор баталгааждаг байжээ. Энэ нь хүргэн хадамд ажиллах ёс бүхий гэрлэлтийн хэлбэр байсныг илтгэнэ. Ухуаньчуудын дунд эцэг нас барсны дараа төрсөн эхээс бусад эхнэрийг эхнэр болгон авах левират ёс байсан тухай сурвалжид өгүүлдэг. Энэ заншил нь Хүннү, Түрэг болон бусад эртний Төв Азийн нүүдэлчин ард түмний дунд ч тэмдэглэгдсэн байдаг. Эмэгтэйчүүд өрхийн аж ахуйг удирдах, гэр бүлийн олон асуудалд санал бодлоо илэрхийлэх эрхтэй байсан боловч цэргийн болон дайны асуудлыг эрчүүд голлон шийдвэрлэдэг байжээ. '''Оршуулгын зан үйл''' Ухуаньчууд нас барсан хүнийг уй гашуу, дуу бүжгийн хамт үдэж, түүний хэрэглэж байсан эд зүйлс, зарим тохиолдолд морь, нохойг нь хамтатган шатаадаг байсан тухай сурвалжид тэмдэглэгдсэн байдаг. Мөн Чишань хэмээх уулыг нас барагсдын ертөнцтэй холбодог ариун газар гэж үздэг байсан боловч түүний яг хаана байрлаж байсан нь өнөөг хүртэл тодорхойгүй хэвээр байна. '''Шүтлэг''' Ухуаньчууд тэнгэр, газар, нар, сар, байгалийн сүнс, өвөг дээдэс, дайчин баатруудын сүнсийг тахин шүтэж, тахил өргөдөг байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг. Энэ нь Монголын өндөрлөгийн эртний нүүдэлчдийн тэнгэр шүтлэгийн уламжлалтай уялдах шинжтэй боловч тухайн үеийн шүтлэгийн нарийн бүтэц бүрэн тодорхой болоогүй байна. '''Ёслолын мэндчилгээ''' Хятадын сурвалжид Ухуаньчууд мэндлэхдээ нэг хөлөө нугалан сууж хүндэтгэл үзүүлдэг байсан гэж тэмдэглэсэн нь тэдний ёслолын зан үйлийн нэг хэлбэр байжээ. == '''Ухуаньчуудын түүх''' == '''Дунхугийн задрал ба Ухуаньчуудын үүсэл''' МЭӨ 209 онд Хүннүгийн шанью Модун шанью Дунхугийн холбоог бут цохисны дараа түүний бүрэлдэхүүнд байсан овог аймгууд задран таржээ. Хятадын эртний сурвалжид энэ үеэс Ухуань болон Сяньби гэсэн хоёр том бүлэг тодрон гарсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Ухуаньчууд Ляо голын сав газар, өнөөгийн Ляонин, Хэбэй болон Өвөр Монголын өмнөд хэсгээр нутаглаж байсан бол Сяньбичүүд илүү хойд болон зүүн хойд бүсэд суурьшжээ. Газарзүйн байршлын улмаас Ухуаньчууд Хань улстай илүү ойр харилцаатай болж, харин Сяньбичүүд Хүннүтэй илүү олон удаа мөргөлдөж байв. '''Хүннүгийн ноёрхлын үе''' Модун шаньюгийн ялалтын дараа Ухуаньчууд Хүннүгийн эрхшээлд орж, жил бүр адуу, үхэр, хонь болон арьс ширээр алба өргөдөг байсан тухай ''Хожуу Хань Шу''-д тэмдэглэжээ. Зарим эх сурвалжид алба төлөөгүй тохиолдолд хүннүчүүд тэдний гэр бүлээс барьцаалан авч явдаг байсан гэж өгүүлдэг. '''Хань улсын хамгаалалтын бүс''' МЭӨ 121 онд Хань улсын нэрт жанжин Хуо Чубин Хүннүгийн зүүн жигүүрийг бут цохисны дараа Ухуаньчуудыг Шангу, Юйян, Юбэйпин, Ляоси, Ляодун гэсэн таван захиргааны бүсэд суурьшуулжээ. Ингэснээр тэд Хань улсын умард хилийг хамгаалах холбоотон болж, Хүннүгийн эсрэг цэргийн ажиллагаанд оролцох болсон юм. '''Хань улстай харилцах нь''' Хань улсын үед Ухуань аймгийн ахлагчид Чанань хотод ирж хаанд бараалхан бэлэг өргөдөг байжээ. Энэ нь энгийн алба гувчуур бус, тухайн үеийн Хятадын гадаад харилцааны хүрээнд хийгддэг ёслолын хэлбэр байсан бөгөөд хариуд нь Хань улсын хаан бэлэг, цол хэргэм хүртээдэг байв. '''Хүннү, Хань хоёрын дунд''' Хань улсын Сюань хаан-ы үед Ухуаньчууд Хүннүгийн хаадын булшийг тоносон тухай сурвалжид тэмдэглэгддэг. Үүний улмаас Хүннүчүүд Ухуаньд довтолсон бөгөөд Хань улсын жанжин Фань Минью (范明友) Хүннүчүүдийг ухраасан ч дараа нь Ухуаньчуудыг өөрсдийг нь довтолж, олон мянган хүнийг цаазалсан тухай ''Хань Шу''-д өгүүлдэг. Судлаачид энэ үйл явдлыг Хань улсын умард хилийн бодлогын нэг хэсэг гэж үздэг. '''Зүүн Хань улсын үе''' МЭ 49 онд Ляосийн Ухуаньчуудын ахлагч Хэдань (賀旦) 922 ахлагчийн хамт Гуанву хаан-д бараалхан орж, адуу мал, арьс шир зэрэг өргөл барьжээ. Үүнээс хойш Ухуаньчууд Зүүн Хань улсын цэргийн холбоотон болж, Хүннү болон бусад умардын нүүдэлчдийн эсрэг олон удаа байлдсан байна. '''Ван Мангийн үе''' Ван Ман Хүннүтэй хийх дайнд Ухуань, Динлин зэрэг аймгийн цэргийг ашигласан бөгөөд тэдний үнэнч байдлыг хангахын тулд гэр бүлийнхнийг нь барьцаалдаг байсан тухай сурвалжид тэмдэглэгджээ. '''Гурван улсын өмнөх үе''' Зүүн Хань улсын төгсгөлд Ухуаньчууд Хятадын дотоодын эрх мэдлийн тэмцэлд идэвхтэй оролцож, умардын жанжин Юань Шао-г дэмжиж байв. Ялангуяа "Гурван Ухуань" (Three Commanders of Wuhuan) хэмээн нэрлэгддэг хүчирхэг бүлэг тухайн үед нөлөөтэй байжээ. '''Цагаан Чонын уулын тулалдаан''' МЭ 207 онд Цао Цао умард аян дайнд мордож, Цагаан Чонын уулын тулалдаан (白狼山之戰)-д Ухуаньчуудын удирдагч Тадунь (蹋頓)-ийг ялсан байна. Энэ ялалтын дараа Ухуаньчуудын улс төрийн нөлөө эрс буурч, олон аймаг Цао Цаод дагаар орсон бол зарим нь Сяньбичүүдэд нэгдэн уусжээ. '''Сүүлчийн үе''' III–IV зууны үед Ухуаньчууд бие даасан улс төрийн хүчин байхаа больж, ихэнх нь Сяньби овгуудын бүрэлдэхүүнд шингэн ууссан байна. Харин тэдэнтэй угсаа, хэл, соёлын холбоотой гэж үздэг Кумоси (奚) аймаг X зуунд Киданчуудын байгуулсан Ляо улсын бүрэлдэхүүнд орж, улмаар Кидан угсаатанд уусан нэгджээ. [[Файл:Ухуань.png|936x936px|center]] == '''Ургийн мод''' == [[Файл:Ухуань ургийн мод.png|center]] == '''Цааш унших''' == * [[Цагаан чоно уулын тулалдаан|"Цагаан чоно" хэмээх ууланд болсон тулалдаан]] * Тадунь == '''Ном зүй''' == *{{citation|last=Barfield|first=Thomas|title=The Perilous Frontier: Nomadic Empires and China|year=1989|publisher=Basil Blackwell}} *{{citation|last=Crespigny|first=Rafe de|year=2007|title=A Biographical Dictionary of Later Han to the Three Kingdoms|publisher=Brill}} *{{citation|last=Crespigny|first=Rafe de|year=2010|title=Imperial Warlord|publisher=Brill}} *{{citation|last=West|first=Barbara A.|year=2009|title=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania|publisher=Facts on File}} *{{citation|last=Whiting|first=Marvin C.|year=2002|title=Imperial Chinese Military History|publisher=Writers Club Press}} [[Ангилал:Монгол угсаатан]] [[Ангилал:Эртний Монголчууд]] [[Ангилал:Aзийн түүхэн угсаатан]] nw2klys5i507szwi396he71ivshgp26 864462 864455 2026-08-03T07:16:16Z Munkhgerel 2696 864462 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ухуань1.png|thumb]] Ухуа́нь (хятадаар: 烏桓/烏丸, пиньин: Wū huán, < aγwar < *awar, Ухуа́нь гэдэг нь «[[wikt:авирах|авирах]]» гэсэн утгатай байх), Олон судлаач Ухуаньчуудыг прото-монгол эсвэл пара-монгол хэлтэн нүүдэлчдийн нэг бүлэг байсан байж болох гэж үздэг боловч энэ талаар нэгдсэн санал хараахан тогтоогүй байна. Зүүн Европын Аваруудын гарал үүслийг Ухуань, Жужан болон бусад Төв Азийн нүүдэлчидтэй холбосон онолууд байдаг ч өнөөдрийн байдлаар хангалттай баттай нотолгоо байхгүй. Монголын нутагт хүн төрөлхтөн палеолитын үеэс буюу хэдэн зуун мянган жилийн өмнөөс амьдарч байсан боловч нүүдэлчин мал аж ахуй, овог аймгийн нэгдэл хүрэл зэвсгийн үед бүрэлдэн хөгжсөн гэж үздэг. Эдгээр нүүдэлчин овог аймгуудын нэг нь Ухуань хүмүүс юм. == '''Үүсэл''' == Ухуаньчууд нь Хятадын хойд хэсгээр буюу одоогийн [[Бээжин|Бээжин хот]]ын захиргаанд байдаг [[Хэбэй муж|Хэбэй]], [[Ляонин]], Шаньси болон одоогийн [[Өвөр Монгол|Өвөрмонгол]]ын нутгуудаар нутагладаг байсан Монголчуудын эртний овог аймгийн нэг хэсэг болох нүүдэлчин хүмүүс юм. Тэд [[Дорнод ху|Дунху]] (Дунху (東胡) нь "Зүүн Ху" буюу Хятадын зүүн хойд талын нүүдэлчид гэсэн утгатай.) нараас салан гарсан овог аймаг байсан ба тэдэнд дийлдэн ялагдаж байсан удаатай. Дунхучуудыг МЭӨ 209 онд Модун шаньюд ялагдсаны дараагаар [[Сяньби]] болон Ухуань нар нь үлдэж чадсан байдаг. Хожуу үеийн Хань улсын түүх номон дээр “Сяньбичүүдийн хэл бичиг болон зан заншил нь Ухуаньчуудтай адил байсан” хэмээн тэмдэглэгдэн үлдсэн байна. Ухуань овог аймгийн удирдагч байсан Тадун нь (МЭ 207 онд нас барсан) Монголын эртний овог аймгийн нэг болох [[Кумоси]] (Зарим түүхч Кумоси аймгийг Ухуаньтай ойр холбоотой гэж үздэг боловч Тадуныг Кумосигийн шууд өвөг байсан гэж анхдагч сурвалжууд тодорхой тэмдэглээгүй.) буюу Татаби овог аймгийн өвөг дээдэс нь юм. [[Ляо улсын судар]] болон Вэй улсын түүхийн номд Кумоси болон [[Киданчууд|Кидан]] (Монголын эртний овог аймаг болох Сяньбигээс гаралтай) нар нь адил буюу нэг хэл бичигтэй байсан хэмээн тэмдэглэгджээ. == '''Ахуй амьдрал''' == Хожуу үеийн Хань улсын номын 120-р бүлэгт: Ухуаньчууд нь морин сур харваанд сайтар бэлтгэгдсэн, түүндээ ч чадварлаг байсан. Тэд амьтад болон шувуудыг морин дээрээсээ нум сумаар харван агнаж бэлтгэл хийдэг мөн нэг газраас нөгөө газар луу өвс болон ус хайн нүүдэллэн явдаг. Ингэж нүүдэллэн явахдаа дугуй гэрт амьдардаг ба тэр гэрийнх нь үүд нар луу харан байрладаг. Ухуаньчууд мах идэж гүүнийхээ сүүг исгэн ууж, ноосоор хувцасаа хийн өмсдөг. Заримдаа тэд шар будаа тарьдаг байсан. Эрчүүд нь нум сум, эмээл хазаар урладаг байсан бол эмэгтэйчүүд нь арьсан дээр хээ угалз хатгадаг. == '''Зан төрх, ёс заншил''' == ''Хожуу Хань Шу''-гийн тэмдэглэлд Ухуаньчуудыг эрэлхэг, морин цэргийн ур чадвартай, дайчин зан чанартай ард түмэн хэмээн дүрсэлжээ. Мөн залуу, хүч чадалтай хүмүүсийг илүү үнэлдэг, өндөр настай болон сул дорой хүмүүсийн байр суурь харьцангуй доогуур байсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Гэхдээ энэ нь тухайн үеийн Хятадын түүхчдийн ажиглалт бөгөөд Ухуаньчуудын нийгмийн бодит дүр төрхийг бүхэлд нь илэрхийлнэ гэж үзэх боломжгүй. Ухуаньчуудын дунд эр зориг, цэргийн чадвар, ухаалаг байдлыг удирдагч сонгох чухал шалгуур гэж үздэг байжээ. Овог, бүлгийн ахлагчийн албан тушаал нь бүх тохиолдолд удамшдаггүй, харин тухайн хүний нэр хүнд, чадвараас ихээхэн хамаардаг байсан гэж сурвалжид өгүүлдэг. Том болсон хөвгүүд, ахмад эрчүүд өөрийн дагалдагчдыг нэгтгэн шинэ бүлэг байгуулж болох бөгөөд шинээр салбарласан бүлэг нь өмнөх бүлгийнхээ өмнөөс хариуцлага хүлээдэггүй байжээ. Нүүдэлчин бүлгүүд нь тус бүрдээ өөрийн ахлагчтай байсан бөгөөд нэг бүлэгт ойролцоогоор 100–1000 өрх харьяалагддаг байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг. Бүлгүүдийг ихэвчлэн ахлагчийнх нь нэрээр нэрлэдэг байжээ. Ухуаньчууд бичиг үсэг өргөн хэрэглэдэггүй байсан боловч аман уламжлал, таних тэмдэг, тэмдэглэгээ ашиглан овог, бүлгийн дотоод зохион байгуулалтаа хадгалж байсан тухай сурвалжид дурдсан байдаг. Малын хулгайг хатуу гэмт хэрэг гэж үздэггүй байсан ч хүний аминд хүрсэн тохиолдолд морь, хонь зэрэг малаар нөхөн төлбөр төлөх ёс байжээ. Энэ нь эртний нүүдэлчин нийгэмд түгээмэл байсан цусны төлөөсийн хэлбэрийн нэг гэж судлаачид тайлбарладаг. Хүнд зөрчил гаргасан хүнийг овгоосоо хөөж, алслагдсан нутагт цөлөх шийтгэл ногдуулдаг байжээ. '''Гэр бүл, гэрлэлтийн ёс''' Гэрлэхийн өмнө сүйт залуу тодорхой хугацаанд сүйт бүсгүйн гэр бүлтэй хамт амьдарч, хөдөлмөрөөрөө өөрийгөө батлан харуулдаг байсан тухай ''Хожуу Хань Шу''-д тэмдэглэсэн байдаг. Дараа нь хуримын бэлэг өргөж, гэрлэлт албан ёсоор баталгааждаг байжээ. Энэ нь хүргэн хадамд ажиллах ёс бүхий гэрлэлтийн хэлбэр байсныг илтгэнэ. Ухуаньчуудын дунд эцэг нас барсны дараа төрсөн эхээс бусад эхнэрийг эхнэр болгон авах левират ёс байсан тухай сурвалжид өгүүлдэг. Энэ заншил нь Хүннү, Түрэг болон бусад эртний Төв Азийн нүүдэлчин ард түмний дунд ч тэмдэглэгдсэн байдаг. Эмэгтэйчүүд өрхийн аж ахуйг удирдах, гэр бүлийн олон асуудалд санал бодлоо илэрхийлэх эрхтэй байсан боловч цэргийн болон дайны асуудлыг эрчүүд голлон шийдвэрлэдэг байжээ. '''Оршуулгын зан үйл''' Ухуаньчууд нас барсан хүнийг уй гашуу, дуу бүжгийн хамт үдэж, түүний хэрэглэж байсан эд зүйлс, зарим тохиолдолд морь, нохойг нь хамтатган шатаадаг байсан тухай сурвалжид тэмдэглэгдсэн байдаг. Мөн Чишань хэмээх уулыг нас барагсдын ертөнцтэй холбодог ариун газар гэж үздэг байсан боловч түүний яг хаана байрлаж байсан нь өнөөг хүртэл тодорхойгүй хэвээр байна. '''Шүтлэг''' Ухуаньчууд тэнгэр, газар, нар, сар, байгалийн сүнс, өвөг дээдэс, дайчин баатруудын сүнсийг тахин шүтэж, тахил өргөдөг байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг. Энэ нь Монголын өндөрлөгийн эртний нүүдэлчдийн тэнгэр шүтлэгийн уламжлалтай уялдах шинжтэй боловч тухайн үеийн шүтлэгийн нарийн бүтэц бүрэн тодорхой болоогүй байна. '''Ёслолын мэндчилгээ''' Хятадын сурвалжид Ухуаньчууд мэндлэхдээ нэг хөлөө нугалан сууж хүндэтгэл үзүүлдэг байсан гэж тэмдэглэсэн нь тэдний ёслолын зан үйлийн нэг хэлбэр байжээ. == '''Ухуаньчуудын түүх''' == '''Дунхугийн задрал ба Ухуаньчуудын үүсэл''' МЭӨ 209 онд Хүннүгийн шанью Модун шанью Дунхугийн холбоог бут цохисны дараа түүний бүрэлдэхүүнд байсан овог аймгууд задран таржээ. Хятадын эртний сурвалжид энэ үеэс Ухуань болон Сяньби гэсэн хоёр том бүлэг тодрон гарсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Ухуаньчууд Ляо голын сав газар, өнөөгийн Ляонин, Хэбэй болон Өвөр Монголын өмнөд хэсгээр нутаглаж байсан бол Сяньбичүүд илүү хойд болон зүүн хойд бүсэд суурьшжээ. Газарзүйн байршлын улмаас Ухуаньчууд Хань улстай илүү ойр харилцаатай болж, харин Сяньбичүүд Хүннүтэй илүү олон удаа мөргөлдөж байв. '''Хүннүгийн ноёрхлын үе''' Модун шаньюгийн ялалтын дараа Ухуаньчууд Хүннүгийн эрхшээлд орж, жил бүр адуу, үхэр, хонь болон арьс ширээр алба өргөдөг байсан тухай ''Хожуу Хань Шу''-д тэмдэглэжээ. Зарим эх сурвалжид алба төлөөгүй тохиолдолд хүннүчүүд тэдний гэр бүлээс барьцаалан авч явдаг байсан гэж өгүүлдэг. '''Хань улсын хамгаалалтын бүс''' МЭӨ 121 онд Хань улсын нэрт жанжин Хуо Чубин Хүннүгийн зүүн жигүүрийг бут цохисны дараа Ухуаньчуудыг Шангу, Юйян, Юбэйпин, Ляоси, Ляодун гэсэн таван захиргааны бүсэд суурьшуулжээ. Ингэснээр тэд Хань улсын умард хилийг хамгаалах холбоотон болж, Хүннүгийн эсрэг цэргийн ажиллагаанд оролцох болсон юм. '''Хань улстай харилцах нь''' Хань улсын үед Ухуань аймгийн ахлагчид Чанань хотод ирж хаанд бараалхан бэлэг өргөдөг байжээ. Энэ нь энгийн алба гувчуур бус, тухайн үеийн Хятадын гадаад харилцааны хүрээнд хийгддэг ёслолын хэлбэр байсан бөгөөд хариуд нь Хань улсын хаан бэлэг, цол хэргэм хүртээдэг байв. '''Хүннү, Хань хоёрын дунд''' Хань улсын Сюань хаан-ы үед Ухуаньчууд Хүннүгийн хаадын булшийг тоносон тухай сурвалжид тэмдэглэгддэг. Үүний улмаас Хүннүчүүд Ухуаньд довтолсон бөгөөд Хань улсын жанжин Фань Минью (范明友) Хүннүчүүдийг ухраасан ч дараа нь Ухуаньчуудыг өөрсдийг нь довтолж, олон мянган хүнийг цаазалсан тухай ''Хань Шу''-д өгүүлдэг. Судлаачид энэ үйл явдлыг Хань улсын умард хилийн бодлогын нэг хэсэг гэж үздэг. '''Зүүн Хань улсын үе''' МЭ 49 онд Ляосийн Ухуаньчуудын ахлагч Хэдань (賀旦) 922 ахлагчийн хамт Гуанву хаан-д бараалхан орж, адуу мал, арьс шир зэрэг өргөл барьжээ. Үүнээс хойш Ухуаньчууд Зүүн Хань улсын цэргийн холбоотон болж, Хүннү болон бусад умардын нүүдэлчдийн эсрэг олон удаа байлдсан байна. '''Ван Мангийн үе''' Ван Ман Хүннүтэй хийх дайнд Ухуань, Динлин зэрэг аймгийн цэргийг ашигласан бөгөөд тэдний үнэнч байдлыг хангахын тулд гэр бүлийнхнийг нь барьцаалдаг байсан тухай сурвалжид тэмдэглэгджээ. '''Гурван улсын өмнөх үе''' Зүүн Хань улсын төгсгөлд Ухуаньчууд Хятадын дотоодын эрх мэдлийн тэмцэлд идэвхтэй оролцож, умардын жанжин Юань Шао-г дэмжиж байв. Ялангуяа "Гурван Ухуань" (Three Commanders of Wuhuan) хэмээн нэрлэгддэг хүчирхэг бүлэг тухайн үед нөлөөтэй байжээ. '''Цагаан Чонын уулын тулалдаан''' МЭ 207 онд Цао Цао умард аян дайнд мордож, Цагаан Чонын уулын тулалдаан (白狼山之戰)-д Ухуаньчуудын удирдагч Тадунь (蹋頓)-ийг ялсан байна. Энэ ялалтын дараа Ухуаньчуудын улс төрийн нөлөө эрс буурч, олон аймаг Цао Цаод дагаар орсон бол зарим нь Сяньбичүүдэд нэгдэн уусжээ. '''Сүүлчийн үе''' III–IV зууны үед Ухуаньчууд бие даасан улс төрийн хүчин байхаа больж, ихэнх нь Сяньби овгуудын бүрэлдэхүүнд шингэн ууссан байна. Харин тэдэнтэй угсаа, хэл, соёлын холбоотой гэж үздэг Кумоси (奚) аймаг X зуунд Киданчуудын байгуулсан Ляо улсын бүрэлдэхүүнд орж, улмаар Кидан угсаатанд уусан нэгджээ. [[Файл:Ухуань.png|936x936px|center]] == '''Ургийн мод''' == [[Файл:Ухуань ургийн мод.png|center]] == '''Цааш унших''' == * [[Цагаан чоно уулын тулалдаан|"Цагаан чоно" хэмээх ууланд болсон тулалдаан]] * Тадунь == '''Ном зүй''' == *{{citation|last=Barfield|first=Thomas|title=The Perilous Frontier: Nomadic Empires and China|year=1989|publisher=Basil Blackwell}} *{{citation|last=Crespigny|first=Rafe de|year=2007|title=A Biographical Dictionary of Later Han to the Three Kingdoms|publisher=Brill}} *{{citation|last=Crespigny|first=Rafe de|year=2010|title=Imperial Warlord|publisher=Brill}} *{{citation|last=West|first=Barbara A.|year=2009|title=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania|publisher=Facts on File}} *{{citation|last=Whiting|first=Marvin C.|year=2002|title=Imperial Chinese Military History|publisher=Writers Club Press}} [[Ангилал:Монгол угсаатан]] [[Ангилал:Эртний Монголчууд]] [[Ангилал:Aзийн түүхэн угсаатан]] 9un08vd53hwhvjoxqg51qqepnyn1h38 864463 864462 2026-08-03T07:20:11Z Munkhgerel 2696 Цагаан чоно уулын тулааны тухай 864463 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ухуань1.png|thumb]] Ухуа́нь (хятадаар: 烏桓/烏丸, пиньин: Wū huán, < aγwar < *awar, Ухуа́нь гэдэг нь «[[wikt:авирах|авирах]]» гэсэн утгатай байх), Олон судлаач Ухуаньчуудыг прото-монгол эсвэл пара-монгол хэлтэн нүүдэлчдийн нэг бүлэг байсан байж болох гэж үздэг боловч энэ талаар нэгдсэн санал хараахан тогтоогүй байна. Зүүн Европын Аваруудын гарал үүслийг Ухуань, Жужан болон бусад Төв Азийн нүүдэлчидтэй холбосон онолууд байдаг ч өнөөдрийн байдлаар хангалттай баттай нотолгоо байхгүй. Монголын нутагт хүн төрөлхтөн палеолитын үеэс буюу хэдэн зуун мянган жилийн өмнөөс амьдарч байсан боловч нүүдэлчин мал аж ахуй, овог аймгийн нэгдэл хүрэл зэвсгийн үед бүрэлдэн хөгжсөн гэж үздэг. Эдгээр нүүдэлчин овог аймгуудын нэг нь Ухуань хүмүүс юм. == '''Үүсэл''' == Ухуаньчууд нь Хятадын хойд хэсгээр буюу одоогийн [[Бээжин|Бээжин хот]]ын захиргаанд байдаг [[Хэбэй муж|Хэбэй]], [[Ляонин]], Шаньси болон одоогийн [[Өвөр Монгол|Өвөрмонгол]]ын нутгуудаар нутагладаг байсан Монголчуудын эртний овог аймгийн нэг хэсэг болох нүүдэлчин хүмүүс юм. Тэд [[Дорнод ху|Дунху]] (Дунху (東胡) нь "Зүүн Ху" буюу Хятадын зүүн хойд талын нүүдэлчид гэсэн утгатай.) нараас салан гарсан овог аймаг байсан ба тэдэнд дийлдэн ялагдаж байсан удаатай. Дунхучуудыг МЭӨ 209 онд Модун шаньюд ялагдсаны дараагаар [[Сяньби]] болон Ухуань нар нь үлдэж чадсан байдаг. Хожуу үеийн Хань улсын түүх номон дээр “Сяньбичүүдийн хэл бичиг болон зан заншил нь Ухуаньчуудтай адил байсан” хэмээн тэмдэглэгдэн үлдсэн байна. Ухуань овог аймгийн удирдагч байсан Тадун нь (МЭ 207 онд нас барсан) Монголын эртний овог аймгийн нэг болох [[Кумоси]] (Зарим түүхч Кумоси аймгийг Ухуаньтай ойр холбоотой гэж үздэг боловч Тадуныг Кумосигийн шууд өвөг байсан гэж анхдагч сурвалжууд тодорхой тэмдэглээгүй.) буюу Татаби овог аймгийн өвөг дээдэс нь юм. [[Ляо улсын судар]] болон Вэй улсын түүхийн номд Кумоси болон [[Киданчууд|Кидан]] (Монголын эртний овог аймаг болох Сяньбигээс гаралтай) нар нь адил буюу нэг хэл бичигтэй байсан хэмээн тэмдэглэгджээ. == '''Ахуй амьдрал''' == Хожуу үеийн Хань улсын номын 120-р бүлэгт: Ухуаньчууд нь морин сур харваанд сайтар бэлтгэгдсэн, түүндээ ч чадварлаг байсан. Тэд амьтад болон шувуудыг морин дээрээсээ нум сумаар харван агнаж бэлтгэл хийдэг мөн нэг газраас нөгөө газар луу өвс болон ус хайн нүүдэллэн явдаг. Ингэж нүүдэллэн явахдаа дугуй гэрт амьдардаг ба тэр гэрийнх нь үүд нар луу харан байрладаг. Ухуаньчууд мах идэж гүүнийхээ сүүг исгэн ууж, ноосоор хувцасаа хийн өмсдөг. Заримдаа тэд шар будаа тарьдаг байсан. Эрчүүд нь нум сум, эмээл хазаар урладаг байсан бол эмэгтэйчүүд нь арьсан дээр хээ угалз хатгадаг. == '''Зан төрх, ёс заншил''' == ''Хожуу Хань Шу''-гийн тэмдэглэлд Ухуаньчуудыг эрэлхэг, морин цэргийн ур чадвартай, дайчин зан чанартай ард түмэн хэмээн дүрсэлжээ. Мөн залуу, хүч чадалтай хүмүүсийг илүү үнэлдэг, өндөр настай болон сул дорой хүмүүсийн байр суурь харьцангуй доогуур байсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Гэхдээ энэ нь тухайн үеийн Хятадын түүхчдийн ажиглалт бөгөөд Ухуаньчуудын нийгмийн бодит дүр төрхийг бүхэлд нь илэрхийлнэ гэж үзэх боломжгүй. Ухуаньчуудын дунд эр зориг, цэргийн чадвар, ухаалаг байдлыг удирдагч сонгох чухал шалгуур гэж үздэг байжээ. Овог, бүлгийн ахлагчийн албан тушаал нь бүх тохиолдолд удамшдаггүй, харин тухайн хүний нэр хүнд, чадвараас ихээхэн хамаардаг байсан гэж сурвалжид өгүүлдэг. Том болсон хөвгүүд, ахмад эрчүүд өөрийн дагалдагчдыг нэгтгэн шинэ бүлэг байгуулж болох бөгөөд шинээр салбарласан бүлэг нь өмнөх бүлгийнхээ өмнөөс хариуцлага хүлээдэггүй байжээ. Нүүдэлчин бүлгүүд нь тус бүрдээ өөрийн ахлагчтай байсан бөгөөд нэг бүлэгт ойролцоогоор 100–1000 өрх харьяалагддаг байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг. Бүлгүүдийг ихэвчлэн ахлагчийнх нь нэрээр нэрлэдэг байжээ. Ухуаньчууд бичиг үсэг өргөн хэрэглэдэггүй байсан боловч аман уламжлал, таних тэмдэг, тэмдэглэгээ ашиглан овог, бүлгийн дотоод зохион байгуулалтаа хадгалж байсан тухай сурвалжид дурдсан байдаг. Малын хулгайг хатуу гэмт хэрэг гэж үздэггүй байсан ч хүний аминд хүрсэн тохиолдолд морь, хонь зэрэг малаар нөхөн төлбөр төлөх ёс байжээ. Энэ нь эртний нүүдэлчин нийгэмд түгээмэл байсан цусны төлөөсийн хэлбэрийн нэг гэж судлаачид тайлбарладаг. Хүнд зөрчил гаргасан хүнийг овгоосоо хөөж, алслагдсан нутагт цөлөх шийтгэл ногдуулдаг байжээ. '''Гэр бүл, гэрлэлтийн ёс''' Гэрлэхийн өмнө сүйт залуу тодорхой хугацаанд сүйт бүсгүйн гэр бүлтэй хамт амьдарч, хөдөлмөрөөрөө өөрийгөө батлан харуулдаг байсан тухай ''Хожуу Хань Шу''-д тэмдэглэсэн байдаг. Дараа нь хуримын бэлэг өргөж, гэрлэлт албан ёсоор баталгааждаг байжээ. Энэ нь хүргэн хадамд ажиллах ёс бүхий гэрлэлтийн хэлбэр байсныг илтгэнэ. Ухуаньчуудын дунд эцэг нас барсны дараа төрсөн эхээс бусад эхнэрийг эхнэр болгон авах левират ёс байсан тухай сурвалжид өгүүлдэг. Энэ заншил нь Хүннү, Түрэг болон бусад эртний Төв Азийн нүүдэлчин ард түмний дунд ч тэмдэглэгдсэн байдаг. Эмэгтэйчүүд өрхийн аж ахуйг удирдах, гэр бүлийн олон асуудалд санал бодлоо илэрхийлэх эрхтэй байсан боловч цэргийн болон дайны асуудлыг эрчүүд голлон шийдвэрлэдэг байжээ. '''Оршуулгын зан үйл''' Ухуаньчууд нас барсан хүнийг уй гашуу, дуу бүжгийн хамт үдэж, түүний хэрэглэж байсан эд зүйлс, зарим тохиолдолд морь, нохойг нь хамтатган шатаадаг байсан тухай сурвалжид тэмдэглэгдсэн байдаг. Мөн Чишань хэмээх уулыг нас барагсдын ертөнцтэй холбодог ариун газар гэж үздэг байсан боловч түүний яг хаана байрлаж байсан нь өнөөг хүртэл тодорхойгүй хэвээр байна. '''Шүтлэг''' Ухуаньчууд тэнгэр, газар, нар, сар, байгалийн сүнс, өвөг дээдэс, дайчин баатруудын сүнсийг тахин шүтэж, тахил өргөдөг байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг. Энэ нь Монголын өндөрлөгийн эртний нүүдэлчдийн тэнгэр шүтлэгийн уламжлалтай уялдах шинжтэй боловч тухайн үеийн шүтлэгийн нарийн бүтэц бүрэн тодорхой болоогүй байна. '''Ёслолын мэндчилгээ''' Хятадын сурвалжид Ухуаньчууд мэндлэхдээ нэг хөлөө нугалан сууж хүндэтгэл үзүүлдэг байсан гэж тэмдэглэсэн нь тэдний ёслолын зан үйлийн нэг хэлбэр байжээ. == '''Ухуаньчуудын түүх''' == '''Дунхугийн задрал ба Ухуаньчуудын үүсэл''' МЭӨ 209 онд Хүннүгийн шанью Модун шанью Дунхугийн холбоог бут цохисны дараа түүний бүрэлдэхүүнд байсан овог аймгууд задран таржээ. Хятадын эртний сурвалжид энэ үеэс Ухуань болон Сяньби гэсэн хоёр том бүлэг тодрон гарсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Ухуаньчууд Ляо голын сав газар, өнөөгийн Ляонин, Хэбэй болон Өвөр Монголын өмнөд хэсгээр нутаглаж байсан бол Сяньбичүүд илүү хойд болон зүүн хойд бүсэд суурьшжээ. Газарзүйн байршлын улмаас Ухуаньчууд Хань улстай илүү ойр харилцаатай болж, харин Сяньбичүүд Хүннүтэй илүү олон удаа мөргөлдөж байв. '''Хүннүгийн ноёрхлын үе''' Модун шаньюгийн ялалтын дараа Ухуаньчууд Хүннүгийн эрхшээлд орж, жил бүр адуу, үхэр, хонь болон арьс ширээр алба өргөдөг байсан тухай ''Хожуу Хань Шу''-д тэмдэглэжээ. Зарим эх сурвалжид алба төлөөгүй тохиолдолд хүннүчүүд тэдний гэр бүлээс барьцаалан авч явдаг байсан гэж өгүүлдэг. '''Хань улсын хамгаалалтын бүс''' МЭӨ 121 онд Хань улсын нэрт жанжин Хуо Чубин Хүннүгийн зүүн жигүүрийг бут цохисны дараа Ухуаньчуудыг Шангу, Юйян, Юбэйпин, Ляоси, Ляодун гэсэн таван захиргааны бүсэд суурьшуулжээ. Ингэснээр тэд Хань улсын умард хилийг хамгаалах холбоотон болж, Хүннүгийн эсрэг цэргийн ажиллагаанд оролцох болсон юм. '''Хань улстай харилцах нь''' Хань улсын үед Ухуань аймгийн ахлагчид Чанань хотод ирж хаанд бараалхан бэлэг өргөдөг байжээ. Энэ нь энгийн алба гувчуур бус, тухайн үеийн Хятадын гадаад харилцааны хүрээнд хийгддэг ёслолын хэлбэр байсан бөгөөд хариуд нь Хань улсын хаан бэлэг, цол хэргэм хүртээдэг байв. '''Хүннү, Хань хоёрын дунд''' Хань улсын Сюань хаан-ы үед Ухуаньчууд Хүннүгийн хаадын булшийг тоносон тухай сурвалжид тэмдэглэгддэг. Үүний улмаас Хүннүчүүд Ухуаньд довтолсон бөгөөд Хань улсын жанжин Фань Минью (范明友) Хүннүчүүдийг ухраасан ч дараа нь Ухуаньчуудыг өөрсдийг нь довтолж, олон мянган хүнийг цаазалсан тухай ''Хань Шу''-д өгүүлдэг. Судлаачид энэ үйл явдлыг Хань улсын умард хилийн бодлогын нэг хэсэг гэж үздэг. '''Зүүн Хань улсын үе''' МЭ 49 онд Ляосийн Ухуаньчуудын ахлагч Хэдань (賀旦) 922 ахлагчийн хамт Гуанву хаан-д бараалхан орж, адуу мал, арьс шир зэрэг өргөл барьжээ. Үүнээс хойш Ухуаньчууд Зүүн Хань улсын цэргийн холбоотон болж, Хүннү болон бусад умардын нүүдэлчдийн эсрэг олон удаа байлдсан байна. '''Ван Мангийн үе''' Ван Ман Хүннүтэй хийх дайнд Ухуань, Динлин зэрэг аймгийн цэргийг ашигласан бөгөөд тэдний үнэнч байдлыг хангахын тулд гэр бүлийнхнийг нь барьцаалдаг байсан тухай сурвалжид тэмдэглэгджээ. '''Гурван улсын өмнөх үе''' Зүүн Хань улсын төгсгөлд Ухуаньчууд Хятадын дотоодын эрх мэдлийн тэмцэлд идэвхтэй оролцож, умардын жанжин Юань Шао-г дэмжиж байв. Ялангуяа "Гурван Ухуань" (Three Commanders of Wuhuan) хэмээн нэрлэгддэг хүчирхэг бүлэг тухайн үед нөлөөтэй байжээ. '''Цагаан Чонын уулын тулалдаан''' МЭ 207 онд Цао Цао умард аян дайнд мордож, Цагаан Чонын уулын тулалдаан (白狼山之戰)-д Ухуаньчуудын удирдагч Тадунь (蹋頓)-ийг ялсан байна. Энэ ялалтын дараа Ухуаньчуудын улс төрийн нөлөө эрс буурч, олон аймаг Цао Цаод дагаар орсон бол зарим нь Сяньбичүүдэд нэгдэн уусжээ. '''Сүүлчийн үе''' III–IV зууны үед Ухуаньчууд бие даасан улс төрийн хүчин байхаа больж, ихэнх нь Сяньби овгуудын бүрэлдэхүүнд шингэн ууссан байна. Харин тэдэнтэй угсаа, хэл, соёлын холбоотой гэж үздэг Кумоси (奚) аймаг X зуунд Киданчуудын байгуулсан Ляо улсын бүрэлдэхүүнд орж, улмаар Кидан угсаатанд уусан нэгджээ. [[Файл:Ухуань.png|936x936px|center]] == '''Ургийн мод''' == [[Файл:Ухуань ургийн мод.png|center]] == '''Цааш унших''' == * Ухуаньчуудын түүхийг илүү дэлгэрэнгүй судлахыг хүсвэл дараах сэдвүүдийг үзнэ үү. ** [[Цагаан чоно уулын тулалдаан|'''Цагаан Чоно уулын тулалдаан (白狼山之戰)''' – МЭ 207 онд Цао Цаогийн удирдсан Хань улсын цэрэг Ухуаньчуудын удирдагч Тадуньтай тулалдан ялсан түүхэн үйл явдал.]] ** '''Тадунь (蹋頓)''' – Ухуаньчуудын хамгийн нэрт удирдагчдын нэг бөгөөд III зууны эхэн үеийн Ухуань аймгийн улс төр, цэргийн түүхэнд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн хүн. == '''Ном зүй''' == *{{citation|last=Barfield|first=Thomas|title=The Perilous Frontier: Nomadic Empires and China|year=1989|publisher=Basil Blackwell}} *{{citation|last=Crespigny|first=Rafe de|year=2007|title=A Biographical Dictionary of Later Han to the Three Kingdoms|publisher=Brill}} *{{citation|last=Crespigny|first=Rafe de|year=2010|title=Imperial Warlord|publisher=Brill}} *{{citation|last=West|first=Barbara A.|year=2009|title=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania|publisher=Facts on File}} *{{citation|last=Whiting|first=Marvin C.|year=2002|title=Imperial Chinese Military History|publisher=Writers Club Press}} [[Ангилал:Монгол угсаатан]] [[Ангилал:Эртний Монголчууд]] [[Ангилал:Aзийн түүхэн угсаатан]] 11xktwtevbgawjfd9yctu6gq7dw99gm 864466 864463 2026-08-03T07:25:34Z Munkhgerel 2696 ном зүйн 864466 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ухуань1.png|thumb]] Ухуа́нь (хятадаар: 烏桓/烏丸, пиньин: Wū huán, < aγwar < *awar, Ухуа́нь гэдэг нь «[[wikt:авирах|авирах]]» гэсэн утгатай байх), Олон судлаач Ухуаньчуудыг прото-монгол эсвэл пара-монгол хэлтэн нүүдэлчдийн нэг бүлэг байсан байж болох гэж үздэг боловч энэ талаар нэгдсэн санал хараахан тогтоогүй байна. Зүүн Европын Аваруудын гарал үүслийг Ухуань, Жужан болон бусад Төв Азийн нүүдэлчидтэй холбосон онолууд байдаг ч өнөөдрийн байдлаар хангалттай баттай нотолгоо байхгүй. Монголын нутагт хүн төрөлхтөн палеолитын үеэс буюу хэдэн зуун мянган жилийн өмнөөс амьдарч байсан боловч нүүдэлчин мал аж ахуй, овог аймгийн нэгдэл хүрэл зэвсгийн үед бүрэлдэн хөгжсөн гэж үздэг. Эдгээр нүүдэлчин овог аймгуудын нэг нь Ухуань хүмүүс юм. == '''Үүсэл''' == Ухуаньчууд нь Хятадын хойд хэсгээр буюу одоогийн [[Бээжин|Бээжин хот]]ын захиргаанд байдаг [[Хэбэй муж|Хэбэй]], [[Ляонин]], Шаньси болон одоогийн [[Өвөр Монгол|Өвөрмонгол]]ын нутгуудаар нутагладаг байсан Монголчуудын эртний овог аймгийн нэг хэсэг болох нүүдэлчин хүмүүс юм. Тэд [[Дорнод ху|Дунху]] (Дунху (東胡) нь "Зүүн Ху" буюу Хятадын зүүн хойд талын нүүдэлчид гэсэн утгатай.) нараас салан гарсан овог аймаг байсан ба тэдэнд дийлдэн ялагдаж байсан удаатай. Дунхучуудыг МЭӨ 209 онд Модун шаньюд ялагдсаны дараагаар [[Сяньби]] болон Ухуань нар нь үлдэж чадсан байдаг. Хожуу үеийн Хань улсын түүх номон дээр “Сяньбичүүдийн хэл бичиг болон зан заншил нь Ухуаньчуудтай адил байсан” хэмээн тэмдэглэгдэн үлдсэн байна. Ухуань овог аймгийн удирдагч байсан Тадун нь (МЭ 207 онд нас барсан) Монголын эртний овог аймгийн нэг болох [[Кумоси]] (Зарим түүхч Кумоси аймгийг Ухуаньтай ойр холбоотой гэж үздэг боловч Тадуныг Кумосигийн шууд өвөг байсан гэж анхдагч сурвалжууд тодорхой тэмдэглээгүй.) буюу Татаби овог аймгийн өвөг дээдэс нь юм. [[Ляо улсын судар]] болон Вэй улсын түүхийн номд Кумоси болон [[Киданчууд|Кидан]] (Монголын эртний овог аймаг болох Сяньбигээс гаралтай) нар нь адил буюу нэг хэл бичигтэй байсан хэмээн тэмдэглэгджээ. == '''Ахуй амьдрал''' == Хожуу үеийн Хань улсын номын 120-р бүлэгт: Ухуаньчууд нь морин сур харваанд сайтар бэлтгэгдсэн, түүндээ ч чадварлаг байсан. Тэд амьтад болон шувуудыг морин дээрээсээ нум сумаар харван агнаж бэлтгэл хийдэг мөн нэг газраас нөгөө газар луу өвс болон ус хайн нүүдэллэн явдаг. Ингэж нүүдэллэн явахдаа дугуй гэрт амьдардаг ба тэр гэрийнх нь үүд нар луу харан байрладаг. Ухуаньчууд мах идэж гүүнийхээ сүүг исгэн ууж, ноосоор хувцасаа хийн өмсдөг. Заримдаа тэд шар будаа тарьдаг байсан. Эрчүүд нь нум сум, эмээл хазаар урладаг байсан бол эмэгтэйчүүд нь арьсан дээр хээ угалз хатгадаг. == '''Зан төрх, ёс заншил''' == ''Хожуу Хань Шу''-гийн тэмдэглэлд Ухуаньчуудыг эрэлхэг, морин цэргийн ур чадвартай, дайчин зан чанартай ард түмэн хэмээн дүрсэлжээ. Мөн залуу, хүч чадалтай хүмүүсийг илүү үнэлдэг, өндөр настай болон сул дорой хүмүүсийн байр суурь харьцангуй доогуур байсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Гэхдээ энэ нь тухайн үеийн Хятадын түүхчдийн ажиглалт бөгөөд Ухуаньчуудын нийгмийн бодит дүр төрхийг бүхэлд нь илэрхийлнэ гэж үзэх боломжгүй. Ухуаньчуудын дунд эр зориг, цэргийн чадвар, ухаалаг байдлыг удирдагч сонгох чухал шалгуур гэж үздэг байжээ. Овог, бүлгийн ахлагчийн албан тушаал нь бүх тохиолдолд удамшдаггүй, харин тухайн хүний нэр хүнд, чадвараас ихээхэн хамаардаг байсан гэж сурвалжид өгүүлдэг. Том болсон хөвгүүд, ахмад эрчүүд өөрийн дагалдагчдыг нэгтгэн шинэ бүлэг байгуулж болох бөгөөд шинээр салбарласан бүлэг нь өмнөх бүлгийнхээ өмнөөс хариуцлага хүлээдэггүй байжээ. Нүүдэлчин бүлгүүд нь тус бүрдээ өөрийн ахлагчтай байсан бөгөөд нэг бүлэгт ойролцоогоор 100–1000 өрх харьяалагддаг байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг. Бүлгүүдийг ихэвчлэн ахлагчийнх нь нэрээр нэрлэдэг байжээ. Ухуаньчууд бичиг үсэг өргөн хэрэглэдэггүй байсан боловч аман уламжлал, таних тэмдэг, тэмдэглэгээ ашиглан овог, бүлгийн дотоод зохион байгуулалтаа хадгалж байсан тухай сурвалжид дурдсан байдаг. Малын хулгайг хатуу гэмт хэрэг гэж үздэггүй байсан ч хүний аминд хүрсэн тохиолдолд морь, хонь зэрэг малаар нөхөн төлбөр төлөх ёс байжээ. Энэ нь эртний нүүдэлчин нийгэмд түгээмэл байсан цусны төлөөсийн хэлбэрийн нэг гэж судлаачид тайлбарладаг. Хүнд зөрчил гаргасан хүнийг овгоосоо хөөж, алслагдсан нутагт цөлөх шийтгэл ногдуулдаг байжээ. '''Гэр бүл, гэрлэлтийн ёс''' Гэрлэхийн өмнө сүйт залуу тодорхой хугацаанд сүйт бүсгүйн гэр бүлтэй хамт амьдарч, хөдөлмөрөөрөө өөрийгөө батлан харуулдаг байсан тухай ''Хожуу Хань Шу''-д тэмдэглэсэн байдаг. Дараа нь хуримын бэлэг өргөж, гэрлэлт албан ёсоор баталгааждаг байжээ. Энэ нь хүргэн хадамд ажиллах ёс бүхий гэрлэлтийн хэлбэр байсныг илтгэнэ. Ухуаньчуудын дунд эцэг нас барсны дараа төрсөн эхээс бусад эхнэрийг эхнэр болгон авах левират ёс байсан тухай сурвалжид өгүүлдэг. Энэ заншил нь Хүннү, Түрэг болон бусад эртний Төв Азийн нүүдэлчин ард түмний дунд ч тэмдэглэгдсэн байдаг. Эмэгтэйчүүд өрхийн аж ахуйг удирдах, гэр бүлийн олон асуудалд санал бодлоо илэрхийлэх эрхтэй байсан боловч цэргийн болон дайны асуудлыг эрчүүд голлон шийдвэрлэдэг байжээ. '''Оршуулгын зан үйл''' Ухуаньчууд нас барсан хүнийг уй гашуу, дуу бүжгийн хамт үдэж, түүний хэрэглэж байсан эд зүйлс, зарим тохиолдолд морь, нохойг нь хамтатган шатаадаг байсан тухай сурвалжид тэмдэглэгдсэн байдаг. Мөн Чишань хэмээх уулыг нас барагсдын ертөнцтэй холбодог ариун газар гэж үздэг байсан боловч түүний яг хаана байрлаж байсан нь өнөөг хүртэл тодорхойгүй хэвээр байна. '''Шүтлэг''' Ухуаньчууд тэнгэр, газар, нар, сар, байгалийн сүнс, өвөг дээдэс, дайчин баатруудын сүнсийг тахин шүтэж, тахил өргөдөг байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг. Энэ нь Монголын өндөрлөгийн эртний нүүдэлчдийн тэнгэр шүтлэгийн уламжлалтай уялдах шинжтэй боловч тухайн үеийн шүтлэгийн нарийн бүтэц бүрэн тодорхой болоогүй байна. '''Ёслолын мэндчилгээ''' Хятадын сурвалжид Ухуаньчууд мэндлэхдээ нэг хөлөө нугалан сууж хүндэтгэл үзүүлдэг байсан гэж тэмдэглэсэн нь тэдний ёслолын зан үйлийн нэг хэлбэр байжээ. == '''Ухуаньчуудын түүх''' == '''Дунхугийн задрал ба Ухуаньчуудын үүсэл''' МЭӨ 209 онд Хүннүгийн шанью Модун шанью Дунхугийн холбоог бут цохисны дараа түүний бүрэлдэхүүнд байсан овог аймгууд задран таржээ. Хятадын эртний сурвалжид энэ үеэс Ухуань болон Сяньби гэсэн хоёр том бүлэг тодрон гарсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Ухуаньчууд Ляо голын сав газар, өнөөгийн Ляонин, Хэбэй болон Өвөр Монголын өмнөд хэсгээр нутаглаж байсан бол Сяньбичүүд илүү хойд болон зүүн хойд бүсэд суурьшжээ. Газарзүйн байршлын улмаас Ухуаньчууд Хань улстай илүү ойр харилцаатай болж, харин Сяньбичүүд Хүннүтэй илүү олон удаа мөргөлдөж байв. '''Хүннүгийн ноёрхлын үе''' Модун шаньюгийн ялалтын дараа Ухуаньчууд Хүннүгийн эрхшээлд орж, жил бүр адуу, үхэр, хонь болон арьс ширээр алба өргөдөг байсан тухай ''Хожуу Хань Шу''-д тэмдэглэжээ. Зарим эх сурвалжид алба төлөөгүй тохиолдолд хүннүчүүд тэдний гэр бүлээс барьцаалан авч явдаг байсан гэж өгүүлдэг. '''Хань улсын хамгаалалтын бүс''' МЭӨ 121 онд Хань улсын нэрт жанжин Хуо Чубин Хүннүгийн зүүн жигүүрийг бут цохисны дараа Ухуаньчуудыг Шангу, Юйян, Юбэйпин, Ляоси, Ляодун гэсэн таван захиргааны бүсэд суурьшуулжээ. Ингэснээр тэд Хань улсын умард хилийг хамгаалах холбоотон болж, Хүннүгийн эсрэг цэргийн ажиллагаанд оролцох болсон юм. '''Хань улстай харилцах нь''' Хань улсын үед Ухуань аймгийн ахлагчид Чанань хотод ирж хаанд бараалхан бэлэг өргөдөг байжээ. Энэ нь энгийн алба гувчуур бус, тухайн үеийн Хятадын гадаад харилцааны хүрээнд хийгддэг ёслолын хэлбэр байсан бөгөөд хариуд нь Хань улсын хаан бэлэг, цол хэргэм хүртээдэг байв. '''Хүннү, Хань хоёрын дунд''' Хань улсын Сюань хаан-ы үед Ухуаньчууд Хүннүгийн хаадын булшийг тоносон тухай сурвалжид тэмдэглэгддэг. Үүний улмаас Хүннүчүүд Ухуаньд довтолсон бөгөөд Хань улсын жанжин Фань Минью (范明友) Хүннүчүүдийг ухраасан ч дараа нь Ухуаньчуудыг өөрсдийг нь довтолж, олон мянган хүнийг цаазалсан тухай ''Хань Шу''-д өгүүлдэг. Судлаачид энэ үйл явдлыг Хань улсын умард хилийн бодлогын нэг хэсэг гэж үздэг. '''Зүүн Хань улсын үе''' МЭ 49 онд Ляосийн Ухуаньчуудын ахлагч Хэдань (賀旦) 922 ахлагчийн хамт Гуанву хаан-д бараалхан орж, адуу мал, арьс шир зэрэг өргөл барьжээ. Үүнээс хойш Ухуаньчууд Зүүн Хань улсын цэргийн холбоотон болж, Хүннү болон бусад умардын нүүдэлчдийн эсрэг олон удаа байлдсан байна. '''Ван Мангийн үе''' Ван Ман Хүннүтэй хийх дайнд Ухуань, Динлин зэрэг аймгийн цэргийг ашигласан бөгөөд тэдний үнэнч байдлыг хангахын тулд гэр бүлийнхнийг нь барьцаалдаг байсан тухай сурвалжид тэмдэглэгджээ. '''Гурван улсын өмнөх үе''' Зүүн Хань улсын төгсгөлд Ухуаньчууд Хятадын дотоодын эрх мэдлийн тэмцэлд идэвхтэй оролцож, умардын жанжин Юань Шао-г дэмжиж байв. Ялангуяа "Гурван Ухуань" (Three Commanders of Wuhuan) хэмээн нэрлэгддэг хүчирхэг бүлэг тухайн үед нөлөөтэй байжээ. '''Цагаан Чонын уулын тулалдаан''' МЭ 207 онд Цао Цао умард аян дайнд мордож, Цагаан Чонын уулын тулалдаан (白狼山之戰)-д Ухуаньчуудын удирдагч Тадунь (蹋頓)-ийг ялсан байна. Энэ ялалтын дараа Ухуаньчуудын улс төрийн нөлөө эрс буурч, олон аймаг Цао Цаод дагаар орсон бол зарим нь Сяньбичүүдэд нэгдэн уусжээ. '''Сүүлчийн үе''' III–IV зууны үед Ухуаньчууд бие даасан улс төрийн хүчин байхаа больж, ихэнх нь Сяньби овгуудын бүрэлдэхүүнд шингэн ууссан байна. Харин тэдэнтэй угсаа, хэл, соёлын холбоотой гэж үздэг Кумоси (奚) аймаг X зуунд Киданчуудын байгуулсан Ляо улсын бүрэлдэхүүнд орж, улмаар Кидан угсаатанд уусан нэгджээ. [[Файл:Ухуань.png|936x936px|center]] == '''Ургийн мод''' == [[Файл:Ухуань ургийн мод.png|center]] == '''Цааш унших''' == * Ухуаньчуудын түүхийг илүү дэлгэрэнгүй судлахыг хүсвэл дараах сэдвүүдийг үзнэ үү. ** [[Цагаан чоно уулын тулалдаан|'''Цагаан Чоно уулын тулалдаан (白狼山之戰)''' – МЭ 207 онд Цао Цаогийн удирдсан Хань улсын цэрэг Ухуаньчуудын удирдагч Тадуньтай тулалдан ялсан түүхэн үйл явдал.]] ** '''Тадунь (蹋頓)''' – Ухуаньчуудын хамгийн нэрт удирдагчдын нэг бөгөөд III зууны эхэн үеийн Ухуань аймгийн улс төр, цэргийн түүхэнд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн хүн. == '''Ном зүй''' == * === Анхдагч эх сурвалж === * ''史記'' (Ши Жи, '''Түүхэн тэмдэглэл''') * ''漢書'' (Хань Шу, '''Хань улсын түүх''') * ''後漢書'' (Хожуу Хань Шу, '''Хожуу Хань улсын түүх''') * ''三國志'' (Саньго Жи, '''Гурван улсын түүх''') * ''魏書'' (Вэй Шу, '''Вэй улсын түүх''') * ''遼史'' (Ляо Ши, '''Ляо улсын түүх''') * ''資治通鑑'' (Зыжи Туньжянь) === Орчин үеийн гол судалгаанууд === * Thomas J. Barfield * Rafe de Crespigny * Nicola Di Cosmo * Mark Edward Lewis * David Sneath * Christopher P. Atwood * Denis Sinor [[Ангилал:Монгол угсаатан]] [[Ангилал:Эртний Монголчууд]] [[Ангилал:Aзийн түүхэн угсаатан]] bw617t1724w9gnbwxfxwk8rtyxrte7u 864467 864466 2026-08-03T07:29:28Z Munkhgerel 2696 864467 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ухуань1.png|thumb]] Ухуа́нь (хятадаар: 烏桓/烏丸, пиньин: Wū huán, < aγwar < *awar, Ухуа́нь гэдэг нь «[[wikt:авирах|авирах]]» гэсэн утгатай байх), Олон судлаач Ухуаньчуудыг прото-монгол эсвэл пара-монгол хэлтэн нүүдэлчдийн нэг бүлэг байсан байж болох гэж үздэг боловч энэ талаар нэгдсэн санал хараахан тогтоогүй байна. Зүүн Европын Аваруудын гарал үүслийг Ухуань, Жужан болон бусад Төв Азийн нүүдэлчидтэй холбосон онолууд байдаг ч өнөөдрийн байдлаар хангалттай баттай нотолгоо байхгүй. Монголын нутагт хүн төрөлхтөн палеолитын үеэс буюу хэдэн зуун мянган жилийн өмнөөс амьдарч байсан боловч нүүдэлчин мал аж ахуй, овог аймгийн нэгдэл хүрэл зэвсгийн үед бүрэлдэн хөгжсөн гэж үздэг. Эдгээр нүүдэлчин овог аймгуудын нэг нь Ухуань хүмүүс юм. == '''Үүсэл''' == Ухуаньчууд нь Хятадын хойд хэсгээр буюу одоогийн [[Бээжин|Бээжин хот]]ын захиргаанд байдаг [[Хэбэй муж|Хэбэй]], [[Ляонин]], Шаньси болон одоогийн [[Өвөр Монгол|Өвөрмонгол]]ын нутгуудаар нутагладаг байсан Монголчуудын эртний овог аймгийн нэг хэсэг болох нүүдэлчин хүмүүс юм. Тэд [[Дорнод ху|Дунху]] (Дунху (東胡) нь "Зүүн Ху" буюу Хятадын зүүн хойд талын нүүдэлчид гэсэн утгатай.) нараас салан гарсан овог аймаг байсан ба тэдэнд дийлдэн ялагдаж байсан удаатай. Дунхучуудыг МЭӨ 209 онд Модун шаньюд ялагдсаны дараагаар [[Сяньби]] болон Ухуань нар нь үлдэж чадсан байдаг. Хожуу үеийн Хань улсын түүх номон дээр “Сяньбичүүдийн хэл бичиг болон зан заншил нь Ухуаньчуудтай адил байсан” хэмээн тэмдэглэгдэн үлдсэн байна. Ухуань овог аймгийн удирдагч байсан Тадун нь (МЭ 207 онд нас барсан) Монголын эртний овог аймгийн нэг болох [[Кумоси]] (Зарим түүхч Кумоси аймгийг Ухуаньтай ойр холбоотой гэж үздэг боловч Тадуныг Кумосигийн шууд өвөг байсан гэж анхдагч сурвалжууд тодорхой тэмдэглээгүй.) буюу Татаби овог аймгийн өвөг дээдэс нь юм. [[Ляо улсын судар]] болон Вэй улсын түүхийн номд Кумоси болон [[Киданчууд|Кидан]] (Монголын эртний овог аймаг болох Сяньбигээс гаралтай) нар нь адил буюу нэг хэл бичигтэй байсан хэмээн тэмдэглэгджээ. == '''Ахуй амьдрал''' == Хожуу үеийн Хань улсын номын 120-р бүлэгт: Ухуаньчууд нь морин сур харваанд сайтар бэлтгэгдсэн, түүндээ ч чадварлаг байсан. Тэд амьтад болон шувуудыг морин дээрээсээ нум сумаар харван агнаж бэлтгэл хийдэг мөн нэг газраас нөгөө газар луу өвс болон ус хайн нүүдэллэн явдаг. Ингэж нүүдэллэн явахдаа дугуй гэрт амьдардаг ба тэр гэрийнх нь үүд нар луу харан байрладаг. Ухуаньчууд мах идэж гүүнийхээ сүүг исгэн ууж, ноосоор хувцасаа хийн өмсдөг. Заримдаа тэд шар будаа тарьдаг байсан. Эрчүүд нь нум сум, эмээл хазаар урладаг байсан бол эмэгтэйчүүд нь арьсан дээр хээ угалз хатгадаг. == '''Зан төрх, ёс заншил''' == ''Хожуу Хань Шу''-гийн тэмдэглэлд Ухуаньчуудыг эрэлхэг, морин цэргийн ур чадвартай, дайчин зан чанартай ард түмэн хэмээн дүрсэлжээ. Мөн залуу, хүч чадалтай хүмүүсийг илүү үнэлдэг, өндөр настай болон сул дорой хүмүүсийн байр суурь харьцангуй доогуур байсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Гэхдээ энэ нь тухайн үеийн Хятадын түүхчдийн ажиглалт бөгөөд Ухуаньчуудын нийгмийн бодит дүр төрхийг бүхэлд нь илэрхийлнэ гэж үзэх боломжгүй. Ухуаньчуудын дунд эр зориг, цэргийн чадвар, ухаалаг байдлыг удирдагч сонгох чухал шалгуур гэж үздэг байжээ. Овог, бүлгийн ахлагчийн албан тушаал нь бүх тохиолдолд удамшдаггүй, харин тухайн хүний нэр хүнд, чадвараас ихээхэн хамаардаг байсан гэж сурвалжид өгүүлдэг. Том болсон хөвгүүд, ахмад эрчүүд өөрийн дагалдагчдыг нэгтгэн шинэ бүлэг байгуулж болох бөгөөд шинээр салбарласан бүлэг нь өмнөх бүлгийнхээ өмнөөс хариуцлага хүлээдэггүй байжээ. Нүүдэлчин бүлгүүд нь тус бүрдээ өөрийн ахлагчтай байсан бөгөөд нэг бүлэгт ойролцоогоор 100–1000 өрх харьяалагддаг байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг. Бүлгүүдийг ихэвчлэн ахлагчийнх нь нэрээр нэрлэдэг байжээ. Ухуаньчууд бичиг үсэг өргөн хэрэглэдэггүй байсан боловч аман уламжлал, таних тэмдэг, тэмдэглэгээ ашиглан овог, бүлгийн дотоод зохион байгуулалтаа хадгалж байсан тухай сурвалжид дурдсан байдаг. Малын хулгайг хатуу гэмт хэрэг гэж үздэггүй байсан ч хүний аминд хүрсэн тохиолдолд морь, хонь зэрэг малаар нөхөн төлбөр төлөх ёс байжээ. Энэ нь эртний нүүдэлчин нийгэмд түгээмэл байсан цусны төлөөсийн хэлбэрийн нэг гэж судлаачид тайлбарладаг. Хүнд зөрчил гаргасан хүнийг овгоосоо хөөж, алслагдсан нутагт цөлөх шийтгэл ногдуулдаг байжээ. '''Гэр бүл, гэрлэлтийн ёс''' Гэрлэхийн өмнө сүйт залуу тодорхой хугацаанд сүйт бүсгүйн гэр бүлтэй хамт амьдарч, хөдөлмөрөөрөө өөрийгөө батлан харуулдаг байсан тухай ''Хожуу Хань Шу''-д тэмдэглэсэн байдаг. Дараа нь хуримын бэлэг өргөж, гэрлэлт албан ёсоор баталгааждаг байжээ. Энэ нь хүргэн хадамд ажиллах ёс бүхий гэрлэлтийн хэлбэр байсныг илтгэнэ. Ухуаньчуудын дунд эцэг нас барсны дараа төрсөн эхээс бусад эхнэрийг эхнэр болгон авах левират ёс байсан тухай сурвалжид өгүүлдэг. Энэ заншил нь Хүннү, Түрэг болон бусад эртний Төв Азийн нүүдэлчин ард түмний дунд ч тэмдэглэгдсэн байдаг. Эмэгтэйчүүд өрхийн аж ахуйг удирдах, гэр бүлийн олон асуудалд санал бодлоо илэрхийлэх эрхтэй байсан боловч цэргийн болон дайны асуудлыг эрчүүд голлон шийдвэрлэдэг байжээ. '''Оршуулгын зан үйл''' Ухуаньчууд нас барсан хүнийг уй гашуу, дуу бүжгийн хамт үдэж, түүний хэрэглэж байсан эд зүйлс, зарим тохиолдолд морь, нохойг нь хамтатган шатаадаг байсан тухай сурвалжид тэмдэглэгдсэн байдаг. Мөн Чишань хэмээх уулыг нас барагсдын ертөнцтэй холбодог ариун газар гэж үздэг байсан боловч түүний яг хаана байрлаж байсан нь өнөөг хүртэл тодорхойгүй хэвээр байна. '''Шүтлэг''' Ухуаньчууд тэнгэр, газар, нар, сар, байгалийн сүнс, өвөг дээдэс, дайчин баатруудын сүнсийг тахин шүтэж, тахил өргөдөг байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг. Энэ нь Монголын өндөрлөгийн эртний нүүдэлчдийн тэнгэр шүтлэгийн уламжлалтай уялдах шинжтэй боловч тухайн үеийн шүтлэгийн нарийн бүтэц бүрэн тодорхой болоогүй байна. '''Ёслолын мэндчилгээ''' Хятадын сурвалжид Ухуаньчууд мэндлэхдээ нэг хөлөө нугалан сууж хүндэтгэл үзүүлдэг байсан гэж тэмдэглэсэн нь тэдний ёслолын зан үйлийн нэг хэлбэр байжээ. == '''Ухуаньчуудын түүх''' == '''Дунхугийн задрал ба Ухуаньчуудын үүсэл''' МЭӨ 209 онд Хүннүгийн шанью Модун шанью Дунхугийн холбоог бут цохисны дараа түүний бүрэлдэхүүнд байсан овог аймгууд задран таржээ. Хятадын эртний сурвалжид энэ үеэс Ухуань болон Сяньби гэсэн хоёр том бүлэг тодрон гарсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Ухуаньчууд Ляо голын сав газар, өнөөгийн Ляонин, Хэбэй болон Өвөр Монголын өмнөд хэсгээр нутаглаж байсан бол Сяньбичүүд илүү хойд болон зүүн хойд бүсэд суурьшжээ. Газарзүйн байршлын улмаас Ухуаньчууд Хань улстай илүү ойр харилцаатай болж, харин Сяньбичүүд Хүннүтэй илүү олон удаа мөргөлдөж байв. '''Хүннүгийн ноёрхлын үе''' Модун шаньюгийн ялалтын дараа Ухуаньчууд Хүннүгийн эрхшээлд орж, жил бүр адуу, үхэр, хонь болон арьс ширээр алба өргөдөг байсан тухай ''Хожуу Хань Шу''-д тэмдэглэжээ. Зарим эх сурвалжид алба төлөөгүй тохиолдолд хүннүчүүд тэдний гэр бүлээс барьцаалан авч явдаг байсан гэж өгүүлдэг. '''Хань улсын хамгаалалтын бүс''' МЭӨ 121 онд Хань улсын нэрт жанжин Хуо Чубин Хүннүгийн зүүн жигүүрийг бут цохисны дараа Ухуаньчуудыг Шангу, Юйян, Юбэйпин, Ляоси, Ляодун гэсэн таван захиргааны бүсэд суурьшуулжээ. Ингэснээр тэд Хань улсын умард хилийг хамгаалах холбоотон болж, Хүннүгийн эсрэг цэргийн ажиллагаанд оролцох болсон юм. '''Хань улстай харилцах нь''' Хань улсын үед Ухуань аймгийн ахлагчид Чанань хотод ирж хаанд бараалхан бэлэг өргөдөг байжээ. Энэ нь энгийн алба гувчуур бус, тухайн үеийн Хятадын гадаад харилцааны хүрээнд хийгддэг ёслолын хэлбэр байсан бөгөөд хариуд нь Хань улсын хаан бэлэг, цол хэргэм хүртээдэг байв. '''Хүннү, Хань хоёрын дунд''' Хань улсын Сюань хаан-ы үед Ухуаньчууд Хүннүгийн хаадын булшийг тоносон тухай сурвалжид тэмдэглэгддэг. Үүний улмаас Хүннүчүүд Ухуаньд довтолсон бөгөөд Хань улсын жанжин Фань Минью (范明友) Хүннүчүүдийг ухраасан ч дараа нь Ухуаньчуудыг өөрсдийг нь довтолж, олон мянган хүнийг цаазалсан тухай ''Хань Шу''-д өгүүлдэг. Судлаачид энэ үйл явдлыг Хань улсын умард хилийн бодлогын нэг хэсэг гэж үздэг. '''Зүүн Хань улсын үе''' МЭ 49 онд Ляосийн Ухуаньчуудын ахлагч Хэдань (賀旦) 922 ахлагчийн хамт Гуанву хаан-д бараалхан орж, адуу мал, арьс шир зэрэг өргөл барьжээ. Үүнээс хойш Ухуаньчууд Зүүн Хань улсын цэргийн холбоотон болж, Хүннү болон бусад умардын нүүдэлчдийн эсрэг олон удаа байлдсан байна. '''Ван Мангийн үе''' Ван Ман Хүннүтэй хийх дайнд Ухуань, Динлин зэрэг аймгийн цэргийг ашигласан бөгөөд тэдний үнэнч байдлыг хангахын тулд гэр бүлийнхнийг нь барьцаалдаг байсан тухай сурвалжид тэмдэглэгджээ. '''Гурван улсын өмнөх үе''' Зүүн Хань улсын төгсгөлд Ухуаньчууд Хятадын дотоодын эрх мэдлийн тэмцэлд идэвхтэй оролцож, умардын жанжин Юань Шао-г дэмжиж байв. Ялангуяа "Гурван Ухуань" (Three Commanders of Wuhuan) хэмээн нэрлэгддэг хүчирхэг бүлэг тухайн үед нөлөөтэй байжээ. '''Цагаан Чонын уулын тулалдаан''' МЭ 207 онд Цао Цао умард аян дайнд мордож, Цагаан Чонын уулын тулалдаан (白狼山之戰)-д Ухуаньчуудын удирдагч Тадунь (蹋頓)-ийг ялсан байна. Энэ ялалтын дараа Ухуаньчуудын улс төрийн нөлөө эрс буурч, олон аймаг Цао Цаод дагаар орсон бол зарим нь Сяньбичүүдэд нэгдэн уусжээ. '''Сүүлчийн үе''' III–IV зууны үед Ухуаньчууд бие даасан улс төрийн хүчин байхаа больж, ихэнх нь Сяньби овгуудын бүрэлдэхүүнд шингэн ууссан байна. Харин тэдэнтэй угсаа, хэл, соёлын холбоотой гэж үздэг Кумоси (奚) аймаг X зуунд Киданчуудын байгуулсан Ляо улсын бүрэлдэхүүнд орж, улмаар Кидан угсаатанд уусан нэгджээ. [[Файл:Ухуань.png|936x936px|center]] == '''Ургийн мод''' == [[Файл:Ухуань ургийн мод.png|center]] == '''Цааш унших''' == * Ухуаньчуудын түүхийг илүү дэлгэрэнгүй судлахыг хүсвэл дараах сэдвүүдийг үзнэ үү. ** [[Цагаан чоно уулын тулалдаан|'''Цагаан Чоно уулын тулалдаан (白狼山之戰)''' – МЭ 207 онд Цао Цаогийн удирдсан Хань улсын цэрэг Ухуаньчуудын удирдагч Тадуньтай тулалдан ялсан түүхэн үйл явдал.]] ** '''Тадунь (蹋頓)''' – Ухуаньчуудын хамгийн нэрт удирдагчдын нэг бөгөөд III зууны эхэн үеийн Ухуань аймгийн улс төр, цэргийн түүхэнд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн хүн. == '''Ном зүй''' == * === Анхдагч эх сурвалж === * ''史記'' (Ши Жи, '''Түүхэн тэмдэглэл''') * ''漢書'' (Хань Шу, '''Хань улсын түүх''') * ''後漢書'' (Хожуу Хань Шу, '''Хожуу Хань улсын түүх''') * ''三國志'' (Саньго Жи, '''Гурван улсын түүх''') * ''魏書'' (Вэй Шу, '''Вэй улсын түүх''') * ''遼史'' (Ляо Ши, '''Ляо улсын түүх''') * ''資治通鑑'' (Зыжи Туньжянь) === Орчин үеийн гол судалгаанууд === * ''Barfield,'' ''Thomas (1989), The Perilous Frontier: Nomadic Empires and China, Basil Blackwell'' * ''Crespigny, Rafe de (2007), A Biographical Dictionary of Later Han to the Three Kingdoms, Bril'' * ''Crespigny, Rafe de (2010), Imperial Warlord, Brill'' * ''West, Barbara A. (2009), Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania, Facts on File'' * ''Whiting, Marvin C. (2002), Imperial Chinese Military History, Writers Club Press'' [[Ангилал:Монгол угсаатан]] [[Ангилал:Эртний Монголчууд]] [[Ангилал:Aзийн түүхэн угсаатан]] 00yohjvn5s4zeprtsw9uv95vr95a55z 864499 864467 2026-08-03T09:32:06Z Munkhgerel 2696 864499 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ухуань1.png|thumb]] Ухуа́нь (хятадаар: 烏桓/烏丸, пиньин: Wū huán, < aγwar < *awar, Ухуа́нь гэдэг нь «[[wikt:авирах|авирах]]» гэсэн утгатай байх), Олон судлаач Ухуаньчуудыг прото-монгол эсвэл пара-монгол хэлтэн нүүдэлчдийн нэг бүлэг байсан байж болох гэж үздэг боловч энэ талаар нэгдсэн санал хараахан тогтоогүй байна. Зүүн Европын Аваруудын гарал үүслийг Ухуань, Жужан болон бусад Төв Азийн нүүдэлчидтэй холбосон онолууд байдаг ч өнөөдрийн байдлаар хангалттай баттай нотолгоо байхгүй. Монголын нутагт хүн төрөлхтөн палеолитын үеэс буюу хэдэн зуун мянган жилийн өмнөөс амьдарч байсан боловч нүүдэлчин мал аж ахуй, овог аймгийн нэгдэл хүрэл зэвсгийн үед бүрэлдэн хөгжсөн гэж үздэг. Эдгээр нүүдэлчин овог аймгуудын нэг нь Ухуань хүмүүс юм. == '''Үүсэл''' == Ухуаньчууд нь Хятадын хойд хэсгээр буюу одоогийн [[Бээжин|Бээжин хот]]ын захиргаанд байдаг [[Хэбэй муж|Хэбэй]], [[Ляонин]], Шаньси болон одоогийн [[Өвөр Монгол|Өвөрмонгол]]ын нутгуудаар нутагладаг байсан Монголчуудын эртний овог аймгийн нэг хэсэг болох нүүдэлчин хүмүүс юм. Тэд [[Дорнод ху|Дунху]] (Дунху (東胡) нь "Зүүн Ху" буюу Хятадын зүүн хойд талын нүүдэлчид гэсэн утгатай.) нараас салан гарсан овог аймаг байсан ба тэдэнд дийлдэн ялагдаж байсан удаатай. Дунхучуудыг МЭӨ 209 онд Модун шаньюд ялагдсаны дараагаар [[Сяньби]] болон Ухуань нар нь үлдэж чадсан байдаг. Хожуу үеийн Хань улсын түүх номон дээр “Сяньбичүүдийн хэл бичиг болон зан заншил нь Ухуаньчуудтай адил байсан” хэмээн тэмдэглэгдэн үлдсэн байна. Ухуань овог аймгийн удирдагч байсан Тадун нь (МЭ 207 онд нас барсан) Монголын эртний овог аймгийн нэг болох [[Кумоси]] (Зарим түүхч Кумоси аймгийг Ухуаньтай ойр холбоотой гэж үздэг боловч Тадуныг Кумосигийн шууд өвөг байсан гэж анхдагч сурвалжууд тодорхой тэмдэглээгүй.) буюу Татаби овог аймгийн өвөг дээдэс нь юм. [[Ляо улсын судар]] болон Вэй улсын түүхийн номд Кумоси болон [[Киданчууд|Кидан]] (Монголын эртний овог аймаг болох Сяньбигээс гаралтай) нар нь адил буюу нэг хэл бичигтэй байсан хэмээн тэмдэглэгджээ. == '''Ахуй амьдрал''' == Хожуу үеийн Хань улсын номын 120-р бүлэгт: Ухуаньчууд нь морин сур харваанд сайтар бэлтгэгдсэн, түүндээ ч чадварлаг байсан. Тэд амьтад болон шувуудыг морин дээрээсээ нум сумаар харван агнаж бэлтгэл хийдэг мөн нэг газраас нөгөө газар луу өвс болон ус хайн нүүдэллэн явдаг. Ингэж нүүдэллэн явахдаа дугуй гэрт амьдардаг ба тэр гэрийнх нь үүд нар луу харан байрладаг. Ухуаньчууд мах идэж гүүнийхээ сүүг исгэн ууж, ноосоор хувцасаа хийн өмсдөг. Заримдаа тэд шар будаа тарьдаг байсан. Эрчүүд нь нум сум, эмээл хазаар урладаг байсан бол эмэгтэйчүүд нь арьсан дээр хээ угалз хатгадаг. == '''Зан төрх, ёс заншил''' == ''Хожуу Хань Шу''-гийн тэмдэглэлд Ухуаньчуудыг эрэлхэг, морин цэргийн ур чадвартай, дайчин зан чанартай ард түмэн хэмээн дүрсэлжээ. Мөн залуу, хүч чадалтай хүмүүсийг илүү үнэлдэг, өндөр настай болон сул дорой хүмүүсийн байр суурь харьцангуй доогуур байсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Гэхдээ энэ нь тухайн үеийн Хятадын түүхчдийн ажиглалт бөгөөд Ухуаньчуудын нийгмийн бодит дүр төрхийг бүхэлд нь илэрхийлнэ гэж үзэх боломжгүй. Ухуаньчуудын дунд эр зориг, цэргийн чадвар, ухаалаг байдлыг удирдагч сонгох чухал шалгуур гэж үздэг байжээ. Овог, бүлгийн ахлагчийн албан тушаал нь бүх тохиолдолд удамшдаггүй, харин тухайн хүний нэр хүнд, чадвараас ихээхэн хамаардаг байсан гэж сурвалжид өгүүлдэг. Том болсон хөвгүүд, ахмад эрчүүд өөрийн дагалдагчдыг нэгтгэн шинэ бүлэг байгуулж болох бөгөөд шинээр салбарласан бүлэг нь өмнөх бүлгийнхээ өмнөөс хариуцлага хүлээдэггүй байжээ. Нүүдэлчин бүлгүүд нь тус бүрдээ өөрийн ахлагчтай байсан бөгөөд нэг бүлэгт ойролцоогоор 100–1000 өрх харьяалагддаг байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг. Бүлгүүдийг ихэвчлэн ахлагчийнх нь нэрээр нэрлэдэг байжээ. Ухуаньчууд бичиг үсэг өргөн хэрэглэдэггүй байсан боловч аман уламжлал, таних тэмдэг, тэмдэглэгээ ашиглан овог, бүлгийн дотоод зохион байгуулалтаа хадгалж байсан тухай сурвалжид дурдсан байдаг. Малын хулгайг хатуу гэмт хэрэг гэж үздэггүй байсан ч хүний аминд хүрсэн тохиолдолд морь, хонь зэрэг малаар нөхөн төлбөр төлөх ёс байжээ. Энэ нь эртний нүүдэлчин нийгэмд түгээмэл байсан цусны төлөөсийн хэлбэрийн нэг гэж судлаачид тайлбарладаг. Хүнд зөрчил гаргасан хүнийг овгоосоо хөөж, алслагдсан нутагт цөлөх шийтгэл ногдуулдаг байжээ. '''Гэр бүл, гэрлэлтийн ёс''' Гэрлэхийн өмнө сүйт залуу тодорхой хугацаанд сүйт бүсгүйн гэр бүлтэй хамт амьдарч, хөдөлмөрөөрөө өөрийгөө батлан харуулдаг байсан тухай ''Хожуу Хань Шу''-д тэмдэглэсэн байдаг. Дараа нь хуримын бэлэг өргөж, гэрлэлт албан ёсоор баталгааждаг байжээ. Энэ нь хүргэн хадамд ажиллах ёс бүхий гэрлэлтийн хэлбэр байсныг илтгэнэ. Ухуаньчуудын дунд эцэг нас барсны дараа төрсөн эхээс бусад эхнэрийг эхнэр болгон авах левират ёс байсан тухай сурвалжид өгүүлдэг. Энэ заншил нь Хүннү, Түрэг болон бусад эртний Төв Азийн нүүдэлчин ард түмний дунд ч тэмдэглэгдсэн байдаг. Эмэгтэйчүүд өрхийн аж ахуйг удирдах, гэр бүлийн олон асуудалд санал бодлоо илэрхийлэх эрхтэй байсан боловч цэргийн болон дайны асуудлыг эрчүүд голлон шийдвэрлэдэг байжээ. '''Оршуулгын зан үйл''' Ухуаньчууд нас барсан хүнийг уй гашуу, дуу бүжгийн хамт үдэж, түүний хэрэглэж байсан эд зүйлс, зарим тохиолдолд морь, нохойг нь хамтатган шатаадаг байсан тухай сурвалжид тэмдэглэгдсэн байдаг. Мөн Чишань хэмээх уулыг нас барагсдын ертөнцтэй холбодог ариун газар гэж үздэг байсан боловч түүний яг хаана байрлаж байсан нь өнөөг хүртэл тодорхойгүй хэвээр байна. '''Шүтлэг''' Ухуаньчууд тэнгэр, газар, нар, сар, байгалийн сүнс, өвөг дээдэс, дайчин баатруудын сүнсийг тахин шүтэж, тахил өргөдөг байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг. Энэ нь Монголын өндөрлөгийн эртний нүүдэлчдийн тэнгэр шүтлэгийн уламжлалтай уялдах шинжтэй боловч тухайн үеийн шүтлэгийн нарийн бүтэц бүрэн тодорхой болоогүй байна. '''Ёслолын мэндчилгээ''' Хятадын сурвалжид Ухуаньчууд мэндлэхдээ нэг хөлөө нугалан сууж хүндэтгэл үзүүлдэг байсан гэж тэмдэглэсэн нь тэдний ёслолын зан үйлийн нэг хэлбэр байжээ. == '''Ухуаньчуудын түүх''' == '''Дунхугийн задрал ба Ухуаньчуудын үүсэл''' МЭӨ 209 онд Хүннүгийн шанью Модун шанью Дунхугийн холбоог бут цохисны дараа түүний бүрэлдэхүүнд байсан овог аймгууд задран таржээ. Хятадын эртний сурвалжид энэ үеэс Ухуань болон Сяньби гэсэн хоёр том бүлэг тодрон гарсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Ухуаньчууд Ляо голын сав газар, өнөөгийн Ляонин, Хэбэй болон Өвөр Монголын өмнөд хэсгээр нутаглаж байсан бол Сяньбичүүд илүү хойд болон зүүн хойд бүсэд суурьшжээ. Газарзүйн байршлын улмаас Ухуаньчууд Хань улстай илүү ойр харилцаатай болж, харин Сяньбичүүд Хүннүтэй илүү олон удаа мөргөлдөж байв. '''Хүннүгийн ноёрхлын үе''' Модун шаньюгийн ялалтын дараа Ухуаньчууд Хүннүгийн эрхшээлд орж, жил бүр адуу, үхэр, хонь болон арьс ширээр алба өргөдөг байсан тухай ''Хожуу Хань Шу''-д тэмдэглэжээ. Зарим эх сурвалжид алба төлөөгүй тохиолдолд хүннүчүүд тэдний гэр бүлээс барьцаалан авч явдаг байсан гэж өгүүлдэг. '''Хань улсын хамгаалалтын бүс''' МЭӨ 121 онд Хань улсын нэрт жанжин Хуо Чубин Хүннүгийн зүүн жигүүрийг бут цохисны дараа Ухуаньчуудыг Шангу, Юйян, Юбэйпин, Ляоси, Ляодун гэсэн таван захиргааны бүсэд суурьшуулжээ. Ингэснээр тэд Хань улсын умард хилийг хамгаалах холбоотон болж, Хүннүгийн эсрэг цэргийн ажиллагаанд оролцох болсон юм. '''Хань улстай харилцах нь''' Хань улсын үед Ухуань аймгийн ахлагчид Чанань хотод ирж хаанд бараалхан бэлэг өргөдөг байжээ. Энэ нь энгийн алба гувчуур бус, тухайн үеийн Хятадын гадаад харилцааны хүрээнд хийгддэг ёслолын хэлбэр байсан бөгөөд хариуд нь Хань улсын хаан бэлэг, цол хэргэм хүртээдэг байв. '''Хүннү, Хань хоёрын дунд''' Хань улсын Сюань хаан-ы үед Ухуаньчууд Хүннүгийн хаадын булшийг тоносон тухай сурвалжид тэмдэглэгддэг. Үүний улмаас Хүннүчүүд Ухуаньд довтолсон бөгөөд Хань улсын жанжин Фань Минью (范明友) Хүннүчүүдийг ухраасан ч дараа нь Ухуаньчуудыг өөрсдийг нь довтолж, олон мянган хүнийг цаазалсан тухай ''Хань Шу''-д өгүүлдэг. Судлаачид энэ үйл явдлыг Хань улсын умард хилийн бодлогын нэг хэсэг гэж үздэг. '''Зүүн Хань улсын үе''' МЭ 49 онд Ляосийн Ухуаньчуудын ахлагч Хэдань (賀旦) 922 ахлагчийн хамт Гуанву хаан-д бараалхан орж, адуу мал, арьс шир зэрэг өргөл барьжээ. Үүнээс хойш Ухуаньчууд Зүүн Хань улсын цэргийн холбоотон болж, Хүннү болон бусад умардын нүүдэлчдийн эсрэг олон удаа байлдсан байна. '''Ван Мангийн үе''' Ван Ман Хүннүтэй хийх дайнд Ухуань, Динлин зэрэг аймгийн цэргийг ашигласан бөгөөд тэдний үнэнч байдлыг хангахын тулд гэр бүлийнхнийг нь барьцаалдаг байсан тухай сурвалжид тэмдэглэгджээ. '''Гурван улсын өмнөх үе''' Зүүн Хань улсын төгсгөлд Ухуаньчууд Хятадын дотоодын эрх мэдлийн тэмцэлд идэвхтэй оролцож, умардын жанжин Юань Шао-г дэмжиж байв. Ялангуяа "Гурван Ухуань" (Three Commanders of Wuhuan) хэмээн нэрлэгддэг хүчирхэг бүлэг тухайн үед нөлөөтэй байжээ. '''Цагаан Чонын уулын тулалдаан''' МЭ 207 онд Цао Цао умард аян дайнд мордож, Цагаан Чонын уулын тулалдаан (白狼山之戰)-д Ухуаньчуудын удирдагч Тадунь (蹋頓)-ийг ялсан байна. Энэ ялалтын дараа Ухуаньчуудын улс төрийн нөлөө эрс буурч, олон аймаг Цао Цаод дагаар орсон бол зарим нь Сяньбичүүдэд нэгдэн уусжээ. '''Сүүлчийн үе''' III–IV зууны үед Ухуаньчууд бие даасан улс төрийн хүчин байхаа больж, ихэнх нь Сяньби овгуудын бүрэлдэхүүнд шингэн ууссан байна. Харин тэдэнтэй угсаа, хэл, соёлын холбоотой гэж үздэг Кумоси (奚) аймаг X зуунд Киданчуудын байгуулсан Ляо улсын бүрэлдэхүүнд орж, улмаар Кидан угсаатанд уусан нэгджээ. [[Файл:Ухуань.png|936x936px|center]] == '''Ургийн мод''' == [[Файл:Ухуань ургийн мод.png|center]] == '''Цааш унших''' == * Ухуаньчуудын түүхийг илүү дэлгэрэнгүй судлахыг хүсвэл дараах сэдвүүдийг үзнэ үү. ** [[Цагаан чоно уулын тулалдаан|'''Цагаан Чоно уулын тулалдаан (白狼山之戰)''' – МЭ 207 онд Цао Цаогийн удирдсан Хань улсын цэрэг Ухуаньчуудын удирдагч Тадуньтай тулалдан ялсан түүхэн үйл явдал.]] ** [[ТАДУН|'''Тадунь (蹋頓)''' – Ухуаньчуудын хамгийн нэрт удирдагчдын нэг бөгөөд III зууны эхэн үеийн Ухуань аймгийн улс төр, цэргийн түүхэнд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн хүн.]] == '''Ном зүй''' == * === Анхдагч эх сурвалж === * ''史記'' (Ши Жи, '''Түүхэн тэмдэглэл''') * ''漢書'' (Хань Шу, '''Хань улсын түүх''') * ''後漢書'' (Хожуу Хань Шу, '''Хожуу Хань улсын түүх''') * ''三國志'' (Саньго Жи, '''Гурван улсын түүх''') * ''魏書'' (Вэй Шу, '''Вэй улсын түүх''') * ''遼史'' (Ляо Ши, '''Ляо улсын түүх''') * ''資治通鑑'' (Зыжи Туньжянь) === Орчин үеийн гол судалгаанууд === * ''Barfield,'' ''Thomas (1989), The Perilous Frontier: Nomadic Empires and China, Basil Blackwell'' * ''Crespigny, Rafe de (2007), A Biographical Dictionary of Later Han to the Three Kingdoms, Bril'' * ''Crespigny, Rafe de (2010), Imperial Warlord, Brill'' * ''West, Barbara A. (2009), Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania, Facts on File'' * ''Whiting, Marvin C. (2002), Imperial Chinese Military History, Writers Club Press'' [[Ангилал:Монгол угсаатан]] [[Ангилал:Эртний Монголчууд]] [[Ангилал:Aзийн түүхэн угсаатан]] 40tpn3jmd25vqgw8d8l2hnw4qz542ml Баатархүүгийн Пүрэвсайхан 0 52450 864497 862092 2026-08-03T09:29:42Z ~2026-42864-97 106507 /* Үндэсний бөхийн амжилт */ 864497 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Баатархүүгийн Пүрэвсайхан | image = | caption = | birth_date = 1989 он | birth_place = [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]], [[Ховд аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын заан]] | title1 = Улсын заан | title_year1 = 2016 | title2 = Улсын харцага | title_year2 = 2014 | title3 = Улсын начин | title_year3 = 2012 | title4 = Аймгийн арслан | title_year4 = 2010 | title5 = Аймгийн заан | title_year5 = 2009 | шөвгөрсөн = '''7''' (2012, 2014, 2016, 2020, 2023, 2024, 2025) | updated = 2025-07-12 }} '''Баатархүүгийн Пүрэвсайхан''' (1989) нь [[Ховд]] аймгийн [[Чандмань_сум_(Ховд)|Чандмань ]] сумын уугуул, [[үндэсний бөх]]ийн [[улсын заан]] юм. == Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд == 2009 оны Ховд аймгийн баяр наадамд аймгийн заан Ч.Цогбаярт өвдөг шороодон үзүүрлэж " Аймгийн заан " цол хүртсэн. 2010 оны Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн " Өрнөх " чимэг хүртсэн. 2010 оны Ховд аймгийн баяр наадамд аймгийн начин В.Туяазаяагаар долоо даван түрүүлж " Аймгийн арслан " цол хүртсэн. 2012 оны Бүх цэргийн баяр наадамд аймгийн заан Б.Ганзоригт өвдөг шороодон үзүүрлэж чимэг нэмсэн. == Улсын наадмын дэвжээнд == 2012 оны АХ-ын 91 жилийн ойн баяр наадамд улсын гарьд Ж.Бат-Эрдэнээр дөрөв, улсын заан Д.Баасандоржоор тав давж " Монгол улсын начин " цол хүртсэн. 2013 оны АХ-ын 92 жилийн ойн баяр наадамд улсын харцага Т.Мөнгөнцоожоор дөрөв давж тавын даваанд улсын начин Б.Гончигдамбад өвдөг шороодсон. 2014 оны АХ-ын 93 жилийн ойн баяр наадамд улсын харцага Ө.Даваабаатараар дөрөв, улсын харцага Ц.Содномдоржоор тав, улсын арслан Д.Азжаргалаар зургаа давж " Монгол улсын харцага " цол хүртсэн 2016 оны АХ-ын 95 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Тангадаар дөрөв, аймгийн арслан Б.Бат-Эрдэнээр тав, цэргийн арслан Б.Ганзоригоор зургаа, улсын харцага Ц.Содномдоржоор долоо давж " Монгол улсын заан " цол хүртсэн. 2020 оны АХ-ын 99 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ц.Цогт-Эрдэнээр дөрөв, улсын начин Д.Амарсайханаар тав, аймгийн арслан Н.Мустафагаар зургаа, аймгийн арслан Б.Зоригтбаатараар долоо давж "Монгол улсын заан" цолоо баталж "Саруул сайжрах" чимэг нэмсэн. 2023 оны АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Б.Бат-Оршихоор дөрөв, аймгийн хурц арслан О.Наранбаатараар тав, цэргийн арслан Л.Отгонбаатараар зургаа давж "Үнэн зоригт" чимэг нэмсэн. 2024 оны АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Эрдэнэтулгаар дөрөв, аймгийн хурц арслан М.Буяндэлгэрээр тав давж "Өсөх идэр" чимэг нэмсэн. 2025 оны АХ-ын 104 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ч.Алтангэрэлээр дөрөв, улсын начин Х.Цогтгэрэлээр тав, улсын начин Б.Түмэндэмбэрэлээр зургаа давж "Цогт гарамгай" чимэг нэмсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Баатархүүгийн Пүрэвсайхан<ref>{{cite web | title=Баатархүүгийн Пүрэвсайханы амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KhX97gMAzfDXuy7CYNT | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NE|7|TsG|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NE|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NE|6|UuZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NE|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NE|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NE|7|SS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NE|||0|Эрхээ хасуулсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|NE|||0|Эрхээ хасуулсан.<ref>{{cite web | title=Улсын заан Б.Пүрэвсайхан допинг хэрэглэжээ | url=https://news.mn/r/779229/ | publisher=news.mn | access-date=2024-01-15 | archive-date=2024-01-15 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240115051150/https://news.mn/r/779229/ | url-status=dead }}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|N|512|NE|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|N|1024|NH|7|NE|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|N|512|NF|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|N|512|NF|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2012|N|512|AL|5|NF|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Пүрэвсайхан, Баатархүүгийн}} [[Ангилал:Улсын заан]] [[Ангилал:Чандманийн (Ховд) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1989 онд төрсөн]] 72mrojnfj4c6om1v6qigch5zq4gp492 Монголын эдийн засаг 0 53600 864352 848931 2026-08-02T14:00:54Z Koldobin 106481 Оршил хэсгийг шинэчлэн найруулж, эдийн засгийн бүтэц, өсөлтийн хүчин зүйлс болон урт хугацааны зорилтуудыг тэнцвэртэй тусгав 864352 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} {{Update|date=November 2025}} {{Infobox economy | country = Mongolia | image = UB downtown.jpg | caption = [[Улаанбаатар]] хотын агаарын зургаар харагдах төв хэсэг — Монголын эдийн засгийн төв. Дунд хэсэгт [[Сүхбаатарын талбай]], ар талд [[Blue Sky Tower]] харагдана | image_size = 310px | currency = [[Монгол төгрөг]] (MNT, ₮) | year = [[Календарь|Календарийн жил]] | organs = [[Дэлхийн худалдааны байгууллага|WTO]], [[Олон улсын валютын сан|IMF]], [[Дэлхийн банк]], [[Азийн хөгжлийн банк|ADB]], [[Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага|SCO]] (Ажиглагч) | group = {{plainlist| *[[Хөгжиж буй улс|Хөгжиж буй/шинээр хөгжиж буй]]{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weoselco.aspx?g=2200&sg=All+countries+%2f+Emerging+market+and+developing+economies |title=World Economic Outlook Database, April 2019 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=29 September 2019 |archive-date=22 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191222001529/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weoselco.aspx?g=2200&sg=All+countries+%2f+Emerging+market+and+developing+economies |url-status=live}} *Дээд-дунд орлоготой эдийн засаг{{cite web |url=https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups |title=World Bank Country and Lending Groups |publisher=[[World Bank]] |website=datahelpdesk.worldbank.org |access-date=29 September 2019 |archive-date=28 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191028223324/https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups |url-status=live}}}} | population = {{increase}} 3,537,947 (2025){{cite web |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/countries/MNG/mongolia/population |title=Mongolia Population 1950-2025 |publisher=[[MacroTrends]] |website=macrotrends.net |access-date=May 6, 2025}} | gdp = {{plainlist| • {{increase}} $25.11 тэрбум ([[Нэрлэсэн ДНБ|нэрлэсэн]]; 2025){{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/MNG |title=IMF DataMapper: Mongolia |website=[[International Monetary Fund]] |access-date=31 Oct 2025}} • {{increase}} $73.28 тэрбум ([[Худалдан авах чадварын паритет|PPP]]; 2025) }} | gdp rank = {{plainlist| • [[Улсуудын ДНБ-ээр жагсаалт (нэрлэсэн)|123-р (нэрлэсэн; 2025)]] • [[Улсуудын ДНБ-ээр жагсаалт (PPP)|113-р (PPP; 2025)]] }} | growth = {{plainlist| • {{Increase}} 5.5% (2025) • {{Increase}} 5.5% ({{abbr|2026f|2025 forecast}}) • {{Increase}} 5.5% ({{abbr|2027f|2025 forecast}}) }} | per capita = {{plainlist| • {{increase}} $7,010 (нэрлэсэн; {{abbr|2025|2025 forecast}}) • {{increase}} $20,380 (PPP; {{abbr|2025|2025 forecast}}) }} | per capita rank = {{plainlist| • [[Нэг хүнд ногдох ДНБ-ээр улс орнуудын жагсаалт (нэрлэсэн)|102-р (нэрлэсэн; 2025)]] • [[Нэг хүнд ногдох ДНБ-ээр улс орнуудын жагсаалт (PPP)|94-р (PPP; 2025)]] }} | sectors = {{plainlist| *[[Эдийн засгийн анхдагч салбар|хөдөө аж ахуй]]: 12.1% *[[Эдийн засгийн хоёрдогч салбар|аж үйлдвэр]]: 38.2% *[[Эдийн засгийн гуравдагч салбар|үйлчилгээ]]: 49.7% *(2017 оны тооцоо)}} | inflation = {{plainlist| *10.3% (2023) *6.5% (2024) *9.0% (2025){{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/MNG |title=International Monetary Fund, April 2025 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org}}}} | poverty = {{plainlist| *27.1% (2022){{cite web |url=https://montsame.mn/mn/read/337173 |website=data.worldbank.org |access-date=9 January 2020 |archive-date=14 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114161321/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.NAHC?locations=MN |url-status=live |title=Ядуурлын түвшин 2022 онд 27.1 хувьтай гарчээ}} *$3.20 (2011 PPP)-оос доош орлоготой хүн ам: 2% (2022){{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.LMIC?locations=MN |title=Poverty headcount ratio at $3.20 a day (2011 PPP) (% of population) - Mongolia |publisher=World Bank |website=data.worldbank.org |access-date=21 March 2020 |archive-date=14 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114162822/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.LMIC?locations=MN |url-status=live}}}} | gini = 32.7 {{color|darkorange|medium}} (2018){{cite web |title=GINI index (World Bank estimate) - Mongolia |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MN |website=data.worldbank.org |publisher=World Bank |access-date=21 March 2020 |archive-date=1 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200101132736/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MN |url-status=live}} | hdi = {{plainlist| *{{increase}} 0.747 {{color|green|high}} (2023){{cite web |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/MNG |title=Human Development Index (HDI) |publisher=[[Human Development Report|HDRO (Human Development Report Office)]] [[United Nations Development Programme]] |website=hdr.undp.org }} ([[Хүний хөгжлийн индексээр улс орнуудын жагсаалт|104-р]]) *{{increase}} 0.647 {{color|orange|medium}} [[Тэгш бус байдлаар засварласан ХХИ|IHDI]] (2023, [[Тэгш бус байдлаар засварласан ХХИ-ээр улс орнуудын жагсаалт|72-р]])}} | occupations = {{plainlist| *[[Эдийн засгийн анхдагч салбар|хөдөө аж ахуй]]: 31.1% *[[Эдийн засгийн хоёрдогч салбар|аж үйлдвэр]]: 18.5% *[[Эдийн засгийн гуравдагч салбар|үйлчилгээ]]: 50.5% *(2016){{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |title=The World Factbook |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |website=CIA.gov |access-date=5 April 2019 |archive-date=15 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115163448/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |url-status=live}}}} | unemployment = {{plainlist| *{{decreasePositive}} 5.43% (2024 оны тооцоо) *{{decreasePositive}} 9.9% (2019 оны III улирал){{cite web |title=UNEMPLOYMENT RATE, sex, region, aimag and the Capital, by quarter, annual |url=http://1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0400_020V1&SOUM_select_all=0&SOUMSingleSelect=_0&Sex_select_all=0&SexSingleSelect=_1&YearQ_select_all=0&YearQSingleSelect=_201903_201902_201901_201804_201803&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=&viewtype=linechart |website=1212.mn |publisher=National Statistics Office of Mongolia |access-date=3 February 2020 |archive-date=14 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114155938/http://1212.mn/tables.aspx?tbl_id=dt_nso_0400_020v1&soum_select_all=0&soumsingleselect=_0&sex_select_all=0&sexsingleselect=_1&yearq_select_all=0&yearqsingleselect=_201903_201902_201901_201804_201803&yeary_select_all=0&yearysingleselect=&viewtype=linechart |url-status=live}} *{{decreasePositive}} Залуучуудын ажилгүйдэл 16.8% (2018){{cite web |title=Unemployment, youth total (% of total labor force ages 15-24) (national estimate) - Mongolia |url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.1524.NE.ZS?locations=MN&name_desc=false |website=data.worldbank.org |publisher=World Bank |access-date=3 February 2020 |archive-date=14 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114162824/https://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.1524.NE.ZS?locations=MN&name_desc=false |url-status=live}}}} | industries = [[Барилга]] болон [[Барилгын материал]], [[Уул уурхай]] ([[Нүүрс]], [[Зэс]], [[Молибден]], [[Жонш]], [[Цагаан тугалга]], [[Вольфрам]], мөн [[Алт]]), [[Газрын тос]], [[Хүнс]] болон [[Ундаа]], [[Малын гаралтай бүтээгдэхүүн]] боловсруулах, [[Ноолуур]] болон байгалийн ширхэгт үйлдвэрлэл | exports = {{increase}} $12.65 тэрбум (2023 оны тооцоо) | export-goods = зэс, хувцас, мал аж ахуйн бүтээгдэхүүн, ноолуур, ноос, шир, жонш, бусад өнгөт металл, нүүрс, түүхий тос | export-partners = {{plainlist| *{{flag|China}}(-) 82.60% *{{flag|Switzerland}}(+) 9.41% *{{flag|Singapore}}(+) 2.75% *{{flag|South Korea}}(+) 2.42% *{{flag|Russia}}(-) 1.22% *(2021){{cite web |url=https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/MNG/Year/2020/TradeFlow/EXPIMP/Partner/by-country |website=WITS, World Integrated Trade Solution |title=Mongolia trade balance, exports, imports by country 2020 – WITS Data |access-date=22 October 2022 |archive-date=11 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311160110/https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/MNG/Year/2020/TradeFlow/EXPIMP/Partner/by-country |url-status=live }}}} | imports = {{increase}} $4.345 тэрбум (2017 оны тооцоо) | import-goods = машин, тоног төхөөрөмж, түлш, автомашин, хүнсний бүтээгдэхүүн, үйлдвэрийн өргөн хэрэглээний бараа, химийн бүтээгдэхүүн, барилгын материал, тамхи, цахилгаан хэрэгсэл, саван ба угаалгын бодис | import-partners = {{plainlist| *{{flag|China}}(+) 36.39% *{{flag|Russia}}(+) 28.56% *{{flag|Japan}}(-) 6.62% *{{flag|South Korea}}(-) 4.51% *{{flag|Germany}}(+) 3.25% *(2021){{cite web |url=https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/MNG/Year/2020/TradeFlow/EXPIMP/Partner/by-country |website=WITS, World Integrated Trade Solution |title=Mongolia trade balance, exports, imports by country 2020 – WITS Data |access-date=22 October 2022 |archive-date=11 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311160110/https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/MNG/Year/2020/TradeFlow/EXPIMP/Partner/by-country |url-status=live }}}} | current account = {{decrease}} −$1.155 тэрбум (2017 оны тооцоо) | FDI = {{plainlist| *{{increase}} $18.02 тэрбум (2017 оны тооцоо) *{{increase}} Гадаадад: $495 сая (2017 оны 12 сарын 31-ний байдлаар)}} | gross external debt = {{increaseNegative}} $33.8% тэрбум (2023 оны тооцоо) | debt = {{increaseNegative}} ДНБ-ий 180.3% (2023 оны тооцоо) | revenue = 2.967 тэрбум (2017 оны тооцоо) | expenses = 3.681 тэрбум (2017 оны тооцоо) | balance = −6.4% (ДНБ-ий) (2017 оны тооцоо) | credit = [[Standard & Poor’s]]:{{cite web |title=Sovereigns rating list |publisher=Standard & Poor’s |url=http://www.standardandpoors.com/ratings/sovereigns/ratings-list/en/eu/?subSectorCode=39 |access-date=26 May 2011 |archive-date=26 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626122915/http://www.standardandpoors.com/ratings/sovereigns/ratings-list/en/eu/?subSectorCode=39 |url-status=live}}BB- (Domestic)BB- (Foreign)BB (T&C Assessment)Outlook: Stable{{cite news |title=How Fitch, Moody’s and S&P rate each country’s credit rating |date=15 April 2011 |first1=Simon |last1=Rogers |first2=Ami |last2=Sedghi |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2010/apr/30/credit-ratings-country-fitch-moodys-standard |access-date=31 May 2011 |archive-date=1 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130801105234/http://www.theguardian.com/news/datablog/2010/apr/30/credit-ratings-country-fitch-moodys-standard |url-status=live}}[[Moody’s]]:B1Outlook: Stable[[Fitch Group|Fitch]]:B+Outlook: Stable | aid = $185.94 сая (2008) | reserves = {{increase}} $3.016 тэрбум (2017 оны 12 сарын 31-ний байдлаар) | spelling = US }} '''Монголын эдийн засаг''' нь уул уурхай, үйлчилгээ, хөдөө аж ахуй, боловсруулах үйлдвэрлэлд тулгуурладаг. Монгол Улс зэс, нүүрс, алт, молибден, жонш зэрэг ашигт малтмалын арвин нөөцтэй бөгөөд эрдэс бүтээгдэхүүн нь аж үйлдвэрийн үйлдвэрлэл, экспортын орлогын томоохон хэсгийг бүрдүүлдэг. Мал аж ахуй, ноолуурын үйлдвэрлэл нь эдийн засагт уламжлалт чухал байр суурь эзэлдэг бол худалдаа, тээвэр, барилга, санхүү болон бусад үйлчилгээний салбарууд дотоодын нийт бүтээгдэхүүний үлэмж хэсгийг бүрдүүлдэг. 1990-ээд оны эхээр [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] задарч, Зөвлөлтийн эдийн засгийн тусламж болон хуучин худалдааны тогтолцоо тасалдсанаар Монгол Улсын эдийн засаг гүн уналтад орсон. Үүний дараа үнэ чөлөөлөх, өмч хувьчлах, хувийн хэвшлийг хөгжүүлэх зэрэг зах зээлийн шинэчлэлийг хэрэгжүүлж, 1990-ээд оны дунд үеэс эдийн засгийн өсөлт сэргэж эхэлсэн. Монгол Улс 1997 онд [[Дэлхийн худалдааны байгууллага]]д элссэн. 2000-аад оноос уул уурхайн салбарын хөрөнгө оруулалт эрчимжиж, [[Оюу Толгойн уурхай|Оюу Толгой]], нүүрсний томоохон ордууд болон тэдгээртэй холбоотой дэд бүтцийн төслүүд эдийн засгийн өсөлт, экспортын орлогыг нэмэгдүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэх болсон. Уул уурхайн үйлдвэрлэл нэмэгдсэнээр Монгол Улс дэлхийн зэс, нүүрсний зах зээлд илүү томоохон нийлүүлэгч болох боломжтой болсон бөгөөд тээвэр, эрчим хүч, барилга, санхүү болон ханган нийлүүлэлтийн салбарын хөгжилд мөн түлхэц үзүүлсэн. Монголын эдийн засгийн өсөлтийн боломж нь байгалийн нөөц, залуу хүн ам, хотжилт, хөрш орнуудын томоохон зах зээлтэй ойр байршилтай холбоотой. Үүний зэрэгцээ экспортын бүтэц цөөн нэр төрлийн эрдэс бүтээгдэхүүнд, гадаад худалдаа нь [[Хятад|БНХАУ]]-ын зах зээлд өндөр төвлөрсөн хэвээр байна. Иймээс эдийн засгийг төрөлжүүлэх, боловсруулах үйлдвэрлэл болон экспортыг нэмэгдүүлэх, дэд бүтэц, эрчим хүч, тээвэр логистикийн хүчин чадлыг сайжруулах нь Монгол Улсын урт хугацааны хөгжлийн гол зорилтуудын нэг юм. ==Эдийн засгийн түүх== [[File:GDP_per_capita_development_of_Mongolia.svg|thumb|Монгол Улсын нэг хүнд ногдох бодит ДНБ-ий түүхэн хөгжил]] ===Социалист үе=== {{Main|Монгол Ардын Бүгд Найрамдах Улсын эдийн засаг}} 1990–91 оны улс төрийн огцом өөрчлөлтүүд нь Монгол Улсыг [[зах зээлийн эдийн засаг]]т шилжүүлэх оролдлогын эхлэл болсон ч, энэ үйл явц нь хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын эдийн засаг задран уналттай нүүр тулснаар хүндрэлтэй байсан. 1991 оноос өмнө Монголын худалдааны 80% нь хуучин ЗХУ-тай, 15% нь [[Эдийн засгийн харилцан туслалцах зөвлөл]] (CMEA)-ийн бусад орнуудтай хийгддэг байв. Монгол Улс түлш, эм, сэлбэг хэрэгсэл зэрэгт хуучин ЗХУ-аас ихээхэн хамааралтай байсан бөгөөд үйлдвэрүүд болон цахилгаан станцуудын хэвийн ажиллагаанд эдгээр нь чухал байв.{{cite book | editor = Robert L. Worden | title = Mongolia: A Country Study | publisher = Federal Research Division, Library of Congress | year = 1991 | pages = 163–164 | url = https://tile.loc.gov/storage-services/public/gdcmassbookdig/mongoliacountrys00word_0/mongoliacountrys00word_0.pdf | access-date = 11 July 2025 }} Хуучин ЗХУ нь Монголын үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний гол зах зээл байлаа. 1980-аад онд Монголын аж үйлдвэрийн салбарын ач холбогдол нэмэгдэж, 1989 онд материаллаг бүтээгдэхүүний 34%-ийг (хөдөө аж ахуй 18% байсан) бүрдүүлж байсан гэж тооцдог. Гэсэн ч ашигт малтмал болон мал, малын гаралтай бүтээгдэхүүн нь экспортын ихэнх хувийг бүрдүүлсээр байсан. Гол импорт нь машин тоног төхөөрөмж, [[нефть|газрын тос]], даавуу, барилгын материал байв. 1980-аад оны сүүлээр Засгийн газар коммунист бус [[Ази]] болон [[Өрнөдийн ертөнц|Баруун]] орнуудтай харилцаагаа сайжруулж, [[Монголын аялал жуулчлал]] хөгжиж эхэлсэн. 1991 оны 1-р сарын 1-нээс Монгол Улс ба хуучин ЗХУ хоёр талын худалдааг дэлхийн үнээр [[хатуу валют]]аар хийхээр тохиролцсон. Гадаад худалдааны хүндрэл байсан ч Монгол Улс шинэчлэлийг үргэлжлүүлсэн. 1990-ээд онд жижиг дэлгүүр, аж ахуйн нэгжүүдийн [[хувьчлал]] ихэнхдээ дуусаж, үнийн ихэнхийг чөлөөлсөн. Томоохон төрийн өмчит үйлдвэрүүдийн хувьчлал эхэлсэн. [[Татварын шинэчлэл]] ч хийгдэж, 1991 оны сүүлээр бартер болон албан ханшийн ялгааг нэгтгэсэн. ===Зах зээлийн эдийн засагт шилжилт=== 1990–1993 онд Монгол Улсад гурван оронтой [[инфляц]], өссөн [[ажилгүйдэл]], өргөн хэрэглээний барааны хомсдол, хүнсний нормчлол зэрэг үзэгдэл гарсан. Энэ үед эдийн засгийн үйлдвэрлэл гуравны нэгээр буурсан. Зах зээлийн шинэчлэл, хувийн хэвшил хөгжихийн хэрээр 1994–95 онд эдийн засгийн өсөлт эргэн сэргэв. Гэвч өсөлт нь банкны зээл (ялангуяа төрийн өмчит байгууллагуудад) хэт төвлөрөхөд тулгуурласнаар банкны салбарын доройтолтой хавсарсан. 1995 онд ДНБ ойролцоогоор 6% өссөн нь ихэвчлэн зэсийн үнийн өсөлттэй холбоотой. 1996–99 онд бодит өсөлт дунджаар 3.5% орчимд тогтворжсон нь [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]], [[1998 оны Оросын санхүүгийн хямрал]], мөн түүхий эдийн (ялангуяа зэс, алт) үнэ муудсантай холбоотой. 1999 онд 3.2% байсан ДНБ-ий өсөлт 2000 онд 1.3% болж буурсан. Үүний гол шалтгаан нь 2000 онд цаг агаарын хүндрэл, байгалийн гамшгийн улмаас 2.4 сая мал хорогдсон явдал байв. Нүүдлийн мал аж ахуйд хэт түшиглэсэн хөгжлөөс ангид салбаруудыг хөгжүүлэхэд газаргүй, дэд бүтэц сул зэрэг хязгаарлалт байсан. 1990 оноос хойш 61 орны 1,500 гаруй гадаад компани нийт 338.3 сая ам.долларыг Монгол Улсад хөрөнгө оруулсан{{when|date=July 2012}}. 2003 он гэхэд хувийн компаниуд Монголын ДНБ-ий 70%, экспортын 80%-ийг бүрдүүлж байв.Montsame News Agency. ‘‘Mongolia’’. 2006, Foreign Service Office of [[Montsame News Agency]], {{ISBN|99929-0-627-8}}, p. 67 Сүүлийн үе хүртэл Монгол Улсад гадаадын хөрөнгө оруулалтад харьцангуй цөөн хязгаарлалт байсан. Иймээс уул уурхайн салбарын гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтад эзлэх хувь 1990 онд бараг тэг байсан бол 1999 онд 25% орчимд хүрч өссөн.Enerelt Enkhbold, 2014. “[https://www.academia.edu/29338640/The_Impact_of_SEFILM_on_the_Valuation_of_Mining_Companies The Impact of SEFILM on the Valuation of Mining Companies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221208180107/https://www.academia.edu/29338640/The_Impact_of_SEFILM_on_the_Valuation_of_Mining_Companies |date=8 December 2022}}”. Монголын Нийгэм-Эдийн Засгийн Өнөөгийн Байдал, Тулгамдсан Асуудлууд. Илтгэлүүдийн эмхэтгэл, pp. 240–253 ===Орчин үеийн эдийн засгийн хөгжил=== [[File:Mongolian factory worker with cashmere.jpg|250px|thumb|Ноолуурын үйлдвэрт ажиллаж буй ажилтан]] [[File:Market in Ulan Bator (Mongolia).jpg|250px|thumb|Монгол дахь зах]] Монгол Улсын Хятадтай хийдэг худалдаанд түшиглэсэн байдал нь [[2008 оны санхүүгийн хямрал]]ын нөлөөг ихэсгэсэн бөгөөд{{cite web | url= http://siteresources.worldbank.org/INTMONGOLIA/Resources/MongoliaQuarterlyFebruary2009English.pdf | title= Mongolia Quarterly review for February 2009 | publisher= [[World Bank]] | access-date= 7 April 2010 | archive-date= 14 November 2022 | archive-url= https://web.archive.org/web/20221114155808/http://siteresources.worldbank.org/INTMONGOLIA/Resources/MongoliaQuarterlyFebruary2009English.pdf | url-status= live }} эдийн засгийн өсөлтийг мэдэгдэхүйц сааруулсан. Металлын үнэ (ялангуяа зэс) огцом буурснаар (2008 оны 7-р сараас 2009 оны 2-р сар хүртэл 65%-иар буурсан), түүхий эдийн экспорт хумигдаж, 2009 онд Монголын хөрөнгийн биржийн MSE Top-20 индекс 2007 оны дунд үеийн огцом өсөлтөөс хойших хамгийн доод түвшинд хүрсэн.{{cite web | url=http://www.mse.mn/ | title=Монголын Хөрөнгийн Бирж | publisher=Mongolian Stock Exchange | access-date=7 April 2010 | archive-date=27 December 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121227115041/http://www.mse.mn/ | url-status=live }} Эдийн засаг сэргэж эхэлж байхад 2009–2010 оны өвөл [[Зуд]] тохиож, олон тооны мал хорогдсоноор ноолуурын үйлдвэрлэлд хүндээр нөлөөлсөн (ноолуур нь экспортын орлогын өөр нэг 7%-ийг бүрдүүлдэг). Дэлхийн банк болон ОУВС-ын тооцоогоор бодит ДНБ-ий өсөлт 2009 онд 8%-иас 2.7% болж буурч, экспорт $2.5 тэрбумаас $1.9 тэрбум болж 26%-иар багассан бөгөөд 2008 он хүртэлх тогтвортой өсөлт тасалдсан. Үүний улмаас [[ядуу байдал|ядуурлаас]] гарах хүмүүсийн тоо хямрал байгаагүй тохиолдлоос 20,000–40,000-аар (хүн амын 0.7–1.4%) цөөн байх магадлалтай гэж төсөөлж байв. Гэвч 2009 оны сүүл, 2010 оны эхээр зах зээл дахин сэргэж эхэлсэн. Өмнөх тогтворгүй байдлаас сургамж авч, хууль эрх зүйн шинэчлэл болон чангарсан төсвийн бодлого нь эдийн засгийг тогтвортой тэлэхэд чиглэсэн. 2010 оны 2-р сард гадаад хөрөнгийн хэмжээ [[USD]] 1,569,449 сая гэж бүртгэгдсэн.{{cite web |url = http://www.mongolbank.mn/c/document_library/get_file?uuid=d9f20f03-bff5-4260-9fd6-7e45880c4cd4&groupId=16 |title = Bank of Mongolia Monthly Stat Bulletin |date = February 2010 |publisher = [[Bank of Mongolia]] |access-date = 7 April 2010 |archive-date = 1 December 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20241201013001/https://www.mongolbank.mn/c/document_library/get_file?uuid=d9f20f03-bff5-4260-9fd6-7e45880c4cd4&groupId=16 |url-status = dead }} Шинэ худалдааны гэрээ хэлэлцээрүүд байгуулагдаж, гадаадын хөрөнгө оруулагчид “[[]]”-д анхаарал хандуулсаар байна. Монголд уул уурхай нь аж үйлдвэрийн гол салбар бөгөөд нийт аж үйлдвэрийн 30%-ийг бүрдүүлдэг.Montsame News Agency. ‘‘Mongolia’’. 2006, Foreign Service Office of [[Montsame News Agency]], {{ISBN|99929-0-627-8}}, p. 82 Мөн ноолуурын үйлдвэрлэл чухал байр суурь эзэлнэ. Монгол Улс ноолуурын үйлдвэрлэлээр дэлхийд хоёрдугаарт ордог бөгөөд “Gobi Cashmere” компани 2006 оны байдлаар дэлхийн ноолуурын үйлдвэрлэлийн 21%-ийг дангаараа бүрдүүлж байсан.Montsame News Agency. ‘‘Mongolia’’. 2006, Foreign Service Office of [[Montsame News Agency]], {{ISBN|99929-0-627-8}}, p. 86 2019 оны нийт экспорт 7.6 тэрбум ам.доллар байжээ.{{cite web |url=https://trendeconomy.com/data/h2/Mongolia/TOTAL |title=Mongolia – Imports and Exports – World – All commodities – Value and annual growth, 2003–2019 |date=14 November 2021 |access-date=30 April 2022 |archive-date=9 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221209024416/https://trendeconomy.com/data/h2/Mongolia/TOTAL |url-status=live }} 2022 оны эдийн засгийн өсөлтийг 1% орчим гэж үзэж байсан бөгөөд олон улсын байгууллагууд 2023 онд түүхий эдийн экспорт нэмэгдэхтэй холбоотойгоор өсөлт дор хаяж 6%-д хүрч эрчимжинэ гэж таамагласан.{{Cite web |last=Adiya |first=Amar |date=2022-06-22 |title=Mongolia’s Economy Plunges Amid Border Disruptions and Growing Food Shortages |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/mongolia-s-economy-plunges-amid-border-disruptions-and-growing-food-shortages |access-date=2022-09-11 |website=Mongolia Weekly |language=en |archive-date=5 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230205165902/https://www.mongoliaweekly.org/post/mongolia-s-economy-plunges-amid-border-disruptions-and-growing-food-shortages |url-status=live}} 2023 оноос эхлэн Хятад руу чиглэсэн нүүрсний төмөр замын шинэ шугамууд ашиглалтад орж, өмнөд Монголын [[Оюу Толгойн уурхай]] дахь [[Rio Tinto (corporation)|Rio Tinto]]-гийн газрын доорх уурхайн зэсийн үйлдвэрлэл өсөхөөр төлөвлөгдсөнөөр түүхий эдийн экспортын томоохон өсөлт хүлээгдэж байсан. 2020-аад оны эхэн үед Монголын эдийн засаг нь байгалийн нөөцийн экспортод тулгуурласан өсөлттэй ч, уул уурхайд хэт төвлөрөх, өрийн хэмжээ нэмэгдэх, инфляц, мөн Оросоос түлш нийлүүлэх эрсдэл зэрэг сорилтууд эдийн засгийн тогтвортой байдалд заналхийлж байв. Засгийн газар дэд бүтэц болон нийгмийн хөтөлбөрүүдийг хэрэгжүүлэхээр ажиллаж байсан ч эдгээр эрсдэл үргэлжилсэн.{{Cite web |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/mongolia-faq |access-date=2024-09-21 |website=www.mongoliaweekly.org |title=Mongolia FAQ |date=21 September 2024 }} 2025 оны 11-р сард Монгол Улсын Их Хурал 2026 оны улсын төсвийг баталж, орлогыг ₮31.93 их наяд, зарлагыг ₮32.98 их наядаар тооцсон бөгөөд алдагдал нь ДНБ-ий ойролцоогоор 1% байх төлөвтэй гэжээ.{{Cite web |last=Adiya |first=Amar |date=2025-11-12 |title=Mongolian Parliament Passes the 2026 Budget Amid Promises of Restraint |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/mongolian-parliament-passes-the-2026-budget-amid-promises-of-restraint |access-date=2025-11-24 |website=Mongolia Weekly |language=en}} ‘‘Mongolia Weekly’’-ийн мэдээлснээр төсөв нь тансаг/шаардлагагүй зардлыг хязгаарлах, төрийн албан хаагчдын цалинг инфляцтай уялдуулан тохируулах, тоног төхөөрөмж худалдан авалтыг бууруулахын зэрэгцээ үргэлжилж буй хөрөнгө оруулалтын төслүүдийг нэн тэргүүнд тавих арга хэмжээнүүдийг тусгасан байна.{{Cite web |last=Adiya |first=Amar |date=2025-11-12 |title=Mongolian Parliament Passes the 2026 Budget Amid Promises of Restraint |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/mongolian-parliament-passes-the-2026-budget-amid-promises-of-restraint |access-date=2025-11-24 |website=Mongolia Weekly |language=en}} ==The Wolf Economy== Энэ нэр томьёог [[Renaissance Capital (Russian company)|Renaissance Capital]] “Mongolia: “Blue-sky opportunity”” тайландаа анх гаргаж, улмаар нийтэд түгээсэн.{{cite web |url=http://www.petromatad.com/live/uploads/Mongolia_11_Dec_Final.pdf |title=Strategy Mongolia: Country overview, Equity research, 11 December 2009 |website=www.petromatad.com |access-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150427002632/http://www.petromatad.com/live/uploads/Mongolia_11_Dec_Final.pdf |archive-date=27 April 2015 |url-status=dead}} Тэд Монгол Улсыг шинэ [[Азийн бар]] болох (“Mongolian wolf” гэж нэрлэхийг илүүд үзсэн) бөгөөд “зогсоошгүй” эдийн засгийн өсөлт хүлээж байна гэж таамагласан.{{cite web | url = http://biznetwork.mn/blog/show/id/6214 | title = Mongolian Wolf to Be ‘Unstoppable’ | publisher = biznetwork.mn / [[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] | date = 14 December 2009 | access-date = 7 April 2010 | archive-date = 18 January 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110118055141/http://biznetwork.mn/blog/show/id/6214 | url-status = live }} Уул уурхайн салбарын шинэ хөгжил, гадаадын сонирхол асар хурдтай нэмэгдэж буйтай холбоотойгоор “Wolf Economy” нь өсөлтийн боломжтой гэж үздэг. Энэ “довтолгоонтой” нэр нь хөрөнгийн зах зээл дээрх Монголын хандлагыг илэрхийлдэг бөгөөд шинэ ашигт малтмалын нөөц нь дэлхийн хамгийн хурдтай өсөх эдийн засгуудын нэг хэвээр үлдэх боломж олгоно гэж тайлбарладаг.{{Cite web|date=2020-11-16|title=Investment in Mongolia 2019 - KPMG Mongolia|url=https://home.kpmg/mn/en/home/insights/2020/03/investment-in-mongolia-2019.html|access-date=2021-05-14|website=KPMG|language=en-US|archive-date=14 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514080046/https://home.kpmg/mn/en/home/insights/2020/03/investment-in-mongolia-2019.html|url-status=live}} ==Банкууд== [[File:Mongolian Stock Exchange (2025).jpg|thumb|[[Монголын Хөрөнгийн Бирж]]]] Банкны салбар өндөр төвлөрсөн бөгөөд 2015 оны байдлаар таван банк санхүүгийн нийт хөрөнгийн ойролцоогоор 80%-ийг эзэмшиж байсан гэж үздэг:Aaron Batten, Poullang Doung, Enerelt Enkhbold, Gemma Estrada, Jan Hansen, George Luarsabishvili, Md. Goland Mortaza, and Donghyun Park, 2015. [http://www.adb.org/sites/default/files/publication/173460/ewp-450.pdf The Financial Systems of Financially Less Developed Asian Economies: Key Features and Reform Priorities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200805231439/http://www.adb.org/sites/default/files/publication/173460/ewp-450.pdf |date=5 August 2020}}. ADB Economics Working Paper Series No. 450 Монголын хамгийн том таван дотоодын банкны хувьцааг удахгүй хэсэгчлэн хувьчлагдах [[Монголын Хөрөнгийн Бирж]]ээр анх удаа олон нийтэд санал болгохоор болсон.{{Cite web |last=Adiya |first=Amar |date=2022-05-25 |title=What You Need To Know About Mongolia and What’s On the Horizon in H2 2022 |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/what-you-need-to-know-about-mongolia-and-what-s-on-the-horizon-in-h2-2022 |access-date=2022-05-27 |website=Mongolia Weekly |language=en |archive-date=27 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527061715/https://www.mongoliaweekly.org/post/what-you-need-to-know-about-mongolia-and-what-s-on-the-horizon-in-h2-2022 |url-status=live}} ===Арилжааны банкууд=== *[[KhasBank]] – ХасБанк нь Улаанбаатар хотод төвтэй, олон нийтэд чиглэсэн хөгжлийн банк болон бичил санхүүгийн байгууллага бөгөөд 2012 оны 6-р сарын байдлаар улсын хэмжээнд 100 салбар, 1309 ажилтантай байсан. *[[Khan Bank]] – Хаан Банк төв оффис нь Улаанбаатар хотод байрладаг бөгөөд тэнд 5 салбартай. Улсын хэмжээнд 24 бүсийн салбартай бөгөөд тус бүр нь өөрийн бүсийн 15–25 жижиг салбарыг хариуцдаг, нийтдээ 512 салбарын сүлжээтэй байсан.{{cite web |url = https://www.khanbank.com/en/35/About-Us.html |title = Mission statement |access-date = 7 May 2013 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20130424022255/https://www.khanbank.com/en/35/About-Us.html |archive-date = 24 April 2013 }} *[[Golomt Bank]] – Голомт банк 1995 онд байгуулагдсан бөгөөд дотоодын банкны системийн хөрөнгийн ойролцоогоор 23%-ийг удирддаг. Сүүлийн үед хувьцаагаа санал болгож эхэлсэн. *[[Trade and Development Bank of Mongolia|Худалдаа хөгжлийн банк]] – Хаан? (Тайлбар: эх бичвэрт TDB гэж байна) Хөгжлийн банк? (Энд “TDB” нь Худалдаа, хөгжлийн банк гэсэн утгатай.) 1990 онд байгуулагдсан бөгөөд Монголын хамгийн “хуучин” банк гэж дурдагддаг. 28 салбар, тооцооны төвүүд, 60 АТМ, 1300 ПОС терминал, [[Internet]]/[[SMS]] банк зэрэг сүлжээтэй.{{cite web |url = http://www.tdbm.mn/index.php?con=view&id=183 |title = Introduction: Trade and Development Bank of Mongolia |publisher = Trade and Development Bank of Mongolia |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110722220109/http://www.tdbm.mn/index.php?con=view&id=183 |archive-date = 22 July 2011 }} [[ING]] зэрэг гадаадын банкууд зах зээлд нэвтэрч эхэлсэн гэж дурдсан. *Бусад жижиг банкууд: M-Bank, State bank, Capitron Bank, Arig Bank, Bogd Bank, Chinggis Bank. Зээл авах боломжийн үзүүлэлтээр Монгол Улс 2015 оны “Ease of Doing Business” судалгаанд 189 эдийн засгаас 61-д жагссан.{{Cite web |url=http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/mongolia/#getting-credit |title=Doing Business in Mongolia - World Bank Group |access-date=21 November 2011 |archive-date=6 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111206031549/http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/mongolia/#getting-credit |url-status=dead}} Харин 2015 оны 5-р сарын байдлаар банкны салбарын салбаржилт (branch penetration) өндөр байсан гэж үзэж, 15,257 хүн тутамд 1 банкны салбар ногдож байсан. ===Хөрөнгө оруулалтын банкууд=== Хөрөнгийн зах зээлийн орчин бэхжихийн хэрээр гадаад болон дотоодын олон хөрөнгө оруулалтын байгууллага Монголд үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн. Дотоодын нэр нөлөө бүхий байгууллагуудад: [https://www.tdbcapital.mn/ TDB Capital] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191231212618/https://www.tdbcapital.mn/ |date=31 December 2019}}, [https://web.archive.org/web/20181204084815/https://www.eurasiac.com/ Eurasia Capital], [[Monet Investment Bank]], [[BDSec]], [http://www.micc.mn MICC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200818133042/http://micc.mn/ |date=18 August 2020}}, мөн [https://web.archive.org/web/20190905180118/http://www.frontier.mn/ Frontier Securities] зэрэг багтана. ==Байгаль орчин== {{main|Монгол дахь байгаль орчны асуудлууд}} Коммунист дэглэмийн үеийн хурдтай [[хотжилт]] болон аж үйлдвэрийн өсөлтийн бодлогын үр дүнд Монголд байгаль орчны доройтол ноцтой асуудал болсон. Улаанбаатар хотод түүхий нүүрс түлэх, олон мянган үйлдвэр, мөн хувь хүний автомашины хэрэглээ огцом нэмэгдсэнээр{{Cite book |last=Gheorghe |first=Adrian |url=https://www.unicef.org/eap/sites/unicef.org.eap/files/press-releases/eap-media-Mongolia_air_pollution_crisis_ENG.pdf |title=MONGOLIA’S AIR POLLUTION CRISIS: A call to action to protect children’s health |date=Feb 2018 |pages=15}} [[агаарын бохирдол]] хүндэрсэн. [[Ойгүйжилт]], бэлчээрийн хэт ашиглалт, мөн өмнөх үед тариалангийн талбайг нэмэгдүүлэх зорилгоор онгон газар хагалснаас үүдэн салхи, борооны [[хөрсний элэгдэл]] нэмэгдсэн. ==Бусад статистик== [[File:Ministry of Economy and Development (Mongolia).jpg|thumb|[[Монгол Улсын Эдийн засаг, хөгжлийн яам]]]] Доорх хүснэгтэд 2007–2022 оны эдийн засгийн гол үзүүлэлтүүдийг харуулсан болно.{{cite web |title=Report for Selected Countries and Subjects |url=https://www.imf.org/en/Home |access-date=23 March 2023 |website=www.imf.org/en/Home |language=en-US |archive-date=1 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211201213140/https://www.imf.org/en/Home |url-status=live}}{{Full citation needed|date=May 2023}} {| class=“wikitable” style=“text-align:center; vertical-align:middle;” |- style=“font-weight:bold;” ! Year ! GDP (in bil. US$ PPP) ! GDP per capita (in US$ PPP) !GDP (in bil. US$ nominal) ! GDP growth in percentage(real) ! Inflation in percentage(in Percent) 2007 17.5 6,841 4.2 8.8 17.8 - 2008 19.3 7,250 5.6 7.8 22.1 - 2009 19.0 6,969 4.6 -2.1 4.2 - 2010 20.6 7,357 7.2 7.3 12.9 - 2011 24.7 8,474 10.4 17.3 8.9 - 2012 28.9 9,332 12.3 12.3 14.1 - 2013 30.4 10,197 12.6 11.6 12.5 - 2014 32.5 10,760 12.2 7.9 10.4 - 2015 31.9 10,796 11.6 2.4 1.0 - 2016 32.8 10,739 11.2 1.5 1.3 - 2017 35.4 11,137 11.5 5.6 6.3 - 2018 39.0 11,775 13.2 7.7 8.2 - 2019 42.0 12,215 14.2 5.6 5.2 - 2020 40.5 11,447 13.3 -4.6 2.3 - 2021 42.9 11,456 15.3 1.6 13.5 - 2022 47.1 11,567 17.1 2.5 14.2 } ‘’‘Өрхийн орлого/хэрэглээний хувийн жин:’’’ • ‘‘хамгийн доод 10%:’’ 3.5% • ‘‘хамгийн дээд 10%:’’ 35% (2005) ‘’‘Өрхийн орлогын хуваарилалт – [[Gini index|Жини индекс]]:’’’ 40 (2000) ‘’‘Хөдөө аж ахуй – бүтээгдэхүүн:’’’ [[улаанбуудай]], [[арвай]], хүнсний ногоо, тэжээлийн ургамал, [[хонь]], [[ямаа]], [[үхэр]], [[тэмээ]], адуу ‘’‘Аж үйлдвэрүүд:’’’ барилга ба барилгын материал; уул уурхай ([[нүүрс]], [[зэс]], [[молибден]], [[жонш]], мөн [[алт]]); хүнс ба ундаа; малын гаралтай бүтээгдэхүүн боловсруулах, ноолуур болон байгалийн ширхэгт үйлдвэрлэл ‘’‘Аж үйлдвэрийн үйлдвэрлэлийн өсөлтийн түвшин:’’’ 6% (2010 оны тооцоо) ‘’‘Цахилгаан:’’’ • ‘‘үйлдвэрлэл:’’ 3.43 TWh (2006 оны тооцоо) • ‘‘хэрэглээ:’’ 2.94 TWh (2006 оны тооцоо) • ‘‘экспорт:’’ 15.95 GWh (2006 оны тооцоо) • ‘‘импорт:’’ 125 GWh (2006 оны тооцоо) ‘’‘Цахилгаан – эх үүсвэрээр:’’’ • ‘‘шатах ашигт малтмал:’’ 80% • ‘‘усан цахилгаан:’’ 0% • ‘‘бусад:’’ 20% (2011) • ‘‘цөмийн:’’ 0% ‘’‘Газрын тос:’’’{{Disputed-inline|date=January 2026}} • ‘‘үйлдвэрлэл:’’ {{convert|822|oilbbl/d}} (2006 оны тооцоо) • ‘‘хэрэглээ:’’ {{convert|11220|oilbbl/d}} (2006 оны тооцоо) • ‘‘экспорт:’’ {{convert|822|oilbbl/d}} (2006 оны тооцоо) • ‘‘импорт:’’ {{convert|12280|oilbbl/d}} (2006 оны тооцоо) ‘’‘Экспортын бараа бүтээгдэхүүн:’’’ зэс, хувцас, мал аж ахуйн бүтээгдэхүүн, ноолуур, шир, жонш, бусад [[өнгөт металл]] ‘’‘Импортын бараа бүтээгдэхүүн:’’’ машин, тоног төхөөрөмж, түлш, автомашин, хүнс, үйлдвэрийн өргөн хэрэглээний бараа, химийн бүтээгдэхүүн, барилгын материал, [[сахар|элсэн чихэр]], [[цай]] ‘’‘Ханш:’’’ төгрөг/ам.доллар: 1890 (2014), 1396 (2012), 1,420 (2009), 1,179.6 (2006), 1,205 (2005), 1,187.17 (2004), 1,171 (2003), 1,110.31 (2002), 1,097.7 (2001), 1,076.67 (2000) ==See also== • [[Монгол Улс ба Олон улсын валютын сан]] • [[Монголын хөдөө аж ахуй]] • [[Монголын уул уурхай]] ==References== {{More citations needed|date=April 2010}} {{Reflist}} == External links == • {{in lang|en|mn}} [https://web.archive.org/web/20100925001903/http://www.mof.gov.mn/ Сангийн яамны албан ёсны сайт] • {{in lang|en|mn}} [http://www.mongolbank.mn/ Монголбанк — Төв банкны албан ёсны сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210428190425/https://www.mongolbank.mn/ |date=28 April 2021}} • [https://web.archive.org/web/20230114155343/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ Mongolia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230115163448/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |date=15 January 2023}} [[CIA World Factbook]] {{Mongolia topics}} {{World Trade Organization}} {{Asia in topic|Economy of}} {{Commons}} [[Category:Монголын эдийн засаг| ]] [[Category:Хөгжиж буй орнуудын эдийн засаг]] [[Category:World Trade Organization member economies|Mongolia]] o3htmc5kp22oq7kin8owlpe9dykm10o 864353 864352 2026-08-02T14:01:26Z Koldobin 106481 864353 wikitext text/x-wiki {{Infobox economy | country = Mongolia | image = UB downtown.jpg | caption = [[Улаанбаатар]] хотын агаарын зургаар харагдах төв хэсэг — Монголын эдийн засгийн төв. Дунд хэсэгт [[Сүхбаатарын талбай]], ар талд [[Blue Sky Tower]] харагдана | image_size = 310px | currency = [[Монгол төгрөг]] (MNT, ₮) | year = [[Календарь|Календарийн жил]] | organs = [[Дэлхийн худалдааны байгууллага|WTO]], [[Олон улсын валютын сан|IMF]], [[Дэлхийн банк]], [[Азийн хөгжлийн банк|ADB]], [[Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага|SCO]] (Ажиглагч) | group = {{plainlist| *[[Хөгжиж буй улс|Хөгжиж буй/шинээр хөгжиж буй]]{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weoselco.aspx?g=2200&sg=All+countries+%2f+Emerging+market+and+developing+economies |title=World Economic Outlook Database, April 2019 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=29 September 2019 |archive-date=22 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191222001529/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weoselco.aspx?g=2200&sg=All+countries+%2f+Emerging+market+and+developing+economies |url-status=live}} *Дээд-дунд орлоготой эдийн засаг{{cite web |url=https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups |title=World Bank Country and Lending Groups |publisher=[[World Bank]] |website=datahelpdesk.worldbank.org |access-date=29 September 2019 |archive-date=28 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191028223324/https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups |url-status=live}}}} | population = {{increase}} 3,537,947 (2025){{cite web |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/countries/MNG/mongolia/population |title=Mongolia Population 1950-2025 |publisher=[[MacroTrends]] |website=macrotrends.net |access-date=May 6, 2025}} | gdp = {{plainlist| • {{increase}} $25.11 тэрбум ([[Нэрлэсэн ДНБ|нэрлэсэн]]; 2025){{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/MNG |title=IMF DataMapper: Mongolia |website=[[International Monetary Fund]] |access-date=31 Oct 2025}} • {{increase}} $73.28 тэрбум ([[Худалдан авах чадварын паритет|PPP]]; 2025) }} | gdp rank = {{plainlist| • [[Улсуудын ДНБ-ээр жагсаалт (нэрлэсэн)|123-р (нэрлэсэн; 2025)]] • [[Улсуудын ДНБ-ээр жагсаалт (PPP)|113-р (PPP; 2025)]] }} | growth = {{plainlist| • {{Increase}} 5.5% (2025) • {{Increase}} 5.5% ({{abbr|2026f|2025 forecast}}) • {{Increase}} 5.5% ({{abbr|2027f|2025 forecast}}) }} | per capita = {{plainlist| • {{increase}} $7,010 (нэрлэсэн; {{abbr|2025|2025 forecast}}) • {{increase}} $20,380 (PPP; {{abbr|2025|2025 forecast}}) }} | per capita rank = {{plainlist| • [[Нэг хүнд ногдох ДНБ-ээр улс орнуудын жагсаалт (нэрлэсэн)|102-р (нэрлэсэн; 2025)]] • [[Нэг хүнд ногдох ДНБ-ээр улс орнуудын жагсаалт (PPP)|94-р (PPP; 2025)]] }} | sectors = {{plainlist| *[[Эдийн засгийн анхдагч салбар|хөдөө аж ахуй]]: 12.1% *[[Эдийн засгийн хоёрдогч салбар|аж үйлдвэр]]: 38.2% *[[Эдийн засгийн гуравдагч салбар|үйлчилгээ]]: 49.7% *(2017 оны тооцоо)}} | inflation = {{plainlist| *10.3% (2023) *6.5% (2024) *9.0% (2025){{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/MNG |title=International Monetary Fund, April 2025 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org}}}} | poverty = {{plainlist| *27.1% (2022){{cite web |url=https://montsame.mn/mn/read/337173 |website=data.worldbank.org |access-date=9 January 2020 |archive-date=14 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114161321/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.NAHC?locations=MN |url-status=live |title=Ядуурлын түвшин 2022 онд 27.1 хувьтай гарчээ}} *$3.20 (2011 PPP)-оос доош орлоготой хүн ам: 2% (2022){{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.LMIC?locations=MN |title=Poverty headcount ratio at $3.20 a day (2011 PPP) (% of population) - Mongolia |publisher=World Bank |website=data.worldbank.org |access-date=21 March 2020 |archive-date=14 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114162822/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.LMIC?locations=MN |url-status=live}}}} | gini = 32.7 {{color|darkorange|medium}} (2018){{cite web |title=GINI index (World Bank estimate) - Mongolia |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MN |website=data.worldbank.org |publisher=World Bank |access-date=21 March 2020 |archive-date=1 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200101132736/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MN |url-status=live}} | hdi = {{plainlist| *{{increase}} 0.747 {{color|green|high}} (2023){{cite web |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/MNG |title=Human Development Index (HDI) |publisher=[[Human Development Report|HDRO (Human Development Report Office)]] [[United Nations Development Programme]] |website=hdr.undp.org }} ([[Хүний хөгжлийн индексээр улс орнуудын жагсаалт|104-р]]) *{{increase}} 0.647 {{color|orange|medium}} [[Тэгш бус байдлаар засварласан ХХИ|IHDI]] (2023, [[Тэгш бус байдлаар засварласан ХХИ-ээр улс орнуудын жагсаалт|72-р]])}} | occupations = {{plainlist| *[[Эдийн засгийн анхдагч салбар|хөдөө аж ахуй]]: 31.1% *[[Эдийн засгийн хоёрдогч салбар|аж үйлдвэр]]: 18.5% *[[Эдийн засгийн гуравдагч салбар|үйлчилгээ]]: 50.5% *(2016){{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |title=The World Factbook |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |website=CIA.gov |access-date=5 April 2019 |archive-date=15 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115163448/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |url-status=live}}}} | unemployment = {{plainlist| *{{decreasePositive}} 5.43% (2024 оны тооцоо) *{{decreasePositive}} 9.9% (2019 оны III улирал){{cite web |title=UNEMPLOYMENT RATE, sex, region, aimag and the Capital, by quarter, annual |url=http://1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0400_020V1&SOUM_select_all=0&SOUMSingleSelect=_0&Sex_select_all=0&SexSingleSelect=_1&YearQ_select_all=0&YearQSingleSelect=_201903_201902_201901_201804_201803&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=&viewtype=linechart |website=1212.mn |publisher=National Statistics Office of Mongolia |access-date=3 February 2020 |archive-date=14 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114155938/http://1212.mn/tables.aspx?tbl_id=dt_nso_0400_020v1&soum_select_all=0&soumsingleselect=_0&sex_select_all=0&sexsingleselect=_1&yearq_select_all=0&yearqsingleselect=_201903_201902_201901_201804_201803&yeary_select_all=0&yearysingleselect=&viewtype=linechart |url-status=live}} *{{decreasePositive}} Залуучуудын ажилгүйдэл 16.8% (2018){{cite web |title=Unemployment, youth total (% of total labor force ages 15-24) (national estimate) - Mongolia |url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.1524.NE.ZS?locations=MN&name_desc=false |website=data.worldbank.org |publisher=World Bank |access-date=3 February 2020 |archive-date=14 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114162824/https://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.1524.NE.ZS?locations=MN&name_desc=false |url-status=live}}}} | industries = [[Барилга]] болон [[Барилгын материал]], [[Уул уурхай]] ([[Нүүрс]], [[Зэс]], [[Молибден]], [[Жонш]], [[Цагаан тугалга]], [[Вольфрам]], мөн [[Алт]]), [[Газрын тос]], [[Хүнс]] болон [[Ундаа]], [[Малын гаралтай бүтээгдэхүүн]] боловсруулах, [[Ноолуур]] болон байгалийн ширхэгт үйлдвэрлэл | exports = {{increase}} $12.65 тэрбум (2023 оны тооцоо) | export-goods = зэс, хувцас, мал аж ахуйн бүтээгдэхүүн, ноолуур, ноос, шир, жонш, бусад өнгөт металл, нүүрс, түүхий тос | export-partners = {{plainlist| *{{flag|China}}(-) 82.60% *{{flag|Switzerland}}(+) 9.41% *{{flag|Singapore}}(+) 2.75% *{{flag|South Korea}}(+) 2.42% *{{flag|Russia}}(-) 1.22% *(2021){{cite web |url=https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/MNG/Year/2020/TradeFlow/EXPIMP/Partner/by-country |website=WITS, World Integrated Trade Solution |title=Mongolia trade balance, exports, imports by country 2020 – WITS Data |access-date=22 October 2022 |archive-date=11 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311160110/https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/MNG/Year/2020/TradeFlow/EXPIMP/Partner/by-country |url-status=live }}}} | imports = {{increase}} $4.345 тэрбум (2017 оны тооцоо) | import-goods = машин, тоног төхөөрөмж, түлш, автомашин, хүнсний бүтээгдэхүүн, үйлдвэрийн өргөн хэрэглээний бараа, химийн бүтээгдэхүүн, барилгын материал, тамхи, цахилгаан хэрэгсэл, саван ба угаалгын бодис | import-partners = {{plainlist| *{{flag|China}}(+) 36.39% *{{flag|Russia}}(+) 28.56% *{{flag|Japan}}(-) 6.62% *{{flag|South Korea}}(-) 4.51% *{{flag|Germany}}(+) 3.25% *(2021){{cite web |url=https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/MNG/Year/2020/TradeFlow/EXPIMP/Partner/by-country |website=WITS, World Integrated Trade Solution |title=Mongolia trade balance, exports, imports by country 2020 – WITS Data |access-date=22 October 2022 |archive-date=11 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311160110/https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/MNG/Year/2020/TradeFlow/EXPIMP/Partner/by-country |url-status=live }}}} | current account = {{decrease}} −$1.155 тэрбум (2017 оны тооцоо) | FDI = {{plainlist| *{{increase}} $18.02 тэрбум (2017 оны тооцоо) *{{increase}} Гадаадад: $495 сая (2017 оны 12 сарын 31-ний байдлаар)}} | gross external debt = {{increaseNegative}} $33.8% тэрбум (2023 оны тооцоо) | debt = {{increaseNegative}} ДНБ-ий 180.3% (2023 оны тооцоо) | revenue = 2.967 тэрбум (2017 оны тооцоо) | expenses = 3.681 тэрбум (2017 оны тооцоо) | balance = −6.4% (ДНБ-ий) (2017 оны тооцоо) | credit = [[Standard & Poor’s]]:{{cite web |title=Sovereigns rating list |publisher=Standard & Poor’s |url=http://www.standardandpoors.com/ratings/sovereigns/ratings-list/en/eu/?subSectorCode=39 |access-date=26 May 2011 |archive-date=26 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626122915/http://www.standardandpoors.com/ratings/sovereigns/ratings-list/en/eu/?subSectorCode=39 |url-status=live}}BB- (Domestic)BB- (Foreign)BB (T&C Assessment)Outlook: Stable{{cite news |title=How Fitch, Moody’s and S&P rate each country’s credit rating |date=15 April 2011 |first1=Simon |last1=Rogers |first2=Ami |last2=Sedghi |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2010/apr/30/credit-ratings-country-fitch-moodys-standard |access-date=31 May 2011 |archive-date=1 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130801105234/http://www.theguardian.com/news/datablog/2010/apr/30/credit-ratings-country-fitch-moodys-standard |url-status=live}}[[Moody’s]]:B1Outlook: Stable[[Fitch Group|Fitch]]:B+Outlook: Stable | aid = $185.94 сая (2008) | reserves = {{increase}} $3.016 тэрбум (2017 оны 12 сарын 31-ний байдлаар) | spelling = US }} '''Монголын эдийн засаг''' нь уул уурхай, үйлчилгээ, хөдөө аж ахуй, боловсруулах үйлдвэрлэлд тулгуурладаг. Монгол Улс зэс, нүүрс, алт, молибден, жонш зэрэг ашигт малтмалын арвин нөөцтэй бөгөөд эрдэс бүтээгдэхүүн нь аж үйлдвэрийн үйлдвэрлэл, экспортын орлогын томоохон хэсгийг бүрдүүлдэг. Мал аж ахуй, ноолуурын үйлдвэрлэл нь эдийн засагт уламжлалт чухал байр суурь эзэлдэг бол худалдаа, тээвэр, барилга, санхүү болон бусад үйлчилгээний салбарууд дотоодын нийт бүтээгдэхүүний үлэмж хэсгийг бүрдүүлдэг. 1990-ээд оны эхээр [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] задарч, Зөвлөлтийн эдийн засгийн тусламж болон хуучин худалдааны тогтолцоо тасалдсанаар Монгол Улсын эдийн засаг гүн уналтад орсон. Үүний дараа үнэ чөлөөлөх, өмч хувьчлах, хувийн хэвшлийг хөгжүүлэх зэрэг зах зээлийн шинэчлэлийг хэрэгжүүлж, 1990-ээд оны дунд үеэс эдийн засгийн өсөлт сэргэж эхэлсэн. Монгол Улс 1997 онд [[Дэлхийн худалдааны байгууллага]]д элссэн. 2000-аад оноос уул уурхайн салбарын хөрөнгө оруулалт эрчимжиж, [[Оюу Толгойн уурхай|Оюу Толгой]], нүүрсний томоохон ордууд болон тэдгээртэй холбоотой дэд бүтцийн төслүүд эдийн засгийн өсөлт, экспортын орлогыг нэмэгдүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэх болсон. Уул уурхайн үйлдвэрлэл нэмэгдсэнээр Монгол Улс дэлхийн зэс, нүүрсний зах зээлд илүү томоохон нийлүүлэгч болох боломжтой болсон бөгөөд тээвэр, эрчим хүч, барилга, санхүү болон ханган нийлүүлэлтийн салбарын хөгжилд мөн түлхэц үзүүлсэн. Монголын эдийн засгийн өсөлтийн боломж нь байгалийн нөөц, залуу хүн ам, хотжилт, хөрш орнуудын томоохон зах зээлтэй ойр байршилтай холбоотой. Үүний зэрэгцээ экспортын бүтэц цөөн нэр төрлийн эрдэс бүтээгдэхүүнд, гадаад худалдаа нь [[Хятад|БНХАУ]]-ын зах зээлд өндөр төвлөрсөн хэвээр байна. Иймээс эдийн засгийг төрөлжүүлэх, боловсруулах үйлдвэрлэл болон экспортыг нэмэгдүүлэх, дэд бүтэц, эрчим хүч, тээвэр логистикийн хүчин чадлыг сайжруулах нь Монгол Улсын урт хугацааны хөгжлийн гол зорилтуудын нэг юм. ==Эдийн засгийн түүх== [[File:GDP_per_capita_development_of_Mongolia.svg|thumb|Монгол Улсын нэг хүнд ногдох бодит ДНБ-ий түүхэн хөгжил]] ===Социалист үе=== {{Main|Монгол Ардын Бүгд Найрамдах Улсын эдийн засаг}} 1990–91 оны улс төрийн огцом өөрчлөлтүүд нь Монгол Улсыг [[зах зээлийн эдийн засаг]]т шилжүүлэх оролдлогын эхлэл болсон ч, энэ үйл явц нь хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын эдийн засаг задран уналттай нүүр тулснаар хүндрэлтэй байсан. 1991 оноос өмнө Монголын худалдааны 80% нь хуучин ЗХУ-тай, 15% нь [[Эдийн засгийн харилцан туслалцах зөвлөл]] (CMEA)-ийн бусад орнуудтай хийгддэг байв. Монгол Улс түлш, эм, сэлбэг хэрэгсэл зэрэгт хуучин ЗХУ-аас ихээхэн хамааралтай байсан бөгөөд үйлдвэрүүд болон цахилгаан станцуудын хэвийн ажиллагаанд эдгээр нь чухал байв.{{cite book | editor = Robert L. Worden | title = Mongolia: A Country Study | publisher = Federal Research Division, Library of Congress | year = 1991 | pages = 163–164 | url = https://tile.loc.gov/storage-services/public/gdcmassbookdig/mongoliacountrys00word_0/mongoliacountrys00word_0.pdf | access-date = 11 July 2025 }} Хуучин ЗХУ нь Монголын үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний гол зах зээл байлаа. 1980-аад онд Монголын аж үйлдвэрийн салбарын ач холбогдол нэмэгдэж, 1989 онд материаллаг бүтээгдэхүүний 34%-ийг (хөдөө аж ахуй 18% байсан) бүрдүүлж байсан гэж тооцдог. Гэсэн ч ашигт малтмал болон мал, малын гаралтай бүтээгдэхүүн нь экспортын ихэнх хувийг бүрдүүлсээр байсан. Гол импорт нь машин тоног төхөөрөмж, [[нефть|газрын тос]], даавуу, барилгын материал байв. 1980-аад оны сүүлээр Засгийн газар коммунист бус [[Ази]] болон [[Өрнөдийн ертөнц|Баруун]] орнуудтай харилцаагаа сайжруулж, [[Монголын аялал жуулчлал]] хөгжиж эхэлсэн. 1991 оны 1-р сарын 1-нээс Монгол Улс ба хуучин ЗХУ хоёр талын худалдааг дэлхийн үнээр [[хатуу валют]]аар хийхээр тохиролцсон. Гадаад худалдааны хүндрэл байсан ч Монгол Улс шинэчлэлийг үргэлжлүүлсэн. 1990-ээд онд жижиг дэлгүүр, аж ахуйн нэгжүүдийн [[хувьчлал]] ихэнхдээ дуусаж, үнийн ихэнхийг чөлөөлсөн. Томоохон төрийн өмчит үйлдвэрүүдийн хувьчлал эхэлсэн. [[Татварын шинэчлэл]] ч хийгдэж, 1991 оны сүүлээр бартер болон албан ханшийн ялгааг нэгтгэсэн. ===Зах зээлийн эдийн засагт шилжилт=== 1990–1993 онд Монгол Улсад гурван оронтой [[инфляц]], өссөн [[ажилгүйдэл]], өргөн хэрэглээний барааны хомсдол, хүнсний нормчлол зэрэг үзэгдэл гарсан. Энэ үед эдийн засгийн үйлдвэрлэл гуравны нэгээр буурсан. Зах зээлийн шинэчлэл, хувийн хэвшил хөгжихийн хэрээр 1994–95 онд эдийн засгийн өсөлт эргэн сэргэв. Гэвч өсөлт нь банкны зээл (ялангуяа төрийн өмчит байгууллагуудад) хэт төвлөрөхөд тулгуурласнаар банкны салбарын доройтолтой хавсарсан. 1995 онд ДНБ ойролцоогоор 6% өссөн нь ихэвчлэн зэсийн үнийн өсөлттэй холбоотой. 1996–99 онд бодит өсөлт дунджаар 3.5% орчимд тогтворжсон нь [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]], [[1998 оны Оросын санхүүгийн хямрал]], мөн түүхий эдийн (ялангуяа зэс, алт) үнэ муудсантай холбоотой. 1999 онд 3.2% байсан ДНБ-ий өсөлт 2000 онд 1.3% болж буурсан. Үүний гол шалтгаан нь 2000 онд цаг агаарын хүндрэл, байгалийн гамшгийн улмаас 2.4 сая мал хорогдсон явдал байв. Нүүдлийн мал аж ахуйд хэт түшиглэсэн хөгжлөөс ангид салбаруудыг хөгжүүлэхэд газаргүй, дэд бүтэц сул зэрэг хязгаарлалт байсан. 1990 оноос хойш 61 орны 1,500 гаруй гадаад компани нийт 338.3 сая ам.долларыг Монгол Улсад хөрөнгө оруулсан{{when|date=July 2012}}. 2003 он гэхэд хувийн компаниуд Монголын ДНБ-ий 70%, экспортын 80%-ийг бүрдүүлж байв.Montsame News Agency. ‘‘Mongolia’’. 2006, Foreign Service Office of [[Montsame News Agency]], {{ISBN|99929-0-627-8}}, p. 67 Сүүлийн үе хүртэл Монгол Улсад гадаадын хөрөнгө оруулалтад харьцангуй цөөн хязгаарлалт байсан. Иймээс уул уурхайн салбарын гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтад эзлэх хувь 1990 онд бараг тэг байсан бол 1999 онд 25% орчимд хүрч өссөн.Enerelt Enkhbold, 2014. “[https://www.academia.edu/29338640/The_Impact_of_SEFILM_on_the_Valuation_of_Mining_Companies The Impact of SEFILM on the Valuation of Mining Companies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221208180107/https://www.academia.edu/29338640/The_Impact_of_SEFILM_on_the_Valuation_of_Mining_Companies |date=8 December 2022}}”. Монголын Нийгэм-Эдийн Засгийн Өнөөгийн Байдал, Тулгамдсан Асуудлууд. Илтгэлүүдийн эмхэтгэл, pp. 240–253 ===Орчин үеийн эдийн засгийн хөгжил=== [[File:Mongolian factory worker with cashmere.jpg|250px|thumb|Ноолуурын үйлдвэрт ажиллаж буй ажилтан]] [[File:Market in Ulan Bator (Mongolia).jpg|250px|thumb|Монгол дахь зах]] Монгол Улсын Хятадтай хийдэг худалдаанд түшиглэсэн байдал нь [[2008 оны санхүүгийн хямрал]]ын нөлөөг ихэсгэсэн бөгөөд{{cite web | url= http://siteresources.worldbank.org/INTMONGOLIA/Resources/MongoliaQuarterlyFebruary2009English.pdf | title= Mongolia Quarterly review for February 2009 | publisher= [[World Bank]] | access-date= 7 April 2010 | archive-date= 14 November 2022 | archive-url= https://web.archive.org/web/20221114155808/http://siteresources.worldbank.org/INTMONGOLIA/Resources/MongoliaQuarterlyFebruary2009English.pdf | url-status= live }} эдийн засгийн өсөлтийг мэдэгдэхүйц сааруулсан. Металлын үнэ (ялангуяа зэс) огцом буурснаар (2008 оны 7-р сараас 2009 оны 2-р сар хүртэл 65%-иар буурсан), түүхий эдийн экспорт хумигдаж, 2009 онд Монголын хөрөнгийн биржийн MSE Top-20 индекс 2007 оны дунд үеийн огцом өсөлтөөс хойших хамгийн доод түвшинд хүрсэн.{{cite web | url=http://www.mse.mn/ | title=Монголын Хөрөнгийн Бирж | publisher=Mongolian Stock Exchange | access-date=7 April 2010 | archive-date=27 December 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121227115041/http://www.mse.mn/ | url-status=live }} Эдийн засаг сэргэж эхэлж байхад 2009–2010 оны өвөл [[Зуд]] тохиож, олон тооны мал хорогдсоноор ноолуурын үйлдвэрлэлд хүндээр нөлөөлсөн (ноолуур нь экспортын орлогын өөр нэг 7%-ийг бүрдүүлдэг). Дэлхийн банк болон ОУВС-ын тооцоогоор бодит ДНБ-ий өсөлт 2009 онд 8%-иас 2.7% болж буурч, экспорт $2.5 тэрбумаас $1.9 тэрбум болж 26%-иар багассан бөгөөд 2008 он хүртэлх тогтвортой өсөлт тасалдсан. Үүний улмаас [[ядуу байдал|ядуурлаас]] гарах хүмүүсийн тоо хямрал байгаагүй тохиолдлоос 20,000–40,000-аар (хүн амын 0.7–1.4%) цөөн байх магадлалтай гэж төсөөлж байв. Гэвч 2009 оны сүүл, 2010 оны эхээр зах зээл дахин сэргэж эхэлсэн. Өмнөх тогтворгүй байдлаас сургамж авч, хууль эрх зүйн шинэчлэл болон чангарсан төсвийн бодлого нь эдийн засгийг тогтвортой тэлэхэд чиглэсэн. 2010 оны 2-р сард гадаад хөрөнгийн хэмжээ [[USD]] 1,569,449 сая гэж бүртгэгдсэн.{{cite web |url = http://www.mongolbank.mn/c/document_library/get_file?uuid=d9f20f03-bff5-4260-9fd6-7e45880c4cd4&groupId=16 |title = Bank of Mongolia Monthly Stat Bulletin |date = February 2010 |publisher = [[Bank of Mongolia]] |access-date = 7 April 2010 |archive-date = 1 December 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20241201013001/https://www.mongolbank.mn/c/document_library/get_file?uuid=d9f20f03-bff5-4260-9fd6-7e45880c4cd4&groupId=16 |url-status = dead }} Шинэ худалдааны гэрээ хэлэлцээрүүд байгуулагдаж, гадаадын хөрөнгө оруулагчид “[[]]”-д анхаарал хандуулсаар байна. Монголд уул уурхай нь аж үйлдвэрийн гол салбар бөгөөд нийт аж үйлдвэрийн 30%-ийг бүрдүүлдэг.Montsame News Agency. ‘‘Mongolia’’. 2006, Foreign Service Office of [[Montsame News Agency]], {{ISBN|99929-0-627-8}}, p. 82 Мөн ноолуурын үйлдвэрлэл чухал байр суурь эзэлнэ. Монгол Улс ноолуурын үйлдвэрлэлээр дэлхийд хоёрдугаарт ордог бөгөөд “Gobi Cashmere” компани 2006 оны байдлаар дэлхийн ноолуурын үйлдвэрлэлийн 21%-ийг дангаараа бүрдүүлж байсан.Montsame News Agency. ‘‘Mongolia’’. 2006, Foreign Service Office of [[Montsame News Agency]], {{ISBN|99929-0-627-8}}, p. 86 2019 оны нийт экспорт 7.6 тэрбум ам.доллар байжээ.{{cite web |url=https://trendeconomy.com/data/h2/Mongolia/TOTAL |title=Mongolia – Imports and Exports – World – All commodities – Value and annual growth, 2003–2019 |date=14 November 2021 |access-date=30 April 2022 |archive-date=9 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221209024416/https://trendeconomy.com/data/h2/Mongolia/TOTAL |url-status=live }} 2022 оны эдийн засгийн өсөлтийг 1% орчим гэж үзэж байсан бөгөөд олон улсын байгууллагууд 2023 онд түүхий эдийн экспорт нэмэгдэхтэй холбоотойгоор өсөлт дор хаяж 6%-д хүрч эрчимжинэ гэж таамагласан.{{Cite web |last=Adiya |first=Amar |date=2022-06-22 |title=Mongolia’s Economy Plunges Amid Border Disruptions and Growing Food Shortages |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/mongolia-s-economy-plunges-amid-border-disruptions-and-growing-food-shortages |access-date=2022-09-11 |website=Mongolia Weekly |language=en |archive-date=5 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230205165902/https://www.mongoliaweekly.org/post/mongolia-s-economy-plunges-amid-border-disruptions-and-growing-food-shortages |url-status=live}} 2023 оноос эхлэн Хятад руу чиглэсэн нүүрсний төмөр замын шинэ шугамууд ашиглалтад орж, өмнөд Монголын [[Оюу Толгойн уурхай]] дахь [[Rio Tinto (corporation)|Rio Tinto]]-гийн газрын доорх уурхайн зэсийн үйлдвэрлэл өсөхөөр төлөвлөгдсөнөөр түүхий эдийн экспортын томоохон өсөлт хүлээгдэж байсан. 2020-аад оны эхэн үед Монголын эдийн засаг нь байгалийн нөөцийн экспортод тулгуурласан өсөлттэй ч, уул уурхайд хэт төвлөрөх, өрийн хэмжээ нэмэгдэх, инфляц, мөн Оросоос түлш нийлүүлэх эрсдэл зэрэг сорилтууд эдийн засгийн тогтвортой байдалд заналхийлж байв. Засгийн газар дэд бүтэц болон нийгмийн хөтөлбөрүүдийг хэрэгжүүлэхээр ажиллаж байсан ч эдгээр эрсдэл үргэлжилсэн.{{Cite web |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/mongolia-faq |access-date=2024-09-21 |website=www.mongoliaweekly.org |title=Mongolia FAQ |date=21 September 2024 }} 2025 оны 11-р сард Монгол Улсын Их Хурал 2026 оны улсын төсвийг баталж, орлогыг ₮31.93 их наяд, зарлагыг ₮32.98 их наядаар тооцсон бөгөөд алдагдал нь ДНБ-ий ойролцоогоор 1% байх төлөвтэй гэжээ.{{Cite web |last=Adiya |first=Amar |date=2025-11-12 |title=Mongolian Parliament Passes the 2026 Budget Amid Promises of Restraint |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/mongolian-parliament-passes-the-2026-budget-amid-promises-of-restraint |access-date=2025-11-24 |website=Mongolia Weekly |language=en}} ‘‘Mongolia Weekly’’-ийн мэдээлснээр төсөв нь тансаг/шаардлагагүй зардлыг хязгаарлах, төрийн албан хаагчдын цалинг инфляцтай уялдуулан тохируулах, тоног төхөөрөмж худалдан авалтыг бууруулахын зэрэгцээ үргэлжилж буй хөрөнгө оруулалтын төслүүдийг нэн тэргүүнд тавих арга хэмжээнүүдийг тусгасан байна.{{Cite web |last=Adiya |first=Amar |date=2025-11-12 |title=Mongolian Parliament Passes the 2026 Budget Amid Promises of Restraint |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/mongolian-parliament-passes-the-2026-budget-amid-promises-of-restraint |access-date=2025-11-24 |website=Mongolia Weekly |language=en}} ==The Wolf Economy== Энэ нэр томьёог [[Renaissance Capital (Russian company)|Renaissance Capital]] “Mongolia: “Blue-sky opportunity”” тайландаа анх гаргаж, улмаар нийтэд түгээсэн.{{cite web |url=http://www.petromatad.com/live/uploads/Mongolia_11_Dec_Final.pdf |title=Strategy Mongolia: Country overview, Equity research, 11 December 2009 |website=www.petromatad.com |access-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150427002632/http://www.petromatad.com/live/uploads/Mongolia_11_Dec_Final.pdf |archive-date=27 April 2015 |url-status=dead}} Тэд Монгол Улсыг шинэ [[Азийн бар]] болох (“Mongolian wolf” гэж нэрлэхийг илүүд үзсэн) бөгөөд “зогсоошгүй” эдийн засгийн өсөлт хүлээж байна гэж таамагласан.{{cite web | url = http://biznetwork.mn/blog/show/id/6214 | title = Mongolian Wolf to Be ‘Unstoppable’ | publisher = biznetwork.mn / [[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] | date = 14 December 2009 | access-date = 7 April 2010 | archive-date = 18 January 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110118055141/http://biznetwork.mn/blog/show/id/6214 | url-status = live }} Уул уурхайн салбарын шинэ хөгжил, гадаадын сонирхол асар хурдтай нэмэгдэж буйтай холбоотойгоор “Wolf Economy” нь өсөлтийн боломжтой гэж үздэг. Энэ “довтолгоонтой” нэр нь хөрөнгийн зах зээл дээрх Монголын хандлагыг илэрхийлдэг бөгөөд шинэ ашигт малтмалын нөөц нь дэлхийн хамгийн хурдтай өсөх эдийн засгуудын нэг хэвээр үлдэх боломж олгоно гэж тайлбарладаг.{{Cite web|date=2020-11-16|title=Investment in Mongolia 2019 - KPMG Mongolia|url=https://home.kpmg/mn/en/home/insights/2020/03/investment-in-mongolia-2019.html|access-date=2021-05-14|website=KPMG|language=en-US|archive-date=14 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514080046/https://home.kpmg/mn/en/home/insights/2020/03/investment-in-mongolia-2019.html|url-status=live}} ==Банкууд== [[File:Mongolian Stock Exchange (2025).jpg|thumb|[[Монголын Хөрөнгийн Бирж]]]] Банкны салбар өндөр төвлөрсөн бөгөөд 2015 оны байдлаар таван банк санхүүгийн нийт хөрөнгийн ойролцоогоор 80%-ийг эзэмшиж байсан гэж үздэг:Aaron Batten, Poullang Doung, Enerelt Enkhbold, Gemma Estrada, Jan Hansen, George Luarsabishvili, Md. Goland Mortaza, and Donghyun Park, 2015. [http://www.adb.org/sites/default/files/publication/173460/ewp-450.pdf The Financial Systems of Financially Less Developed Asian Economies: Key Features and Reform Priorities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200805231439/http://www.adb.org/sites/default/files/publication/173460/ewp-450.pdf |date=5 August 2020}}. ADB Economics Working Paper Series No. 450 Монголын хамгийн том таван дотоодын банкны хувьцааг удахгүй хэсэгчлэн хувьчлагдах [[Монголын Хөрөнгийн Бирж]]ээр анх удаа олон нийтэд санал болгохоор болсон.{{Cite web |last=Adiya |first=Amar |date=2022-05-25 |title=What You Need To Know About Mongolia and What’s On the Horizon in H2 2022 |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/what-you-need-to-know-about-mongolia-and-what-s-on-the-horizon-in-h2-2022 |access-date=2022-05-27 |website=Mongolia Weekly |language=en |archive-date=27 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527061715/https://www.mongoliaweekly.org/post/what-you-need-to-know-about-mongolia-and-what-s-on-the-horizon-in-h2-2022 |url-status=live}} ===Арилжааны банкууд=== *[[KhasBank]] – ХасБанк нь Улаанбаатар хотод төвтэй, олон нийтэд чиглэсэн хөгжлийн банк болон бичил санхүүгийн байгууллага бөгөөд 2012 оны 6-р сарын байдлаар улсын хэмжээнд 100 салбар, 1309 ажилтантай байсан. *[[Khan Bank]] – Хаан Банк төв оффис нь Улаанбаатар хотод байрладаг бөгөөд тэнд 5 салбартай. Улсын хэмжээнд 24 бүсийн салбартай бөгөөд тус бүр нь өөрийн бүсийн 15–25 жижиг салбарыг хариуцдаг, нийтдээ 512 салбарын сүлжээтэй байсан.{{cite web |url = https://www.khanbank.com/en/35/About-Us.html |title = Mission statement |access-date = 7 May 2013 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20130424022255/https://www.khanbank.com/en/35/About-Us.html |archive-date = 24 April 2013 }} *[[Golomt Bank]] – Голомт банк 1995 онд байгуулагдсан бөгөөд дотоодын банкны системийн хөрөнгийн ойролцоогоор 23%-ийг удирддаг. Сүүлийн үед хувьцаагаа санал болгож эхэлсэн. *[[Trade and Development Bank of Mongolia|Худалдаа хөгжлийн банк]] – Хаан? (Тайлбар: эх бичвэрт TDB гэж байна) Хөгжлийн банк? (Энд “TDB” нь Худалдаа, хөгжлийн банк гэсэн утгатай.) 1990 онд байгуулагдсан бөгөөд Монголын хамгийн “хуучин” банк гэж дурдагддаг. 28 салбар, тооцооны төвүүд, 60 АТМ, 1300 ПОС терминал, [[Internet]]/[[SMS]] банк зэрэг сүлжээтэй.{{cite web |url = http://www.tdbm.mn/index.php?con=view&id=183 |title = Introduction: Trade and Development Bank of Mongolia |publisher = Trade and Development Bank of Mongolia |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110722220109/http://www.tdbm.mn/index.php?con=view&id=183 |archive-date = 22 July 2011 }} [[ING]] зэрэг гадаадын банкууд зах зээлд нэвтэрч эхэлсэн гэж дурдсан. *Бусад жижиг банкууд: M-Bank, State bank, Capitron Bank, Arig Bank, Bogd Bank, Chinggis Bank. Зээл авах боломжийн үзүүлэлтээр Монгол Улс 2015 оны “Ease of Doing Business” судалгаанд 189 эдийн засгаас 61-д жагссан.{{Cite web |url=http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/mongolia/#getting-credit |title=Doing Business in Mongolia - World Bank Group |access-date=21 November 2011 |archive-date=6 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111206031549/http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/mongolia/#getting-credit |url-status=dead}} Харин 2015 оны 5-р сарын байдлаар банкны салбарын салбаржилт (branch penetration) өндөр байсан гэж үзэж, 15,257 хүн тутамд 1 банкны салбар ногдож байсан. ===Хөрөнгө оруулалтын банкууд=== Хөрөнгийн зах зээлийн орчин бэхжихийн хэрээр гадаад болон дотоодын олон хөрөнгө оруулалтын байгууллага Монголд үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн. Дотоодын нэр нөлөө бүхий байгууллагуудад: [https://www.tdbcapital.mn/ TDB Capital] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191231212618/https://www.tdbcapital.mn/ |date=31 December 2019}}, [https://web.archive.org/web/20181204084815/https://www.eurasiac.com/ Eurasia Capital], [[Monet Investment Bank]], [[BDSec]], [http://www.micc.mn MICC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200818133042/http://micc.mn/ |date=18 August 2020}}, мөн [https://web.archive.org/web/20190905180118/http://www.frontier.mn/ Frontier Securities] зэрэг багтана. ==Байгаль орчин== {{main|Монгол дахь байгаль орчны асуудлууд}} Коммунист дэглэмийн үеийн хурдтай [[хотжилт]] болон аж үйлдвэрийн өсөлтийн бодлогын үр дүнд Монголд байгаль орчны доройтол ноцтой асуудал болсон. Улаанбаатар хотод түүхий нүүрс түлэх, олон мянган үйлдвэр, мөн хувь хүний автомашины хэрэглээ огцом нэмэгдсэнээр{{Cite book |last=Gheorghe |first=Adrian |url=https://www.unicef.org/eap/sites/unicef.org.eap/files/press-releases/eap-media-Mongolia_air_pollution_crisis_ENG.pdf |title=MONGOLIA’S AIR POLLUTION CRISIS: A call to action to protect children’s health |date=Feb 2018 |pages=15}} [[агаарын бохирдол]] хүндэрсэн. [[Ойгүйжилт]], бэлчээрийн хэт ашиглалт, мөн өмнөх үед тариалангийн талбайг нэмэгдүүлэх зорилгоор онгон газар хагалснаас үүдэн салхи, борооны [[хөрсний элэгдэл]] нэмэгдсэн. ==Бусад статистик== [[File:Ministry of Economy and Development (Mongolia).jpg|thumb|[[Монгол Улсын Эдийн засаг, хөгжлийн яам]]]] Доорх хүснэгтэд 2007–2022 оны эдийн засгийн гол үзүүлэлтүүдийг харуулсан болно.{{cite web |title=Report for Selected Countries and Subjects |url=https://www.imf.org/en/Home |access-date=23 March 2023 |website=www.imf.org/en/Home |language=en-US |archive-date=1 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211201213140/https://www.imf.org/en/Home |url-status=live}}{{Full citation needed|date=May 2023}} {| class=“wikitable” style=“text-align:center; vertical-align:middle;” |- style=“font-weight:bold;” ! Year ! GDP (in bil. US$ PPP) ! GDP per capita (in US$ PPP) !GDP (in bil. US$ nominal) ! GDP growth in percentage(real) ! Inflation in percentage(in Percent) 2007 17.5 6,841 4.2 8.8 17.8 - 2008 19.3 7,250 5.6 7.8 22.1 - 2009 19.0 6,969 4.6 -2.1 4.2 - 2010 20.6 7,357 7.2 7.3 12.9 - 2011 24.7 8,474 10.4 17.3 8.9 - 2012 28.9 9,332 12.3 12.3 14.1 - 2013 30.4 10,197 12.6 11.6 12.5 - 2014 32.5 10,760 12.2 7.9 10.4 - 2015 31.9 10,796 11.6 2.4 1.0 - 2016 32.8 10,739 11.2 1.5 1.3 - 2017 35.4 11,137 11.5 5.6 6.3 - 2018 39.0 11,775 13.2 7.7 8.2 - 2019 42.0 12,215 14.2 5.6 5.2 - 2020 40.5 11,447 13.3 -4.6 2.3 - 2021 42.9 11,456 15.3 1.6 13.5 - 2022 47.1 11,567 17.1 2.5 14.2 } ‘’‘Өрхийн орлого/хэрэглээний хувийн жин:’’’ • ‘‘хамгийн доод 10%:’’ 3.5% • ‘‘хамгийн дээд 10%:’’ 35% (2005) ‘’‘Өрхийн орлогын хуваарилалт – [[Gini index|Жини индекс]]:’’’ 40 (2000) ‘’‘Хөдөө аж ахуй – бүтээгдэхүүн:’’’ [[улаанбуудай]], [[арвай]], хүнсний ногоо, тэжээлийн ургамал, [[хонь]], [[ямаа]], [[үхэр]], [[тэмээ]], адуу ‘’‘Аж үйлдвэрүүд:’’’ барилга ба барилгын материал; уул уурхай ([[нүүрс]], [[зэс]], [[молибден]], [[жонш]], мөн [[алт]]); хүнс ба ундаа; малын гаралтай бүтээгдэхүүн боловсруулах, ноолуур болон байгалийн ширхэгт үйлдвэрлэл ‘’‘Аж үйлдвэрийн үйлдвэрлэлийн өсөлтийн түвшин:’’’ 6% (2010 оны тооцоо) ‘’‘Цахилгаан:’’’ • ‘‘үйлдвэрлэл:’’ 3.43 TWh (2006 оны тооцоо) • ‘‘хэрэглээ:’’ 2.94 TWh (2006 оны тооцоо) • ‘‘экспорт:’’ 15.95 GWh (2006 оны тооцоо) • ‘‘импорт:’’ 125 GWh (2006 оны тооцоо) ‘’‘Цахилгаан – эх үүсвэрээр:’’’ • ‘‘шатах ашигт малтмал:’’ 80% • ‘‘усан цахилгаан:’’ 0% • ‘‘бусад:’’ 20% (2011) • ‘‘цөмийн:’’ 0% ‘’‘Газрын тос:’’’{{Disputed-inline|date=January 2026}} • ‘‘үйлдвэрлэл:’’ {{convert|822|oilbbl/d}} (2006 оны тооцоо) • ‘‘хэрэглээ:’’ {{convert|11220|oilbbl/d}} (2006 оны тооцоо) • ‘‘экспорт:’’ {{convert|822|oilbbl/d}} (2006 оны тооцоо) • ‘‘импорт:’’ {{convert|12280|oilbbl/d}} (2006 оны тооцоо) ‘’‘Экспортын бараа бүтээгдэхүүн:’’’ зэс, хувцас, мал аж ахуйн бүтээгдэхүүн, ноолуур, шир, жонш, бусад [[өнгөт металл]] ‘’‘Импортын бараа бүтээгдэхүүн:’’’ машин, тоног төхөөрөмж, түлш, автомашин, хүнс, үйлдвэрийн өргөн хэрэглээний бараа, химийн бүтээгдэхүүн, барилгын материал, [[сахар|элсэн чихэр]], [[цай]] ‘’‘Ханш:’’’ төгрөг/ам.доллар: 1890 (2014), 1396 (2012), 1,420 (2009), 1,179.6 (2006), 1,205 (2005), 1,187.17 (2004), 1,171 (2003), 1,110.31 (2002), 1,097.7 (2001), 1,076.67 (2000) ==See also== • [[Монгол Улс ба Олон улсын валютын сан]] • [[Монголын хөдөө аж ахуй]] • [[Монголын уул уурхай]] ==References== {{More citations needed|date=April 2010}} {{Reflist}} == External links == • {{in lang|en|mn}} [https://web.archive.org/web/20100925001903/http://www.mof.gov.mn/ Сангийн яамны албан ёсны сайт] • {{in lang|en|mn}} [http://www.mongolbank.mn/ Монголбанк — Төв банкны албан ёсны сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210428190425/https://www.mongolbank.mn/ |date=28 April 2021}} • [https://web.archive.org/web/20230114155343/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ Mongolia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230115163448/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |date=15 January 2023}} [[CIA World Factbook]] {{Mongolia topics}} {{World Trade Organization}} {{Asia in topic|Economy of}} {{Commons}} [[Category:Монголын эдийн засаг| ]] [[Category:Хөгжиж буй орнуудын эдийн засаг]] [[Category:World Trade Organization member economies|Mongolia]] dkjfzzr0704mvdyegulxdr4j40ovwny 864355 864353 2026-08-02T14:08:39Z Koldobin 106481 Макро эдийн засгийн үзүүлэлтүүдийн хүснэгтийн эвдэрсэн бүтэц, гарчгийг засаж, хуучирсан статистикийг хасав 864355 wikitext text/x-wiki {{Infobox economy | country = Mongolia | image = UB downtown.jpg | caption = [[Улаанбаатар]] хотын агаарын зургаар харагдах төв хэсэг — Монголын эдийн засгийн төв. Дунд хэсэгт [[Сүхбаатарын талбай]], ар талд [[Blue Sky Tower]] харагдана | image_size = 310px | currency = [[Монгол төгрөг]] (MNT, ₮) | year = [[Календарь|Календарийн жил]] | organs = [[Дэлхийн худалдааны байгууллага|WTO]], [[Олон улсын валютын сан|IMF]], [[Дэлхийн банк]], [[Азийн хөгжлийн банк|ADB]], [[Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага|SCO]] (Ажиглагч) | group = {{plainlist| *[[Хөгжиж буй улс|Хөгжиж буй/шинээр хөгжиж буй]]{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weoselco.aspx?g=2200&sg=All+countries+%2f+Emerging+market+and+developing+economies |title=World Economic Outlook Database, April 2019 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=29 September 2019 |archive-date=22 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191222001529/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weoselco.aspx?g=2200&sg=All+countries+%2f+Emerging+market+and+developing+economies |url-status=live}} *Дээд-дунд орлоготой эдийн засаг{{cite web |url=https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups |title=World Bank Country and Lending Groups |publisher=[[World Bank]] |website=datahelpdesk.worldbank.org |access-date=29 September 2019 |archive-date=28 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191028223324/https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups |url-status=live}}}} | population = {{increase}} 3,537,947 (2025){{cite web |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/countries/MNG/mongolia/population |title=Mongolia Population 1950-2025 |publisher=[[MacroTrends]] |website=macrotrends.net |access-date=May 6, 2025}} | gdp = {{plainlist| • {{increase}} $25.11 тэрбум ([[Нэрлэсэн ДНБ|нэрлэсэн]]; 2025){{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/MNG |title=IMF DataMapper: Mongolia |website=[[International Monetary Fund]] |access-date=31 Oct 2025}} • {{increase}} $73.28 тэрбум ([[Худалдан авах чадварын паритет|PPP]]; 2025) }} | gdp rank = {{plainlist| • [[Улсуудын ДНБ-ээр жагсаалт (нэрлэсэн)|123-р (нэрлэсэн; 2025)]] • [[Улсуудын ДНБ-ээр жагсаалт (PPP)|113-р (PPP; 2025)]] }} | growth = {{plainlist| • {{Increase}} 5.5% (2025) • {{Increase}} 5.5% ({{abbr|2026f|2025 forecast}}) • {{Increase}} 5.5% ({{abbr|2027f|2025 forecast}}) }} | per capita = {{plainlist| • {{increase}} $7,010 (нэрлэсэн; {{abbr|2025|2025 forecast}}) • {{increase}} $20,380 (PPP; {{abbr|2025|2025 forecast}}) }} | per capita rank = {{plainlist| • [[Нэг хүнд ногдох ДНБ-ээр улс орнуудын жагсаалт (нэрлэсэн)|102-р (нэрлэсэн; 2025)]] • [[Нэг хүнд ногдох ДНБ-ээр улс орнуудын жагсаалт (PPP)|94-р (PPP; 2025)]] }} | sectors = {{plainlist| *[[Эдийн засгийн анхдагч салбар|хөдөө аж ахуй]]: 12.1% *[[Эдийн засгийн хоёрдогч салбар|аж үйлдвэр]]: 38.2% *[[Эдийн засгийн гуравдагч салбар|үйлчилгээ]]: 49.7% *(2017 оны тооцоо)}} | inflation = {{plainlist| *10.3% (2023) *6.5% (2024) *9.0% (2025){{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/MNG |title=International Monetary Fund, April 2025 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org}}}} | poverty = {{plainlist| *27.1% (2022){{cite web |url=https://montsame.mn/mn/read/337173 |website=data.worldbank.org |access-date=9 January 2020 |archive-date=14 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114161321/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.NAHC?locations=MN |url-status=live |title=Ядуурлын түвшин 2022 онд 27.1 хувьтай гарчээ}} *$3.20 (2011 PPP)-оос доош орлоготой хүн ам: 2% (2022){{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.LMIC?locations=MN |title=Poverty headcount ratio at $3.20 a day (2011 PPP) (% of population) - Mongolia |publisher=World Bank |website=data.worldbank.org |access-date=21 March 2020 |archive-date=14 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114162822/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.LMIC?locations=MN |url-status=live}}}} | gini = 32.7 {{color|darkorange|medium}} (2018){{cite web |title=GINI index (World Bank estimate) - Mongolia |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MN |website=data.worldbank.org |publisher=World Bank |access-date=21 March 2020 |archive-date=1 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200101132736/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MN |url-status=live}} | hdi = {{plainlist| *{{increase}} 0.747 {{color|green|high}} (2023){{cite web |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/MNG |title=Human Development Index (HDI) |publisher=[[Human Development Report|HDRO (Human Development Report Office)]] [[United Nations Development Programme]] |website=hdr.undp.org }} ([[Хүний хөгжлийн индексээр улс орнуудын жагсаалт|104-р]]) *{{increase}} 0.647 {{color|orange|medium}} [[Тэгш бус байдлаар засварласан ХХИ|IHDI]] (2023, [[Тэгш бус байдлаар засварласан ХХИ-ээр улс орнуудын жагсаалт|72-р]])}} | occupations = {{plainlist| *[[Эдийн засгийн анхдагч салбар|хөдөө аж ахуй]]: 31.1% *[[Эдийн засгийн хоёрдогч салбар|аж үйлдвэр]]: 18.5% *[[Эдийн засгийн гуравдагч салбар|үйлчилгээ]]: 50.5% *(2016){{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |title=The World Factbook |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |website=CIA.gov |access-date=5 April 2019 |archive-date=15 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115163448/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |url-status=live}}}} | unemployment = {{plainlist| *{{decreasePositive}} 5.43% (2024 оны тооцоо) *{{decreasePositive}} 9.9% (2019 оны III улирал){{cite web |title=UNEMPLOYMENT RATE, sex, region, aimag and the Capital, by quarter, annual |url=http://1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0400_020V1&SOUM_select_all=0&SOUMSingleSelect=_0&Sex_select_all=0&SexSingleSelect=_1&YearQ_select_all=0&YearQSingleSelect=_201903_201902_201901_201804_201803&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=&viewtype=linechart |website=1212.mn |publisher=National Statistics Office of Mongolia |access-date=3 February 2020 |archive-date=14 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114155938/http://1212.mn/tables.aspx?tbl_id=dt_nso_0400_020v1&soum_select_all=0&soumsingleselect=_0&sex_select_all=0&sexsingleselect=_1&yearq_select_all=0&yearqsingleselect=_201903_201902_201901_201804_201803&yeary_select_all=0&yearysingleselect=&viewtype=linechart |url-status=live}} *{{decreasePositive}} Залуучуудын ажилгүйдэл 16.8% (2018){{cite web |title=Unemployment, youth total (% of total labor force ages 15-24) (national estimate) - Mongolia |url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.1524.NE.ZS?locations=MN&name_desc=false |website=data.worldbank.org |publisher=World Bank |access-date=3 February 2020 |archive-date=14 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114162824/https://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.1524.NE.ZS?locations=MN&name_desc=false |url-status=live}}}} | industries = [[Барилга]] болон [[Барилгын материал]], [[Уул уурхай]] ([[Нүүрс]], [[Зэс]], [[Молибден]], [[Жонш]], [[Цагаан тугалга]], [[Вольфрам]], мөн [[Алт]]), [[Газрын тос]], [[Хүнс]] болон [[Ундаа]], [[Малын гаралтай бүтээгдэхүүн]] боловсруулах, [[Ноолуур]] болон байгалийн ширхэгт үйлдвэрлэл | exports = {{increase}} $12.65 тэрбум (2023 оны тооцоо) | export-goods = зэс, хувцас, мал аж ахуйн бүтээгдэхүүн, ноолуур, ноос, шир, жонш, бусад өнгөт металл, нүүрс, түүхий тос | export-partners = {{plainlist| *{{flag|China}}(-) 82.60% *{{flag|Switzerland}}(+) 9.41% *{{flag|Singapore}}(+) 2.75% *{{flag|South Korea}}(+) 2.42% *{{flag|Russia}}(-) 1.22% *(2021){{cite web |url=https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/MNG/Year/2020/TradeFlow/EXPIMP/Partner/by-country |website=WITS, World Integrated Trade Solution |title=Mongolia trade balance, exports, imports by country 2020 – WITS Data |access-date=22 October 2022 |archive-date=11 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311160110/https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/MNG/Year/2020/TradeFlow/EXPIMP/Partner/by-country |url-status=live }}}} | imports = {{increase}} $4.345 тэрбум (2017 оны тооцоо) | import-goods = машин, тоног төхөөрөмж, түлш, автомашин, хүнсний бүтээгдэхүүн, үйлдвэрийн өргөн хэрэглээний бараа, химийн бүтээгдэхүүн, барилгын материал, тамхи, цахилгаан хэрэгсэл, саван ба угаалгын бодис | import-partners = {{plainlist| *{{flag|China}}(+) 36.39% *{{flag|Russia}}(+) 28.56% *{{flag|Japan}}(-) 6.62% *{{flag|South Korea}}(-) 4.51% *{{flag|Germany}}(+) 3.25% *(2021){{cite web |url=https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/MNG/Year/2020/TradeFlow/EXPIMP/Partner/by-country |website=WITS, World Integrated Trade Solution |title=Mongolia trade balance, exports, imports by country 2020 – WITS Data |access-date=22 October 2022 |archive-date=11 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311160110/https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/MNG/Year/2020/TradeFlow/EXPIMP/Partner/by-country |url-status=live }}}} | current account = {{decrease}} −$1.155 тэрбум (2017 оны тооцоо) | FDI = {{plainlist| *{{increase}} $18.02 тэрбум (2017 оны тооцоо) *{{increase}} Гадаадад: $495 сая (2017 оны 12 сарын 31-ний байдлаар)}} | gross external debt = {{increaseNegative}} $33.8% тэрбум (2023 оны тооцоо) | debt = {{increaseNegative}} ДНБ-ий 180.3% (2023 оны тооцоо) | revenue = 2.967 тэрбум (2017 оны тооцоо) | expenses = 3.681 тэрбум (2017 оны тооцоо) | balance = −6.4% (ДНБ-ий) (2017 оны тооцоо) | credit = [[Standard & Poor’s]]:{{cite web |title=Sovereigns rating list |publisher=Standard & Poor’s |url=http://www.standardandpoors.com/ratings/sovereigns/ratings-list/en/eu/?subSectorCode=39 |access-date=26 May 2011 |archive-date=26 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626122915/http://www.standardandpoors.com/ratings/sovereigns/ratings-list/en/eu/?subSectorCode=39 |url-status=live}}BB- (Domestic)BB- (Foreign)BB (T&C Assessment)Outlook: Stable{{cite news |title=How Fitch, Moody’s and S&P rate each country’s credit rating |date=15 April 2011 |first1=Simon |last1=Rogers |first2=Ami |last2=Sedghi |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2010/apr/30/credit-ratings-country-fitch-moodys-standard |access-date=31 May 2011 |archive-date=1 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130801105234/http://www.theguardian.com/news/datablog/2010/apr/30/credit-ratings-country-fitch-moodys-standard |url-status=live}}[[Moody’s]]:B1Outlook: Stable[[Fitch Group|Fitch]]:B+Outlook: Stable | aid = $185.94 сая (2008) | reserves = {{increase}} $3.016 тэрбум (2017 оны 12 сарын 31-ний байдлаар) | spelling = US }} '''Монголын эдийн засаг''' нь уул уурхай, үйлчилгээ, хөдөө аж ахуй, боловсруулах үйлдвэрлэлд тулгуурладаг. Монгол Улс зэс, нүүрс, алт, молибден, жонш зэрэг ашигт малтмалын арвин нөөцтэй бөгөөд эрдэс бүтээгдэхүүн нь аж үйлдвэрийн үйлдвэрлэл, экспортын орлогын томоохон хэсгийг бүрдүүлдэг. Мал аж ахуй, ноолуурын үйлдвэрлэл нь эдийн засагт уламжлалт чухал байр суурь эзэлдэг бол худалдаа, тээвэр, барилга, санхүү болон бусад үйлчилгээний салбарууд дотоодын нийт бүтээгдэхүүний үлэмж хэсгийг бүрдүүлдэг. 1990-ээд оны эхээр [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] задарч, Зөвлөлтийн эдийн засгийн тусламж болон хуучин худалдааны тогтолцоо тасалдсанаар Монгол Улсын эдийн засаг гүн уналтад орсон. Үүний дараа үнэ чөлөөлөх, өмч хувьчлах, хувийн хэвшлийг хөгжүүлэх зэрэг зах зээлийн шинэчлэлийг хэрэгжүүлж, 1990-ээд оны дунд үеэс эдийн засгийн өсөлт сэргэж эхэлсэн. Монгол Улс 1997 онд [[Дэлхийн худалдааны байгууллага]]д элссэн. 2000-аад оноос уул уурхайн салбарын хөрөнгө оруулалт эрчимжиж, [[Оюу Толгойн уурхай|Оюу Толгой]], нүүрсний томоохон ордууд болон тэдгээртэй холбоотой дэд бүтцийн төслүүд эдийн засгийн өсөлт, экспортын орлогыг нэмэгдүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэх болсон. Уул уурхайн үйлдвэрлэл нэмэгдсэнээр Монгол Улс дэлхийн зэс, нүүрсний зах зээлд илүү томоохон нийлүүлэгч болох боломжтой болсон бөгөөд тээвэр, эрчим хүч, барилга, санхүү болон ханган нийлүүлэлтийн салбарын хөгжилд мөн түлхэц үзүүлсэн. Монголын эдийн засгийн өсөлтийн боломж нь байгалийн нөөц, залуу хүн ам, хотжилт, хөрш орнуудын томоохон зах зээлтэй ойр байршилтай холбоотой. Үүний зэрэгцээ экспортын бүтэц цөөн нэр төрлийн эрдэс бүтээгдэхүүнд, гадаад худалдаа нь [[Хятад|БНХАУ]]-ын зах зээлд өндөр төвлөрсөн хэвээр байна. Иймээс эдийн засгийг төрөлжүүлэх, боловсруулах үйлдвэрлэл болон экспортыг нэмэгдүүлэх, дэд бүтэц, эрчим хүч, тээвэр логистикийн хүчин чадлыг сайжруулах нь Монгол Улсын урт хугацааны хөгжлийн гол зорилтуудын нэг юм. ==Эдийн засгийн түүх== [[File:GDP_per_capita_development_of_Mongolia.svg|thumb|Монгол Улсын нэг хүнд ногдох бодит ДНБ-ий түүхэн хөгжил]] ===Социалист үе=== {{Main|Монгол Ардын Бүгд Найрамдах Улсын эдийн засаг}} 1990–91 оны улс төрийн огцом өөрчлөлтүүд нь Монгол Улсыг [[зах зээлийн эдийн засаг]]т шилжүүлэх оролдлогын эхлэл болсон ч, энэ үйл явц нь хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын эдийн засаг задран уналттай нүүр тулснаар хүндрэлтэй байсан. 1991 оноос өмнө Монголын худалдааны 80% нь хуучин ЗХУ-тай, 15% нь [[Эдийн засгийн харилцан туслалцах зөвлөл]] (CMEA)-ийн бусад орнуудтай хийгддэг байв. Монгол Улс түлш, эм, сэлбэг хэрэгсэл зэрэгт хуучин ЗХУ-аас ихээхэн хамааралтай байсан бөгөөд үйлдвэрүүд болон цахилгаан станцуудын хэвийн ажиллагаанд эдгээр нь чухал байв.{{cite book | editor = Robert L. Worden | title = Mongolia: A Country Study | publisher = Federal Research Division, Library of Congress | year = 1991 | pages = 163–164 | url = https://tile.loc.gov/storage-services/public/gdcmassbookdig/mongoliacountrys00word_0/mongoliacountrys00word_0.pdf | access-date = 11 July 2025 }} Хуучин ЗХУ нь Монголын үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний гол зах зээл байлаа. 1980-аад онд Монголын аж үйлдвэрийн салбарын ач холбогдол нэмэгдэж, 1989 онд материаллаг бүтээгдэхүүний 34%-ийг (хөдөө аж ахуй 18% байсан) бүрдүүлж байсан гэж тооцдог. Гэсэн ч ашигт малтмал болон мал, малын гаралтай бүтээгдэхүүн нь экспортын ихэнх хувийг бүрдүүлсээр байсан. Гол импорт нь машин тоног төхөөрөмж, [[нефть|газрын тос]], даавуу, барилгын материал байв. 1980-аад оны сүүлээр Засгийн газар коммунист бус [[Ази]] болон [[Өрнөдийн ертөнц|Баруун]] орнуудтай харилцаагаа сайжруулж, [[Монголын аялал жуулчлал]] хөгжиж эхэлсэн. 1991 оны 1-р сарын 1-нээс Монгол Улс ба хуучин ЗХУ хоёр талын худалдааг дэлхийн үнээр [[хатуу валют]]аар хийхээр тохиролцсон. Гадаад худалдааны хүндрэл байсан ч Монгол Улс шинэчлэлийг үргэлжлүүлсэн. 1990-ээд онд жижиг дэлгүүр, аж ахуйн нэгжүүдийн [[хувьчлал]] ихэнхдээ дуусаж, үнийн ихэнхийг чөлөөлсөн. Томоохон төрийн өмчит үйлдвэрүүдийн хувьчлал эхэлсэн. [[Татварын шинэчлэл]] ч хийгдэж, 1991 оны сүүлээр бартер болон албан ханшийн ялгааг нэгтгэсэн. ===Зах зээлийн эдийн засагт шилжилт=== 1990–1993 онд Монгол Улсад гурван оронтой [[инфляц]], өссөн [[ажилгүйдэл]], өргөн хэрэглээний барааны хомсдол, хүнсний нормчлол зэрэг үзэгдэл гарсан. Энэ үед эдийн засгийн үйлдвэрлэл гуравны нэгээр буурсан. Зах зээлийн шинэчлэл, хувийн хэвшил хөгжихийн хэрээр 1994–95 онд эдийн засгийн өсөлт эргэн сэргэв. Гэвч өсөлт нь банкны зээл (ялангуяа төрийн өмчит байгууллагуудад) хэт төвлөрөхөд тулгуурласнаар банкны салбарын доройтолтой хавсарсан. 1995 онд ДНБ ойролцоогоор 6% өссөн нь ихэвчлэн зэсийн үнийн өсөлттэй холбоотой. 1996–99 онд бодит өсөлт дунджаар 3.5% орчимд тогтворжсон нь [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]], [[1998 оны Оросын санхүүгийн хямрал]], мөн түүхий эдийн (ялангуяа зэс, алт) үнэ муудсантай холбоотой. 1999 онд 3.2% байсан ДНБ-ий өсөлт 2000 онд 1.3% болж буурсан. Үүний гол шалтгаан нь 2000 онд цаг агаарын хүндрэл, байгалийн гамшгийн улмаас 2.4 сая мал хорогдсон явдал байв. Нүүдлийн мал аж ахуйд хэт түшиглэсэн хөгжлөөс ангид салбаруудыг хөгжүүлэхэд газаргүй, дэд бүтэц сул зэрэг хязгаарлалт байсан. 1990 оноос хойш 61 орны 1,500 гаруй гадаад компани нийт 338.3 сая ам.долларыг Монгол Улсад хөрөнгө оруулсан{{when|date=July 2012}}. 2003 он гэхэд хувийн компаниуд Монголын ДНБ-ий 70%, экспортын 80%-ийг бүрдүүлж байв.Montsame News Agency. ‘‘Mongolia’’. 2006, Foreign Service Office of [[Montsame News Agency]], {{ISBN|99929-0-627-8}}, p. 67 Сүүлийн үе хүртэл Монгол Улсад гадаадын хөрөнгө оруулалтад харьцангуй цөөн хязгаарлалт байсан. Иймээс уул уурхайн салбарын гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтад эзлэх хувь 1990 онд бараг тэг байсан бол 1999 онд 25% орчимд хүрч өссөн.Enerelt Enkhbold, 2014. “[https://www.academia.edu/29338640/The_Impact_of_SEFILM_on_the_Valuation_of_Mining_Companies The Impact of SEFILM on the Valuation of Mining Companies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221208180107/https://www.academia.edu/29338640/The_Impact_of_SEFILM_on_the_Valuation_of_Mining_Companies |date=8 December 2022}}”. Монголын Нийгэм-Эдийн Засгийн Өнөөгийн Байдал, Тулгамдсан Асуудлууд. Илтгэлүүдийн эмхэтгэл, pp. 240–253 ===Орчин үеийн эдийн засгийн хөгжил=== [[File:Mongolian factory worker with cashmere.jpg|250px|thumb|Ноолуурын үйлдвэрт ажиллаж буй ажилтан]] [[File:Market in Ulan Bator (Mongolia).jpg|250px|thumb|Монгол дахь зах]] Монгол Улсын Хятадтай хийдэг худалдаанд түшиглэсэн байдал нь [[2008 оны санхүүгийн хямрал]]ын нөлөөг ихэсгэсэн бөгөөд{{cite web | url= http://siteresources.worldbank.org/INTMONGOLIA/Resources/MongoliaQuarterlyFebruary2009English.pdf | title= Mongolia Quarterly review for February 2009 | publisher= [[World Bank]] | access-date= 7 April 2010 | archive-date= 14 November 2022 | archive-url= https://web.archive.org/web/20221114155808/http://siteresources.worldbank.org/INTMONGOLIA/Resources/MongoliaQuarterlyFebruary2009English.pdf | url-status= live }} эдийн засгийн өсөлтийг мэдэгдэхүйц сааруулсан. Металлын үнэ (ялангуяа зэс) огцом буурснаар (2008 оны 7-р сараас 2009 оны 2-р сар хүртэл 65%-иар буурсан), түүхий эдийн экспорт хумигдаж, 2009 онд Монголын хөрөнгийн биржийн MSE Top-20 индекс 2007 оны дунд үеийн огцом өсөлтөөс хойших хамгийн доод түвшинд хүрсэн.{{cite web | url=http://www.mse.mn/ | title=Монголын Хөрөнгийн Бирж | publisher=Mongolian Stock Exchange | access-date=7 April 2010 | archive-date=27 December 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121227115041/http://www.mse.mn/ | url-status=live }} Эдийн засаг сэргэж эхэлж байхад 2009–2010 оны өвөл [[Зуд]] тохиож, олон тооны мал хорогдсоноор ноолуурын үйлдвэрлэлд хүндээр нөлөөлсөн (ноолуур нь экспортын орлогын өөр нэг 7%-ийг бүрдүүлдэг). Дэлхийн банк болон ОУВС-ын тооцоогоор бодит ДНБ-ий өсөлт 2009 онд 8%-иас 2.7% болж буурч, экспорт $2.5 тэрбумаас $1.9 тэрбум болж 26%-иар багассан бөгөөд 2008 он хүртэлх тогтвортой өсөлт тасалдсан. Үүний улмаас [[ядуу байдал|ядуурлаас]] гарах хүмүүсийн тоо хямрал байгаагүй тохиолдлоос 20,000–40,000-аар (хүн амын 0.7–1.4%) цөөн байх магадлалтай гэж төсөөлж байв. Гэвч 2009 оны сүүл, 2010 оны эхээр зах зээл дахин сэргэж эхэлсэн. Өмнөх тогтворгүй байдлаас сургамж авч, хууль эрх зүйн шинэчлэл болон чангарсан төсвийн бодлого нь эдийн засгийг тогтвортой тэлэхэд чиглэсэн. 2010 оны 2-р сард гадаад хөрөнгийн хэмжээ [[USD]] 1,569,449 сая гэж бүртгэгдсэн.{{cite web |url = http://www.mongolbank.mn/c/document_library/get_file?uuid=d9f20f03-bff5-4260-9fd6-7e45880c4cd4&groupId=16 |title = Bank of Mongolia Monthly Stat Bulletin |date = February 2010 |publisher = [[Bank of Mongolia]] |access-date = 7 April 2010 |archive-date = 1 December 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20241201013001/https://www.mongolbank.mn/c/document_library/get_file?uuid=d9f20f03-bff5-4260-9fd6-7e45880c4cd4&groupId=16 |url-status = dead }} Шинэ худалдааны гэрээ хэлэлцээрүүд байгуулагдаж, гадаадын хөрөнгө оруулагчид “[[]]”-д анхаарал хандуулсаар байна. Монголд уул уурхай нь аж үйлдвэрийн гол салбар бөгөөд нийт аж үйлдвэрийн 30%-ийг бүрдүүлдэг.Montsame News Agency. ‘‘Mongolia’’. 2006, Foreign Service Office of [[Montsame News Agency]], {{ISBN|99929-0-627-8}}, p. 82 Мөн ноолуурын үйлдвэрлэл чухал байр суурь эзэлнэ. Монгол Улс ноолуурын үйлдвэрлэлээр дэлхийд хоёрдугаарт ордог бөгөөд “Gobi Cashmere” компани 2006 оны байдлаар дэлхийн ноолуурын үйлдвэрлэлийн 21%-ийг дангаараа бүрдүүлж байсан.Montsame News Agency. ‘‘Mongolia’’. 2006, Foreign Service Office of [[Montsame News Agency]], {{ISBN|99929-0-627-8}}, p. 86 2019 оны нийт экспорт 7.6 тэрбум ам.доллар байжээ.{{cite web |url=https://trendeconomy.com/data/h2/Mongolia/TOTAL |title=Mongolia – Imports and Exports – World – All commodities – Value and annual growth, 2003–2019 |date=14 November 2021 |access-date=30 April 2022 |archive-date=9 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221209024416/https://trendeconomy.com/data/h2/Mongolia/TOTAL |url-status=live }} 2022 оны эдийн засгийн өсөлтийг 1% орчим гэж үзэж байсан бөгөөд олон улсын байгууллагууд 2023 онд түүхий эдийн экспорт нэмэгдэхтэй холбоотойгоор өсөлт дор хаяж 6%-д хүрч эрчимжинэ гэж таамагласан.{{Cite web |last=Adiya |first=Amar |date=2022-06-22 |title=Mongolia’s Economy Plunges Amid Border Disruptions and Growing Food Shortages |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/mongolia-s-economy-plunges-amid-border-disruptions-and-growing-food-shortages |access-date=2022-09-11 |website=Mongolia Weekly |language=en |archive-date=5 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230205165902/https://www.mongoliaweekly.org/post/mongolia-s-economy-plunges-amid-border-disruptions-and-growing-food-shortages |url-status=live}} 2023 оноос эхлэн Хятад руу чиглэсэн нүүрсний төмөр замын шинэ шугамууд ашиглалтад орж, өмнөд Монголын [[Оюу Толгойн уурхай]] дахь [[Rio Tinto (corporation)|Rio Tinto]]-гийн газрын доорх уурхайн зэсийн үйлдвэрлэл өсөхөөр төлөвлөгдсөнөөр түүхий эдийн экспортын томоохон өсөлт хүлээгдэж байсан. 2020-аад оны эхэн үед Монголын эдийн засаг нь байгалийн нөөцийн экспортод тулгуурласан өсөлттэй ч, уул уурхайд хэт төвлөрөх, өрийн хэмжээ нэмэгдэх, инфляц, мөн Оросоос түлш нийлүүлэх эрсдэл зэрэг сорилтууд эдийн засгийн тогтвортой байдалд заналхийлж байв. Засгийн газар дэд бүтэц болон нийгмийн хөтөлбөрүүдийг хэрэгжүүлэхээр ажиллаж байсан ч эдгээр эрсдэл үргэлжилсэн.{{Cite web |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/mongolia-faq |access-date=2024-09-21 |website=www.mongoliaweekly.org |title=Mongolia FAQ |date=21 September 2024 }} 2025 оны 11-р сард Монгол Улсын Их Хурал 2026 оны улсын төсвийг баталж, орлогыг ₮31.93 их наяд, зарлагыг ₮32.98 их наядаар тооцсон бөгөөд алдагдал нь ДНБ-ий ойролцоогоор 1% байх төлөвтэй гэжээ.{{Cite web |last=Adiya |first=Amar |date=2025-11-12 |title=Mongolian Parliament Passes the 2026 Budget Amid Promises of Restraint |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/mongolian-parliament-passes-the-2026-budget-amid-promises-of-restraint |access-date=2025-11-24 |website=Mongolia Weekly |language=en}} ‘‘Mongolia Weekly’’-ийн мэдээлснээр төсөв нь тансаг/шаардлагагүй зардлыг хязгаарлах, төрийн албан хаагчдын цалинг инфляцтай уялдуулан тохируулах, тоног төхөөрөмж худалдан авалтыг бууруулахын зэрэгцээ үргэлжилж буй хөрөнгө оруулалтын төслүүдийг нэн тэргүүнд тавих арга хэмжээнүүдийг тусгасан байна.{{Cite web |last=Adiya |first=Amar |date=2025-11-12 |title=Mongolian Parliament Passes the 2026 Budget Amid Promises of Restraint |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/mongolian-parliament-passes-the-2026-budget-amid-promises-of-restraint |access-date=2025-11-24 |website=Mongolia Weekly |language=en}} ==The Wolf Economy== Энэ нэр томьёог [[Renaissance Capital (Russian company)|Renaissance Capital]] “Mongolia: “Blue-sky opportunity”” тайландаа анх гаргаж, улмаар нийтэд түгээсэн.{{cite web |url=http://www.petromatad.com/live/uploads/Mongolia_11_Dec_Final.pdf |title=Strategy Mongolia: Country overview, Equity research, 11 December 2009 |website=www.petromatad.com |access-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150427002632/http://www.petromatad.com/live/uploads/Mongolia_11_Dec_Final.pdf |archive-date=27 April 2015 |url-status=dead}} Тэд Монгол Улсыг шинэ [[Азийн бар]] болох (“Mongolian wolf” гэж нэрлэхийг илүүд үзсэн) бөгөөд “зогсоошгүй” эдийн засгийн өсөлт хүлээж байна гэж таамагласан.{{cite web | url = http://biznetwork.mn/blog/show/id/6214 | title = Mongolian Wolf to Be ‘Unstoppable’ | publisher = biznetwork.mn / [[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] | date = 14 December 2009 | access-date = 7 April 2010 | archive-date = 18 January 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110118055141/http://biznetwork.mn/blog/show/id/6214 | url-status = live }} Уул уурхайн салбарын шинэ хөгжил, гадаадын сонирхол асар хурдтай нэмэгдэж буйтай холбоотойгоор “Wolf Economy” нь өсөлтийн боломжтой гэж үздэг. Энэ “довтолгоонтой” нэр нь хөрөнгийн зах зээл дээрх Монголын хандлагыг илэрхийлдэг бөгөөд шинэ ашигт малтмалын нөөц нь дэлхийн хамгийн хурдтай өсөх эдийн засгуудын нэг хэвээр үлдэх боломж олгоно гэж тайлбарладаг.{{Cite web|date=2020-11-16|title=Investment in Mongolia 2019 - KPMG Mongolia|url=https://home.kpmg/mn/en/home/insights/2020/03/investment-in-mongolia-2019.html|access-date=2021-05-14|website=KPMG|language=en-US|archive-date=14 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514080046/https://home.kpmg/mn/en/home/insights/2020/03/investment-in-mongolia-2019.html|url-status=live}} ==Банкууд== [[File:Mongolian Stock Exchange (2025).jpg|thumb|[[Монголын Хөрөнгийн Бирж]]]] Банкны салбар өндөр төвлөрсөн бөгөөд 2015 оны байдлаар таван банк санхүүгийн нийт хөрөнгийн ойролцоогоор 80%-ийг эзэмшиж байсан гэж үздэг:Aaron Batten, Poullang Doung, Enerelt Enkhbold, Gemma Estrada, Jan Hansen, George Luarsabishvili, Md. Goland Mortaza, and Donghyun Park, 2015. [http://www.adb.org/sites/default/files/publication/173460/ewp-450.pdf The Financial Systems of Financially Less Developed Asian Economies: Key Features and Reform Priorities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200805231439/http://www.adb.org/sites/default/files/publication/173460/ewp-450.pdf |date=5 August 2020}}. ADB Economics Working Paper Series No. 450 Монголын хамгийн том таван дотоодын банкны хувьцааг удахгүй хэсэгчлэн хувьчлагдах [[Монголын Хөрөнгийн Бирж]]ээр анх удаа олон нийтэд санал болгохоор болсон.{{Cite web |last=Adiya |first=Amar |date=2022-05-25 |title=What You Need To Know About Mongolia and What’s On the Horizon in H2 2022 |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/what-you-need-to-know-about-mongolia-and-what-s-on-the-horizon-in-h2-2022 |access-date=2022-05-27 |website=Mongolia Weekly |language=en |archive-date=27 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527061715/https://www.mongoliaweekly.org/post/what-you-need-to-know-about-mongolia-and-what-s-on-the-horizon-in-h2-2022 |url-status=live}} ===Арилжааны банкууд=== *[[KhasBank]] – ХасБанк нь Улаанбаатар хотод төвтэй, олон нийтэд чиглэсэн хөгжлийн банк болон бичил санхүүгийн байгууллага бөгөөд 2012 оны 6-р сарын байдлаар улсын хэмжээнд 100 салбар, 1309 ажилтантай байсан. *[[Khan Bank]] – Хаан Банк төв оффис нь Улаанбаатар хотод байрладаг бөгөөд тэнд 5 салбартай. Улсын хэмжээнд 24 бүсийн салбартай бөгөөд тус бүр нь өөрийн бүсийн 15–25 жижиг салбарыг хариуцдаг, нийтдээ 512 салбарын сүлжээтэй байсан.{{cite web |url = https://www.khanbank.com/en/35/About-Us.html |title = Mission statement |access-date = 7 May 2013 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20130424022255/https://www.khanbank.com/en/35/About-Us.html |archive-date = 24 April 2013 }} *[[Golomt Bank]] – Голомт банк 1995 онд байгуулагдсан бөгөөд дотоодын банкны системийн хөрөнгийн ойролцоогоор 23%-ийг удирддаг. Сүүлийн үед хувьцаагаа санал болгож эхэлсэн. *[[Trade and Development Bank of Mongolia|Худалдаа хөгжлийн банк]] – Хаан? (Тайлбар: эх бичвэрт TDB гэж байна) Хөгжлийн банк? (Энд “TDB” нь Худалдаа, хөгжлийн банк гэсэн утгатай.) 1990 онд байгуулагдсан бөгөөд Монголын хамгийн “хуучин” банк гэж дурдагддаг. 28 салбар, тооцооны төвүүд, 60 АТМ, 1300 ПОС терминал, [[Internet]]/[[SMS]] банк зэрэг сүлжээтэй.{{cite web |url = http://www.tdbm.mn/index.php?con=view&id=183 |title = Introduction: Trade and Development Bank of Mongolia |publisher = Trade and Development Bank of Mongolia |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110722220109/http://www.tdbm.mn/index.php?con=view&id=183 |archive-date = 22 July 2011 }} [[ING]] зэрэг гадаадын банкууд зах зээлд нэвтэрч эхэлсэн гэж дурдсан. *Бусад жижиг банкууд: M-Bank, State bank, Capitron Bank, Arig Bank, Bogd Bank, Chinggis Bank. Зээл авах боломжийн үзүүлэлтээр Монгол Улс 2015 оны “Ease of Doing Business” судалгаанд 189 эдийн засгаас 61-д жагссан.{{Cite web |url=http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/mongolia/#getting-credit |title=Doing Business in Mongolia - World Bank Group |access-date=21 November 2011 |archive-date=6 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111206031549/http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/mongolia/#getting-credit |url-status=dead}} Харин 2015 оны 5-р сарын байдлаар банкны салбарын салбаржилт (branch penetration) өндөр байсан гэж үзэж, 15,257 хүн тутамд 1 банкны салбар ногдож байсан. ===Хөрөнгө оруулалтын банкууд=== Хөрөнгийн зах зээлийн орчин бэхжихийн хэрээр гадаад болон дотоодын олон хөрөнгө оруулалтын байгууллага Монголд үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн. Дотоодын нэр нөлөө бүхий байгууллагуудад: [https://www.tdbcapital.mn/ TDB Capital] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191231212618/https://www.tdbcapital.mn/ |date=31 December 2019}}, [https://web.archive.org/web/20181204084815/https://www.eurasiac.com/ Eurasia Capital], [[Monet Investment Bank]], [[BDSec]], [http://www.micc.mn MICC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200818133042/http://micc.mn/ |date=18 August 2020}}, мөн [https://web.archive.org/web/20190905180118/http://www.frontier.mn/ Frontier Securities] зэрэг багтана. ==Байгаль орчин== {{main|Монгол дахь байгаль орчны асуудлууд}} Коммунист дэглэмийн үеийн хурдтай [[хотжилт]] болон аж үйлдвэрийн өсөлтийн бодлогын үр дүнд Монголд байгаль орчны доройтол ноцтой асуудал болсон. Улаанбаатар хотод түүхий нүүрс түлэх, олон мянган үйлдвэр, мөн хувь хүний автомашины хэрэглээ огцом нэмэгдсэнээр{{Cite book |last=Gheorghe |first=Adrian |url=https://www.unicef.org/eap/sites/unicef.org.eap/files/press-releases/eap-media-Mongolia_air_pollution_crisis_ENG.pdf |title=MONGOLIA’S AIR POLLUTION CRISIS: A call to action to protect children’s health |date=Feb 2018 |pages=15}} [[агаарын бохирдол]] хүндэрсэн. [[Ойгүйжилт]], бэлчээрийн хэт ашиглалт, мөн өмнөх үед тариалангийн талбайг нэмэгдүүлэх зорилгоор онгон газар хагалснаас үүдэн салхи, борооны [[хөрсний элэгдэл]] нэмэгдсэн. ==Макро эдийн засгийн үзүүлэлтүүд== [[File:Ministry of Economy and Development (Mongolia).jpg|thumb|[[Монгол Улсын Эдийн засаг, хөгжлийн яам]]]] Доорх хүснэгтэд 2007–2026 оны макро эдийн засгийн гол үзүүлэлтүүдийг харуулав.{{cite web |url=https://data.imf.org/en/datasets/IMF.RES%3AWEO |title=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[Олон улсын валютын сан]] |website=IMF Data |date=14 April 2026 |access-date=2 August 2026 |language=en }} {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Он ! ДНБ<br />(ХАЧП, тэрбум олон улсын доллар) ! Нэг хүнд ногдох ДНБ<br />(ХАЧП, олон улсын доллар) ! Нэрлэсэн ДНБ<br />(тэрбум ам.доллар) ! ДНБ-ий бодит өсөлт<br />(%) ! Инфляц<br />(%) |- | 2007 | 15.3 | 5,832 | 4.2 | 8.8 | 9.6 |- | 2008 | 16.8 | 6,300 | 5.6 | 7.8 | 28.0 |- | 2009 | 16.5 | 6,093 | 4.6 | −2.1 | 7.6 |- | 2010 | 18.0 | 6,510 | 7.2 | 7.3 | 8.3 |- | 2011 | 21.5 | 7,653 | 10.4 | 17.3 | 8.8 |- | 2012 | 24.6 | 8,585 | 12.3 | 12.3 | 13.8 |- | 2013 | 28.0 | 9,540 | 12.6 | 11.6 | 10.6 |- | 2014 | 30.7 | 10,242 | 12.2 | 7.9 | 12.9 |- | 2015 | 31.7 | 10,372 | 11.6 | 2.4 | 6.8 |- | 2016 | 32.5 | 10,415 | 11.2 | 1.5 | 0.8 |- | 2017 | 34.9 | 10,995 | 11.5 | 5.6 | 4.3 |- | 2018 | 39.5 | 12,202 | 13.2 | 7.7 | 6.8 |- | 2019 | 44.5 | 13,485 | 14.2 | 5.6 | 7.3 |- | 2020 | 45.6 | 13,569 | 13.3 | −4.6 | 3.7 |- | 2021 | 50.1 | 14,679 | 15.3 | 1.6 | 7.4 |- | 2022 | 56.3 | 16,286 | 17.1 | 5.0 | 15.1 |- | 2023 | 62.7 | 17,898 | 20.3 | 7.4 | 10.4 |- | 2024 | 67.6 | 19,064 | 23.8 | 5.1 | 6.2 |- | 2025 | 74.3 | 20,720 | 25.4 | 6.8 | 8.6 |- | 2026* | 80.4 | 22,192 | 28.5 | 5.3 | 7.4 |} <small>* 2026 оны үзүүлэлтүүд нь Олон улсын валютын сангийн 2026 оны 4-р сарын төсөөлөл болно.</small> ==See also== • [[Монгол Улс ба Олон улсын валютын сан]] • [[Монголын хөдөө аж ахуй]] • [[Монголын уул уурхай]] ==References== {{More citations needed|date=April 2010}} {{Reflist}} == External links == • {{in lang|en|mn}} [https://web.archive.org/web/20100925001903/http://www.mof.gov.mn/ Сангийн яамны албан ёсны сайт] • {{in lang|en|mn}} [http://www.mongolbank.mn/ Монголбанк — Төв банкны албан ёсны сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210428190425/https://www.mongolbank.mn/ |date=28 April 2021}} • [https://web.archive.org/web/20230114155343/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ Mongolia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230115163448/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |date=15 January 2023}} [[CIA World Factbook]] {{Mongolia topics}} {{World Trade Organization}} {{Asia in topic|Economy of}} {{Commons}} [[Category:Монголын эдийн засаг| ]] [[Category:Хөгжиж буй орнуудын эдийн засаг]] [[Category:World Trade Organization member economies|Mongolia]] lhzw2k0gki91j4nsmw4e5u818g8g3ve 864356 864355 2026-08-02T14:13:28Z Koldobin 106481 эвдэрсэн хүснэгт болон эшлэлийн хэлбэрийг засав 864356 wikitext text/x-wiki {{Infobox economy | country = Mongolia | image = UB downtown.jpg | caption = [[Улаанбаатар]] хотын агаарын зургаар харагдах төв хэсэг — Монголын эдийн засгийн төв. Дунд хэсэгт [[Сүхбаатарын талбай]], ар талд [[Blue Sky Tower]] харагдана | image_size = 310px | currency = [[Монгол төгрөг]] (MNT, ₮) | year = [[Календарь|Календарийн жил]] | organs = [[Дэлхийн худалдааны байгууллага|WTO]], [[Олон улсын валютын сан|IMF]], [[Дэлхийн банк]], [[Азийн хөгжлийн банк|ADB]], [[Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага|SCO]] (Ажиглагч) | group = {{plainlist| *[[Хөгжиж буй улс|Хөгжиж буй/шинээр хөгжиж буй]]{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weoselco.aspx?g=2200&sg=All+countries+%2f+Emerging+market+and+developing+economies |title=World Economic Outlook Database, April 2019 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=29 September 2019 |archive-date=22 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191222001529/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weoselco.aspx?g=2200&sg=All+countries+%2f+Emerging+market+and+developing+economies |url-status=live}} *Дээд-дунд орлоготой эдийн засаг{{cite web |url=https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups |title=World Bank Country and Lending Groups |publisher=[[World Bank]] |website=datahelpdesk.worldbank.org |access-date=29 September 2019 |archive-date=28 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191028223324/https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups |url-status=live}}}} | population = {{increase}} 3,537,947 (2025){{cite web |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/countries/MNG/mongolia/population |title=Mongolia Population 1950-2025 |publisher=[[MacroTrends]] |website=macrotrends.net |access-date=May 6, 2025}} | gdp = {{plainlist| • {{increase}} $25.11 тэрбум ([[Нэрлэсэн ДНБ|нэрлэсэн]]; 2025){{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/MNG |title=IMF DataMapper: Mongolia |website=[[International Monetary Fund]] |access-date=31 Oct 2025}} • {{increase}} $73.28 тэрбум ([[Худалдан авах чадварын паритет|PPP]]; 2025) }} | gdp rank = {{plainlist| • [[Улсуудын ДНБ-ээр жагсаалт (нэрлэсэн)|123-р (нэрлэсэн; 2025)]] • [[Улсуудын ДНБ-ээр жагсаалт (PPP)|113-р (PPP; 2025)]] }} | growth = {{plainlist| • {{Increase}} 5.5% (2025) • {{Increase}} 5.5% ({{abbr|2026f|2025 forecast}}) • {{Increase}} 5.5% ({{abbr|2027f|2025 forecast}}) }} | per capita = {{plainlist| • {{increase}} $7,010 (нэрлэсэн; {{abbr|2025|2025 forecast}}) • {{increase}} $20,380 (PPP; {{abbr|2025|2025 forecast}}) }} | per capita rank = {{plainlist| • [[Нэг хүнд ногдох ДНБ-ээр улс орнуудын жагсаалт (нэрлэсэн)|102-р (нэрлэсэн; 2025)]] • [[Нэг хүнд ногдох ДНБ-ээр улс орнуудын жагсаалт (PPP)|94-р (PPP; 2025)]] }} | sectors = {{plainlist| *[[Эдийн засгийн анхдагч салбар|хөдөө аж ахуй]]: 12.1% *[[Эдийн засгийн хоёрдогч салбар|аж үйлдвэр]]: 38.2% *[[Эдийн засгийн гуравдагч салбар|үйлчилгээ]]: 49.7% *(2017 оны тооцоо)}} | inflation = {{plainlist| *10.3% (2023) *6.5% (2024) *9.0% (2025){{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/MNG |title=International Monetary Fund, April 2025 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org}}}} | poverty = {{plainlist| *27.1% (2022){{cite web |url=https://montsame.mn/mn/read/337173 |website=data.worldbank.org |access-date=9 January 2020 |archive-date=14 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114161321/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.NAHC?locations=MN |url-status=live |title=Ядуурлын түвшин 2022 онд 27.1 хувьтай гарчээ}} *$3.20 (2011 PPP)-оос доош орлоготой хүн ам: 2% (2022){{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.LMIC?locations=MN |title=Poverty headcount ratio at $3.20 a day (2011 PPP) (% of population) - Mongolia |publisher=World Bank |website=data.worldbank.org |access-date=21 March 2020 |archive-date=14 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114162822/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.LMIC?locations=MN |url-status=live}}}} | gini = 32.7 {{color|darkorange|medium}} (2018){{cite web |title=GINI index (World Bank estimate) - Mongolia |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MN |website=data.worldbank.org |publisher=World Bank |access-date=21 March 2020 |archive-date=1 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200101132736/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MN |url-status=live}} | hdi = {{plainlist| *{{increase}} 0.747 {{color|green|high}} (2023){{cite web |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/MNG |title=Human Development Index (HDI) |publisher=[[Human Development Report|HDRO (Human Development Report Office)]] [[United Nations Development Programme]] |website=hdr.undp.org }} ([[Хүний хөгжлийн индексээр улс орнуудын жагсаалт|104-р]]) *{{increase}} 0.647 {{color|orange|medium}} [[Тэгш бус байдлаар засварласан ХХИ|IHDI]] (2023, [[Тэгш бус байдлаар засварласан ХХИ-ээр улс орнуудын жагсаалт|72-р]])}} | occupations = {{plainlist| *[[Эдийн засгийн анхдагч салбар|хөдөө аж ахуй]]: 31.1% *[[Эдийн засгийн хоёрдогч салбар|аж үйлдвэр]]: 18.5% *[[Эдийн засгийн гуравдагч салбар|үйлчилгээ]]: 50.5% *(2016){{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |title=The World Factbook |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |website=CIA.gov |access-date=5 April 2019 |archive-date=15 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115163448/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |url-status=live}}}} | unemployment = {{plainlist| *{{decreasePositive}} 5.43% (2024 оны тооцоо) *{{decreasePositive}} 9.9% (2019 оны III улирал){{cite web |title=UNEMPLOYMENT RATE, sex, region, aimag and the Capital, by quarter, annual |url=http://1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0400_020V1&SOUM_select_all=0&SOUMSingleSelect=_0&Sex_select_all=0&SexSingleSelect=_1&YearQ_select_all=0&YearQSingleSelect=_201903_201902_201901_201804_201803&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=&viewtype=linechart |website=1212.mn |publisher=National Statistics Office of Mongolia |access-date=3 February 2020 |archive-date=14 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114155938/http://1212.mn/tables.aspx?tbl_id=dt_nso_0400_020v1&soum_select_all=0&soumsingleselect=_0&sex_select_all=0&sexsingleselect=_1&yearq_select_all=0&yearqsingleselect=_201903_201902_201901_201804_201803&yeary_select_all=0&yearysingleselect=&viewtype=linechart |url-status=live}} *{{decreasePositive}} Залуучуудын ажилгүйдэл 16.8% (2018){{cite web |title=Unemployment, youth total (% of total labor force ages 15-24) (national estimate) - Mongolia |url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.1524.NE.ZS?locations=MN&name_desc=false |website=data.worldbank.org |publisher=World Bank |access-date=3 February 2020 |archive-date=14 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114162824/https://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.1524.NE.ZS?locations=MN&name_desc=false |url-status=live}}}} | industries = [[Барилга]] болон [[Барилгын материал]], [[Уул уурхай]] ([[Нүүрс]], [[Зэс]], [[Молибден]], [[Жонш]], [[Цагаан тугалга]], [[Вольфрам]], мөн [[Алт]]), [[Газрын тос]], [[Хүнс]] болон [[Ундаа]], [[Малын гаралтай бүтээгдэхүүн]] боловсруулах, [[Ноолуур]] болон байгалийн ширхэгт үйлдвэрлэл | exports = {{increase}} $12.65 тэрбум (2023 оны тооцоо) | export-goods = зэс, хувцас, мал аж ахуйн бүтээгдэхүүн, ноолуур, ноос, шир, жонш, бусад өнгөт металл, нүүрс, түүхий тос | export-partners = {{plainlist| *{{flag|China}}(-) 82.60% *{{flag|Switzerland}}(+) 9.41% *{{flag|Singapore}}(+) 2.75% *{{flag|South Korea}}(+) 2.42% *{{flag|Russia}}(-) 1.22% *(2021){{cite web |url=https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/MNG/Year/2020/TradeFlow/EXPIMP/Partner/by-country |website=WITS, World Integrated Trade Solution |title=Mongolia trade balance, exports, imports by country 2020 – WITS Data |access-date=22 October 2022 |archive-date=11 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311160110/https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/MNG/Year/2020/TradeFlow/EXPIMP/Partner/by-country |url-status=live }}}} | imports = {{increase}} $4.345 тэрбум (2017 оны тооцоо) | import-goods = машин, тоног төхөөрөмж, түлш, автомашин, хүнсний бүтээгдэхүүн, үйлдвэрийн өргөн хэрэглээний бараа, химийн бүтээгдэхүүн, барилгын материал, тамхи, цахилгаан хэрэгсэл, саван ба угаалгын бодис | import-partners = {{plainlist| *{{flag|China}}(+) 36.39% *{{flag|Russia}}(+) 28.56% *{{flag|Japan}}(-) 6.62% *{{flag|South Korea}}(-) 4.51% *{{flag|Germany}}(+) 3.25% *(2021){{cite web |url=https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/MNG/Year/2020/TradeFlow/EXPIMP/Partner/by-country |website=WITS, World Integrated Trade Solution |title=Mongolia trade balance, exports, imports by country 2020 – WITS Data |access-date=22 October 2022 |archive-date=11 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311160110/https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/MNG/Year/2020/TradeFlow/EXPIMP/Partner/by-country |url-status=live }}}} | current account = {{decrease}} −$1.155 тэрбум (2017 оны тооцоо) | FDI = {{plainlist| *{{increase}} $18.02 тэрбум (2017 оны тооцоо) *{{increase}} Гадаадад: $495 сая (2017 оны 12 сарын 31-ний байдлаар)}} | gross external debt = {{increaseNegative}} $33.8% тэрбум (2023 оны тооцоо) | debt = {{increaseNegative}} ДНБ-ий 180.3% (2023 оны тооцоо) | revenue = 2.967 тэрбум (2017 оны тооцоо) | expenses = 3.681 тэрбум (2017 оны тооцоо) | balance = −6.4% (ДНБ-ий) (2017 оны тооцоо) | credit = [[Standard & Poor’s]]:{{cite web |title=Sovereigns rating list |publisher=Standard & Poor’s |url=http://www.standardandpoors.com/ratings/sovereigns/ratings-list/en/eu/?subSectorCode=39 |access-date=26 May 2011 |archive-date=26 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626122915/http://www.standardandpoors.com/ratings/sovereigns/ratings-list/en/eu/?subSectorCode=39 |url-status=live}}BB- (Domestic)BB- (Foreign)BB (T&C Assessment)Outlook: Stable{{cite news |title=How Fitch, Moody’s and S&P rate each country’s credit rating |date=15 April 2011 |first1=Simon |last1=Rogers |first2=Ami |last2=Sedghi |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2010/apr/30/credit-ratings-country-fitch-moodys-standard |access-date=31 May 2011 |archive-date=1 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130801105234/http://www.theguardian.com/news/datablog/2010/apr/30/credit-ratings-country-fitch-moodys-standard |url-status=live}}[[Moody’s]]:B1Outlook: Stable[[Fitch Group|Fitch]]:B+Outlook: Stable | aid = $185.94 сая (2008) | reserves = {{increase}} $3.016 тэрбум (2017 оны 12 сарын 31-ний байдлаар) | spelling = US }} '''Монголын эдийн засаг''' нь уул уурхай, үйлчилгээ, хөдөө аж ахуй, боловсруулах үйлдвэрлэлд тулгуурладаг. Монгол Улс зэс, нүүрс, алт, молибден, жонш зэрэг ашигт малтмалын арвин нөөцтэй бөгөөд эрдэс бүтээгдэхүүн нь аж үйлдвэрийн үйлдвэрлэл, экспортын орлогын томоохон хэсгийг бүрдүүлдэг. Мал аж ахуй, ноолуурын үйлдвэрлэл нь эдийн засагт уламжлалт чухал байр суурь эзэлдэг бол худалдаа, тээвэр, барилга, санхүү болон бусад үйлчилгээний салбарууд дотоодын нийт бүтээгдэхүүний үлэмж хэсгийг бүрдүүлдэг. 1990-ээд оны эхээр [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] задарч, Зөвлөлтийн эдийн засгийн тусламж болон хуучин худалдааны тогтолцоо тасалдсанаар Монгол Улсын эдийн засаг гүн уналтад орсон. Үүний дараа үнэ чөлөөлөх, өмч хувьчлах, хувийн хэвшлийг хөгжүүлэх зэрэг зах зээлийн шинэчлэлийг хэрэгжүүлж, 1990-ээд оны дунд үеэс эдийн засгийн өсөлт сэргэж эхэлсэн. Монгол Улс 1997 онд [[Дэлхийн худалдааны байгууллага]]д элссэн. 2000-аад оноос уул уурхайн салбарын хөрөнгө оруулалт эрчимжиж, [[Оюу Толгойн уурхай|Оюу Толгой]], нүүрсний томоохон ордууд болон тэдгээртэй холбоотой дэд бүтцийн төслүүд эдийн засгийн өсөлт, экспортын орлогыг нэмэгдүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэх болсон. Уул уурхайн үйлдвэрлэл нэмэгдсэнээр Монгол Улс дэлхийн зэс, нүүрсний зах зээлд илүү томоохон нийлүүлэгч болох боломжтой болсон бөгөөд тээвэр, эрчим хүч, барилга, санхүү болон ханган нийлүүлэлтийн салбарын хөгжилд мөн түлхэц үзүүлсэн. Монголын эдийн засгийн өсөлтийн боломж нь байгалийн нөөц, залуу хүн ам, хотжилт, хөрш орнуудын томоохон зах зээлтэй ойр байршилтай холбоотой. Үүний зэрэгцээ экспортын бүтэц цөөн нэр төрлийн эрдэс бүтээгдэхүүнд, гадаад худалдаа нь [[Хятад|БНХАУ]]-ын зах зээлд өндөр төвлөрсөн хэвээр байна. Иймээс эдийн засгийг төрөлжүүлэх, боловсруулах үйлдвэрлэл болон экспортыг нэмэгдүүлэх, дэд бүтэц, эрчим хүч, тээвэр логистикийн хүчин чадлыг сайжруулах нь Монгол Улсын урт хугацааны хөгжлийн гол зорилтуудын нэг юм. ==Эдийн засгийн түүх== [[File:GDP_per_capita_development_of_Mongolia.svg|thumb|Монгол Улсын нэг хүнд ногдох бодит ДНБ-ий түүхэн хөгжил]] ===Социалист үе=== {{Main|Монгол Ардын Бүгд Найрамдах Улсын эдийн засаг}} 1990–91 оны улс төрийн огцом өөрчлөлтүүд нь Монгол Улсыг [[зах зээлийн эдийн засаг]]т шилжүүлэх оролдлогын эхлэл болсон ч, энэ үйл явц нь хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын эдийн засаг задран уналттай нүүр тулснаар хүндрэлтэй байсан. 1991 оноос өмнө Монголын худалдааны 80% нь хуучин ЗХУ-тай, 15% нь [[Эдийн засгийн харилцан туслалцах зөвлөл]] (CMEA)-ийн бусад орнуудтай хийгддэг байв. Монгол Улс түлш, эм, сэлбэг хэрэгсэл зэрэгт хуучин ЗХУ-аас ихээхэн хамааралтай байсан бөгөөд үйлдвэрүүд болон цахилгаан станцуудын хэвийн ажиллагаанд эдгээр нь чухал байв.{{cite book | editor = Robert L. Worden | title = Mongolia: A Country Study | publisher = Federal Research Division, Library of Congress | year = 1991 | pages = 163–164 | url = https://tile.loc.gov/storage-services/public/gdcmassbookdig/mongoliacountrys00word_0/mongoliacountrys00word_0.pdf | access-date = 11 July 2025 }} Хуучин ЗХУ нь Монголын үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний гол зах зээл байлаа. 1980-аад онд Монголын аж үйлдвэрийн салбарын ач холбогдол нэмэгдэж, 1989 онд материаллаг бүтээгдэхүүний 34%-ийг (хөдөө аж ахуй 18% байсан) бүрдүүлж байсан гэж тооцдог. Гэсэн ч ашигт малтмал болон мал, малын гаралтай бүтээгдэхүүн нь экспортын ихэнх хувийг бүрдүүлсээр байсан. Гол импорт нь машин тоног төхөөрөмж, [[нефть|газрын тос]], даавуу, барилгын материал байв. 1980-аад оны сүүлээр Засгийн газар коммунист бус [[Ази]] болон [[Өрнөдийн ертөнц|Баруун]] орнуудтай харилцаагаа сайжруулж, [[Монголын аялал жуулчлал]] хөгжиж эхэлсэн. 1991 оны 1-р сарын 1-нээс Монгол Улс ба хуучин ЗХУ хоёр талын худалдааг дэлхийн үнээр [[хатуу валют]]аар хийхээр тохиролцсон. Гадаад худалдааны хүндрэл байсан ч Монгол Улс шинэчлэлийг үргэлжлүүлсэн. 1990-ээд онд жижиг дэлгүүр, аж ахуйн нэгжүүдийн [[хувьчлал]] ихэнхдээ дуусаж, үнийн ихэнхийг чөлөөлсөн. Томоохон төрийн өмчит үйлдвэрүүдийн хувьчлал эхэлсэн. [[Татварын шинэчлэл]] ч хийгдэж, 1991 оны сүүлээр бартер болон албан ханшийн ялгааг нэгтгэсэн. ===Зах зээлийн эдийн засагт шилжилт=== 1990–1993 онд Монгол Улсад гурван оронтой [[инфляц]], өссөн [[ажилгүйдэл]], өргөн хэрэглээний барааны хомсдол, хүнсний нормчлол зэрэг үзэгдэл гарсан. Энэ үед эдийн засгийн үйлдвэрлэл гуравны нэгээр буурсан. Зах зээлийн шинэчлэл, хувийн хэвшил хөгжихийн хэрээр 1994–95 онд эдийн засгийн өсөлт эргэн сэргэв. Гэвч өсөлт нь банкны зээл (ялангуяа төрийн өмчит байгууллагуудад) хэт төвлөрөхөд тулгуурласнаар банкны салбарын доройтолтой хавсарсан. 1995 онд ДНБ ойролцоогоор 6% өссөн нь ихэвчлэн зэсийн үнийн өсөлттэй холбоотой. 1996–99 онд бодит өсөлт дунджаар 3.5% орчимд тогтворжсон нь [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]], [[1998 оны Оросын санхүүгийн хямрал]], мөн түүхий эдийн (ялангуяа зэс, алт) үнэ муудсантай холбоотой. 1999 онд 3.2% байсан ДНБ-ий өсөлт 2000 онд 1.3% болж буурсан. Үүний гол шалтгаан нь 2000 онд цаг агаарын хүндрэл, байгалийн гамшгийн улмаас 2.4 сая мал хорогдсон явдал байв. Нүүдлийн мал аж ахуйд хэт түшиглэсэн хөгжлөөс ангид салбаруудыг хөгжүүлэхэд газаргүй, дэд бүтэц сул зэрэг хязгаарлалт байсан. 1990 оноос хойш 61 орны 1,500 гаруй гадаад компани нийт 338.3 сая ам.долларыг Монгол Улсад хөрөнгө оруулсан{{when|date=July 2012}}. 2003 он гэхэд хувийн компаниуд Монголын ДНБ-ий 70%, экспортын 80%-ийг бүрдүүлж байв.Montsame News Agency. ‘‘Mongolia’’. 2006, Foreign Service Office of [[Montsame News Agency]], {{ISBN|99929-0-627-8}}, p. 67 Сүүлийн үе хүртэл Монгол Улсад гадаадын хөрөнгө оруулалтад харьцангуй цөөн хязгаарлалт байсан. Иймээс уул уурхайн салбарын гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтад эзлэх хувь 1990 онд бараг тэг байсан бол 1999 онд 25% орчимд хүрч өссөн.Enerelt Enkhbold, 2014. “[https://www.academia.edu/29338640/The_Impact_of_SEFILM_on_the_Valuation_of_Mining_Companies The Impact of SEFILM on the Valuation of Mining Companies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221208180107/https://www.academia.edu/29338640/The_Impact_of_SEFILM_on_the_Valuation_of_Mining_Companies |date=8 December 2022}}”. Монголын Нийгэм-Эдийн Засгийн Өнөөгийн Байдал, Тулгамдсан Асуудлууд. Илтгэлүүдийн эмхэтгэл, pp. 240–253 ===Орчин үеийн эдийн засгийн хөгжил=== [[File:Mongolian factory worker with cashmere.jpg|250px|thumb|Ноолуурын үйлдвэрт ажиллаж буй ажилтан]] [[File:Market in Ulan Bator (Mongolia).jpg|250px|thumb|Монгол дахь зах]] Монгол Улсын Хятадтай хийдэг худалдаанд түшиглэсэн байдал нь [[2008 оны санхүүгийн хямрал]]ын нөлөөг ихэсгэсэн бөгөөд{{cite web | url= http://siteresources.worldbank.org/INTMONGOLIA/Resources/MongoliaQuarterlyFebruary2009English.pdf | title= Mongolia Quarterly review for February 2009 | publisher= [[World Bank]] | access-date= 7 April 2010 | archive-date= 14 November 2022 | archive-url= https://web.archive.org/web/20221114155808/http://siteresources.worldbank.org/INTMONGOLIA/Resources/MongoliaQuarterlyFebruary2009English.pdf | url-status= live }} эдийн засгийн өсөлтийг мэдэгдэхүйц сааруулсан. Металлын үнэ (ялангуяа зэс) огцом буурснаар (2008 оны 7-р сараас 2009 оны 2-р сар хүртэл 65%-иар буурсан), түүхий эдийн экспорт хумигдаж, 2009 онд Монголын хөрөнгийн биржийн MSE Top-20 индекс 2007 оны дунд үеийн огцом өсөлтөөс хойших хамгийн доод түвшинд хүрсэн.{{cite web | url=http://www.mse.mn/ | title=Монголын Хөрөнгийн Бирж | publisher=Mongolian Stock Exchange | access-date=7 April 2010 | archive-date=27 December 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121227115041/http://www.mse.mn/ | url-status=live }} Эдийн засаг сэргэж эхэлж байхад 2009–2010 оны өвөл [[Зуд]] тохиож, олон тооны мал хорогдсоноор ноолуурын үйлдвэрлэлд хүндээр нөлөөлсөн (ноолуур нь экспортын орлогын өөр нэг 7%-ийг бүрдүүлдэг). Дэлхийн банк болон ОУВС-ын тооцоогоор бодит ДНБ-ий өсөлт 2009 онд 8%-иас 2.7% болж буурч, экспорт $2.5 тэрбумаас $1.9 тэрбум болж 26%-иар багассан бөгөөд 2008 он хүртэлх тогтвортой өсөлт тасалдсан. Үүний улмаас [[ядуу байдал|ядуурлаас]] гарах хүмүүсийн тоо хямрал байгаагүй тохиолдлоос 20,000–40,000-аар (хүн амын 0.7–1.4%) цөөн байх магадлалтай гэж төсөөлж байв. Гэвч 2009 оны сүүл, 2010 оны эхээр зах зээл дахин сэргэж эхэлсэн. Өмнөх тогтворгүй байдлаас сургамж авч, хууль эрх зүйн шинэчлэл болон чангарсан төсвийн бодлого нь эдийн засгийг тогтвортой тэлэхэд чиглэсэн. 2010 оны 2-р сард гадаад хөрөнгийн хэмжээ [[USD]] 1,569,449 сая гэж бүртгэгдсэн.{{cite web |url = http://www.mongolbank.mn/c/document_library/get_file?uuid=d9f20f03-bff5-4260-9fd6-7e45880c4cd4&groupId=16 |title = Bank of Mongolia Monthly Stat Bulletin |date = February 2010 |publisher = [[Bank of Mongolia]] |access-date = 7 April 2010 |archive-date = 1 December 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20241201013001/https://www.mongolbank.mn/c/document_library/get_file?uuid=d9f20f03-bff5-4260-9fd6-7e45880c4cd4&groupId=16 |url-status = dead }} Шинэ худалдааны гэрээ хэлэлцээрүүд байгуулагдаж, гадаадын хөрөнгө оруулагчид “[[]]”-д анхаарал хандуулсаар байна. Монголд уул уурхай нь аж үйлдвэрийн гол салбар бөгөөд нийт аж үйлдвэрийн 30%-ийг бүрдүүлдэг.Montsame News Agency. ‘‘Mongolia’’. 2006, Foreign Service Office of [[Montsame News Agency]], {{ISBN|99929-0-627-8}}, p. 82 Мөн ноолуурын үйлдвэрлэл чухал байр суурь эзэлнэ. Монгол Улс ноолуурын үйлдвэрлэлээр дэлхийд хоёрдугаарт ордог бөгөөд “Gobi Cashmere” компани 2006 оны байдлаар дэлхийн ноолуурын үйлдвэрлэлийн 21%-ийг дангаараа бүрдүүлж байсан.Montsame News Agency. ‘‘Mongolia’’. 2006, Foreign Service Office of [[Montsame News Agency]], {{ISBN|99929-0-627-8}}, p. 86 2019 оны нийт экспорт 7.6 тэрбум ам.доллар байжээ.{{cite web |url=https://trendeconomy.com/data/h2/Mongolia/TOTAL |title=Mongolia – Imports and Exports – World – All commodities – Value and annual growth, 2003–2019 |date=14 November 2021 |access-date=30 April 2022 |archive-date=9 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221209024416/https://trendeconomy.com/data/h2/Mongolia/TOTAL |url-status=live }} 2022 оны эдийн засгийн өсөлтийг 1% орчим гэж үзэж байсан бөгөөд олон улсын байгууллагууд 2023 онд түүхий эдийн экспорт нэмэгдэхтэй холбоотойгоор өсөлт дор хаяж 6%-д хүрч эрчимжинэ гэж таамагласан.{{Cite web |last=Adiya |first=Amar |date=2022-06-22 |title=Mongolia’s Economy Plunges Amid Border Disruptions and Growing Food Shortages |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/mongolia-s-economy-plunges-amid-border-disruptions-and-growing-food-shortages |access-date=2022-09-11 |website=Mongolia Weekly |language=en |archive-date=5 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230205165902/https://www.mongoliaweekly.org/post/mongolia-s-economy-plunges-amid-border-disruptions-and-growing-food-shortages |url-status=live}} 2023 оноос эхлэн Хятад руу чиглэсэн нүүрсний төмөр замын шинэ шугамууд ашиглалтад орж, өмнөд Монголын [[Оюу Толгойн уурхай]] дахь [[Rio Tinto (corporation)|Rio Tinto]]-гийн газрын доорх уурхайн зэсийн үйлдвэрлэл өсөхөөр төлөвлөгдсөнөөр түүхий эдийн экспортын томоохон өсөлт хүлээгдэж байсан. 2020-аад оны эхэн үед Монголын эдийн засаг нь байгалийн нөөцийн экспортод тулгуурласан өсөлттэй ч, уул уурхайд хэт төвлөрөх, өрийн хэмжээ нэмэгдэх, инфляц, мөн Оросоос түлш нийлүүлэх эрсдэл зэрэг сорилтууд эдийн засгийн тогтвортой байдалд заналхийлж байв. Засгийн газар дэд бүтэц болон нийгмийн хөтөлбөрүүдийг хэрэгжүүлэхээр ажиллаж байсан ч эдгээр эрсдэл үргэлжилсэн.{{Cite web |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/mongolia-faq |access-date=2024-09-21 |website=www.mongoliaweekly.org |title=Mongolia FAQ |date=21 September 2024 }} 2025 оны 11-р сард Монгол Улсын Их Хурал 2026 оны улсын төсвийг баталж, орлогыг ₮31.93 их наяд, зарлагыг ₮32.98 их наядаар тооцсон бөгөөд алдагдал нь ДНБ-ий ойролцоогоор 1% байх төлөвтэй гэжээ.{{Cite web |last=Adiya |first=Amar |date=2025-11-12 |title=Mongolian Parliament Passes the 2026 Budget Amid Promises of Restraint |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/mongolian-parliament-passes-the-2026-budget-amid-promises-of-restraint |access-date=2025-11-24 |website=Mongolia Weekly |language=en}} ‘‘Mongolia Weekly’’-ийн мэдээлснээр төсөв нь тансаг/шаардлагагүй зардлыг хязгаарлах, төрийн албан хаагчдын цалинг инфляцтай уялдуулан тохируулах, тоног төхөөрөмж худалдан авалтыг бууруулахын зэрэгцээ үргэлжилж буй хөрөнгө оруулалтын төслүүдийг нэн тэргүүнд тавих арга хэмжээнүүдийг тусгасан байна.{{Cite web |last=Adiya |first=Amar |date=2025-11-12 |title=Mongolian Parliament Passes the 2026 Budget Amid Promises of Restraint |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/mongolian-parliament-passes-the-2026-budget-amid-promises-of-restraint |access-date=2025-11-24 |website=Mongolia Weekly |language=en}} ==The Wolf Economy== Энэ нэр томьёог [[Renaissance Capital (Russian company)|Renaissance Capital]] “Mongolia: “Blue-sky opportunity”” тайландаа анх гаргаж, улмаар нийтэд түгээсэн.{{cite web |url=http://www.petromatad.com/live/uploads/Mongolia_11_Dec_Final.pdf |title=Strategy Mongolia: Country overview, Equity research, 11 December 2009 |website=www.petromatad.com |access-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150427002632/http://www.petromatad.com/live/uploads/Mongolia_11_Dec_Final.pdf |archive-date=27 April 2015 |url-status=dead}} Тэд Монгол Улсыг шинэ [[Азийн бар]] болох (“Mongolian wolf” гэж нэрлэхийг илүүд үзсэн) бөгөөд “зогсоошгүй” эдийн засгийн өсөлт хүлээж байна гэж таамагласан.{{cite web | url = http://biznetwork.mn/blog/show/id/6214 | title = Mongolian Wolf to Be ‘Unstoppable’ | publisher = biznetwork.mn / [[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] | date = 14 December 2009 | access-date = 7 April 2010 | archive-date = 18 January 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110118055141/http://biznetwork.mn/blog/show/id/6214 | url-status = live }} Уул уурхайн салбарын шинэ хөгжил, гадаадын сонирхол асар хурдтай нэмэгдэж буйтай холбоотойгоор “Wolf Economy” нь өсөлтийн боломжтой гэж үздэг. Энэ “довтолгоонтой” нэр нь хөрөнгийн зах зээл дээрх Монголын хандлагыг илэрхийлдэг бөгөөд шинэ ашигт малтмалын нөөц нь дэлхийн хамгийн хурдтай өсөх эдийн засгуудын нэг хэвээр үлдэх боломж олгоно гэж тайлбарладаг.{{Cite web|date=2020-11-16|title=Investment in Mongolia 2019 - KPMG Mongolia|url=https://home.kpmg/mn/en/home/insights/2020/03/investment-in-mongolia-2019.html|access-date=2021-05-14|website=KPMG|language=en-US|archive-date=14 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514080046/https://home.kpmg/mn/en/home/insights/2020/03/investment-in-mongolia-2019.html|url-status=live}} ==Банкууд== [[File:Mongolian Stock Exchange (2025).jpg|thumb|[[Монголын Хөрөнгийн Бирж]]]] Банкны салбар өндөр төвлөрсөн бөгөөд 2015 оны байдлаар таван банк санхүүгийн нийт хөрөнгийн ойролцоогоор 80%-ийг эзэмшиж байсан гэж үздэг:Aaron Batten, Poullang Doung, Enerelt Enkhbold, Gemma Estrada, Jan Hansen, George Luarsabishvili, Md. Goland Mortaza, and Donghyun Park, 2015. [http://www.adb.org/sites/default/files/publication/173460/ewp-450.pdf The Financial Systems of Financially Less Developed Asian Economies: Key Features and Reform Priorities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200805231439/http://www.adb.org/sites/default/files/publication/173460/ewp-450.pdf |date=5 August 2020}}. ADB Economics Working Paper Series No. 450 Монголын хамгийн том таван дотоодын банкны хувьцааг удахгүй хэсэгчлэн хувьчлагдах [[Монголын Хөрөнгийн Бирж]]ээр анх удаа олон нийтэд санал болгохоор болсон.{{Cite web |last=Adiya |first=Amar |date=2022-05-25 |title=What You Need To Know About Mongolia and What’s On the Horizon in H2 2022 |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/what-you-need-to-know-about-mongolia-and-what-s-on-the-horizon-in-h2-2022 |access-date=2022-05-27 |website=Mongolia Weekly |language=en |archive-date=27 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527061715/https://www.mongoliaweekly.org/post/what-you-need-to-know-about-mongolia-and-what-s-on-the-horizon-in-h2-2022 |url-status=live}} ===Арилжааны банкууд=== *[[KhasBank]] – ХасБанк нь Улаанбаатар хотод төвтэй, олон нийтэд чиглэсэн хөгжлийн банк болон бичил санхүүгийн байгууллага бөгөөд 2012 оны 6-р сарын байдлаар улсын хэмжээнд 100 салбар, 1309 ажилтантай байсан. *[[Khan Bank]] – Хаан Банк төв оффис нь Улаанбаатар хотод байрладаг бөгөөд тэнд 5 салбартай. Улсын хэмжээнд 24 бүсийн салбартай бөгөөд тус бүр нь өөрийн бүсийн 15–25 жижиг салбарыг хариуцдаг, нийтдээ 512 салбарын сүлжээтэй байсан.{{cite web |url = https://www.khanbank.com/en/35/About-Us.html |title = Mission statement |access-date = 7 May 2013 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20130424022255/https://www.khanbank.com/en/35/About-Us.html |archive-date = 24 April 2013 }} *[[Golomt Bank]] – Голомт банк 1995 онд байгуулагдсан бөгөөд дотоодын банкны системийн хөрөнгийн ойролцоогоор 23%-ийг удирддаг. Сүүлийн үед хувьцаагаа санал болгож эхэлсэн. *[[Trade and Development Bank of Mongolia|Худалдаа хөгжлийн банк]] – Хаан? (Тайлбар: эх бичвэрт TDB гэж байна) Хөгжлийн банк? (Энд “TDB” нь Худалдаа, хөгжлийн банк гэсэн утгатай.) 1990 онд байгуулагдсан бөгөөд Монголын хамгийн “хуучин” банк гэж дурдагддаг. 28 салбар, тооцооны төвүүд, 60 АТМ, 1300 ПОС терминал, [[Internet]]/[[SMS]] банк зэрэг сүлжээтэй.{{cite web |url = http://www.tdbm.mn/index.php?con=view&id=183 |title = Introduction: Trade and Development Bank of Mongolia |publisher = Trade and Development Bank of Mongolia |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110722220109/http://www.tdbm.mn/index.php?con=view&id=183 |archive-date = 22 July 2011 }} [[ING]] зэрэг гадаадын банкууд зах зээлд нэвтэрч эхэлсэн гэж дурдсан. *Бусад жижиг банкууд: M-Bank, State bank, Capitron Bank, Arig Bank, Bogd Bank, Chinggis Bank. Зээл авах боломжийн үзүүлэлтээр Монгол Улс 2015 оны “Ease of Doing Business” судалгаанд 189 эдийн засгаас 61-д жагссан.{{Cite web |url=http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/mongolia/#getting-credit |title=Doing Business in Mongolia - World Bank Group |access-date=21 November 2011 |archive-date=6 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111206031549/http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/mongolia/#getting-credit |url-status=dead}} Харин 2015 оны 5-р сарын байдлаар банкны салбарын салбаржилт (branch penetration) өндөр байсан гэж үзэж, 15,257 хүн тутамд 1 банкны салбар ногдож байсан. ===Хөрөнгө оруулалтын банкууд=== Хөрөнгийн зах зээлийн орчин бэхжихийн хэрээр гадаад болон дотоодын олон хөрөнгө оруулалтын байгууллага Монголд үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн. Дотоодын нэр нөлөө бүхий байгууллагуудад: [https://www.tdbcapital.mn/ TDB Capital] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191231212618/https://www.tdbcapital.mn/ |date=31 December 2019}}, [https://web.archive.org/web/20181204084815/https://www.eurasiac.com/ Eurasia Capital], [[Monet Investment Bank]], [[BDSec]], [http://www.micc.mn MICC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200818133042/http://micc.mn/ |date=18 August 2020}}, мөн [https://web.archive.org/web/20190905180118/http://www.frontier.mn/ Frontier Securities] зэрэг багтана. ==Байгаль орчин== {{main|Монгол дахь байгаль орчны асуудлууд}} Коммунист дэглэмийн үеийн хурдтай [[хотжилт]] болон аж үйлдвэрийн өсөлтийн бодлогын үр дүнд Монголд байгаль орчны доройтол ноцтой асуудал болсон. Улаанбаатар хотод түүхий нүүрс түлэх, олон мянган үйлдвэр, мөн хувь хүний автомашины хэрэглээ огцом нэмэгдсэнээр{{Cite book |last=Gheorghe |first=Adrian |url=https://www.unicef.org/eap/sites/unicef.org.eap/files/press-releases/eap-media-Mongolia_air_pollution_crisis_ENG.pdf |title=MONGOLIA’S AIR POLLUTION CRISIS: A call to action to protect children’s health |date=Feb 2018 |pages=15}} [[агаарын бохирдол]] хүндэрсэн. [[Ойгүйжилт]], бэлчээрийн хэт ашиглалт, мөн өмнөх үед тариалангийн талбайг нэмэгдүүлэх зорилгоор онгон газар хагалснаас үүдэн салхи, борооны [[хөрсний элэгдэл]] нэмэгдсэн. ==Макро эдийн засгийн үзүүлэлтүүд== [[File:Ministry of Economy and Development (Mongolia).jpg|thumb|[[Монгол Улсын Эдийн засаг, хөгжлийн яам]]]] Доорх хүснэгтэд 2007–2026 оны макро эдийн засгийн гол үзүүлэлтүүдийг харуулав.<ref name="IMF-WEO-2026">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/datasets/IMF.RES%3AWEO |title=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[Олон улсын валютын сан]] |website=IMF Data |date=14 April 2026 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Он ! ДНБ<br />(ХАЧП, тэрбум олон улсын доллар) ! Нэг хүнд ногдох ДНБ<br />(ХАЧП, олон улсын доллар) ! Нэрлэсэн ДНБ<br />(тэрбум ам.доллар) ! ДНБ-ий бодит өсөлт<br />(%) ! Инфляц<br />(%) |- | 2007 | 15.3 | 5,832 | 4.2 | 8.8 | 9.6 |- | 2008 | 16.8 | 6,300 | 5.6 | 7.8 | 28.0 |- | 2009 | 16.5 | 6,093 | 4.6 | −2.1 | 7.6 |- | 2010 | 18.0 | 6,510 | 7.2 | 7.3 | 8.3 |- | 2011 | 21.5 | 7,653 | 10.4 | 17.3 | 8.8 |- | 2012 | 24.6 | 8,585 | 12.3 | 12.3 | 13.8 |- | 2013 | 28.0 | 9,540 | 12.6 | 11.6 | 10.6 |- | 2014 | 30.7 | 10,242 | 12.2 | 7.9 | 12.9 |- | 2015 | 31.7 | 10,372 | 11.6 | 2.4 | 6.8 |- | 2016 | 32.5 | 10,415 | 11.2 | 1.5 | 0.8 |- | 2017 | 34.9 | 10,995 | 11.5 | 5.6 | 4.3 |- | 2018 | 39.5 | 12,202 | 13.2 | 7.7 | 6.8 |- | 2019 | 44.5 | 13,485 | 14.2 | 5.6 | 7.3 |- | 2020 | 45.6 | 13,569 | 13.3 | −4.6 | 3.7 |- | 2021 | 50.1 | 14,679 | 15.3 | 1.6 | 7.4 |- | 2022 | 56.3 | 16,286 | 17.1 | 5.0 | 15.1 |- | 2023 | 62.7 | 17,898 | 20.3 | 7.4 | 10.4 |- | 2024 | 67.6 | 19,064 | 23.8 | 5.1 | 6.2 |- | 2025 | 74.3 | 20,720 | 25.4 | 6.8 | 8.6 |- | 2026* | 80.4 | 22,192 | 28.5 | 5.3 | 7.4 |} <small>* 2026 оны үзүүлэлтүүд нь Олон улсын валютын сангийн 2026 оны 4-р сарын төсөөлөл болно.</small> ==Мөн үзэх== * [[Монгол Улс ба Олон улсын валютын сан]] * [[Монголын хөдөө аж ахуй]] * [[Монголын уул уурхай]] ==Эшлэл== {{More citations needed|date=April 2010}} {{Reflist}} ==Гадаад холбоос== * {{in lang|en|mn}} [https://web.archive.org/web/20100925001903/http://www.mof.gov.mn/ Сангийн яамны албан ёсны сайт] * {{in lang|en|mn}} [http://www.mongolbank.mn/ Монголбанк — Төв банкны албан ёсны сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210428190425/https://www.mongolbank.mn/ |date=28 April 2021}} * [https://web.archive.org/web/20230114155343/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ Mongolia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230115163448/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |date=15 January 2023}} [[CIA World Factbook]] {{Mongolia topics}} {{World Trade Organization}} {{Asia in topic|Economy of}} {{Commons}} [[Category:Монголын эдийн засаг| ]] [[Category:Хөгжиж буй орнуудын эдийн засаг]] [[Category:World Trade Organization member economies|Mongolia]] tmkxsn6z7ltkrp5tmyrefilu6guct4f 864357 864356 2026-08-02T14:18:17Z Koldobin 106481 Инфобоксын ДНБ, эдийн засгийн өсөлт болон инфляцын үзүүлэлтүүдийг ОУВС-гийн 2026 оны мэдээлэлтэй нийцүүлэн шинэчлэв 864357 wikitext text/x-wiki {{Infobox economy | country = Mongolia | image = UB downtown.jpg | caption = [[Улаанбаатар]] хотын агаарын зургаар харагдах төв хэсэг — Монголын эдийн засгийн төв. Дунд хэсэгт [[Сүхбаатарын талбай]], ар талд [[Blue Sky Tower]] харагдана | image_size = 310px | currency = [[Монгол төгрөг]] (MNT, ₮) | year = [[Календарь|Календарийн жил]] | organs = [[Дэлхийн худалдааны байгууллага|WTO]], [[Олон улсын валютын сан|IMF]], [[Дэлхийн банк]], [[Азийн хөгжлийн банк|ADB]], [[Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага|SCO]] (Ажиглагч) | group = {{plainlist| *[[Хөгжиж буй улс|Хөгжиж буй/шинээр хөгжиж буй]]{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weoselco.aspx?g=2200&sg=All+countries+%2f+Emerging+market+and+developing+economies |title=World Economic Outlook Database, April 2019 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=29 September 2019 |archive-date=22 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191222001529/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weoselco.aspx?g=2200&sg=All+countries+%2f+Emerging+market+and+developing+economies |url-status=live}} *Дээд-дунд орлоготой эдийн засаг{{cite web |url=https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups |title=World Bank Country and Lending Groups |publisher=[[World Bank]] |website=datahelpdesk.worldbank.org |access-date=29 September 2019 |archive-date=28 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191028223324/https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups |url-status=live}}}} | population = {{increase}} 3,537,947 (2025){{cite web |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/countries/MNG/mongolia/population |title=Mongolia Population 1950-2025 |publisher=[[MacroTrends]] |website=macrotrends.net |access-date=May 6, 2025}} | gdp = {{plainlist| *{{increase}} $25.4 тэрбум ([[Нэрлэсэн ДНБ|нэрлэсэн]]; 2025) *{{increase}} $74.3 тэрбум ([[Худалдан авах чадварын паритет|ХАЧП]]; 2025) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | gdp rank = {{plainlist| • [[Улсуудын ДНБ-ээр жагсаалт (нэрлэсэн)|123-р (нэрлэсэн; 2025)]] • [[Улсуудын ДНБ-ээр жагсаалт (PPP)|113-р (PPP; 2025)]] }} | growth = {{plainlist| *{{increase}} 5.1% (2024) *{{increase}} 6.8% (2025) *{{increase}} 5.3% (2026 оны төсөөлөл) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | per capita = {{plainlist| • {{increase}} $7,010 (нэрлэсэн; {{abbr|2025|2025 forecast}}) • {{increase}} $20,380 (PPP; {{abbr|2025|2025 forecast}}) }} | per capita rank = {{plainlist| • [[Нэг хүнд ногдох ДНБ-ээр улс орнуудын жагсаалт (нэрлэсэн)|102-р (нэрлэсэн; 2025)]] • [[Нэг хүнд ногдох ДНБ-ээр улс орнуудын жагсаалт (PPP)|94-р (PPP; 2025)]] }} | sectors = {{plainlist| *[[Эдийн засгийн анхдагч салбар|хөдөө аж ахуй]]: 12.1% *[[Эдийн засгийн хоёрдогч салбар|аж үйлдвэр]]: 38.2% *[[Эдийн засгийн гуравдагч салбар|үйлчилгээ]]: 49.7% *(2017 оны тооцоо)}} | inflation = {{plainlist| *6.2% (2024) *8.6% (2025) *7.4% (2026 оны төсөөлөл) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | poverty = {{plainlist| *27.1% (2022){{cite web |url=https://montsame.mn/mn/read/337173 |website=data.worldbank.org |access-date=9 January 2020 |archive-date=14 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114161321/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.NAHC?locations=MN |url-status=live |title=Ядуурлын түвшин 2022 онд 27.1 хувьтай гарчээ}} *$3.20 (2011 PPP)-оос доош орлоготой хүн ам: 2% (2022){{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.LMIC?locations=MN |title=Poverty headcount ratio at $3.20 a day (2011 PPP) (% of population) - Mongolia |publisher=World Bank |website=data.worldbank.org |access-date=21 March 2020 |archive-date=14 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114162822/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.LMIC?locations=MN |url-status=live}}}} | gini = 32.7 {{color|darkorange|medium}} (2018){{cite web |title=GINI index (World Bank estimate) - Mongolia |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MN |website=data.worldbank.org |publisher=World Bank |access-date=21 March 2020 |archive-date=1 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200101132736/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MN |url-status=live}} | hdi = {{plainlist| *{{increase}} 0.747 {{color|green|high}} (2023){{cite web |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/MNG |title=Human Development Index (HDI) |publisher=[[Human Development Report|HDRO (Human Development Report Office)]] [[United Nations Development Programme]] |website=hdr.undp.org }} ([[Хүний хөгжлийн индексээр улс орнуудын жагсаалт|104-р]]) *{{increase}} 0.647 {{color|orange|medium}} [[Тэгш бус байдлаар засварласан ХХИ|IHDI]] (2023, [[Тэгш бус байдлаар засварласан ХХИ-ээр улс орнуудын жагсаалт|72-р]])}} | occupations = {{plainlist| *[[Эдийн засгийн анхдагч салбар|хөдөө аж ахуй]]: 31.1% *[[Эдийн засгийн хоёрдогч салбар|аж үйлдвэр]]: 18.5% *[[Эдийн засгийн гуравдагч салбар|үйлчилгээ]]: 50.5% *(2016){{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |title=The World Factbook |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |website=CIA.gov |access-date=5 April 2019 |archive-date=15 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115163448/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |url-status=live}}}} | unemployment = {{plainlist| *{{decreasePositive}} 5.43% (2024 оны тооцоо) *{{decreasePositive}} 9.9% (2019 оны III улирал){{cite web |title=UNEMPLOYMENT RATE, sex, region, aimag and the Capital, by quarter, annual |url=http://1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0400_020V1&SOUM_select_all=0&SOUMSingleSelect=_0&Sex_select_all=0&SexSingleSelect=_1&YearQ_select_all=0&YearQSingleSelect=_201903_201902_201901_201804_201803&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=&viewtype=linechart |website=1212.mn |publisher=National Statistics Office of Mongolia |access-date=3 February 2020 |archive-date=14 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114155938/http://1212.mn/tables.aspx?tbl_id=dt_nso_0400_020v1&soum_select_all=0&soumsingleselect=_0&sex_select_all=0&sexsingleselect=_1&yearq_select_all=0&yearqsingleselect=_201903_201902_201901_201804_201803&yeary_select_all=0&yearysingleselect=&viewtype=linechart |url-status=live}} *{{decreasePositive}} Залуучуудын ажилгүйдэл 16.8% (2018){{cite web |title=Unemployment, youth total (% of total labor force ages 15-24) (national estimate) - Mongolia |url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.1524.NE.ZS?locations=MN&name_desc=false |website=data.worldbank.org |publisher=World Bank |access-date=3 February 2020 |archive-date=14 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114162824/https://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.1524.NE.ZS?locations=MN&name_desc=false |url-status=live}}}} | industries = [[Барилга]] болон [[Барилгын материал]], [[Уул уурхай]] ([[Нүүрс]], [[Зэс]], [[Молибден]], [[Жонш]], [[Цагаан тугалга]], [[Вольфрам]], мөн [[Алт]]), [[Газрын тос]], [[Хүнс]] болон [[Ундаа]], [[Малын гаралтай бүтээгдэхүүн]] боловсруулах, [[Ноолуур]] болон байгалийн ширхэгт үйлдвэрлэл | exports = {{increase}} $12.65 тэрбум (2023 оны тооцоо) | export-goods = зэс, хувцас, мал аж ахуйн бүтээгдэхүүн, ноолуур, ноос, шир, жонш, бусад өнгөт металл, нүүрс, түүхий тос | export-partners = {{plainlist| *{{flag|China}}(-) 82.60% *{{flag|Switzerland}}(+) 9.41% *{{flag|Singapore}}(+) 2.75% *{{flag|South Korea}}(+) 2.42% *{{flag|Russia}}(-) 1.22% *(2021){{cite web |url=https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/MNG/Year/2020/TradeFlow/EXPIMP/Partner/by-country |website=WITS, World Integrated Trade Solution |title=Mongolia trade balance, exports, imports by country 2020 – WITS Data |access-date=22 October 2022 |archive-date=11 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311160110/https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/MNG/Year/2020/TradeFlow/EXPIMP/Partner/by-country |url-status=live }}}} | imports = {{increase}} $4.345 тэрбум (2017 оны тооцоо) | import-goods = машин, тоног төхөөрөмж, түлш, автомашин, хүнсний бүтээгдэхүүн, үйлдвэрийн өргөн хэрэглээний бараа, химийн бүтээгдэхүүн, барилгын материал, тамхи, цахилгаан хэрэгсэл, саван ба угаалгын бодис | import-partners = {{plainlist| *{{flag|China}}(+) 36.39% *{{flag|Russia}}(+) 28.56% *{{flag|Japan}}(-) 6.62% *{{flag|South Korea}}(-) 4.51% *{{flag|Germany}}(+) 3.25% *(2021){{cite web |url=https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/MNG/Year/2020/TradeFlow/EXPIMP/Partner/by-country |website=WITS, World Integrated Trade Solution |title=Mongolia trade balance, exports, imports by country 2020 – WITS Data |access-date=22 October 2022 |archive-date=11 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311160110/https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/MNG/Year/2020/TradeFlow/EXPIMP/Partner/by-country |url-status=live }}}} | current account = {{decrease}} −$1.155 тэрбум (2017 оны тооцоо) | FDI = {{plainlist| *{{increase}} $18.02 тэрбум (2017 оны тооцоо) *{{increase}} Гадаадад: $495 сая (2017 оны 12 сарын 31-ний байдлаар)}} | gross external debt = {{increaseNegative}} $33.8% тэрбум (2023 оны тооцоо) | debt = {{increaseNegative}} ДНБ-ий 180.3% (2023 оны тооцоо) | revenue = 2.967 тэрбум (2017 оны тооцоо) | expenses = 3.681 тэрбум (2017 оны тооцоо) | balance = −6.4% (ДНБ-ий) (2017 оны тооцоо) | credit = [[Standard & Poor’s]]:{{cite web |title=Sovereigns rating list |publisher=Standard & Poor’s |url=http://www.standardandpoors.com/ratings/sovereigns/ratings-list/en/eu/?subSectorCode=39 |access-date=26 May 2011 |archive-date=26 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626122915/http://www.standardandpoors.com/ratings/sovereigns/ratings-list/en/eu/?subSectorCode=39 |url-status=live}}BB- (Domestic)BB- (Foreign)BB (T&C Assessment)Outlook: Stable{{cite news |title=How Fitch, Moody’s and S&P rate each country’s credit rating |date=15 April 2011 |first1=Simon |last1=Rogers |first2=Ami |last2=Sedghi |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2010/apr/30/credit-ratings-country-fitch-moodys-standard |access-date=31 May 2011 |archive-date=1 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130801105234/http://www.theguardian.com/news/datablog/2010/apr/30/credit-ratings-country-fitch-moodys-standard |url-status=live}}[[Moody’s]]:B1Outlook: Stable[[Fitch Group|Fitch]]:B+Outlook: Stable | aid = $185.94 сая (2008) | reserves = {{increase}} $3.016 тэрбум (2017 оны 12 сарын 31-ний байдлаар) | spelling = US }} '''Монголын эдийн засаг''' нь уул уурхай, үйлчилгээ, хөдөө аж ахуй, боловсруулах үйлдвэрлэлд тулгуурладаг. Монгол Улс зэс, нүүрс, алт, молибден, жонш зэрэг ашигт малтмалын арвин нөөцтэй бөгөөд эрдэс бүтээгдэхүүн нь аж үйлдвэрийн үйлдвэрлэл, экспортын орлогын томоохон хэсгийг бүрдүүлдэг. Мал аж ахуй, ноолуурын үйлдвэрлэл нь эдийн засагт уламжлалт чухал байр суурь эзэлдэг бол худалдаа, тээвэр, барилга, санхүү болон бусад үйлчилгээний салбарууд дотоодын нийт бүтээгдэхүүний үлэмж хэсгийг бүрдүүлдэг. 1990-ээд оны эхээр [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] задарч, Зөвлөлтийн эдийн засгийн тусламж болон хуучин худалдааны тогтолцоо тасалдсанаар Монгол Улсын эдийн засаг гүн уналтад орсон. Үүний дараа үнэ чөлөөлөх, өмч хувьчлах, хувийн хэвшлийг хөгжүүлэх зэрэг зах зээлийн шинэчлэлийг хэрэгжүүлж, 1990-ээд оны дунд үеэс эдийн засгийн өсөлт сэргэж эхэлсэн. Монгол Улс 1997 онд [[Дэлхийн худалдааны байгууллага]]д элссэн. 2000-аад оноос уул уурхайн салбарын хөрөнгө оруулалт эрчимжиж, [[Оюу Толгойн уурхай|Оюу Толгой]], нүүрсний томоохон ордууд болон тэдгээртэй холбоотой дэд бүтцийн төслүүд эдийн засгийн өсөлт, экспортын орлогыг нэмэгдүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэх болсон. Уул уурхайн үйлдвэрлэл нэмэгдсэнээр Монгол Улс дэлхийн зэс, нүүрсний зах зээлд илүү томоохон нийлүүлэгч болох боломжтой болсон бөгөөд тээвэр, эрчим хүч, барилга, санхүү болон ханган нийлүүлэлтийн салбарын хөгжилд мөн түлхэц үзүүлсэн. Монголын эдийн засгийн өсөлтийн боломж нь байгалийн нөөц, залуу хүн ам, хотжилт, хөрш орнуудын томоохон зах зээлтэй ойр байршилтай холбоотой. Үүний зэрэгцээ экспортын бүтэц цөөн нэр төрлийн эрдэс бүтээгдэхүүнд, гадаад худалдаа нь [[Хятад|БНХАУ]]-ын зах зээлд өндөр төвлөрсөн хэвээр байна. Иймээс эдийн засгийг төрөлжүүлэх, боловсруулах үйлдвэрлэл болон экспортыг нэмэгдүүлэх, дэд бүтэц, эрчим хүч, тээвэр логистикийн хүчин чадлыг сайжруулах нь Монгол Улсын урт хугацааны хөгжлийн гол зорилтуудын нэг юм. ==Эдийн засгийн түүх== [[File:GDP_per_capita_development_of_Mongolia.svg|thumb|Монгол Улсын нэг хүнд ногдох бодит ДНБ-ий түүхэн хөгжил]] ===Социалист үе=== {{Main|Монгол Ардын Бүгд Найрамдах Улсын эдийн засаг}} 1990–91 оны улс төрийн огцом өөрчлөлтүүд нь Монгол Улсыг [[зах зээлийн эдийн засаг]]т шилжүүлэх оролдлогын эхлэл болсон ч, энэ үйл явц нь хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын эдийн засаг задран уналттай нүүр тулснаар хүндрэлтэй байсан. 1991 оноос өмнө Монголын худалдааны 80% нь хуучин ЗХУ-тай, 15% нь [[Эдийн засгийн харилцан туслалцах зөвлөл]] (CMEA)-ийн бусад орнуудтай хийгддэг байв. Монгол Улс түлш, эм, сэлбэг хэрэгсэл зэрэгт хуучин ЗХУ-аас ихээхэн хамааралтай байсан бөгөөд үйлдвэрүүд болон цахилгаан станцуудын хэвийн ажиллагаанд эдгээр нь чухал байв.{{cite book | editor = Robert L. Worden | title = Mongolia: A Country Study | publisher = Federal Research Division, Library of Congress | year = 1991 | pages = 163–164 | url = https://tile.loc.gov/storage-services/public/gdcmassbookdig/mongoliacountrys00word_0/mongoliacountrys00word_0.pdf | access-date = 11 July 2025 }} Хуучин ЗХУ нь Монголын үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний гол зах зээл байлаа. 1980-аад онд Монголын аж үйлдвэрийн салбарын ач холбогдол нэмэгдэж, 1989 онд материаллаг бүтээгдэхүүний 34%-ийг (хөдөө аж ахуй 18% байсан) бүрдүүлж байсан гэж тооцдог. Гэсэн ч ашигт малтмал болон мал, малын гаралтай бүтээгдэхүүн нь экспортын ихэнх хувийг бүрдүүлсээр байсан. Гол импорт нь машин тоног төхөөрөмж, [[нефть|газрын тос]], даавуу, барилгын материал байв. 1980-аад оны сүүлээр Засгийн газар коммунист бус [[Ази]] болон [[Өрнөдийн ертөнц|Баруун]] орнуудтай харилцаагаа сайжруулж, [[Монголын аялал жуулчлал]] хөгжиж эхэлсэн. 1991 оны 1-р сарын 1-нээс Монгол Улс ба хуучин ЗХУ хоёр талын худалдааг дэлхийн үнээр [[хатуу валют]]аар хийхээр тохиролцсон. Гадаад худалдааны хүндрэл байсан ч Монгол Улс шинэчлэлийг үргэлжлүүлсэн. 1990-ээд онд жижиг дэлгүүр, аж ахуйн нэгжүүдийн [[хувьчлал]] ихэнхдээ дуусаж, үнийн ихэнхийг чөлөөлсөн. Томоохон төрийн өмчит үйлдвэрүүдийн хувьчлал эхэлсэн. [[Татварын шинэчлэл]] ч хийгдэж, 1991 оны сүүлээр бартер болон албан ханшийн ялгааг нэгтгэсэн. ===Зах зээлийн эдийн засагт шилжилт=== 1990–1993 онд Монгол Улсад гурван оронтой [[инфляц]], өссөн [[ажилгүйдэл]], өргөн хэрэглээний барааны хомсдол, хүнсний нормчлол зэрэг үзэгдэл гарсан. Энэ үед эдийн засгийн үйлдвэрлэл гуравны нэгээр буурсан. Зах зээлийн шинэчлэл, хувийн хэвшил хөгжихийн хэрээр 1994–95 онд эдийн засгийн өсөлт эргэн сэргэв. Гэвч өсөлт нь банкны зээл (ялангуяа төрийн өмчит байгууллагуудад) хэт төвлөрөхөд тулгуурласнаар банкны салбарын доройтолтой хавсарсан. 1995 онд ДНБ ойролцоогоор 6% өссөн нь ихэвчлэн зэсийн үнийн өсөлттэй холбоотой. 1996–99 онд бодит өсөлт дунджаар 3.5% орчимд тогтворжсон нь [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]], [[1998 оны Оросын санхүүгийн хямрал]], мөн түүхий эдийн (ялангуяа зэс, алт) үнэ муудсантай холбоотой. 1999 онд 3.2% байсан ДНБ-ий өсөлт 2000 онд 1.3% болж буурсан. Үүний гол шалтгаан нь 2000 онд цаг агаарын хүндрэл, байгалийн гамшгийн улмаас 2.4 сая мал хорогдсон явдал байв. Нүүдлийн мал аж ахуйд хэт түшиглэсэн хөгжлөөс ангид салбаруудыг хөгжүүлэхэд газаргүй, дэд бүтэц сул зэрэг хязгаарлалт байсан. 1990 оноос хойш 61 орны 1,500 гаруй гадаад компани нийт 338.3 сая ам.долларыг Монгол Улсад хөрөнгө оруулсан{{when|date=July 2012}}. 2003 он гэхэд хувийн компаниуд Монголын ДНБ-ий 70%, экспортын 80%-ийг бүрдүүлж байв.Montsame News Agency. ‘‘Mongolia’’. 2006, Foreign Service Office of [[Montsame News Agency]], {{ISBN|99929-0-627-8}}, p. 67 Сүүлийн үе хүртэл Монгол Улсад гадаадын хөрөнгө оруулалтад харьцангуй цөөн хязгаарлалт байсан. Иймээс уул уурхайн салбарын гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтад эзлэх хувь 1990 онд бараг тэг байсан бол 1999 онд 25% орчимд хүрч өссөн.Enerelt Enkhbold, 2014. “[https://www.academia.edu/29338640/The_Impact_of_SEFILM_on_the_Valuation_of_Mining_Companies The Impact of SEFILM on the Valuation of Mining Companies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221208180107/https://www.academia.edu/29338640/The_Impact_of_SEFILM_on_the_Valuation_of_Mining_Companies |date=8 December 2022}}”. Монголын Нийгэм-Эдийн Засгийн Өнөөгийн Байдал, Тулгамдсан Асуудлууд. Илтгэлүүдийн эмхэтгэл, pp. 240–253 ===Орчин үеийн эдийн засгийн хөгжил=== [[File:Mongolian factory worker with cashmere.jpg|250px|thumb|Ноолуурын үйлдвэрт ажиллаж буй ажилтан]] [[File:Market in Ulan Bator (Mongolia).jpg|250px|thumb|Монгол дахь зах]] Монгол Улсын Хятадтай хийдэг худалдаанд түшиглэсэн байдал нь [[2008 оны санхүүгийн хямрал]]ын нөлөөг ихэсгэсэн бөгөөд{{cite web | url= http://siteresources.worldbank.org/INTMONGOLIA/Resources/MongoliaQuarterlyFebruary2009English.pdf | title= Mongolia Quarterly review for February 2009 | publisher= [[World Bank]] | access-date= 7 April 2010 | archive-date= 14 November 2022 | archive-url= https://web.archive.org/web/20221114155808/http://siteresources.worldbank.org/INTMONGOLIA/Resources/MongoliaQuarterlyFebruary2009English.pdf | url-status= live }} эдийн засгийн өсөлтийг мэдэгдэхүйц сааруулсан. Металлын үнэ (ялангуяа зэс) огцом буурснаар (2008 оны 7-р сараас 2009 оны 2-р сар хүртэл 65%-иар буурсан), түүхий эдийн экспорт хумигдаж, 2009 онд Монголын хөрөнгийн биржийн MSE Top-20 индекс 2007 оны дунд үеийн огцом өсөлтөөс хойших хамгийн доод түвшинд хүрсэн.{{cite web | url=http://www.mse.mn/ | title=Монголын Хөрөнгийн Бирж | publisher=Mongolian Stock Exchange | access-date=7 April 2010 | archive-date=27 December 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121227115041/http://www.mse.mn/ | url-status=live }} Эдийн засаг сэргэж эхэлж байхад 2009–2010 оны өвөл [[Зуд]] тохиож, олон тооны мал хорогдсоноор ноолуурын үйлдвэрлэлд хүндээр нөлөөлсөн (ноолуур нь экспортын орлогын өөр нэг 7%-ийг бүрдүүлдэг). Дэлхийн банк болон ОУВС-ын тооцоогоор бодит ДНБ-ий өсөлт 2009 онд 8%-иас 2.7% болж буурч, экспорт $2.5 тэрбумаас $1.9 тэрбум болж 26%-иар багассан бөгөөд 2008 он хүртэлх тогтвортой өсөлт тасалдсан. Үүний улмаас [[ядуу байдал|ядуурлаас]] гарах хүмүүсийн тоо хямрал байгаагүй тохиолдлоос 20,000–40,000-аар (хүн амын 0.7–1.4%) цөөн байх магадлалтай гэж төсөөлж байв. Гэвч 2009 оны сүүл, 2010 оны эхээр зах зээл дахин сэргэж эхэлсэн. Өмнөх тогтворгүй байдлаас сургамж авч, хууль эрх зүйн шинэчлэл болон чангарсан төсвийн бодлого нь эдийн засгийг тогтвортой тэлэхэд чиглэсэн. 2010 оны 2-р сард гадаад хөрөнгийн хэмжээ [[USD]] 1,569,449 сая гэж бүртгэгдсэн.{{cite web |url = http://www.mongolbank.mn/c/document_library/get_file?uuid=d9f20f03-bff5-4260-9fd6-7e45880c4cd4&groupId=16 |title = Bank of Mongolia Monthly Stat Bulletin |date = February 2010 |publisher = [[Bank of Mongolia]] |access-date = 7 April 2010 |archive-date = 1 December 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20241201013001/https://www.mongolbank.mn/c/document_library/get_file?uuid=d9f20f03-bff5-4260-9fd6-7e45880c4cd4&groupId=16 |url-status = dead }} Шинэ худалдааны гэрээ хэлэлцээрүүд байгуулагдаж, гадаадын хөрөнгө оруулагчид “[[]]”-д анхаарал хандуулсаар байна. Монголд уул уурхай нь аж үйлдвэрийн гол салбар бөгөөд нийт аж үйлдвэрийн 30%-ийг бүрдүүлдэг.Montsame News Agency. ‘‘Mongolia’’. 2006, Foreign Service Office of [[Montsame News Agency]], {{ISBN|99929-0-627-8}}, p. 82 Мөн ноолуурын үйлдвэрлэл чухал байр суурь эзэлнэ. Монгол Улс ноолуурын үйлдвэрлэлээр дэлхийд хоёрдугаарт ордог бөгөөд “Gobi Cashmere” компани 2006 оны байдлаар дэлхийн ноолуурын үйлдвэрлэлийн 21%-ийг дангаараа бүрдүүлж байсан.Montsame News Agency. ‘‘Mongolia’’. 2006, Foreign Service Office of [[Montsame News Agency]], {{ISBN|99929-0-627-8}}, p. 86 2019 оны нийт экспорт 7.6 тэрбум ам.доллар байжээ.{{cite web |url=https://trendeconomy.com/data/h2/Mongolia/TOTAL |title=Mongolia – Imports and Exports – World – All commodities – Value and annual growth, 2003–2019 |date=14 November 2021 |access-date=30 April 2022 |archive-date=9 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221209024416/https://trendeconomy.com/data/h2/Mongolia/TOTAL |url-status=live }} 2022 оны эдийн засгийн өсөлтийг 1% орчим гэж үзэж байсан бөгөөд олон улсын байгууллагууд 2023 онд түүхий эдийн экспорт нэмэгдэхтэй холбоотойгоор өсөлт дор хаяж 6%-д хүрч эрчимжинэ гэж таамагласан.{{Cite web |last=Adiya |first=Amar |date=2022-06-22 |title=Mongolia’s Economy Plunges Amid Border Disruptions and Growing Food Shortages |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/mongolia-s-economy-plunges-amid-border-disruptions-and-growing-food-shortages |access-date=2022-09-11 |website=Mongolia Weekly |language=en |archive-date=5 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230205165902/https://www.mongoliaweekly.org/post/mongolia-s-economy-plunges-amid-border-disruptions-and-growing-food-shortages |url-status=live}} 2023 оноос эхлэн Хятад руу чиглэсэн нүүрсний төмөр замын шинэ шугамууд ашиглалтад орж, өмнөд Монголын [[Оюу Толгойн уурхай]] дахь [[Rio Tinto (corporation)|Rio Tinto]]-гийн газрын доорх уурхайн зэсийн үйлдвэрлэл өсөхөөр төлөвлөгдсөнөөр түүхий эдийн экспортын томоохон өсөлт хүлээгдэж байсан. 2020-аад оны эхэн үед Монголын эдийн засаг нь байгалийн нөөцийн экспортод тулгуурласан өсөлттэй ч, уул уурхайд хэт төвлөрөх, өрийн хэмжээ нэмэгдэх, инфляц, мөн Оросоос түлш нийлүүлэх эрсдэл зэрэг сорилтууд эдийн засгийн тогтвортой байдалд заналхийлж байв. Засгийн газар дэд бүтэц болон нийгмийн хөтөлбөрүүдийг хэрэгжүүлэхээр ажиллаж байсан ч эдгээр эрсдэл үргэлжилсэн.{{Cite web |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/mongolia-faq |access-date=2024-09-21 |website=www.mongoliaweekly.org |title=Mongolia FAQ |date=21 September 2024 }} 2025 оны 11-р сард Монгол Улсын Их Хурал 2026 оны улсын төсвийг баталж, орлогыг ₮31.93 их наяд, зарлагыг ₮32.98 их наядаар тооцсон бөгөөд алдагдал нь ДНБ-ий ойролцоогоор 1% байх төлөвтэй гэжээ.{{Cite web |last=Adiya |first=Amar |date=2025-11-12 |title=Mongolian Parliament Passes the 2026 Budget Amid Promises of Restraint |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/mongolian-parliament-passes-the-2026-budget-amid-promises-of-restraint |access-date=2025-11-24 |website=Mongolia Weekly |language=en}} ‘‘Mongolia Weekly’’-ийн мэдээлснээр төсөв нь тансаг/шаардлагагүй зардлыг хязгаарлах, төрийн албан хаагчдын цалинг инфляцтай уялдуулан тохируулах, тоног төхөөрөмж худалдан авалтыг бууруулахын зэрэгцээ үргэлжилж буй хөрөнгө оруулалтын төслүүдийг нэн тэргүүнд тавих арга хэмжээнүүдийг тусгасан байна.{{Cite web |last=Adiya |first=Amar |date=2025-11-12 |title=Mongolian Parliament Passes the 2026 Budget Amid Promises of Restraint |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/mongolian-parliament-passes-the-2026-budget-amid-promises-of-restraint |access-date=2025-11-24 |website=Mongolia Weekly |language=en}} ==The Wolf Economy== Энэ нэр томьёог [[Renaissance Capital (Russian company)|Renaissance Capital]] “Mongolia: “Blue-sky opportunity”” тайландаа анх гаргаж, улмаар нийтэд түгээсэн.{{cite web |url=http://www.petromatad.com/live/uploads/Mongolia_11_Dec_Final.pdf |title=Strategy Mongolia: Country overview, Equity research, 11 December 2009 |website=www.petromatad.com |access-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150427002632/http://www.petromatad.com/live/uploads/Mongolia_11_Dec_Final.pdf |archive-date=27 April 2015 |url-status=dead}} Тэд Монгол Улсыг шинэ [[Азийн бар]] болох (“Mongolian wolf” гэж нэрлэхийг илүүд үзсэн) бөгөөд “зогсоошгүй” эдийн засгийн өсөлт хүлээж байна гэж таамагласан.{{cite web | url = http://biznetwork.mn/blog/show/id/6214 | title = Mongolian Wolf to Be ‘Unstoppable’ | publisher = biznetwork.mn / [[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] | date = 14 December 2009 | access-date = 7 April 2010 | archive-date = 18 January 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110118055141/http://biznetwork.mn/blog/show/id/6214 | url-status = live }} Уул уурхайн салбарын шинэ хөгжил, гадаадын сонирхол асар хурдтай нэмэгдэж буйтай холбоотойгоор “Wolf Economy” нь өсөлтийн боломжтой гэж үздэг. Энэ “довтолгоонтой” нэр нь хөрөнгийн зах зээл дээрх Монголын хандлагыг илэрхийлдэг бөгөөд шинэ ашигт малтмалын нөөц нь дэлхийн хамгийн хурдтай өсөх эдийн засгуудын нэг хэвээр үлдэх боломж олгоно гэж тайлбарладаг.{{Cite web|date=2020-11-16|title=Investment in Mongolia 2019 - KPMG Mongolia|url=https://home.kpmg/mn/en/home/insights/2020/03/investment-in-mongolia-2019.html|access-date=2021-05-14|website=KPMG|language=en-US|archive-date=14 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514080046/https://home.kpmg/mn/en/home/insights/2020/03/investment-in-mongolia-2019.html|url-status=live}} ==Банкууд== [[File:Mongolian Stock Exchange (2025).jpg|thumb|[[Монголын Хөрөнгийн Бирж]]]] Банкны салбар өндөр төвлөрсөн бөгөөд 2015 оны байдлаар таван банк санхүүгийн нийт хөрөнгийн ойролцоогоор 80%-ийг эзэмшиж байсан гэж үздэг:Aaron Batten, Poullang Doung, Enerelt Enkhbold, Gemma Estrada, Jan Hansen, George Luarsabishvili, Md. Goland Mortaza, and Donghyun Park, 2015. [http://www.adb.org/sites/default/files/publication/173460/ewp-450.pdf The Financial Systems of Financially Less Developed Asian Economies: Key Features and Reform Priorities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200805231439/http://www.adb.org/sites/default/files/publication/173460/ewp-450.pdf |date=5 August 2020}}. ADB Economics Working Paper Series No. 450 Монголын хамгийн том таван дотоодын банкны хувьцааг удахгүй хэсэгчлэн хувьчлагдах [[Монголын Хөрөнгийн Бирж]]ээр анх удаа олон нийтэд санал болгохоор болсон.{{Cite web |last=Adiya |first=Amar |date=2022-05-25 |title=What You Need To Know About Mongolia and What’s On the Horizon in H2 2022 |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/what-you-need-to-know-about-mongolia-and-what-s-on-the-horizon-in-h2-2022 |access-date=2022-05-27 |website=Mongolia Weekly |language=en |archive-date=27 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527061715/https://www.mongoliaweekly.org/post/what-you-need-to-know-about-mongolia-and-what-s-on-the-horizon-in-h2-2022 |url-status=live}} ===Арилжааны банкууд=== *[[KhasBank]] – ХасБанк нь Улаанбаатар хотод төвтэй, олон нийтэд чиглэсэн хөгжлийн банк болон бичил санхүүгийн байгууллага бөгөөд 2012 оны 6-р сарын байдлаар улсын хэмжээнд 100 салбар, 1309 ажилтантай байсан. *[[Khan Bank]] – Хаан Банк төв оффис нь Улаанбаатар хотод байрладаг бөгөөд тэнд 5 салбартай. Улсын хэмжээнд 24 бүсийн салбартай бөгөөд тус бүр нь өөрийн бүсийн 15–25 жижиг салбарыг хариуцдаг, нийтдээ 512 салбарын сүлжээтэй байсан.{{cite web |url = https://www.khanbank.com/en/35/About-Us.html |title = Mission statement |access-date = 7 May 2013 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20130424022255/https://www.khanbank.com/en/35/About-Us.html |archive-date = 24 April 2013 }} *[[Golomt Bank]] – Голомт банк 1995 онд байгуулагдсан бөгөөд дотоодын банкны системийн хөрөнгийн ойролцоогоор 23%-ийг удирддаг. Сүүлийн үед хувьцаагаа санал болгож эхэлсэн. *[[Trade and Development Bank of Mongolia|Худалдаа хөгжлийн банк]] – Хаан? (Тайлбар: эх бичвэрт TDB гэж байна) Хөгжлийн банк? (Энд “TDB” нь Худалдаа, хөгжлийн банк гэсэн утгатай.) 1990 онд байгуулагдсан бөгөөд Монголын хамгийн “хуучин” банк гэж дурдагддаг. 28 салбар, тооцооны төвүүд, 60 АТМ, 1300 ПОС терминал, [[Internet]]/[[SMS]] банк зэрэг сүлжээтэй.{{cite web |url = http://www.tdbm.mn/index.php?con=view&id=183 |title = Introduction: Trade and Development Bank of Mongolia |publisher = Trade and Development Bank of Mongolia |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110722220109/http://www.tdbm.mn/index.php?con=view&id=183 |archive-date = 22 July 2011 }} [[ING]] зэрэг гадаадын банкууд зах зээлд нэвтэрч эхэлсэн гэж дурдсан. *Бусад жижиг банкууд: M-Bank, State bank, Capitron Bank, Arig Bank, Bogd Bank, Chinggis Bank. Зээл авах боломжийн үзүүлэлтээр Монгол Улс 2015 оны “Ease of Doing Business” судалгаанд 189 эдийн засгаас 61-д жагссан.{{Cite web |url=http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/mongolia/#getting-credit |title=Doing Business in Mongolia - World Bank Group |access-date=21 November 2011 |archive-date=6 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111206031549/http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/mongolia/#getting-credit |url-status=dead}} Харин 2015 оны 5-р сарын байдлаар банкны салбарын салбаржилт (branch penetration) өндөр байсан гэж үзэж, 15,257 хүн тутамд 1 банкны салбар ногдож байсан. ===Хөрөнгө оруулалтын банкууд=== Хөрөнгийн зах зээлийн орчин бэхжихийн хэрээр гадаад болон дотоодын олон хөрөнгө оруулалтын байгууллага Монголд үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн. Дотоодын нэр нөлөө бүхий байгууллагуудад: [https://www.tdbcapital.mn/ TDB Capital] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191231212618/https://www.tdbcapital.mn/ |date=31 December 2019}}, [https://web.archive.org/web/20181204084815/https://www.eurasiac.com/ Eurasia Capital], [[Monet Investment Bank]], [[BDSec]], [http://www.micc.mn MICC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200818133042/http://micc.mn/ |date=18 August 2020}}, мөн [https://web.archive.org/web/20190905180118/http://www.frontier.mn/ Frontier Securities] зэрэг багтана. ==Байгаль орчин== {{main|Монгол дахь байгаль орчны асуудлууд}} Коммунист дэглэмийн үеийн хурдтай [[хотжилт]] болон аж үйлдвэрийн өсөлтийн бодлогын үр дүнд Монголд байгаль орчны доройтол ноцтой асуудал болсон. Улаанбаатар хотод түүхий нүүрс түлэх, олон мянган үйлдвэр, мөн хувь хүний автомашины хэрэглээ огцом нэмэгдсэнээр{{Cite book |last=Gheorghe |first=Adrian |url=https://www.unicef.org/eap/sites/unicef.org.eap/files/press-releases/eap-media-Mongolia_air_pollution_crisis_ENG.pdf |title=MONGOLIA’S AIR POLLUTION CRISIS: A call to action to protect children’s health |date=Feb 2018 |pages=15}} [[агаарын бохирдол]] хүндэрсэн. [[Ойгүйжилт]], бэлчээрийн хэт ашиглалт, мөн өмнөх үед тариалангийн талбайг нэмэгдүүлэх зорилгоор онгон газар хагалснаас үүдэн салхи, борооны [[хөрсний элэгдэл]] нэмэгдсэн. ==Макро эдийн засгийн үзүүлэлтүүд== [[File:Ministry of Economy and Development (Mongolia).jpg|thumb|[[Монгол Улсын Эдийн засаг, хөгжлийн яам]]]] Доорх хүснэгтэд 2007–2026 оны макро эдийн засгийн гол үзүүлэлтүүдийг харуулав.<ref name="IMF-WEO-2026">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/datasets/IMF.RES%3AWEO |title=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[Олон улсын валютын сан]] |website=IMF Data |date=14 April 2026 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Он ! ДНБ<br />(ХАЧП, тэрбум олон улсын доллар) ! Нэг хүнд ногдох ДНБ<br />(ХАЧП, олон улсын доллар) ! Нэрлэсэн ДНБ<br />(тэрбум ам.доллар) ! ДНБ-ий бодит өсөлт<br />(%) ! Инфляц<br />(%) |- | 2007 | 15.3 | 5,832 | 4.2 | 8.8 | 9.6 |- | 2008 | 16.8 | 6,300 | 5.6 | 7.8 | 28.0 |- | 2009 | 16.5 | 6,093 | 4.6 | −2.1 | 7.6 |- | 2010 | 18.0 | 6,510 | 7.2 | 7.3 | 8.3 |- | 2011 | 21.5 | 7,653 | 10.4 | 17.3 | 8.8 |- | 2012 | 24.6 | 8,585 | 12.3 | 12.3 | 13.8 |- | 2013 | 28.0 | 9,540 | 12.6 | 11.6 | 10.6 |- | 2014 | 30.7 | 10,242 | 12.2 | 7.9 | 12.9 |- | 2015 | 31.7 | 10,372 | 11.6 | 2.4 | 6.8 |- | 2016 | 32.5 | 10,415 | 11.2 | 1.5 | 0.8 |- | 2017 | 34.9 | 10,995 | 11.5 | 5.6 | 4.3 |- | 2018 | 39.5 | 12,202 | 13.2 | 7.7 | 6.8 |- | 2019 | 44.5 | 13,485 | 14.2 | 5.6 | 7.3 |- | 2020 | 45.6 | 13,569 | 13.3 | −4.6 | 3.7 |- | 2021 | 50.1 | 14,679 | 15.3 | 1.6 | 7.4 |- | 2022 | 56.3 | 16,286 | 17.1 | 5.0 | 15.1 |- | 2023 | 62.7 | 17,898 | 20.3 | 7.4 | 10.4 |- | 2024 | 67.6 | 19,064 | 23.8 | 5.1 | 6.2 |- | 2025 | 74.3 | 20,720 | 25.4 | 6.8 | 8.6 |- | 2026* | 80.4 | 22,192 | 28.5 | 5.3 | 7.4 |} <small>* 2026 оны үзүүлэлтүүд нь Олон улсын валютын сангийн 2026 оны 4-р сарын төсөөлөл болно.</small> ==Мөн үзэх== * [[Монгол Улс ба Олон улсын валютын сан]] * [[Монголын хөдөө аж ахуй]] * [[Монголын уул уурхай]] ==Эшлэл== {{More citations needed|date=April 2010}} {{Reflist}} ==Гадаад холбоос== * {{in lang|en|mn}} [https://web.archive.org/web/20100925001903/http://www.mof.gov.mn/ Сангийн яамны албан ёсны сайт] * {{in lang|en|mn}} [http://www.mongolbank.mn/ Монголбанк — Төв банкны албан ёсны сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210428190425/https://www.mongolbank.mn/ |date=28 April 2021}} * [https://web.archive.org/web/20230114155343/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ Mongolia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230115163448/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |date=15 January 2023}} [[CIA World Factbook]] {{Mongolia topics}} {{World Trade Organization}} {{Asia in topic|Economy of}} {{Commons}} [[Category:Монголын эдийн засаг| ]] [[Category:Хөгжиж буй орнуудын эдийн засаг]] [[Category:World Trade Organization member economies|Mongolia]] ptww0jw72v1f2mqwquf9oon1pvdmnnw 864359 864357 2026-08-02T14:28:56Z Koldobin 106481 Инфобоксын макро эдийн засаг, гадаад худалдаа, ядуурал, хүний хөгжил, төсөв, өр, нөөц болон зээлжих зэрэглэлийн мэдээллийг 2025–2026 оны эх сурвалжаар бүрэн шинэчлэв 864359 wikitext text/x-wiki {{Infobox economy | country = Монгол Улс | image = UB downtown.jpg | caption = [[Улаанбаатар]]ын төв хэсэг. Дунд хэсэгт [[Сүхбаатарын талбай]], ард нь [[Blue Sky Tower]] харагдана | image_size = 310px | currency = [[Монгол төгрөг|Төгрөг]] (MNT, ₮) | year = Календарийн жил | organs = [[Дэлхийн худалдааны байгууллага|ДХБ]], [[Олон улсын валютын сан|ОУВС]], [[Дэлхийн банк]], [[Азийн хөгжлийн банк|АХБ]], [[Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага|ШХАБ]] (ажиглагч) | group = {{plainlist| *Шинээр хөгжиж буй болон хөгжиж буй эдийн засаг<ref name="IMF-WEO-2026">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/datasets/IMF.RES%3AWEO |title=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[Олон улсын валютын сан]] |website=IMF Data |date=14 April 2026 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> *Дээд-дунд орлоготой эдийн засаг<ref name="WB-income">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/ext/en/country/mongolia |title=Mongolia |publisher=[[Дэлхийн банк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> }} | population = {{increase}} 3.584 сая (2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | gdp = {{plainlist| *{{increase}} $25.37 тэрбум ([[Нэрлэсэн ДНБ|нэрлэсэн]]; 2025) *{{increase}} $74.25 тэрбум ([[Худалдан авах чадварын паритет|ХАЧП]]; 2025) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | growth = {{plainlist| *{{increase}} 5.1% (2024) *{{increase}} 6.8% (2025) *{{increase}} 5.3% (2026 оны төсөөлөл) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | per capita = {{plainlist| *{{increase}} $7,079 (нэрлэсэн; 2025) *{{increase}} $20,720 (ХАЧП; 2025) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | inflation = {{plainlist| *6.2% (2024) *8.6% (2025) *7.4% (2026 оны төсөөлөл) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | poverty = 11.7% (өдөрт $8.30-аас доош орлоготой хүн ам; 2021 оны ХАЧП, 2025 оны тооцоо)<ref name="WB-MPO-2026">{{cite web |url=https://thedocs.worldbank.org/en/doc/c6aceb75bed03729ef4ff9404dd7f125-0500012021/related/mpo-mng.pdf |title=Mongolia Macro Poverty Outlook, April 2026 |publisher=[[Дэлхийн банк]] |date=April 2026 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> | gini = 31.4 (2022)<ref name="WB-MPO-Gini">{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099908304042433922/pdf/IDU1504c0e8612980149ad1bf701113042dc1cfa.pdf |title=Macro Poverty Outlook: Mongolia |publisher=[[Дэлхийн банк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> | hdi = {{plainlist| *{{increase}} 0.747 (2023; [[Хүний хөгжлийн индексээр улс орнуудын жагсаалт|104-р]], өндөр) *0.647 ([[Тэгш бус байдлаар засварласан ХХИ|тэгш бус байдлаар засварласан ХХИ]]; 2023) }}<ref name="UNDP-HDI-2025">{{cite web |url=https://hdr.undp.org/data-center/country-insights |title=Human Development Insights |publisher=НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref><ref name="UNDP-IHDI-2025">{{cite web |url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/2025_HDR/HDR25_Statistical_Annex_IHDI_Table.xlsx |title=Inequality-adjusted Human Development Index, 2025 statistical annex |publisher=НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> | unemployment = {{plainlist| *5.3% (2025 оны ОУВС-гийн тооцоо) *5.0% (2026 оны төсөөлөл) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | industries = [[Уул уурхай]] ([[нүүрс]], [[зэс]], [[алт]], [[молибден]], [[жонш]], төмрийн хүдэр), барилга ба барилгын материал, хүнс ба ундаа, малын гаралтай бүтээгдэхүүн боловсруулах, ноолуур ба нэхмэл, газрын тос олборлолт | exports = {{increase}} $15.76 тэрбум (2025)<ref name="NSO-trade-2025">{{cite web |url=https://www.1212.mn/uploads/1782275347598-%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%20%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B0%20%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D1%86%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%20-2025.pdf |title=Гадаад худалдаа — 2025 |publisher=[[Үндэсний статистикийн хороо]] |access-date=2 August 2026 |language=mn }}</ref> | export-goods = нүүрс, зэсийн хүдэр ба баяжмал, алт, төмрийн хүдэр ба баяжмал, боловсруулаагүй газрын тос, жонш, ноолуур, малын гаралтай бүтээгдэхүүн<ref name="NSO-trade-2025" /> | export-partners = {{plainlist| *[[Хятад]]: 89.4% *[[Швейцар]]: 6.9% *[[Америкийн Нэгдсэн Улс]]: 0.8% *Бусад: 2.9% *(2025) }}<ref name="NSO-trade-2025" /> | imports = {{increase}} $11.39 тэрбум (2025)<ref name="NSO-trade-2025" /> | import-goods = машин, механик ба цахилгаан тоног төхөөрөмж, газрын тосны бүтээгдэхүүн, автомашин ба сэлбэг хэрэгсэл, хүнсний бүтээгдэхүүн, химийн бүтээгдэхүүн, барилгын материал<ref name="NSO-trade-2025" /> | import-partners = {{plainlist| *[[Хятад]]: 40.9% *[[Орос]]: 24.5% *[[Япон]]: 9.6% *[[Өмнөд Солонгос]]: 4.1% *[[Америкийн Нэгдсэн Улс]]: 3.7% *Бусад: 17.3% *(2025) }}<ref name="NSO-trade-2025" /> | current account = −$2.19 тэрбум (ДНБ-ий −8.6%; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | debt = ДНБ-ий 45.1% (Засгийн газрын нийт өр; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | revenue = ₮32.65 их наяд (Засгийн газрын нийт орлого; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | expenses = ₮31.12 их наяд (Засгийн газрын нийт зардал; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | balance = ДНБ-ий +1.7% (Засгийн газрын нийт тэнцэл; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | credit = {{plainlist| *[[Standard & Poor’s|S&P]]: BB−, төлөв тогтвортой<ref name="SP-2025">{{cite web |url=https://www.spglobal.com/ratings/en/regulatory/article/-/view/type/HTML/id/3468928 |title=Mongolia Upgraded To 'BB-' On Sustained Fiscal Consolidation And Strong Growth; Outlook Stable |publisher=S&P Global Ratings |date=30 October 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> *[[Moody’s]]: B1, төлөв тогтвортой<ref name="Moodys-2025">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/r/10702 |title=Moody’s Upgrades Mongolia’s Credit Rating to ‘B1’ with a Stable Outlook |publisher=[[Монголбанк]] |date=17 October 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> *[[Fitch Group|Fitch]]: B+, төлөв тогтвортой<ref name="Fitch-2025">{{cite web |url=https://www.fitchratings.com/research/sovereigns/fitch-affirms-mongolia-at-b-outlook-stable-01-09-2025 |title=Fitch Affirms Mongolia at 'B+'; Outlook Stable |publisher=Fitch Ratings |date=1 September 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> }} | reserves = {{increase}} $7.66 тэрбум (2026 оны 6 сар)<ref name="BoM-reserves-2026">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/ |title=The Central Bank of Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> }} '''Монголын эдийн засаг''' нь уул уурхай, үйлчилгээ, хөдөө аж ахуй, боловсруулах үйлдвэрлэлд тулгуурладаг. Монгол Улс зэс, нүүрс, алт, молибден, жонш зэрэг ашигт малтмалын арвин нөөцтэй бөгөөд эрдэс бүтээгдэхүүн нь аж үйлдвэрийн үйлдвэрлэл, экспортын орлогын томоохон хэсгийг бүрдүүлдэг. Мал аж ахуй, ноолуурын үйлдвэрлэл нь эдийн засагт уламжлалт чухал байр суурь эзэлдэг бол худалдаа, тээвэр, барилга, санхүү болон бусад үйлчилгээний салбарууд дотоодын нийт бүтээгдэхүүний үлэмж хэсгийг бүрдүүлдэг. 1990-ээд оны эхээр [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] задарч, Зөвлөлтийн эдийн засгийн тусламж болон хуучин худалдааны тогтолцоо тасалдсанаар Монгол Улсын эдийн засаг гүн уналтад орсон. Үүний дараа үнэ чөлөөлөх, өмч хувьчлах, хувийн хэвшлийг хөгжүүлэх зэрэг зах зээлийн шинэчлэлийг хэрэгжүүлж, 1990-ээд оны дунд үеэс эдийн засгийн өсөлт сэргэж эхэлсэн. Монгол Улс 1997 онд [[Дэлхийн худалдааны байгууллага]]д элссэн. 2000-аад оноос уул уурхайн салбарын хөрөнгө оруулалт эрчимжиж, [[Оюу Толгойн уурхай|Оюу Толгой]], нүүрсний томоохон ордууд болон тэдгээртэй холбоотой дэд бүтцийн төслүүд эдийн засгийн өсөлт, экспортын орлогыг нэмэгдүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэх болсон. Уул уурхайн үйлдвэрлэл нэмэгдсэнээр Монгол Улс дэлхийн зэс, нүүрсний зах зээлд илүү томоохон нийлүүлэгч болох боломжтой болсон бөгөөд тээвэр, эрчим хүч, барилга, санхүү болон ханган нийлүүлэлтийн салбарын хөгжилд мөн түлхэц үзүүлсэн. Монголын эдийн засгийн өсөлтийн боломж нь байгалийн нөөц, залуу хүн ам, хотжилт, хөрш орнуудын томоохон зах зээлтэй ойр байршилтай холбоотой. Үүний зэрэгцээ экспортын бүтэц цөөн нэр төрлийн эрдэс бүтээгдэхүүнд, гадаад худалдаа нь [[Хятад|БНХАУ]]-ын зах зээлд өндөр төвлөрсөн хэвээр байна. Иймээс эдийн засгийг төрөлжүүлэх, боловсруулах үйлдвэрлэл болон экспортыг нэмэгдүүлэх, дэд бүтэц, эрчим хүч, тээвэр логистикийн хүчин чадлыг сайжруулах нь Монгол Улсын урт хугацааны хөгжлийн гол зорилтуудын нэг юм. ==Эдийн засгийн түүх== [[File:GDP_per_capita_development_of_Mongolia.svg|thumb|Монгол Улсын нэг хүнд ногдох бодит ДНБ-ий түүхэн хөгжил]] ===Социалист үе=== {{Main|Монгол Ардын Бүгд Найрамдах Улсын эдийн засаг}} 1990–91 оны улс төрийн огцом өөрчлөлтүүд нь Монгол Улсыг [[зах зээлийн эдийн засаг]]т шилжүүлэх оролдлогын эхлэл болсон ч, энэ үйл явц нь хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын эдийн засаг задран уналттай нүүр тулснаар хүндрэлтэй байсан. 1991 оноос өмнө Монголын худалдааны 80% нь хуучин ЗХУ-тай, 15% нь [[Эдийн засгийн харилцан туслалцах зөвлөл]] (CMEA)-ийн бусад орнуудтай хийгддэг байв. Монгол Улс түлш, эм, сэлбэг хэрэгсэл зэрэгт хуучин ЗХУ-аас ихээхэн хамааралтай байсан бөгөөд үйлдвэрүүд болон цахилгаан станцуудын хэвийн ажиллагаанд эдгээр нь чухал байв.{{cite book | editor = Robert L. Worden | title = Mongolia: A Country Study | publisher = Federal Research Division, Library of Congress | year = 1991 | pages = 163–164 | url = https://tile.loc.gov/storage-services/public/gdcmassbookdig/mongoliacountrys00word_0/mongoliacountrys00word_0.pdf | access-date = 11 July 2025 }} Хуучин ЗХУ нь Монголын үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний гол зах зээл байлаа. 1980-аад онд Монголын аж үйлдвэрийн салбарын ач холбогдол нэмэгдэж, 1989 онд материаллаг бүтээгдэхүүний 34%-ийг (хөдөө аж ахуй 18% байсан) бүрдүүлж байсан гэж тооцдог. Гэсэн ч ашигт малтмал болон мал, малын гаралтай бүтээгдэхүүн нь экспортын ихэнх хувийг бүрдүүлсээр байсан. Гол импорт нь машин тоног төхөөрөмж, [[нефть|газрын тос]], даавуу, барилгын материал байв. 1980-аад оны сүүлээр Засгийн газар коммунист бус [[Ази]] болон [[Өрнөдийн ертөнц|Баруун]] орнуудтай харилцаагаа сайжруулж, [[Монголын аялал жуулчлал]] хөгжиж эхэлсэн. 1991 оны 1-р сарын 1-нээс Монгол Улс ба хуучин ЗХУ хоёр талын худалдааг дэлхийн үнээр [[хатуу валют]]аар хийхээр тохиролцсон. Гадаад худалдааны хүндрэл байсан ч Монгол Улс шинэчлэлийг үргэлжлүүлсэн. 1990-ээд онд жижиг дэлгүүр, аж ахуйн нэгжүүдийн [[хувьчлал]] ихэнхдээ дуусаж, үнийн ихэнхийг чөлөөлсөн. Томоохон төрийн өмчит үйлдвэрүүдийн хувьчлал эхэлсэн. [[Татварын шинэчлэл]] ч хийгдэж, 1991 оны сүүлээр бартер болон албан ханшийн ялгааг нэгтгэсэн. ===Зах зээлийн эдийн засагт шилжилт=== 1990–1993 онд Монгол Улсад гурван оронтой [[инфляц]], өссөн [[ажилгүйдэл]], өргөн хэрэглээний барааны хомсдол, хүнсний нормчлол зэрэг үзэгдэл гарсан. Энэ үед эдийн засгийн үйлдвэрлэл гуравны нэгээр буурсан. Зах зээлийн шинэчлэл, хувийн хэвшил хөгжихийн хэрээр 1994–95 онд эдийн засгийн өсөлт эргэн сэргэв. Гэвч өсөлт нь банкны зээл (ялангуяа төрийн өмчит байгууллагуудад) хэт төвлөрөхөд тулгуурласнаар банкны салбарын доройтолтой хавсарсан. 1995 онд ДНБ ойролцоогоор 6% өссөн нь ихэвчлэн зэсийн үнийн өсөлттэй холбоотой. 1996–99 онд бодит өсөлт дунджаар 3.5% орчимд тогтворжсон нь [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]], [[1998 оны Оросын санхүүгийн хямрал]], мөн түүхий эдийн (ялангуяа зэс, алт) үнэ муудсантай холбоотой. 1999 онд 3.2% байсан ДНБ-ий өсөлт 2000 онд 1.3% болж буурсан. Үүний гол шалтгаан нь 2000 онд цаг агаарын хүндрэл, байгалийн гамшгийн улмаас 2.4 сая мал хорогдсон явдал байв. Нүүдлийн мал аж ахуйд хэт түшиглэсэн хөгжлөөс ангид салбаруудыг хөгжүүлэхэд газаргүй, дэд бүтэц сул зэрэг хязгаарлалт байсан. 1990 оноос хойш 61 орны 1,500 гаруй гадаад компани нийт 338.3 сая ам.долларыг Монгол Улсад хөрөнгө оруулсан{{when|date=July 2012}}. 2003 он гэхэд хувийн компаниуд Монголын ДНБ-ий 70%, экспортын 80%-ийг бүрдүүлж байв.Montsame News Agency. ‘‘Mongolia’’. 2006, Foreign Service Office of [[Montsame News Agency]], {{ISBN|99929-0-627-8}}, p. 67 Сүүлийн үе хүртэл Монгол Улсад гадаадын хөрөнгө оруулалтад харьцангуй цөөн хязгаарлалт байсан. Иймээс уул уурхайн салбарын гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтад эзлэх хувь 1990 онд бараг тэг байсан бол 1999 онд 25% орчимд хүрч өссөн.Enerelt Enkhbold, 2014. “[https://www.academia.edu/29338640/The_Impact_of_SEFILM_on_the_Valuation_of_Mining_Companies The Impact of SEFILM on the Valuation of Mining Companies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221208180107/https://www.academia.edu/29338640/The_Impact_of_SEFILM_on_the_Valuation_of_Mining_Companies |date=8 December 2022}}”. Монголын Нийгэм-Эдийн Засгийн Өнөөгийн Байдал, Тулгамдсан Асуудлууд. Илтгэлүүдийн эмхэтгэл, pp. 240–253 ===Орчин үеийн эдийн засгийн хөгжил=== [[File:Mongolian factory worker with cashmere.jpg|250px|thumb|Ноолуурын үйлдвэрт ажиллаж буй ажилтан]] [[File:Market in Ulan Bator (Mongolia).jpg|250px|thumb|Монгол дахь зах]] Монгол Улсын Хятадтай хийдэг худалдаанд түшиглэсэн байдал нь [[2008 оны санхүүгийн хямрал]]ын нөлөөг ихэсгэсэн бөгөөд{{cite web | url= http://siteresources.worldbank.org/INTMONGOLIA/Resources/MongoliaQuarterlyFebruary2009English.pdf | title= Mongolia Quarterly review for February 2009 | publisher= [[World Bank]] | access-date= 7 April 2010 | archive-date= 14 November 2022 | archive-url= https://web.archive.org/web/20221114155808/http://siteresources.worldbank.org/INTMONGOLIA/Resources/MongoliaQuarterlyFebruary2009English.pdf | url-status= live }} эдийн засгийн өсөлтийг мэдэгдэхүйц сааруулсан. Металлын үнэ (ялангуяа зэс) огцом буурснаар (2008 оны 7-р сараас 2009 оны 2-р сар хүртэл 65%-иар буурсан), түүхий эдийн экспорт хумигдаж, 2009 онд Монголын хөрөнгийн биржийн MSE Top-20 индекс 2007 оны дунд үеийн огцом өсөлтөөс хойших хамгийн доод түвшинд хүрсэн.{{cite web | url=http://www.mse.mn/ | title=Монголын Хөрөнгийн Бирж | publisher=Mongolian Stock Exchange | access-date=7 April 2010 | archive-date=27 December 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121227115041/http://www.mse.mn/ | url-status=live }} Эдийн засаг сэргэж эхэлж байхад 2009–2010 оны өвөл [[Зуд]] тохиож, олон тооны мал хорогдсоноор ноолуурын үйлдвэрлэлд хүндээр нөлөөлсөн (ноолуур нь экспортын орлогын өөр нэг 7%-ийг бүрдүүлдэг). Дэлхийн банк болон ОУВС-ын тооцоогоор бодит ДНБ-ий өсөлт 2009 онд 8%-иас 2.7% болж буурч, экспорт $2.5 тэрбумаас $1.9 тэрбум болж 26%-иар багассан бөгөөд 2008 он хүртэлх тогтвортой өсөлт тасалдсан. Үүний улмаас [[ядуу байдал|ядуурлаас]] гарах хүмүүсийн тоо хямрал байгаагүй тохиолдлоос 20,000–40,000-аар (хүн амын 0.7–1.4%) цөөн байх магадлалтай гэж төсөөлж байв. Гэвч 2009 оны сүүл, 2010 оны эхээр зах зээл дахин сэргэж эхэлсэн. Өмнөх тогтворгүй байдлаас сургамж авч, хууль эрх зүйн шинэчлэл болон чангарсан төсвийн бодлого нь эдийн засгийг тогтвортой тэлэхэд чиглэсэн. 2010 оны 2-р сард гадаад хөрөнгийн хэмжээ [[USD]] 1,569,449 сая гэж бүртгэгдсэн.{{cite web |url = http://www.mongolbank.mn/c/document_library/get_file?uuid=d9f20f03-bff5-4260-9fd6-7e45880c4cd4&groupId=16 |title = Bank of Mongolia Monthly Stat Bulletin |date = February 2010 |publisher = [[Bank of Mongolia]] |access-date = 7 April 2010 |archive-date = 1 December 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20241201013001/https://www.mongolbank.mn/c/document_library/get_file?uuid=d9f20f03-bff5-4260-9fd6-7e45880c4cd4&groupId=16 |url-status = dead }} Шинэ худалдааны гэрээ хэлэлцээрүүд байгуулагдаж, гадаадын хөрөнгө оруулагчид “[[]]”-д анхаарал хандуулсаар байна. Монголд уул уурхай нь аж үйлдвэрийн гол салбар бөгөөд нийт аж үйлдвэрийн 30%-ийг бүрдүүлдэг.Montsame News Agency. ‘‘Mongolia’’. 2006, Foreign Service Office of [[Montsame News Agency]], {{ISBN|99929-0-627-8}}, p. 82 Мөн ноолуурын үйлдвэрлэл чухал байр суурь эзэлнэ. Монгол Улс ноолуурын үйлдвэрлэлээр дэлхийд хоёрдугаарт ордог бөгөөд “Gobi Cashmere” компани 2006 оны байдлаар дэлхийн ноолуурын үйлдвэрлэлийн 21%-ийг дангаараа бүрдүүлж байсан.Montsame News Agency. ‘‘Mongolia’’. 2006, Foreign Service Office of [[Montsame News Agency]], {{ISBN|99929-0-627-8}}, p. 86 2019 оны нийт экспорт 7.6 тэрбум ам.доллар байжээ.{{cite web |url=https://trendeconomy.com/data/h2/Mongolia/TOTAL |title=Mongolia – Imports and Exports – World – All commodities – Value and annual growth, 2003–2019 |date=14 November 2021 |access-date=30 April 2022 |archive-date=9 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221209024416/https://trendeconomy.com/data/h2/Mongolia/TOTAL |url-status=live }} 2022 оны эдийн засгийн өсөлтийг 1% орчим гэж үзэж байсан бөгөөд олон улсын байгууллагууд 2023 онд түүхий эдийн экспорт нэмэгдэхтэй холбоотойгоор өсөлт дор хаяж 6%-д хүрч эрчимжинэ гэж таамагласан.{{Cite web |last=Adiya |first=Amar |date=2022-06-22 |title=Mongolia’s Economy Plunges Amid Border Disruptions and Growing Food Shortages |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/mongolia-s-economy-plunges-amid-border-disruptions-and-growing-food-shortages |access-date=2022-09-11 |website=Mongolia Weekly |language=en |archive-date=5 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230205165902/https://www.mongoliaweekly.org/post/mongolia-s-economy-plunges-amid-border-disruptions-and-growing-food-shortages |url-status=live}} 2023 оноос эхлэн Хятад руу чиглэсэн нүүрсний төмөр замын шинэ шугамууд ашиглалтад орж, өмнөд Монголын [[Оюу Толгойн уурхай]] дахь [[Rio Tinto (corporation)|Rio Tinto]]-гийн газрын доорх уурхайн зэсийн үйлдвэрлэл өсөхөөр төлөвлөгдсөнөөр түүхий эдийн экспортын томоохон өсөлт хүлээгдэж байсан. 2020-аад оны эхэн үед Монголын эдийн засаг нь байгалийн нөөцийн экспортод тулгуурласан өсөлттэй ч, уул уурхайд хэт төвлөрөх, өрийн хэмжээ нэмэгдэх, инфляц, мөн Оросоос түлш нийлүүлэх эрсдэл зэрэг сорилтууд эдийн засгийн тогтвортой байдалд заналхийлж байв. Засгийн газар дэд бүтэц болон нийгмийн хөтөлбөрүүдийг хэрэгжүүлэхээр ажиллаж байсан ч эдгээр эрсдэл үргэлжилсэн.{{Cite web |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/mongolia-faq |access-date=2024-09-21 |website=www.mongoliaweekly.org |title=Mongolia FAQ |date=21 September 2024 }} 2025 оны 11-р сард Монгол Улсын Их Хурал 2026 оны улсын төсвийг баталж, орлогыг ₮31.93 их наяд, зарлагыг ₮32.98 их наядаар тооцсон бөгөөд алдагдал нь ДНБ-ий ойролцоогоор 1% байх төлөвтэй гэжээ.{{Cite web |last=Adiya |first=Amar |date=2025-11-12 |title=Mongolian Parliament Passes the 2026 Budget Amid Promises of Restraint |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/mongolian-parliament-passes-the-2026-budget-amid-promises-of-restraint |access-date=2025-11-24 |website=Mongolia Weekly |language=en}} ‘‘Mongolia Weekly’’-ийн мэдээлснээр төсөв нь тансаг/шаардлагагүй зардлыг хязгаарлах, төрийн албан хаагчдын цалинг инфляцтай уялдуулан тохируулах, тоног төхөөрөмж худалдан авалтыг бууруулахын зэрэгцээ үргэлжилж буй хөрөнгө оруулалтын төслүүдийг нэн тэргүүнд тавих арга хэмжээнүүдийг тусгасан байна.{{Cite web |last=Adiya |first=Amar |date=2025-11-12 |title=Mongolian Parliament Passes the 2026 Budget Amid Promises of Restraint |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/mongolian-parliament-passes-the-2026-budget-amid-promises-of-restraint |access-date=2025-11-24 |website=Mongolia Weekly |language=en}} ==The Wolf Economy== Энэ нэр томьёог [[Renaissance Capital (Russian company)|Renaissance Capital]] “Mongolia: “Blue-sky opportunity”” тайландаа анх гаргаж, улмаар нийтэд түгээсэн.{{cite web |url=http://www.petromatad.com/live/uploads/Mongolia_11_Dec_Final.pdf |title=Strategy Mongolia: Country overview, Equity research, 11 December 2009 |website=www.petromatad.com |access-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150427002632/http://www.petromatad.com/live/uploads/Mongolia_11_Dec_Final.pdf |archive-date=27 April 2015 |url-status=dead}} Тэд Монгол Улсыг шинэ [[Азийн бар]] болох (“Mongolian wolf” гэж нэрлэхийг илүүд үзсэн) бөгөөд “зогсоошгүй” эдийн засгийн өсөлт хүлээж байна гэж таамагласан.{{cite web | url = http://biznetwork.mn/blog/show/id/6214 | title = Mongolian Wolf to Be ‘Unstoppable’ | publisher = biznetwork.mn / [[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] | date = 14 December 2009 | access-date = 7 April 2010 | archive-date = 18 January 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110118055141/http://biznetwork.mn/blog/show/id/6214 | url-status = live }} Уул уурхайн салбарын шинэ хөгжил, гадаадын сонирхол асар хурдтай нэмэгдэж буйтай холбоотойгоор “Wolf Economy” нь өсөлтийн боломжтой гэж үздэг. Энэ “довтолгоонтой” нэр нь хөрөнгийн зах зээл дээрх Монголын хандлагыг илэрхийлдэг бөгөөд шинэ ашигт малтмалын нөөц нь дэлхийн хамгийн хурдтай өсөх эдийн засгуудын нэг хэвээр үлдэх боломж олгоно гэж тайлбарладаг.{{Cite web|date=2020-11-16|title=Investment in Mongolia 2019 - KPMG Mongolia|url=https://home.kpmg/mn/en/home/insights/2020/03/investment-in-mongolia-2019.html|access-date=2021-05-14|website=KPMG|language=en-US|archive-date=14 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514080046/https://home.kpmg/mn/en/home/insights/2020/03/investment-in-mongolia-2019.html|url-status=live}} ==Банкууд== [[File:Mongolian Stock Exchange (2025).jpg|thumb|[[Монголын Хөрөнгийн Бирж]]]] Банкны салбар өндөр төвлөрсөн бөгөөд 2015 оны байдлаар таван банк санхүүгийн нийт хөрөнгийн ойролцоогоор 80%-ийг эзэмшиж байсан гэж үздэг:Aaron Batten, Poullang Doung, Enerelt Enkhbold, Gemma Estrada, Jan Hansen, George Luarsabishvili, Md. Goland Mortaza, and Donghyun Park, 2015. [http://www.adb.org/sites/default/files/publication/173460/ewp-450.pdf The Financial Systems of Financially Less Developed Asian Economies: Key Features and Reform Priorities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200805231439/http://www.adb.org/sites/default/files/publication/173460/ewp-450.pdf |date=5 August 2020}}. ADB Economics Working Paper Series No. 450 Монголын хамгийн том таван дотоодын банкны хувьцааг удахгүй хэсэгчлэн хувьчлагдах [[Монголын Хөрөнгийн Бирж]]ээр анх удаа олон нийтэд санал болгохоор болсон.{{Cite web |last=Adiya |first=Amar |date=2022-05-25 |title=What You Need To Know About Mongolia and What’s On the Horizon in H2 2022 |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/what-you-need-to-know-about-mongolia-and-what-s-on-the-horizon-in-h2-2022 |access-date=2022-05-27 |website=Mongolia Weekly |language=en |archive-date=27 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527061715/https://www.mongoliaweekly.org/post/what-you-need-to-know-about-mongolia-and-what-s-on-the-horizon-in-h2-2022 |url-status=live}} ===Арилжааны банкууд=== *[[KhasBank]] – ХасБанк нь Улаанбаатар хотод төвтэй, олон нийтэд чиглэсэн хөгжлийн банк болон бичил санхүүгийн байгууллага бөгөөд 2012 оны 6-р сарын байдлаар улсын хэмжээнд 100 салбар, 1309 ажилтантай байсан. *[[Khan Bank]] – Хаан Банк төв оффис нь Улаанбаатар хотод байрладаг бөгөөд тэнд 5 салбартай. Улсын хэмжээнд 24 бүсийн салбартай бөгөөд тус бүр нь өөрийн бүсийн 15–25 жижиг салбарыг хариуцдаг, нийтдээ 512 салбарын сүлжээтэй байсан.{{cite web |url = https://www.khanbank.com/en/35/About-Us.html |title = Mission statement |access-date = 7 May 2013 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20130424022255/https://www.khanbank.com/en/35/About-Us.html |archive-date = 24 April 2013 }} *[[Golomt Bank]] – Голомт банк 1995 онд байгуулагдсан бөгөөд дотоодын банкны системийн хөрөнгийн ойролцоогоор 23%-ийг удирддаг. Сүүлийн үед хувьцаагаа санал болгож эхэлсэн. *[[Trade and Development Bank of Mongolia|Худалдаа хөгжлийн банк]] – Хаан? (Тайлбар: эх бичвэрт TDB гэж байна) Хөгжлийн банк? (Энд “TDB” нь Худалдаа, хөгжлийн банк гэсэн утгатай.) 1990 онд байгуулагдсан бөгөөд Монголын хамгийн “хуучин” банк гэж дурдагддаг. 28 салбар, тооцооны төвүүд, 60 АТМ, 1300 ПОС терминал, [[Internet]]/[[SMS]] банк зэрэг сүлжээтэй.{{cite web |url = http://www.tdbm.mn/index.php?con=view&id=183 |title = Introduction: Trade and Development Bank of Mongolia |publisher = Trade and Development Bank of Mongolia |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110722220109/http://www.tdbm.mn/index.php?con=view&id=183 |archive-date = 22 July 2011 }} [[ING]] зэрэг гадаадын банкууд зах зээлд нэвтэрч эхэлсэн гэж дурдсан. *Бусад жижиг банкууд: M-Bank, State bank, Capitron Bank, Arig Bank, Bogd Bank, Chinggis Bank. Зээл авах боломжийн үзүүлэлтээр Монгол Улс 2015 оны “Ease of Doing Business” судалгаанд 189 эдийн засгаас 61-д жагссан.{{Cite web |url=http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/mongolia/#getting-credit |title=Doing Business in Mongolia - World Bank Group |access-date=21 November 2011 |archive-date=6 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111206031549/http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/mongolia/#getting-credit |url-status=dead}} Харин 2015 оны 5-р сарын байдлаар банкны салбарын салбаржилт (branch penetration) өндөр байсан гэж үзэж, 15,257 хүн тутамд 1 банкны салбар ногдож байсан. ===Хөрөнгө оруулалтын банкууд=== Хөрөнгийн зах зээлийн орчин бэхжихийн хэрээр гадаад болон дотоодын олон хөрөнгө оруулалтын байгууллага Монголд үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн. Дотоодын нэр нөлөө бүхий байгууллагуудад: [https://www.tdbcapital.mn/ TDB Capital] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191231212618/https://www.tdbcapital.mn/ |date=31 December 2019}}, [https://web.archive.org/web/20181204084815/https://www.eurasiac.com/ Eurasia Capital], [[Monet Investment Bank]], [[BDSec]], [http://www.micc.mn MICC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200818133042/http://micc.mn/ |date=18 August 2020}}, мөн [https://web.archive.org/web/20190905180118/http://www.frontier.mn/ Frontier Securities] зэрэг багтана. ==Байгаль орчин== {{main|Монгол дахь байгаль орчны асуудлууд}} Коммунист дэглэмийн үеийн хурдтай [[хотжилт]] болон аж үйлдвэрийн өсөлтийн бодлогын үр дүнд Монголд байгаль орчны доройтол ноцтой асуудал болсон. Улаанбаатар хотод түүхий нүүрс түлэх, олон мянган үйлдвэр, мөн хувь хүний автомашины хэрэглээ огцом нэмэгдсэнээр{{Cite book |last=Gheorghe |first=Adrian |url=https://www.unicef.org/eap/sites/unicef.org.eap/files/press-releases/eap-media-Mongolia_air_pollution_crisis_ENG.pdf |title=MONGOLIA’S AIR POLLUTION CRISIS: A call to action to protect children’s health |date=Feb 2018 |pages=15}} [[агаарын бохирдол]] хүндэрсэн. [[Ойгүйжилт]], бэлчээрийн хэт ашиглалт, мөн өмнөх үед тариалангийн талбайг нэмэгдүүлэх зорилгоор онгон газар хагалснаас үүдэн салхи, борооны [[хөрсний элэгдэл]] нэмэгдсэн. ==Макро эдийн засгийн үзүүлэлтүүд== [[File:Ministry of Economy and Development (Mongolia).jpg|thumb|[[Монгол Улсын Эдийн засаг, хөгжлийн яам]]]] Доорх хүснэгтэд 2007–2026 оны макро эдийн засгийн гол үзүүлэлтүүдийг харуулав.<ref name="IMF-WEO-2026" /> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Он ! ДНБ<br />(ХАЧП, тэрбум олон улсын доллар) ! Нэг хүнд ногдох ДНБ<br />(ХАЧП, олон улсын доллар) ! Нэрлэсэн ДНБ<br />(тэрбум ам.доллар) ! ДНБ-ий бодит өсөлт<br />(%) ! Инфляц<br />(%) |- | 2007 | 15.3 | 5,832 | 4.2 | 8.8 | 9.6 |- | 2008 | 16.8 | 6,300 | 5.6 | 7.8 | 28.0 |- | 2009 | 16.5 | 6,093 | 4.6 | −2.1 | 7.6 |- | 2010 | 18.0 | 6,510 | 7.2 | 7.3 | 8.3 |- | 2011 | 21.5 | 7,653 | 10.4 | 17.3 | 8.8 |- | 2012 | 24.6 | 8,585 | 12.3 | 12.3 | 13.8 |- | 2013 | 28.0 | 9,540 | 12.6 | 11.6 | 10.6 |- | 2014 | 30.7 | 10,242 | 12.2 | 7.9 | 12.9 |- | 2015 | 31.7 | 10,372 | 11.6 | 2.4 | 6.8 |- | 2016 | 32.5 | 10,415 | 11.2 | 1.5 | 0.8 |- | 2017 | 34.9 | 10,995 | 11.5 | 5.6 | 4.3 |- | 2018 | 39.5 | 12,202 | 13.2 | 7.7 | 6.8 |- | 2019 | 44.5 | 13,485 | 14.2 | 5.6 | 7.3 |- | 2020 | 45.6 | 13,569 | 13.3 | −4.6 | 3.7 |- | 2021 | 50.1 | 14,679 | 15.3 | 1.6 | 7.4 |- | 2022 | 56.3 | 16,286 | 17.1 | 5.0 | 15.1 |- | 2023 | 62.7 | 17,898 | 20.3 | 7.4 | 10.4 |- | 2024 | 67.6 | 19,064 | 23.8 | 5.1 | 6.2 |- | 2025 | 74.3 | 20,720 | 25.4 | 6.8 | 8.6 |- | 2026* | 80.4 | 22,192 | 28.5 | 5.3 | 7.4 |} <small>* 2026 оны үзүүлэлтүүд нь Олон улсын валютын сангийн 2026 оны 4-р сарын төсөөлөл болно.</small> ==Мөн үзэх== * [[Монгол Улс ба Олон улсын валютын сан]] * [[Монголын хөдөө аж ахуй]] * [[Монголын уул уурхай]] ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Гадаад холбоос== * {{in lang|en|mn}} [https://web.archive.org/web/20100925001903/http://www.mof.gov.mn/ Сангийн яамны албан ёсны сайт] * {{in lang|en|mn}} [http://www.mongolbank.mn/ Монголбанк — Төв банкны албан ёсны сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210428190425/https://www.mongolbank.mn/ |date=28 April 2021}} * [https://web.archive.org/web/20230114155343/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ Mongolia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230115163448/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |date=15 January 2023}} [[CIA World Factbook]] {{Mongolia topics}} {{World Trade Organization}} {{Asia in topic|Economy of}} {{Commons}} [[Category:Монголын эдийн засаг| ]] [[Category:Хөгжиж буй орнуудын эдийн засаг]] [[Category:World Trade Organization member economies|Mongolia]] 6id4gekggri81m7ir3006b9e30l94ux 864360 864359 2026-08-02T14:34:32Z Koldobin 106481 Орчин үеийн эдийн засгийн хөгжлийн хэсгийг 2008–2026 оны үйл явдал, уул уурхайн өсөлт, цар тахлын дараах сэргэлт болон Оюу Толгойн үйлдвэрлэлийн нөлөөг тэнцвэртэй тусган шинэчлэв 864360 wikitext text/x-wiki {{Infobox economy | country = Монгол Улс | image = UB downtown.jpg | caption = [[Улаанбаатар]]ын төв хэсэг. Дунд хэсэгт [[Сүхбаатарын талбай]], ард нь [[Blue Sky Tower]] харагдана | image_size = 310px | currency = [[Монгол төгрөг|Төгрөг]] (MNT, ₮) | year = Календарийн жил | organs = [[Дэлхийн худалдааны байгууллага|ДХБ]], [[Олон улсын валютын сан|ОУВС]], [[Дэлхийн банк]], [[Азийн хөгжлийн банк|АХБ]], [[Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага|ШХАБ]] (ажиглагч) | group = {{plainlist| *Шинээр хөгжиж буй болон хөгжиж буй эдийн засаг<ref name="IMF-WEO-2026">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/datasets/IMF.RES%3AWEO |title=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[Олон улсын валютын сан]] |website=IMF Data |date=14 April 2026 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> *Дээд-дунд орлоготой эдийн засаг<ref name="WB-income">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/ext/en/country/mongolia |title=Mongolia |publisher=[[Дэлхийн банк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> }} | population = {{increase}} 3.584 сая (2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | gdp = {{plainlist| *{{increase}} $25.37 тэрбум ([[Нэрлэсэн ДНБ|нэрлэсэн]]; 2025) *{{increase}} $74.25 тэрбум ([[Худалдан авах чадварын паритет|ХАЧП]]; 2025) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | growth = {{plainlist| *{{increase}} 5.1% (2024) *{{increase}} 6.8% (2025) *{{increase}} 5.3% (2026 оны төсөөлөл) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | per capita = {{plainlist| *{{increase}} $7,079 (нэрлэсэн; 2025) *{{increase}} $20,720 (ХАЧП; 2025) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | inflation = {{plainlist| *6.2% (2024) *8.6% (2025) *7.4% (2026 оны төсөөлөл) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | poverty = 11.7% (өдөрт $8.30-аас доош орлоготой хүн ам; 2021 оны ХАЧП, 2025 оны тооцоо)<ref name="WB-MPO-2026">{{cite web |url=https://thedocs.worldbank.org/en/doc/c6aceb75bed03729ef4ff9404dd7f125-0500012021/related/mpo-mng.pdf |title=Mongolia Macro Poverty Outlook, April 2026 |publisher=[[Дэлхийн банк]] |date=April 2026 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> | gini = 31.4 (2022)<ref name="WB-MPO-Gini">{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099908304042433922/pdf/IDU1504c0e8612980149ad1bf701113042dc1cfa.pdf |title=Macro Poverty Outlook: Mongolia |publisher=[[Дэлхийн банк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> | hdi = {{plainlist| *{{increase}} 0.747 (2023; [[Хүний хөгжлийн индексээр улс орнуудын жагсаалт|104-р]], өндөр) *0.647 ([[Тэгш бус байдлаар засварласан ХХИ|тэгш бус байдлаар засварласан ХХИ]]; 2023) }}<ref name="UNDP-HDI-2025">{{cite web |url=https://hdr.undp.org/data-center/country-insights |title=Human Development Insights |publisher=НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref><ref name="UNDP-IHDI-2025">{{cite web |url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/2025_HDR/HDR25_Statistical_Annex_IHDI_Table.xlsx |title=Inequality-adjusted Human Development Index, 2025 statistical annex |publisher=НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> | unemployment = {{plainlist| *5.3% (2025 оны ОУВС-гийн тооцоо) *5.0% (2026 оны төсөөлөл) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | industries = [[Уул уурхай]] ([[нүүрс]], [[зэс]], [[алт]], [[молибден]], [[жонш]], төмрийн хүдэр), барилга ба барилгын материал, хүнс ба ундаа, малын гаралтай бүтээгдэхүүн боловсруулах, ноолуур ба нэхмэл, газрын тос олборлолт | exports = {{increase}} $15.76 тэрбум (2025)<ref name="NSO-trade-2025">{{cite web |url=https://www.1212.mn/uploads/1782275347598-%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%20%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B0%20%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D1%86%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%20-2025.pdf |title=Гадаад худалдаа — 2025 |publisher=[[Үндэсний статистикийн хороо]] |access-date=2 August 2026 |language=mn }}</ref> | export-goods = нүүрс, зэсийн хүдэр ба баяжмал, алт, төмрийн хүдэр ба баяжмал, боловсруулаагүй газрын тос, жонш, ноолуур, малын гаралтай бүтээгдэхүүн<ref name="NSO-trade-2025" /> | export-partners = {{plainlist| *[[Хятад]]: 89.4% *[[Швейцар]]: 6.9% *[[Америкийн Нэгдсэн Улс]]: 0.8% *Бусад: 2.9% *(2025) }}<ref name="NSO-trade-2025" /> | imports = {{increase}} $11.39 тэрбум (2025)<ref name="NSO-trade-2025" /> | import-goods = машин, механик ба цахилгаан тоног төхөөрөмж, газрын тосны бүтээгдэхүүн, автомашин ба сэлбэг хэрэгсэл, хүнсний бүтээгдэхүүн, химийн бүтээгдэхүүн, барилгын материал<ref name="NSO-trade-2025" /> | import-partners = {{plainlist| *[[Хятад]]: 40.9% *[[Орос]]: 24.5% *[[Япон]]: 9.6% *[[Өмнөд Солонгос]]: 4.1% *[[Америкийн Нэгдсэн Улс]]: 3.7% *Бусад: 17.3% *(2025) }}<ref name="NSO-trade-2025" /> | current account = −$2.19 тэрбум (ДНБ-ий −8.6%; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | debt = ДНБ-ий 45.1% (Засгийн газрын нийт өр; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | revenue = ₮32.65 их наяд (Засгийн газрын нийт орлого; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | expenses = ₮31.12 их наяд (Засгийн газрын нийт зардал; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | balance = ДНБ-ий +1.7% (Засгийн газрын нийт тэнцэл; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | credit = {{plainlist| *[[Standard & Poor’s|S&P]]: BB−, төлөв тогтвортой<ref name="SP-2025">{{cite web |url=https://www.spglobal.com/ratings/en/regulatory/article/-/view/type/HTML/id/3468928 |title=Mongolia Upgraded To 'BB-' On Sustained Fiscal Consolidation And Strong Growth; Outlook Stable |publisher=S&P Global Ratings |date=30 October 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> *[[Moody’s]]: B1, төлөв тогтвортой<ref name="Moodys-2025">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/r/10702 |title=Moody’s Upgrades Mongolia’s Credit Rating to ‘B1’ with a Stable Outlook |publisher=[[Монголбанк]] |date=17 October 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> *[[Fitch Group|Fitch]]: B+, төлөв тогтвортой<ref name="Fitch-2025">{{cite web |url=https://www.fitchratings.com/research/sovereigns/fitch-affirms-mongolia-at-b-outlook-stable-01-09-2025 |title=Fitch Affirms Mongolia at 'B+'; Outlook Stable |publisher=Fitch Ratings |date=1 September 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> }} | reserves = {{increase}} $7.66 тэрбум (2026 оны 6 сар)<ref name="BoM-reserves-2026">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/ |title=The Central Bank of Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> }} '''Монголын эдийн засаг''' нь уул уурхай, үйлчилгээ, хөдөө аж ахуй, боловсруулах үйлдвэрлэлд тулгуурладаг. Монгол Улс зэс, нүүрс, алт, молибден, жонш зэрэг ашигт малтмалын арвин нөөцтэй бөгөөд эрдэс бүтээгдэхүүн нь аж үйлдвэрийн үйлдвэрлэл, экспортын орлогын томоохон хэсгийг бүрдүүлдэг. Мал аж ахуй, ноолуурын үйлдвэрлэл нь эдийн засагт уламжлалт чухал байр суурь эзэлдэг бол худалдаа, тээвэр, барилга, санхүү болон бусад үйлчилгээний салбарууд дотоодын нийт бүтээгдэхүүний үлэмж хэсгийг бүрдүүлдэг. 1990-ээд оны эхээр [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] задарч, Зөвлөлтийн эдийн засгийн тусламж болон хуучин худалдааны тогтолцоо тасалдсанаар Монгол Улсын эдийн засаг гүн уналтад орсон. Үүний дараа үнэ чөлөөлөх, өмч хувьчлах, хувийн хэвшлийг хөгжүүлэх зэрэг зах зээлийн шинэчлэлийг хэрэгжүүлж, 1990-ээд оны дунд үеэс эдийн засгийн өсөлт сэргэж эхэлсэн. Монгол Улс 1997 онд [[Дэлхийн худалдааны байгууллага]]д элссэн. 2000-аад оноос уул уурхайн салбарын хөрөнгө оруулалт эрчимжиж, [[Оюу Толгойн уурхай|Оюу Толгой]], нүүрсний томоохон ордууд болон тэдгээртэй холбоотой дэд бүтцийн төслүүд эдийн засгийн өсөлт, экспортын орлогыг нэмэгдүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэх болсон. Уул уурхайн үйлдвэрлэл нэмэгдсэнээр Монгол Улс дэлхийн зэс, нүүрсний зах зээлд илүү томоохон нийлүүлэгч болох боломжтой болсон бөгөөд тээвэр, эрчим хүч, барилга, санхүү болон ханган нийлүүлэлтийн салбарын хөгжилд мөн түлхэц үзүүлсэн. Монголын эдийн засгийн өсөлтийн боломж нь байгалийн нөөц, залуу хүн ам, хотжилт, хөрш орнуудын томоохон зах зээлтэй ойр байршилтай холбоотой. Үүний зэрэгцээ экспортын бүтэц цөөн нэр төрлийн эрдэс бүтээгдэхүүнд, гадаад худалдаа нь [[Хятад|БНХАУ]]-ын зах зээлд өндөр төвлөрсөн хэвээр байна. Иймээс эдийн засгийг төрөлжүүлэх, боловсруулах үйлдвэрлэл болон экспортыг нэмэгдүүлэх, дэд бүтэц, эрчим хүч, тээвэр логистикийн хүчин чадлыг сайжруулах нь Монгол Улсын урт хугацааны хөгжлийн гол зорилтуудын нэг юм. ==Эдийн засгийн түүх== [[File:GDP_per_capita_development_of_Mongolia.svg|thumb|Монгол Улсын нэг хүнд ногдох бодит ДНБ-ий түүхэн хөгжил]] ===Социалист үе=== {{Main|Монгол Ардын Бүгд Найрамдах Улсын эдийн засаг}} 1990–91 оны улс төрийн огцом өөрчлөлтүүд нь Монгол Улсыг [[зах зээлийн эдийн засаг]]т шилжүүлэх оролдлогын эхлэл болсон ч, энэ үйл явц нь хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын эдийн засаг задран уналттай нүүр тулснаар хүндрэлтэй байсан. 1991 оноос өмнө Монголын худалдааны 80% нь хуучин ЗХУ-тай, 15% нь [[Эдийн засгийн харилцан туслалцах зөвлөл]] (CMEA)-ийн бусад орнуудтай хийгддэг байв. Монгол Улс түлш, эм, сэлбэг хэрэгсэл зэрэгт хуучин ЗХУ-аас ихээхэн хамааралтай байсан бөгөөд үйлдвэрүүд болон цахилгаан станцуудын хэвийн ажиллагаанд эдгээр нь чухал байв.{{cite book | editor = Robert L. Worden | title = Mongolia: A Country Study | publisher = Federal Research Division, Library of Congress | year = 1991 | pages = 163–164 | url = https://tile.loc.gov/storage-services/public/gdcmassbookdig/mongoliacountrys00word_0/mongoliacountrys00word_0.pdf | access-date = 11 July 2025 }} Хуучин ЗХУ нь Монголын үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний гол зах зээл байлаа. 1980-аад онд Монголын аж үйлдвэрийн салбарын ач холбогдол нэмэгдэж, 1989 онд материаллаг бүтээгдэхүүний 34%-ийг (хөдөө аж ахуй 18% байсан) бүрдүүлж байсан гэж тооцдог. Гэсэн ч ашигт малтмал болон мал, малын гаралтай бүтээгдэхүүн нь экспортын ихэнх хувийг бүрдүүлсээр байсан. Гол импорт нь машин тоног төхөөрөмж, [[нефть|газрын тос]], даавуу, барилгын материал байв. 1980-аад оны сүүлээр Засгийн газар коммунист бус [[Ази]] болон [[Өрнөдийн ертөнц|Баруун]] орнуудтай харилцаагаа сайжруулж, [[Монголын аялал жуулчлал]] хөгжиж эхэлсэн. 1991 оны 1-р сарын 1-нээс Монгол Улс ба хуучин ЗХУ хоёр талын худалдааг дэлхийн үнээр [[хатуу валют]]аар хийхээр тохиролцсон. Гадаад худалдааны хүндрэл байсан ч Монгол Улс шинэчлэлийг үргэлжлүүлсэн. 1990-ээд онд жижиг дэлгүүр, аж ахуйн нэгжүүдийн [[хувьчлал]] ихэнхдээ дуусаж, үнийн ихэнхийг чөлөөлсөн. Томоохон төрийн өмчит үйлдвэрүүдийн хувьчлал эхэлсэн. [[Татварын шинэчлэл]] ч хийгдэж, 1991 оны сүүлээр бартер болон албан ханшийн ялгааг нэгтгэсэн. ===Зах зээлийн эдийн засагт шилжилт=== 1990–1993 онд Монгол Улсад гурван оронтой [[инфляц]], өссөн [[ажилгүйдэл]], өргөн хэрэглээний барааны хомсдол, хүнсний нормчлол зэрэг үзэгдэл гарсан. Энэ үед эдийн засгийн үйлдвэрлэл гуравны нэгээр буурсан. Зах зээлийн шинэчлэл, хувийн хэвшил хөгжихийн хэрээр 1994–95 онд эдийн засгийн өсөлт эргэн сэргэв. Гэвч өсөлт нь банкны зээл (ялангуяа төрийн өмчит байгууллагуудад) хэт төвлөрөхөд тулгуурласнаар банкны салбарын доройтолтой хавсарсан. 1995 онд ДНБ ойролцоогоор 6% өссөн нь ихэвчлэн зэсийн үнийн өсөлттэй холбоотой. 1996–99 онд бодит өсөлт дунджаар 3.5% орчимд тогтворжсон нь [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]], [[1998 оны Оросын санхүүгийн хямрал]], мөн түүхий эдийн (ялангуяа зэс, алт) үнэ муудсантай холбоотой. 1999 онд 3.2% байсан ДНБ-ий өсөлт 2000 онд 1.3% болж буурсан. Үүний гол шалтгаан нь 2000 онд цаг агаарын хүндрэл, байгалийн гамшгийн улмаас 2.4 сая мал хорогдсон явдал байв. Нүүдлийн мал аж ахуйд хэт түшиглэсэн хөгжлөөс ангид салбаруудыг хөгжүүлэхэд газаргүй, дэд бүтэц сул зэрэг хязгаарлалт байсан. 1990 оноос хойш 61 орны 1,500 гаруй гадаад компани нийт 338.3 сая ам.долларыг Монгол Улсад хөрөнгө оруулсан{{when|date=July 2012}}. 2003 он гэхэд хувийн компаниуд Монголын ДНБ-ий 70%, экспортын 80%-ийг бүрдүүлж байв.Montsame News Agency. ‘‘Mongolia’’. 2006, Foreign Service Office of [[Montsame News Agency]], {{ISBN|99929-0-627-8}}, p. 67 Сүүлийн үе хүртэл Монгол Улсад гадаадын хөрөнгө оруулалтад харьцангуй цөөн хязгаарлалт байсан. Иймээс уул уурхайн салбарын гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтад эзлэх хувь 1990 онд бараг тэг байсан бол 1999 онд 25% орчимд хүрч өссөн.Enerelt Enkhbold, 2014. “[https://www.academia.edu/29338640/The_Impact_of_SEFILM_on_the_Valuation_of_Mining_Companies The Impact of SEFILM on the Valuation of Mining Companies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221208180107/https://www.academia.edu/29338640/The_Impact_of_SEFILM_on_the_Valuation_of_Mining_Companies |date=8 December 2022}}”. Монголын Нийгэм-Эдийн Засгийн Өнөөгийн Байдал, Тулгамдсан Асуудлууд. Илтгэлүүдийн эмхэтгэл, pp. 240–253 ===Орчин үеийн эдийн засгийн хөгжил=== [[File:Mongolian factory worker with cashmere.jpg|250px|thumb|Ноолуурын үйлдвэрт ажиллаж буй ажилтан]] [[File:Market in Ulan Bator (Mongolia).jpg|250px|thumb|Улаанбаатар дахь зах]] ====2008–2010 оны хямрал ба сэргэлт==== 2008–2009 оны дэлхийн санхүүгийн хямралын үед зэс зэрэг түүхий эдийн үнэ болон гадаад эрэлт огцом буурснаар Монголын экспорт, төсвийн орлого хумигдаж, эдийн засгийн өсөлт саарсан. Монгол Улс түүхий эдийн экспорт болон БНХАУ-ын зах зээлээс өндөр хамааралтай байсан нь гадаад орчны сөрөг нөлөөг нэмэгдүүлжээ.<ref name="WB-retrospective-2008-2010">{{cite web |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/836891468275678347 |title=Mongolia Economic Retrospective: 2008–2010 |publisher=[[Дэлхийн банк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 2009–2010 оны өвөл тохиосон [[зуд]]ын улмаас олон сая мал хорогдож, хөдөө аж ахуй болон малчдын амьжиргаанд ихээхэн хохирол учирсан. Харин 2010 онд түүхий эдийн зах зээл болон гадаад эрэлт сэргэж, худалдаа, тээвэр, барилга зэрэг салбарын идэвхжил нэмэгдсэнээр эдийн засаг өсөлтөд эргэн орсон.<ref name="WB-update-2011">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2011/01/28/mongolia-quarterly-economic-update-january-2011 |title=Mongolia Quarterly Economic Update, January 2011 |publisher=[[Дэлхийн банк]] |date=28 January 2011 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> ====2010-аад оны уул уурхайн өсөлт==== 2010-аад оны эхээр [[Оюу Толгойн уурхай|Оюу Толгой]] болон нүүрсний томоохон төслүүдэд оруулсан хөрөнгө оруулалт эрчимжиж, уул уурхай эдийн засгийн өсөлтийн гол хөдөлгөгч хүч болсон. Уул уурхайн хөрөнгө оруулалттай уялдан барилга, тээвэр, худалдаа, санхүү болон ханган нийлүүлэлтийн салбарын эрэлт нэмэгдэж, 2011 онд бодит ДНБ 17.3 хувиар өссөн.<ref name="IMF-WEO-2026" /> Гэвч түүхий эдийн үнэ, гадаадын хөрөнгө оруулалт болон уул уурхайн томоохон төслүүдийн хэрэгжилтээс шалтгаалан эдийн засгийн өсөлт жил бүр харилцан адилгүй байв. Үүний зэрэгцээ уул уурхайн орлого нэмэгдсэн нь дэд бүтэц, хот байгуулалт болон нийгмийн үйлчилгээний хөрөнгө оруулалтыг өргөжүүлэх боломж бүрдүүлсэн. ====2020 оноос хойших хөгжил==== [[Ковид-19 цар тахал]] болон хилийн боомтын хязгаарлалтын улмаас эдийн засаг 2020 онд агшиж, гадаад худалдаа болон уул уурхайн бүтээгдэхүүний тээвэр 2021–2022 онд сааталтай байв. Хилийн тээвэр хэвийн болж, эрдэс бүтээгдэхүүний экспорт нэмэгдсэнээр эдийн засгийн өсөлт 2022 оноос сэргэж эхэлсэн. 2023–2024 онд нүүрсний экспорт түүхэн өндөр түвшинд хүрч, уул уурхайн үйлдвэрлэл, өрхийн хэрэглээ болон төрийн зардал нэмэгдсэнээр эдийн засгийн идэвхжил эрчимжив. Экспортын болон төсвийн орлого өссөнөөр төсөв ашигтай гарч, улсын өрийн ДНБ-д эзлэх хэмжээ буурч, гадаад валютын нөөц нэмэгджээ.<ref name="IMF-Article-IV-2025">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2025/09/15/pr-25298-mongolia-imf-executive-board-concludes-2025-article-iv-consultation |title=IMF Executive Board Concludes 2025 Article IV Consultation with Mongolia |publisher=[[Олон улсын валютын сан]] |date=15 September 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> [[Оюу Толгойн уурхай]]н далд уурхайн тогтвортой олборлолт 2023 онд эхэлсэн бөгөөд үйлдвэрлэлийн хүчин чадал нэмэгдэхийн хэрээр зэсийн олборлолт, экспортын орлого болон уул уурхайн ханган нийлүүлэлтийн салбарт үзүүлэх нөлөө нь өсөх төлөвтэй байна.<ref name="RioTinto-OT-2023">{{cite web |url=https://www.riotinto.com/en/news/releases/2023/underground-production-celebrated-at-oyu-tolgoi |title=Underground production celebrated at Oyu Tolgoi |publisher=[[Rio Tinto]] |date=13 March 2023 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 2025 онд хөдөө аж ахуйн салбар зудын дараа сэргэж, Оюу Толгойн зэсийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэнээр Монголын эдийн засаг 6.9 хувиар өссөн. Барилга болон боловсруулах үйлдвэрлэл мөн өсөлтөд эерэг нөлөө үзүүлсэн бол худалдаа болон зарим үйлчилгээний салбарын өсөлт харьцангуй саарсан байна.<ref name="WB-update-2026">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/mn/news/press-release/2026/04/09/world-bank-mongolia-s-economy-stays-resilient-but-faces-rising-uncertainty |title=Дэлхийн Банк: Монголын эдийн засгийн төлөв тогтвортой хэвээр байгаа ч тодорхой бус байдал нэмэгдэж байна |publisher=[[Дэлхийн банк]] |date=9 April 2026 |access-date=2 August 2026 |language=mn }}</ref> Олон улсын байгууллагууд 2026 онд эдийн засгийн өсөлт үргэлжлэх боловч 2025 оныхоос харьцангуй саарах төлөвтэй гэж үзсэн. Оюу Толгойн үйлдвэрлэлийн өсөлт, хөдөө аж ахуйн сэргэлт, барилга болон боловсруулах үйлдвэрлэл нь өсөлтийг дэмжих гол хүчин зүйлсийн нэг хэвээр байна.<ref name="ADB-outlook-2026">{{cite web |url=https://www.adb.org/mn/news/adb-report-highlights-global-risks-mongolia-economic-outlook |title=Монголын эдийн засгийн төлөвт дэлхий дахинд болж буй үйл явдал нөлөөлөх эрсдэл нэмэгдэж буйг анхааруулав |publisher=[[Азийн хөгжлийн банк]] |date=April 2026 |access-date=2 August 2026 |language=mn }}</ref> Монголын эдийн засгийн урт хугацааны боломж нь зэс болон бусад ашигт малтмалын үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх, боловсруулах үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх, эрчим хүч, төмөр зам болон хилийн боомтын хүчин чадлыг өргөжүүлэхтэй холбоотой. Үүний зэрэгцээ экспортын зах зээл болон бүтээгдэхүүний бүтцийг төрөлжүүлэх, уул уурхайн орлогыг дэд бүтэц, хүний хөгжил болон бүтээмжийг нэмэгдүүлэх хөрөнгө оруулалтад үр ашигтай зарцуулах нь эдийн засгийн тогтвортой өсөлтөд чухал ач холбогдолтой. ==The Wolf Economy== Энэ нэр томьёог [[Renaissance Capital (Russian company)|Renaissance Capital]] “Mongolia: “Blue-sky opportunity”” тайландаа анх гаргаж, улмаар нийтэд түгээсэн.{{cite web |url=http://www.petromatad.com/live/uploads/Mongolia_11_Dec_Final.pdf |title=Strategy Mongolia: Country overview, Equity research, 11 December 2009 |website=www.petromatad.com |access-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150427002632/http://www.petromatad.com/live/uploads/Mongolia_11_Dec_Final.pdf |archive-date=27 April 2015 |url-status=dead}} Тэд Монгол Улсыг шинэ [[Азийн бар]] болох (“Mongolian wolf” гэж нэрлэхийг илүүд үзсэн) бөгөөд “зогсоошгүй” эдийн засгийн өсөлт хүлээж байна гэж таамагласан.{{cite web | url = http://biznetwork.mn/blog/show/id/6214 | title = Mongolian Wolf to Be ‘Unstoppable’ | publisher = biznetwork.mn / [[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] | date = 14 December 2009 | access-date = 7 April 2010 | archive-date = 18 January 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110118055141/http://biznetwork.mn/blog/show/id/6214 | url-status = live }} Уул уурхайн салбарын шинэ хөгжил, гадаадын сонирхол асар хурдтай нэмэгдэж буйтай холбоотойгоор “Wolf Economy” нь өсөлтийн боломжтой гэж үздэг. Энэ “довтолгоонтой” нэр нь хөрөнгийн зах зээл дээрх Монголын хандлагыг илэрхийлдэг бөгөөд шинэ ашигт малтмалын нөөц нь дэлхийн хамгийн хурдтай өсөх эдийн засгуудын нэг хэвээр үлдэх боломж олгоно гэж тайлбарладаг.{{Cite web|date=2020-11-16|title=Investment in Mongolia 2019 - KPMG Mongolia|url=https://home.kpmg/mn/en/home/insights/2020/03/investment-in-mongolia-2019.html|access-date=2021-05-14|website=KPMG|language=en-US|archive-date=14 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514080046/https://home.kpmg/mn/en/home/insights/2020/03/investment-in-mongolia-2019.html|url-status=live}} ==Банкууд== [[File:Mongolian Stock Exchange (2025).jpg|thumb|[[Монголын Хөрөнгийн Бирж]]]] Банкны салбар өндөр төвлөрсөн бөгөөд 2015 оны байдлаар таван банк санхүүгийн нийт хөрөнгийн ойролцоогоор 80%-ийг эзэмшиж байсан гэж үздэг:Aaron Batten, Poullang Doung, Enerelt Enkhbold, Gemma Estrada, Jan Hansen, George Luarsabishvili, Md. Goland Mortaza, and Donghyun Park, 2015. [http://www.adb.org/sites/default/files/publication/173460/ewp-450.pdf The Financial Systems of Financially Less Developed Asian Economies: Key Features and Reform Priorities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200805231439/http://www.adb.org/sites/default/files/publication/173460/ewp-450.pdf |date=5 August 2020}}. ADB Economics Working Paper Series No. 450 Монголын хамгийн том таван дотоодын банкны хувьцааг удахгүй хэсэгчлэн хувьчлагдах [[Монголын Хөрөнгийн Бирж]]ээр анх удаа олон нийтэд санал болгохоор болсон.{{Cite web |last=Adiya |first=Amar |date=2022-05-25 |title=What You Need To Know About Mongolia and What’s On the Horizon in H2 2022 |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/what-you-need-to-know-about-mongolia-and-what-s-on-the-horizon-in-h2-2022 |access-date=2022-05-27 |website=Mongolia Weekly |language=en |archive-date=27 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527061715/https://www.mongoliaweekly.org/post/what-you-need-to-know-about-mongolia-and-what-s-on-the-horizon-in-h2-2022 |url-status=live}} ===Арилжааны банкууд=== *[[KhasBank]] – ХасБанк нь Улаанбаатар хотод төвтэй, олон нийтэд чиглэсэн хөгжлийн банк болон бичил санхүүгийн байгууллага бөгөөд 2012 оны 6-р сарын байдлаар улсын хэмжээнд 100 салбар, 1309 ажилтантай байсан. *[[Khan Bank]] – Хаан Банк төв оффис нь Улаанбаатар хотод байрладаг бөгөөд тэнд 5 салбартай. Улсын хэмжээнд 24 бүсийн салбартай бөгөөд тус бүр нь өөрийн бүсийн 15–25 жижиг салбарыг хариуцдаг, нийтдээ 512 салбарын сүлжээтэй байсан.{{cite web |url = https://www.khanbank.com/en/35/About-Us.html |title = Mission statement |access-date = 7 May 2013 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20130424022255/https://www.khanbank.com/en/35/About-Us.html |archive-date = 24 April 2013 }} *[[Golomt Bank]] – Голомт банк 1995 онд байгуулагдсан бөгөөд дотоодын банкны системийн хөрөнгийн ойролцоогоор 23%-ийг удирддаг. Сүүлийн үед хувьцаагаа санал болгож эхэлсэн. *[[Trade and Development Bank of Mongolia|Худалдаа хөгжлийн банк]] – Хаан? (Тайлбар: эх бичвэрт TDB гэж байна) Хөгжлийн банк? (Энд “TDB” нь Худалдаа, хөгжлийн банк гэсэн утгатай.) 1990 онд байгуулагдсан бөгөөд Монголын хамгийн “хуучин” банк гэж дурдагддаг. 28 салбар, тооцооны төвүүд, 60 АТМ, 1300 ПОС терминал, [[Internet]]/[[SMS]] банк зэрэг сүлжээтэй.{{cite web |url = http://www.tdbm.mn/index.php?con=view&id=183 |title = Introduction: Trade and Development Bank of Mongolia |publisher = Trade and Development Bank of Mongolia |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110722220109/http://www.tdbm.mn/index.php?con=view&id=183 |archive-date = 22 July 2011 }} [[ING]] зэрэг гадаадын банкууд зах зээлд нэвтэрч эхэлсэн гэж дурдсан. *Бусад жижиг банкууд: M-Bank, State bank, Capitron Bank, Arig Bank, Bogd Bank, Chinggis Bank. Зээл авах боломжийн үзүүлэлтээр Монгол Улс 2015 оны “Ease of Doing Business” судалгаанд 189 эдийн засгаас 61-д жагссан.{{Cite web |url=http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/mongolia/#getting-credit |title=Doing Business in Mongolia - World Bank Group |access-date=21 November 2011 |archive-date=6 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111206031549/http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/mongolia/#getting-credit |url-status=dead}} Харин 2015 оны 5-р сарын байдлаар банкны салбарын салбаржилт (branch penetration) өндөр байсан гэж үзэж, 15,257 хүн тутамд 1 банкны салбар ногдож байсан. ===Хөрөнгө оруулалтын банкууд=== Хөрөнгийн зах зээлийн орчин бэхжихийн хэрээр гадаад болон дотоодын олон хөрөнгө оруулалтын байгууллага Монголд үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн. Дотоодын нэр нөлөө бүхий байгууллагуудад: [https://www.tdbcapital.mn/ TDB Capital] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191231212618/https://www.tdbcapital.mn/ |date=31 December 2019}}, [https://web.archive.org/web/20181204084815/https://www.eurasiac.com/ Eurasia Capital], [[Monet Investment Bank]], [[BDSec]], [http://www.micc.mn MICC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200818133042/http://micc.mn/ |date=18 August 2020}}, мөн [https://web.archive.org/web/20190905180118/http://www.frontier.mn/ Frontier Securities] зэрэг багтана. ==Байгаль орчин== {{main|Монгол дахь байгаль орчны асуудлууд}} Коммунист дэглэмийн үеийн хурдтай [[хотжилт]] болон аж үйлдвэрийн өсөлтийн бодлогын үр дүнд Монголд байгаль орчны доройтол ноцтой асуудал болсон. Улаанбаатар хотод түүхий нүүрс түлэх, олон мянган үйлдвэр, мөн хувь хүний автомашины хэрэглээ огцом нэмэгдсэнээр{{Cite book |last=Gheorghe |first=Adrian |url=https://www.unicef.org/eap/sites/unicef.org.eap/files/press-releases/eap-media-Mongolia_air_pollution_crisis_ENG.pdf |title=MONGOLIA’S AIR POLLUTION CRISIS: A call to action to protect children’s health |date=Feb 2018 |pages=15}} [[агаарын бохирдол]] хүндэрсэн. [[Ойгүйжилт]], бэлчээрийн хэт ашиглалт, мөн өмнөх үед тариалангийн талбайг нэмэгдүүлэх зорилгоор онгон газар хагалснаас үүдэн салхи, борооны [[хөрсний элэгдэл]] нэмэгдсэн. ==Макро эдийн засгийн үзүүлэлтүүд== [[File:Ministry of Economy and Development (Mongolia).jpg|thumb|[[Монгол Улсын Эдийн засаг, хөгжлийн яам]]]] Доорх хүснэгтэд 2007–2026 оны макро эдийн засгийн гол үзүүлэлтүүдийг харуулав.<ref name="IMF-WEO-2026" /> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Он ! ДНБ<br />(ХАЧП, тэрбум олон улсын доллар) ! Нэг хүнд ногдох ДНБ<br />(ХАЧП, олон улсын доллар) ! Нэрлэсэн ДНБ<br />(тэрбум ам.доллар) ! ДНБ-ий бодит өсөлт<br />(%) ! Инфляц<br />(%) |- | 2007 | 15.3 | 5,832 | 4.2 | 8.8 | 9.6 |- | 2008 | 16.8 | 6,300 | 5.6 | 7.8 | 28.0 |- | 2009 | 16.5 | 6,093 | 4.6 | −2.1 | 7.6 |- | 2010 | 18.0 | 6,510 | 7.2 | 7.3 | 8.3 |- | 2011 | 21.5 | 7,653 | 10.4 | 17.3 | 8.8 |- | 2012 | 24.6 | 8,585 | 12.3 | 12.3 | 13.8 |- | 2013 | 28.0 | 9,540 | 12.6 | 11.6 | 10.6 |- | 2014 | 30.7 | 10,242 | 12.2 | 7.9 | 12.9 |- | 2015 | 31.7 | 10,372 | 11.6 | 2.4 | 6.8 |- | 2016 | 32.5 | 10,415 | 11.2 | 1.5 | 0.8 |- | 2017 | 34.9 | 10,995 | 11.5 | 5.6 | 4.3 |- | 2018 | 39.5 | 12,202 | 13.2 | 7.7 | 6.8 |- | 2019 | 44.5 | 13,485 | 14.2 | 5.6 | 7.3 |- | 2020 | 45.6 | 13,569 | 13.3 | −4.6 | 3.7 |- | 2021 | 50.1 | 14,679 | 15.3 | 1.6 | 7.4 |- | 2022 | 56.3 | 16,286 | 17.1 | 5.0 | 15.1 |- | 2023 | 62.7 | 17,898 | 20.3 | 7.4 | 10.4 |- | 2024 | 67.6 | 19,064 | 23.8 | 5.1 | 6.2 |- | 2025 | 74.3 | 20,720 | 25.4 | 6.8 | 8.6 |- | 2026* | 80.4 | 22,192 | 28.5 | 5.3 | 7.4 |} <small>* 2026 оны үзүүлэлтүүд нь Олон улсын валютын сангийн 2026 оны 4-р сарын төсөөлөл болно.</small> ==Мөн үзэх== * [[Монгол Улс ба Олон улсын валютын сан]] * [[Монголын хөдөө аж ахуй]] * [[Монголын уул уурхай]] ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Гадаад холбоос== * {{in lang|en|mn}} [https://web.archive.org/web/20100925001903/http://www.mof.gov.mn/ Сангийн яамны албан ёсны сайт] * {{in lang|en|mn}} [http://www.mongolbank.mn/ Монголбанк — Төв банкны албан ёсны сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210428190425/https://www.mongolbank.mn/ |date=28 April 2021}} * [https://web.archive.org/web/20230114155343/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ Mongolia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230115163448/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |date=15 January 2023}} [[CIA World Factbook]] {{Mongolia topics}} {{World Trade Organization}} {{Asia in topic|Economy of}} {{Commons}} [[Category:Монголын эдийн засаг| ]] [[Category:Хөгжиж буй орнуудын эдийн засаг]] [[Category:World Trade Organization member economies|Mongolia]] 4k3jkhv9bdu0r2l6canccendoq5j4yj 864361 864360 2026-08-02T14:37:34Z Koldobin 106481 “Чоно эдийн засаг” хэсгийн гарчиг, найруулга болон эшлэлийг засаж, нэршлийн түүхэн утгыг төвийг сахисан байдлаар тайлбарлав 864361 wikitext text/x-wiki {{Infobox economy | country = Монгол Улс | image = UB downtown.jpg | caption = [[Улаанбаатар]]ын төв хэсэг. Дунд хэсэгт [[Сүхбаатарын талбай]], ард нь [[Blue Sky Tower]] харагдана | image_size = 310px | currency = [[Монгол төгрөг|Төгрөг]] (MNT, ₮) | year = Календарийн жил | organs = [[Дэлхийн худалдааны байгууллага|ДХБ]], [[Олон улсын валютын сан|ОУВС]], [[Дэлхийн банк]], [[Азийн хөгжлийн банк|АХБ]], [[Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага|ШХАБ]] (ажиглагч) | group = {{plainlist| *Шинээр хөгжиж буй болон хөгжиж буй эдийн засаг<ref name="IMF-WEO-2026">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/datasets/IMF.RES%3AWEO |title=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[Олон улсын валютын сан]] |website=IMF Data |date=14 April 2026 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> *Дээд-дунд орлоготой эдийн засаг<ref name="WB-income">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/ext/en/country/mongolia |title=Mongolia |publisher=[[Дэлхийн банк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> }} | population = {{increase}} 3.584 сая (2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | gdp = {{plainlist| *{{increase}} $25.37 тэрбум ([[Нэрлэсэн ДНБ|нэрлэсэн]]; 2025) *{{increase}} $74.25 тэрбум ([[Худалдан авах чадварын паритет|ХАЧП]]; 2025) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | growth = {{plainlist| *{{increase}} 5.1% (2024) *{{increase}} 6.8% (2025) *{{increase}} 5.3% (2026 оны төсөөлөл) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | per capita = {{plainlist| *{{increase}} $7,079 (нэрлэсэн; 2025) *{{increase}} $20,720 (ХАЧП; 2025) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | inflation = {{plainlist| *6.2% (2024) *8.6% (2025) *7.4% (2026 оны төсөөлөл) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | poverty = 11.7% (өдөрт $8.30-аас доош орлоготой хүн ам; 2021 оны ХАЧП, 2025 оны тооцоо)<ref name="WB-MPO-2026">{{cite web |url=https://thedocs.worldbank.org/en/doc/c6aceb75bed03729ef4ff9404dd7f125-0500012021/related/mpo-mng.pdf |title=Mongolia Macro Poverty Outlook, April 2026 |publisher=[[Дэлхийн банк]] |date=April 2026 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> | gini = 31.4 (2022)<ref name="WB-MPO-Gini">{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099908304042433922/pdf/IDU1504c0e8612980149ad1bf701113042dc1cfa.pdf |title=Macro Poverty Outlook: Mongolia |publisher=[[Дэлхийн банк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> | hdi = {{plainlist| *{{increase}} 0.747 (2023; [[Хүний хөгжлийн индексээр улс орнуудын жагсаалт|104-р]], өндөр) *0.647 ([[Тэгш бус байдлаар засварласан ХХИ|тэгш бус байдлаар засварласан ХХИ]]; 2023) }}<ref name="UNDP-HDI-2025">{{cite web |url=https://hdr.undp.org/data-center/country-insights |title=Human Development Insights |publisher=НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref><ref name="UNDP-IHDI-2025">{{cite web |url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/2025_HDR/HDR25_Statistical_Annex_IHDI_Table.xlsx |title=Inequality-adjusted Human Development Index, 2025 statistical annex |publisher=НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> | unemployment = {{plainlist| *5.3% (2025 оны ОУВС-гийн тооцоо) *5.0% (2026 оны төсөөлөл) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | industries = [[Уул уурхай]] ([[нүүрс]], [[зэс]], [[алт]], [[молибден]], [[жонш]], төмрийн хүдэр), барилга ба барилгын материал, хүнс ба ундаа, малын гаралтай бүтээгдэхүүн боловсруулах, ноолуур ба нэхмэл, газрын тос олборлолт | exports = {{increase}} $15.76 тэрбум (2025)<ref name="NSO-trade-2025">{{cite web |url=https://www.1212.mn/uploads/1782275347598-%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%20%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B0%20%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D1%86%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%20-2025.pdf |title=Гадаад худалдаа — 2025 |publisher=[[Үндэсний статистикийн хороо]] |access-date=2 August 2026 |language=mn }}</ref> | export-goods = нүүрс, зэсийн хүдэр ба баяжмал, алт, төмрийн хүдэр ба баяжмал, боловсруулаагүй газрын тос, жонш, ноолуур, малын гаралтай бүтээгдэхүүн<ref name="NSO-trade-2025" /> | export-partners = {{plainlist| *[[Хятад]]: 89.4% *[[Швейцар]]: 6.9% *[[Америкийн Нэгдсэн Улс]]: 0.8% *Бусад: 2.9% *(2025) }}<ref name="NSO-trade-2025" /> | imports = {{increase}} $11.39 тэрбум (2025)<ref name="NSO-trade-2025" /> | import-goods = машин, механик ба цахилгаан тоног төхөөрөмж, газрын тосны бүтээгдэхүүн, автомашин ба сэлбэг хэрэгсэл, хүнсний бүтээгдэхүүн, химийн бүтээгдэхүүн, барилгын материал<ref name="NSO-trade-2025" /> | import-partners = {{plainlist| *[[Хятад]]: 40.9% *[[Орос]]: 24.5% *[[Япон]]: 9.6% *[[Өмнөд Солонгос]]: 4.1% *[[Америкийн Нэгдсэн Улс]]: 3.7% *Бусад: 17.3% *(2025) }}<ref name="NSO-trade-2025" /> | current account = −$2.19 тэрбум (ДНБ-ий −8.6%; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | debt = ДНБ-ий 45.1% (Засгийн газрын нийт өр; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | revenue = ₮32.65 их наяд (Засгийн газрын нийт орлого; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | expenses = ₮31.12 их наяд (Засгийн газрын нийт зардал; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | balance = ДНБ-ий +1.7% (Засгийн газрын нийт тэнцэл; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | credit = {{plainlist| *[[Standard & Poor’s|S&P]]: BB−, төлөв тогтвортой<ref name="SP-2025">{{cite web |url=https://www.spglobal.com/ratings/en/regulatory/article/-/view/type/HTML/id/3468928 |title=Mongolia Upgraded To 'BB-' On Sustained Fiscal Consolidation And Strong Growth; Outlook Stable |publisher=S&P Global Ratings |date=30 October 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> *[[Moody’s]]: B1, төлөв тогтвортой<ref name="Moodys-2025">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/r/10702 |title=Moody’s Upgrades Mongolia’s Credit Rating to ‘B1’ with a Stable Outlook |publisher=[[Монголбанк]] |date=17 October 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> *[[Fitch Group|Fitch]]: B+, төлөв тогтвортой<ref name="Fitch-2025">{{cite web |url=https://www.fitchratings.com/research/sovereigns/fitch-affirms-mongolia-at-b-outlook-stable-01-09-2025 |title=Fitch Affirms Mongolia at 'B+'; Outlook Stable |publisher=Fitch Ratings |date=1 September 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> }} | reserves = {{increase}} $7.66 тэрбум (2026 оны 6 сар)<ref name="BoM-reserves-2026">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/ |title=The Central Bank of Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> }} '''Монголын эдийн засаг''' нь уул уурхай, үйлчилгээ, хөдөө аж ахуй, боловсруулах үйлдвэрлэлд тулгуурладаг. Монгол Улс зэс, нүүрс, алт, молибден, жонш зэрэг ашигт малтмалын арвин нөөцтэй бөгөөд эрдэс бүтээгдэхүүн нь аж үйлдвэрийн үйлдвэрлэл, экспортын орлогын томоохон хэсгийг бүрдүүлдэг. Мал аж ахуй, ноолуурын үйлдвэрлэл нь эдийн засагт уламжлалт чухал байр суурь эзэлдэг бол худалдаа, тээвэр, барилга, санхүү болон бусад үйлчилгээний салбарууд дотоодын нийт бүтээгдэхүүний үлэмж хэсгийг бүрдүүлдэг. 1990-ээд оны эхээр [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] задарч, Зөвлөлтийн эдийн засгийн тусламж болон хуучин худалдааны тогтолцоо тасалдсанаар Монгол Улсын эдийн засаг гүн уналтад орсон. Үүний дараа үнэ чөлөөлөх, өмч хувьчлах, хувийн хэвшлийг хөгжүүлэх зэрэг зах зээлийн шинэчлэлийг хэрэгжүүлж, 1990-ээд оны дунд үеэс эдийн засгийн өсөлт сэргэж эхэлсэн. Монгол Улс 1997 онд [[Дэлхийн худалдааны байгууллага]]д элссэн. 2000-аад оноос уул уурхайн салбарын хөрөнгө оруулалт эрчимжиж, [[Оюу Толгойн уурхай|Оюу Толгой]], нүүрсний томоохон ордууд болон тэдгээртэй холбоотой дэд бүтцийн төслүүд эдийн засгийн өсөлт, экспортын орлогыг нэмэгдүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэх болсон. Уул уурхайн үйлдвэрлэл нэмэгдсэнээр Монгол Улс дэлхийн зэс, нүүрсний зах зээлд илүү томоохон нийлүүлэгч болох боломжтой болсон бөгөөд тээвэр, эрчим хүч, барилга, санхүү болон ханган нийлүүлэлтийн салбарын хөгжилд мөн түлхэц үзүүлсэн. Монголын эдийн засгийн өсөлтийн боломж нь байгалийн нөөц, залуу хүн ам, хотжилт, хөрш орнуудын томоохон зах зээлтэй ойр байршилтай холбоотой. Үүний зэрэгцээ экспортын бүтэц цөөн нэр төрлийн эрдэс бүтээгдэхүүнд, гадаад худалдаа нь [[Хятад|БНХАУ]]-ын зах зээлд өндөр төвлөрсөн хэвээр байна. Иймээс эдийн засгийг төрөлжүүлэх, боловсруулах үйлдвэрлэл болон экспортыг нэмэгдүүлэх, дэд бүтэц, эрчим хүч, тээвэр логистикийн хүчин чадлыг сайжруулах нь Монгол Улсын урт хугацааны хөгжлийн гол зорилтуудын нэг юм. ==Эдийн засгийн түүх== [[File:GDP_per_capita_development_of_Mongolia.svg|thumb|Монгол Улсын нэг хүнд ногдох бодит ДНБ-ий түүхэн хөгжил]] ===Социалист үе=== {{Main|Монгол Ардын Бүгд Найрамдах Улсын эдийн засаг}} 1990–91 оны улс төрийн огцом өөрчлөлтүүд нь Монгол Улсыг [[зах зээлийн эдийн засаг]]т шилжүүлэх оролдлогын эхлэл болсон ч, энэ үйл явц нь хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын эдийн засаг задран уналттай нүүр тулснаар хүндрэлтэй байсан. 1991 оноос өмнө Монголын худалдааны 80% нь хуучин ЗХУ-тай, 15% нь [[Эдийн засгийн харилцан туслалцах зөвлөл]] (CMEA)-ийн бусад орнуудтай хийгддэг байв. Монгол Улс түлш, эм, сэлбэг хэрэгсэл зэрэгт хуучин ЗХУ-аас ихээхэн хамааралтай байсан бөгөөд үйлдвэрүүд болон цахилгаан станцуудын хэвийн ажиллагаанд эдгээр нь чухал байв.{{cite book | editor = Robert L. Worden | title = Mongolia: A Country Study | publisher = Federal Research Division, Library of Congress | year = 1991 | pages = 163–164 | url = https://tile.loc.gov/storage-services/public/gdcmassbookdig/mongoliacountrys00word_0/mongoliacountrys00word_0.pdf | access-date = 11 July 2025 }} Хуучин ЗХУ нь Монголын үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний гол зах зээл байлаа. 1980-аад онд Монголын аж үйлдвэрийн салбарын ач холбогдол нэмэгдэж, 1989 онд материаллаг бүтээгдэхүүний 34%-ийг (хөдөө аж ахуй 18% байсан) бүрдүүлж байсан гэж тооцдог. Гэсэн ч ашигт малтмал болон мал, малын гаралтай бүтээгдэхүүн нь экспортын ихэнх хувийг бүрдүүлсээр байсан. Гол импорт нь машин тоног төхөөрөмж, [[нефть|газрын тос]], даавуу, барилгын материал байв. 1980-аад оны сүүлээр Засгийн газар коммунист бус [[Ази]] болон [[Өрнөдийн ертөнц|Баруун]] орнуудтай харилцаагаа сайжруулж, [[Монголын аялал жуулчлал]] хөгжиж эхэлсэн. 1991 оны 1-р сарын 1-нээс Монгол Улс ба хуучин ЗХУ хоёр талын худалдааг дэлхийн үнээр [[хатуу валют]]аар хийхээр тохиролцсон. Гадаад худалдааны хүндрэл байсан ч Монгол Улс шинэчлэлийг үргэлжлүүлсэн. 1990-ээд онд жижиг дэлгүүр, аж ахуйн нэгжүүдийн [[хувьчлал]] ихэнхдээ дуусаж, үнийн ихэнхийг чөлөөлсөн. Томоохон төрийн өмчит үйлдвэрүүдийн хувьчлал эхэлсэн. [[Татварын шинэчлэл]] ч хийгдэж, 1991 оны сүүлээр бартер болон албан ханшийн ялгааг нэгтгэсэн. ===Зах зээлийн эдийн засагт шилжилт=== 1990–1993 онд Монгол Улсад гурван оронтой [[инфляц]], өссөн [[ажилгүйдэл]], өргөн хэрэглээний барааны хомсдол, хүнсний нормчлол зэрэг үзэгдэл гарсан. Энэ үед эдийн засгийн үйлдвэрлэл гуравны нэгээр буурсан. Зах зээлийн шинэчлэл, хувийн хэвшил хөгжихийн хэрээр 1994–95 онд эдийн засгийн өсөлт эргэн сэргэв. Гэвч өсөлт нь банкны зээл (ялангуяа төрийн өмчит байгууллагуудад) хэт төвлөрөхөд тулгуурласнаар банкны салбарын доройтолтой хавсарсан. 1995 онд ДНБ ойролцоогоор 6% өссөн нь ихэвчлэн зэсийн үнийн өсөлттэй холбоотой. 1996–99 онд бодит өсөлт дунджаар 3.5% орчимд тогтворжсон нь [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]], [[1998 оны Оросын санхүүгийн хямрал]], мөн түүхий эдийн (ялангуяа зэс, алт) үнэ муудсантай холбоотой. 1999 онд 3.2% байсан ДНБ-ий өсөлт 2000 онд 1.3% болж буурсан. Үүний гол шалтгаан нь 2000 онд цаг агаарын хүндрэл, байгалийн гамшгийн улмаас 2.4 сая мал хорогдсон явдал байв. Нүүдлийн мал аж ахуйд хэт түшиглэсэн хөгжлөөс ангид салбаруудыг хөгжүүлэхэд газаргүй, дэд бүтэц сул зэрэг хязгаарлалт байсан. 1990 оноос хойш 61 орны 1,500 гаруй гадаад компани нийт 338.3 сая ам.долларыг Монгол Улсад хөрөнгө оруулсан{{when|date=July 2012}}. 2003 он гэхэд хувийн компаниуд Монголын ДНБ-ий 70%, экспортын 80%-ийг бүрдүүлж байв.Montsame News Agency. ‘‘Mongolia’’. 2006, Foreign Service Office of [[Montsame News Agency]], {{ISBN|99929-0-627-8}}, p. 67 Сүүлийн үе хүртэл Монгол Улсад гадаадын хөрөнгө оруулалтад харьцангуй цөөн хязгаарлалт байсан. Иймээс уул уурхайн салбарын гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтад эзлэх хувь 1990 онд бараг тэг байсан бол 1999 онд 25% орчимд хүрч өссөн.Enerelt Enkhbold, 2014. “[https://www.academia.edu/29338640/The_Impact_of_SEFILM_on_the_Valuation_of_Mining_Companies The Impact of SEFILM on the Valuation of Mining Companies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221208180107/https://www.academia.edu/29338640/The_Impact_of_SEFILM_on_the_Valuation_of_Mining_Companies |date=8 December 2022}}”. Монголын Нийгэм-Эдийн Засгийн Өнөөгийн Байдал, Тулгамдсан Асуудлууд. Илтгэлүүдийн эмхэтгэл, pp. 240–253 ===Орчин үеийн эдийн засгийн хөгжил=== [[File:Mongolian factory worker with cashmere.jpg|250px|thumb|Ноолуурын үйлдвэрт ажиллаж буй ажилтан]] [[File:Market in Ulan Bator (Mongolia).jpg|250px|thumb|Улаанбаатар дахь зах]] ====2008–2010 оны хямрал ба сэргэлт==== 2008–2009 оны дэлхийн санхүүгийн хямралын үед зэс зэрэг түүхий эдийн үнэ болон гадаад эрэлт огцом буурснаар Монголын экспорт, төсвийн орлого хумигдаж, эдийн засгийн өсөлт саарсан. Монгол Улс түүхий эдийн экспорт болон БНХАУ-ын зах зээлээс өндөр хамааралтай байсан нь гадаад орчны сөрөг нөлөөг нэмэгдүүлжээ.<ref name="WB-retrospective-2008-2010">{{cite web |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/836891468275678347 |title=Mongolia Economic Retrospective: 2008–2010 |publisher=[[Дэлхийн банк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 2009–2010 оны өвөл тохиосон [[зуд]]ын улмаас олон сая мал хорогдож, хөдөө аж ахуй болон малчдын амьжиргаанд ихээхэн хохирол учирсан. Харин 2010 онд түүхий эдийн зах зээл болон гадаад эрэлт сэргэж, худалдаа, тээвэр, барилга зэрэг салбарын идэвхжил нэмэгдсэнээр эдийн засаг өсөлтөд эргэн орсон.<ref name="WB-update-2011">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2011/01/28/mongolia-quarterly-economic-update-january-2011 |title=Mongolia Quarterly Economic Update, January 2011 |publisher=[[Дэлхийн банк]] |date=28 January 2011 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> ====2010-аад оны уул уурхайн өсөлт==== 2010-аад оны эхээр [[Оюу Толгойн уурхай|Оюу Толгой]] болон нүүрсний томоохон төслүүдэд оруулсан хөрөнгө оруулалт эрчимжиж, уул уурхай эдийн засгийн өсөлтийн гол хөдөлгөгч хүч болсон. Уул уурхайн хөрөнгө оруулалттай уялдан барилга, тээвэр, худалдаа, санхүү болон ханган нийлүүлэлтийн салбарын эрэлт нэмэгдэж, 2011 онд бодит ДНБ 17.3 хувиар өссөн.<ref name="IMF-WEO-2026" /> Гэвч түүхий эдийн үнэ, гадаадын хөрөнгө оруулалт болон уул уурхайн томоохон төслүүдийн хэрэгжилтээс шалтгаалан эдийн засгийн өсөлт жил бүр харилцан адилгүй байв. Үүний зэрэгцээ уул уурхайн орлого нэмэгдсэн нь дэд бүтэц, хот байгуулалт болон нийгмийн үйлчилгээний хөрөнгө оруулалтыг өргөжүүлэх боломж бүрдүүлсэн. ====2020 оноос хойших хөгжил==== [[Ковид-19 цар тахал]] болон хилийн боомтын хязгаарлалтын улмаас эдийн засаг 2020 онд агшиж, гадаад худалдаа болон уул уурхайн бүтээгдэхүүний тээвэр 2021–2022 онд сааталтай байв. Хилийн тээвэр хэвийн болж, эрдэс бүтээгдэхүүний экспорт нэмэгдсэнээр эдийн засгийн өсөлт 2022 оноос сэргэж эхэлсэн. 2023–2024 онд нүүрсний экспорт түүхэн өндөр түвшинд хүрч, уул уурхайн үйлдвэрлэл, өрхийн хэрэглээ болон төрийн зардал нэмэгдсэнээр эдийн засгийн идэвхжил эрчимжив. Экспортын болон төсвийн орлого өссөнөөр төсөв ашигтай гарч, улсын өрийн ДНБ-д эзлэх хэмжээ буурч, гадаад валютын нөөц нэмэгджээ.<ref name="IMF-Article-IV-2025">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2025/09/15/pr-25298-mongolia-imf-executive-board-concludes-2025-article-iv-consultation |title=IMF Executive Board Concludes 2025 Article IV Consultation with Mongolia |publisher=[[Олон улсын валютын сан]] |date=15 September 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> [[Оюу Толгойн уурхай]]н далд уурхайн тогтвортой олборлолт 2023 онд эхэлсэн бөгөөд үйлдвэрлэлийн хүчин чадал нэмэгдэхийн хэрээр зэсийн олборлолт, экспортын орлого болон уул уурхайн ханган нийлүүлэлтийн салбарт үзүүлэх нөлөө нь өсөх төлөвтэй байна.<ref name="RioTinto-OT-2023">{{cite web |url=https://www.riotinto.com/en/news/releases/2023/underground-production-celebrated-at-oyu-tolgoi |title=Underground production celebrated at Oyu Tolgoi |publisher=[[Rio Tinto]] |date=13 March 2023 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 2025 онд хөдөө аж ахуйн салбар зудын дараа сэргэж, Оюу Толгойн зэсийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэнээр Монголын эдийн засаг 6.9 хувиар өссөн. Барилга болон боловсруулах үйлдвэрлэл мөн өсөлтөд эерэг нөлөө үзүүлсэн бол худалдаа болон зарим үйлчилгээний салбарын өсөлт харьцангуй саарсан байна.<ref name="WB-update-2026">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/mn/news/press-release/2026/04/09/world-bank-mongolia-s-economy-stays-resilient-but-faces-rising-uncertainty |title=Дэлхийн Банк: Монголын эдийн засгийн төлөв тогтвортой хэвээр байгаа ч тодорхой бус байдал нэмэгдэж байна |publisher=[[Дэлхийн банк]] |date=9 April 2026 |access-date=2 August 2026 |language=mn }}</ref> Олон улсын байгууллагууд 2026 онд эдийн засгийн өсөлт үргэлжлэх боловч 2025 оныхоос харьцангуй саарах төлөвтэй гэж үзсэн. Оюу Толгойн үйлдвэрлэлийн өсөлт, хөдөө аж ахуйн сэргэлт, барилга болон боловсруулах үйлдвэрлэл нь өсөлтийг дэмжих гол хүчин зүйлсийн нэг хэвээр байна.<ref name="ADB-outlook-2026">{{cite web |url=https://www.adb.org/mn/news/adb-report-highlights-global-risks-mongolia-economic-outlook |title=Монголын эдийн засгийн төлөвт дэлхий дахинд болж буй үйл явдал нөлөөлөх эрсдэл нэмэгдэж буйг анхааруулав |publisher=[[Азийн хөгжлийн банк]] |date=April 2026 |access-date=2 August 2026 |language=mn }}</ref> Монголын эдийн засгийн урт хугацааны боломж нь зэс болон бусад ашигт малтмалын үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх, боловсруулах үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх, эрчим хүч, төмөр зам болон хилийн боомтын хүчин чадлыг өргөжүүлэхтэй холбоотой. Үүний зэрэгцээ экспортын зах зээл болон бүтээгдэхүүний бүтцийг төрөлжүүлэх, уул уурхайн орлогыг дэд бүтэц, хүний хөгжил болон бүтээмжийг нэмэгдүүлэх хөрөнгө оруулалтад үр ашигтай зарцуулах нь эдийн засгийн тогтвортой өсөлтөд чухал ач холбогдолтой. ==“Чоно эдийн засаг” гэх нэршил== “Чоно эдийн засаг” (англиар ''Wolf Economy'') гэх нэршлийг [[Renaissance Capital (Russian company)|Renaissance Capital]] 2009 оны Монголын эдийн засаг, хөрөнгө оруулалтын боломжийн тухай тайландаа хэрэглэж, улмаар олон улсын хэвлэл, хөрөнгө оруулалтын судалгаанд түгээсэн.<ref name="Renaissance-wolf">{{cite web |url=http://www.petromatad.com/live/uploads/Mongolia_11_Dec_Final.pdf |title=Strategy Mongolia: Country overview, Equity research, 11 December 2009 |website=Petro Matad |date=11 December 2009 |access-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150427002632/http://www.petromatad.com/live/uploads/Mongolia_11_Dec_Final.pdf |archive-date=27 April 2015 |url-status=dead |language=en }}</ref> Уг нэршил нь Монголын эдийн засгийг Азийн хурдацтай хөгжсөн “бар” эдийн засгуудтай зүйрлэсэн ойлголт байв. Тухайн үед уул уурхайн томоохон ордуудыг ашиглалтад оруулах, гадаадын хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлэх, дэд бүтцийг өргөжүүлэхийн хэрээр Монгол Улс дэлхийн хамгийн хурдан өсөж буй эдийн засгуудын нэг болно гэсэн хүлээлт өргөн тархсан.<ref name="Bloomberg-wolf">{{cite web |url=http://biznetwork.mn/blog/show/id/6214 |title=Mongolian Wolf to Be ‘Unstoppable’ |publisher=biznetwork.mn / [[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] |date=14 December 2009 |access-date=7 April 2010 |archive-date=18 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110118055141/http://biznetwork.mn/blog/show/id/6214 |url-status=live |language=en }}</ref> “Чоно эдийн засаг” нь эдийн засгийн албан ёсны ангилал биш боловч 2000-аад оны сүүл, 2010-аад оны эхэн үеийн уул уурхайн хөгжил, хөрөнгө оруулалтын өсөлт болон Монголын эдийн засгийн ирээдүйн талаарх өндөр хүлээлтийг илэрхийлсэн түгээмэл нэршил болсон. ==Банкууд== [[File:Mongolian Stock Exchange (2025).jpg|thumb|[[Монголын Хөрөнгийн Бирж]]]] Банкны салбар өндөр төвлөрсөн бөгөөд 2015 оны байдлаар таван банк санхүүгийн нийт хөрөнгийн ойролцоогоор 80%-ийг эзэмшиж байсан гэж үздэг:Aaron Batten, Poullang Doung, Enerelt Enkhbold, Gemma Estrada, Jan Hansen, George Luarsabishvili, Md. Goland Mortaza, and Donghyun Park, 2015. [http://www.adb.org/sites/default/files/publication/173460/ewp-450.pdf The Financial Systems of Financially Less Developed Asian Economies: Key Features and Reform Priorities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200805231439/http://www.adb.org/sites/default/files/publication/173460/ewp-450.pdf |date=5 August 2020}}. ADB Economics Working Paper Series No. 450 Монголын хамгийн том таван дотоодын банкны хувьцааг удахгүй хэсэгчлэн хувьчлагдах [[Монголын Хөрөнгийн Бирж]]ээр анх удаа олон нийтэд санал болгохоор болсон.{{Cite web |last=Adiya |first=Amar |date=2022-05-25 |title=What You Need To Know About Mongolia and What’s On the Horizon in H2 2022 |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/what-you-need-to-know-about-mongolia-and-what-s-on-the-horizon-in-h2-2022 |access-date=2022-05-27 |website=Mongolia Weekly |language=en |archive-date=27 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527061715/https://www.mongoliaweekly.org/post/what-you-need-to-know-about-mongolia-and-what-s-on-the-horizon-in-h2-2022 |url-status=live}} ===Арилжааны банкууд=== *[[KhasBank]] – ХасБанк нь Улаанбаатар хотод төвтэй, олон нийтэд чиглэсэн хөгжлийн банк болон бичил санхүүгийн байгууллага бөгөөд 2012 оны 6-р сарын байдлаар улсын хэмжээнд 100 салбар, 1309 ажилтантай байсан. *[[Khan Bank]] – Хаан Банк төв оффис нь Улаанбаатар хотод байрладаг бөгөөд тэнд 5 салбартай. Улсын хэмжээнд 24 бүсийн салбартай бөгөөд тус бүр нь өөрийн бүсийн 15–25 жижиг салбарыг хариуцдаг, нийтдээ 512 салбарын сүлжээтэй байсан.{{cite web |url = https://www.khanbank.com/en/35/About-Us.html |title = Mission statement |access-date = 7 May 2013 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20130424022255/https://www.khanbank.com/en/35/About-Us.html |archive-date = 24 April 2013 }} *[[Golomt Bank]] – Голомт банк 1995 онд байгуулагдсан бөгөөд дотоодын банкны системийн хөрөнгийн ойролцоогоор 23%-ийг удирддаг. Сүүлийн үед хувьцаагаа санал болгож эхэлсэн. *[[Trade and Development Bank of Mongolia|Худалдаа хөгжлийн банк]] – Хаан? (Тайлбар: эх бичвэрт TDB гэж байна) Хөгжлийн банк? (Энд “TDB” нь Худалдаа, хөгжлийн банк гэсэн утгатай.) 1990 онд байгуулагдсан бөгөөд Монголын хамгийн “хуучин” банк гэж дурдагддаг. 28 салбар, тооцооны төвүүд, 60 АТМ, 1300 ПОС терминал, [[Internet]]/[[SMS]] банк зэрэг сүлжээтэй.{{cite web |url = http://www.tdbm.mn/index.php?con=view&id=183 |title = Introduction: Trade and Development Bank of Mongolia |publisher = Trade and Development Bank of Mongolia |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110722220109/http://www.tdbm.mn/index.php?con=view&id=183 |archive-date = 22 July 2011 }} [[ING]] зэрэг гадаадын банкууд зах зээлд нэвтэрч эхэлсэн гэж дурдсан. *Бусад жижиг банкууд: M-Bank, State bank, Capitron Bank, Arig Bank, Bogd Bank, Chinggis Bank. Зээл авах боломжийн үзүүлэлтээр Монгол Улс 2015 оны “Ease of Doing Business” судалгаанд 189 эдийн засгаас 61-д жагссан.{{Cite web |url=http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/mongolia/#getting-credit |title=Doing Business in Mongolia - World Bank Group |access-date=21 November 2011 |archive-date=6 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111206031549/http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/mongolia/#getting-credit |url-status=dead}} Харин 2015 оны 5-р сарын байдлаар банкны салбарын салбаржилт (branch penetration) өндөр байсан гэж үзэж, 15,257 хүн тутамд 1 банкны салбар ногдож байсан. ===Хөрөнгө оруулалтын банкууд=== Хөрөнгийн зах зээлийн орчин бэхжихийн хэрээр гадаад болон дотоодын олон хөрөнгө оруулалтын байгууллага Монголд үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн. Дотоодын нэр нөлөө бүхий байгууллагуудад: [https://www.tdbcapital.mn/ TDB Capital] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191231212618/https://www.tdbcapital.mn/ |date=31 December 2019}}, [https://web.archive.org/web/20181204084815/https://www.eurasiac.com/ Eurasia Capital], [[Monet Investment Bank]], [[BDSec]], [http://www.micc.mn MICC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200818133042/http://micc.mn/ |date=18 August 2020}}, мөн [https://web.archive.org/web/20190905180118/http://www.frontier.mn/ Frontier Securities] зэрэг багтана. ==Байгаль орчин== {{main|Монгол дахь байгаль орчны асуудлууд}} Коммунист дэглэмийн үеийн хурдтай [[хотжилт]] болон аж үйлдвэрийн өсөлтийн бодлогын үр дүнд Монголд байгаль орчны доройтол ноцтой асуудал болсон. Улаанбаатар хотод түүхий нүүрс түлэх, олон мянган үйлдвэр, мөн хувь хүний автомашины хэрэглээ огцом нэмэгдсэнээр{{Cite book |last=Gheorghe |first=Adrian |url=https://www.unicef.org/eap/sites/unicef.org.eap/files/press-releases/eap-media-Mongolia_air_pollution_crisis_ENG.pdf |title=MONGOLIA’S AIR POLLUTION CRISIS: A call to action to protect children’s health |date=Feb 2018 |pages=15}} [[агаарын бохирдол]] хүндэрсэн. [[Ойгүйжилт]], бэлчээрийн хэт ашиглалт, мөн өмнөх үед тариалангийн талбайг нэмэгдүүлэх зорилгоор онгон газар хагалснаас үүдэн салхи, борооны [[хөрсний элэгдэл]] нэмэгдсэн. ==Макро эдийн засгийн үзүүлэлтүүд== [[File:Ministry of Economy and Development (Mongolia).jpg|thumb|[[Монгол Улсын Эдийн засаг, хөгжлийн яам]]]] Доорх хүснэгтэд 2007–2026 оны макро эдийн засгийн гол үзүүлэлтүүдийг харуулав.<ref name="IMF-WEO-2026" /> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Он ! ДНБ<br />(ХАЧП, тэрбум олон улсын доллар) ! Нэг хүнд ногдох ДНБ<br />(ХАЧП, олон улсын доллар) ! Нэрлэсэн ДНБ<br />(тэрбум ам.доллар) ! ДНБ-ий бодит өсөлт<br />(%) ! Инфляц<br />(%) |- | 2007 | 15.3 | 5,832 | 4.2 | 8.8 | 9.6 |- | 2008 | 16.8 | 6,300 | 5.6 | 7.8 | 28.0 |- | 2009 | 16.5 | 6,093 | 4.6 | −2.1 | 7.6 |- | 2010 | 18.0 | 6,510 | 7.2 | 7.3 | 8.3 |- | 2011 | 21.5 | 7,653 | 10.4 | 17.3 | 8.8 |- | 2012 | 24.6 | 8,585 | 12.3 | 12.3 | 13.8 |- | 2013 | 28.0 | 9,540 | 12.6 | 11.6 | 10.6 |- | 2014 | 30.7 | 10,242 | 12.2 | 7.9 | 12.9 |- | 2015 | 31.7 | 10,372 | 11.6 | 2.4 | 6.8 |- | 2016 | 32.5 | 10,415 | 11.2 | 1.5 | 0.8 |- | 2017 | 34.9 | 10,995 | 11.5 | 5.6 | 4.3 |- | 2018 | 39.5 | 12,202 | 13.2 | 7.7 | 6.8 |- | 2019 | 44.5 | 13,485 | 14.2 | 5.6 | 7.3 |- | 2020 | 45.6 | 13,569 | 13.3 | −4.6 | 3.7 |- | 2021 | 50.1 | 14,679 | 15.3 | 1.6 | 7.4 |- | 2022 | 56.3 | 16,286 | 17.1 | 5.0 | 15.1 |- | 2023 | 62.7 | 17,898 | 20.3 | 7.4 | 10.4 |- | 2024 | 67.6 | 19,064 | 23.8 | 5.1 | 6.2 |- | 2025 | 74.3 | 20,720 | 25.4 | 6.8 | 8.6 |- | 2026* | 80.4 | 22,192 | 28.5 | 5.3 | 7.4 |} <small>* 2026 оны үзүүлэлтүүд нь Олон улсын валютын сангийн 2026 оны 4-р сарын төсөөлөл болно.</small> ==Мөн үзэх== * [[Монгол Улс ба Олон улсын валютын сан]] * [[Монголын хөдөө аж ахуй]] * [[Монголын уул уурхай]] ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Гадаад холбоос== * {{in lang|en|mn}} [https://web.archive.org/web/20100925001903/http://www.mof.gov.mn/ Сангийн яамны албан ёсны сайт] * {{in lang|en|mn}} [http://www.mongolbank.mn/ Монголбанк — Төв банкны албан ёсны сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210428190425/https://www.mongolbank.mn/ |date=28 April 2021}} * [https://web.archive.org/web/20230114155343/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ Mongolia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230115163448/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |date=15 January 2023}} [[CIA World Factbook]] {{Mongolia topics}} {{World Trade Organization}} {{Asia in topic|Economy of}} {{Commons}} [[Category:Монголын эдийн засаг| ]] [[Category:Хөгжиж буй орнуудын эдийн засаг]] [[Category:World Trade Organization member economies|Mongolia]] ploysxxwglgx4mf8kdkioeovgg7q5d4 864362 864361 2026-08-02T14:45:11Z Koldobin 106481 Банк, санхүүгийн салбарын хэсгийг шинэчилж, банкны салбарын бүтэц, IPO шинэтгэл, цахим төлбөр, ногоон санхүүжилт болон хөрөнгийн зах зээлийн мэдээллийг нэмэв 864362 wikitext text/x-wiki {{Infobox economy | country = Монгол Улс | image = UB downtown.jpg | caption = [[Улаанбаатар]]ын төв хэсэг. Дунд хэсэгт [[Сүхбаатарын талбай]], ард нь [[Blue Sky Tower]] харагдана | image_size = 310px | currency = [[Монгол төгрөг|Төгрөг]] (MNT, ₮) | year = Календарийн жил | organs = [[Дэлхийн худалдааны байгууллага|ДХБ]], [[Олон улсын валютын сан|ОУВС]], [[Дэлхийн банк]], [[Азийн хөгжлийн банк|АХБ]], [[Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага|ШХАБ]] (ажиглагч) | group = {{plainlist| *Шинээр хөгжиж буй болон хөгжиж буй эдийн засаг<ref name="IMF-WEO-2026">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/datasets/IMF.RES%3AWEO |title=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[Олон улсын валютын сан]] |website=IMF Data |date=14 April 2026 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> *Дээд-дунд орлоготой эдийн засаг<ref name="WB-income">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/ext/en/country/mongolia |title=Mongolia |publisher=[[Дэлхийн банк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> }} | population = {{increase}} 3.584 сая (2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | gdp = {{plainlist| *{{increase}} $25.37 тэрбум ([[Нэрлэсэн ДНБ|нэрлэсэн]]; 2025) *{{increase}} $74.25 тэрбум ([[Худалдан авах чадварын паритет|ХАЧП]]; 2025) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | growth = {{plainlist| *{{increase}} 5.1% (2024) *{{increase}} 6.8% (2025) *{{increase}} 5.3% (2026 оны төсөөлөл) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | per capita = {{plainlist| *{{increase}} $7,079 (нэрлэсэн; 2025) *{{increase}} $20,720 (ХАЧП; 2025) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | inflation = {{plainlist| *6.2% (2024) *8.6% (2025) *7.4% (2026 оны төсөөлөл) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | poverty = 11.7% (өдөрт $8.30-аас доош орлоготой хүн ам; 2021 оны ХАЧП, 2025 оны тооцоо)<ref name="WB-MPO-2026">{{cite web |url=https://thedocs.worldbank.org/en/doc/c6aceb75bed03729ef4ff9404dd7f125-0500012021/related/mpo-mng.pdf |title=Mongolia Macro Poverty Outlook, April 2026 |publisher=[[Дэлхийн банк]] |date=April 2026 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> | gini = 31.4 (2022)<ref name="WB-MPO-Gini">{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099908304042433922/pdf/IDU1504c0e8612980149ad1bf701113042dc1cfa.pdf |title=Macro Poverty Outlook: Mongolia |publisher=[[Дэлхийн банк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> | hdi = {{plainlist| *{{increase}} 0.747 (2023; [[Хүний хөгжлийн индексээр улс орнуудын жагсаалт|104-р]], өндөр) *0.647 ([[Тэгш бус байдлаар засварласан ХХИ|тэгш бус байдлаар засварласан ХХИ]]; 2023) }}<ref name="UNDP-HDI-2025">{{cite web |url=https://hdr.undp.org/data-center/country-insights |title=Human Development Insights |publisher=НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref><ref name="UNDP-IHDI-2025">{{cite web |url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/2025_HDR/HDR25_Statistical_Annex_IHDI_Table.xlsx |title=Inequality-adjusted Human Development Index, 2025 statistical annex |publisher=НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> | unemployment = {{plainlist| *5.3% (2025 оны ОУВС-гийн тооцоо) *5.0% (2026 оны төсөөлөл) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | industries = [[Уул уурхай]] ([[нүүрс]], [[зэс]], [[алт]], [[молибден]], [[жонш]], төмрийн хүдэр), барилга ба барилгын материал, хүнс ба ундаа, малын гаралтай бүтээгдэхүүн боловсруулах, ноолуур ба нэхмэл, газрын тос олборлолт | exports = {{increase}} $15.76 тэрбум (2025)<ref name="NSO-trade-2025">{{cite web |url=https://www.1212.mn/uploads/1782275347598-%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%20%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B0%20%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D1%86%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%20-2025.pdf |title=Гадаад худалдаа — 2025 |publisher=[[Үндэсний статистикийн хороо]] |access-date=2 August 2026 |language=mn }}</ref> | export-goods = нүүрс, зэсийн хүдэр ба баяжмал, алт, төмрийн хүдэр ба баяжмал, боловсруулаагүй газрын тос, жонш, ноолуур, малын гаралтай бүтээгдэхүүн<ref name="NSO-trade-2025" /> | export-partners = {{plainlist| *[[Хятад]]: 89.4% *[[Швейцар]]: 6.9% *[[Америкийн Нэгдсэн Улс]]: 0.8% *Бусад: 2.9% *(2025) }}<ref name="NSO-trade-2025" /> | imports = {{increase}} $11.39 тэрбум (2025)<ref name="NSO-trade-2025" /> | import-goods = машин, механик ба цахилгаан тоног төхөөрөмж, газрын тосны бүтээгдэхүүн, автомашин ба сэлбэг хэрэгсэл, хүнсний бүтээгдэхүүн, химийн бүтээгдэхүүн, барилгын материал<ref name="NSO-trade-2025" /> | import-partners = {{plainlist| *[[Хятад]]: 40.9% *[[Орос]]: 24.5% *[[Япон]]: 9.6% *[[Өмнөд Солонгос]]: 4.1% *[[Америкийн Нэгдсэн Улс]]: 3.7% *Бусад: 17.3% *(2025) }}<ref name="NSO-trade-2025" /> | current account = −$2.19 тэрбум (ДНБ-ий −8.6%; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | debt = ДНБ-ий 45.1% (Засгийн газрын нийт өр; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | revenue = ₮32.65 их наяд (Засгийн газрын нийт орлого; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | expenses = ₮31.12 их наяд (Засгийн газрын нийт зардал; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | balance = ДНБ-ий +1.7% (Засгийн газрын нийт тэнцэл; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | credit = {{plainlist| *[[Standard & Poor’s|S&P]]: BB−, төлөв тогтвортой<ref name="SP-2025">{{cite web |url=https://www.spglobal.com/ratings/en/regulatory/article/-/view/type/HTML/id/3468928 |title=Mongolia Upgraded To 'BB-' On Sustained Fiscal Consolidation And Strong Growth; Outlook Stable |publisher=S&P Global Ratings |date=30 October 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> *[[Moody’s]]: B1, төлөв тогтвортой<ref name="Moodys-2025">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/r/10702 |title=Moody’s Upgrades Mongolia’s Credit Rating to ‘B1’ with a Stable Outlook |publisher=[[Монголбанк]] |date=17 October 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> *[[Fitch Group|Fitch]]: B+, төлөв тогтвортой<ref name="Fitch-2025">{{cite web |url=https://www.fitchratings.com/research/sovereigns/fitch-affirms-mongolia-at-b-outlook-stable-01-09-2025 |title=Fitch Affirms Mongolia at 'B+'; Outlook Stable |publisher=Fitch Ratings |date=1 September 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> }} | reserves = {{increase}} $7.66 тэрбум (2026 оны 6 сар)<ref name="BoM-reserves-2026">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/ |title=The Central Bank of Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> }} '''Монголын эдийн засаг''' нь уул уурхай, үйлчилгээ, хөдөө аж ахуй, боловсруулах үйлдвэрлэлд тулгуурладаг. Монгол Улс зэс, нүүрс, алт, молибден, жонш зэрэг ашигт малтмалын арвин нөөцтэй бөгөөд эрдэс бүтээгдэхүүн нь аж үйлдвэрийн үйлдвэрлэл, экспортын орлогын томоохон хэсгийг бүрдүүлдэг. Мал аж ахуй, ноолуурын үйлдвэрлэл нь эдийн засагт уламжлалт чухал байр суурь эзэлдэг бол худалдаа, тээвэр, барилга, санхүү болон бусад үйлчилгээний салбарууд дотоодын нийт бүтээгдэхүүний үлэмж хэсгийг бүрдүүлдэг. 1990-ээд оны эхээр [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] задарч, Зөвлөлтийн эдийн засгийн тусламж болон хуучин худалдааны тогтолцоо тасалдсанаар Монгол Улсын эдийн засаг гүн уналтад орсон. Үүний дараа үнэ чөлөөлөх, өмч хувьчлах, хувийн хэвшлийг хөгжүүлэх зэрэг зах зээлийн шинэчлэлийг хэрэгжүүлж, 1990-ээд оны дунд үеэс эдийн засгийн өсөлт сэргэж эхэлсэн. Монгол Улс 1997 онд [[Дэлхийн худалдааны байгууллага]]д элссэн. 2000-аад оноос уул уурхайн салбарын хөрөнгө оруулалт эрчимжиж, [[Оюу Толгойн уурхай|Оюу Толгой]], нүүрсний томоохон ордууд болон тэдгээртэй холбоотой дэд бүтцийн төслүүд эдийн засгийн өсөлт, экспортын орлогыг нэмэгдүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэх болсон. Уул уурхайн үйлдвэрлэл нэмэгдсэнээр Монгол Улс дэлхийн зэс, нүүрсний зах зээлд илүү томоохон нийлүүлэгч болох боломжтой болсон бөгөөд тээвэр, эрчим хүч, барилга, санхүү болон ханган нийлүүлэлтийн салбарын хөгжилд мөн түлхэц үзүүлсэн. Монголын эдийн засгийн өсөлтийн боломж нь байгалийн нөөц, залуу хүн ам, хотжилт, хөрш орнуудын томоохон зах зээлтэй ойр байршилтай холбоотой. Үүний зэрэгцээ экспортын бүтэц цөөн нэр төрлийн эрдэс бүтээгдэхүүнд, гадаад худалдаа нь [[Хятад|БНХАУ]]-ын зах зээлд өндөр төвлөрсөн хэвээр байна. Иймээс эдийн засгийг төрөлжүүлэх, боловсруулах үйлдвэрлэл болон экспортыг нэмэгдүүлэх, дэд бүтэц, эрчим хүч, тээвэр логистикийн хүчин чадлыг сайжруулах нь Монгол Улсын урт хугацааны хөгжлийн гол зорилтуудын нэг юм. ==Эдийн засгийн түүх== [[File:GDP_per_capita_development_of_Mongolia.svg|thumb|Монгол Улсын нэг хүнд ногдох бодит ДНБ-ий түүхэн хөгжил]] ===Социалист үе=== {{Main|Монгол Ардын Бүгд Найрамдах Улсын эдийн засаг}} 1990–91 оны улс төрийн огцом өөрчлөлтүүд нь Монгол Улсыг [[зах зээлийн эдийн засаг]]т шилжүүлэх оролдлогын эхлэл болсон ч, энэ үйл явц нь хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын эдийн засаг задран уналттай нүүр тулснаар хүндрэлтэй байсан. 1991 оноос өмнө Монголын худалдааны 80% нь хуучин ЗХУ-тай, 15% нь [[Эдийн засгийн харилцан туслалцах зөвлөл]] (CMEA)-ийн бусад орнуудтай хийгддэг байв. Монгол Улс түлш, эм, сэлбэг хэрэгсэл зэрэгт хуучин ЗХУ-аас ихээхэн хамааралтай байсан бөгөөд үйлдвэрүүд болон цахилгаан станцуудын хэвийн ажиллагаанд эдгээр нь чухал байв.{{cite book | editor = Robert L. Worden | title = Mongolia: A Country Study | publisher = Federal Research Division, Library of Congress | year = 1991 | pages = 163–164 | url = https://tile.loc.gov/storage-services/public/gdcmassbookdig/mongoliacountrys00word_0/mongoliacountrys00word_0.pdf | access-date = 11 July 2025 }} Хуучин ЗХУ нь Монголын үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний гол зах зээл байлаа. 1980-аад онд Монголын аж үйлдвэрийн салбарын ач холбогдол нэмэгдэж, 1989 онд материаллаг бүтээгдэхүүний 34%-ийг (хөдөө аж ахуй 18% байсан) бүрдүүлж байсан гэж тооцдог. Гэсэн ч ашигт малтмал болон мал, малын гаралтай бүтээгдэхүүн нь экспортын ихэнх хувийг бүрдүүлсээр байсан. Гол импорт нь машин тоног төхөөрөмж, [[нефть|газрын тос]], даавуу, барилгын материал байв. 1980-аад оны сүүлээр Засгийн газар коммунист бус [[Ази]] болон [[Өрнөдийн ертөнц|Баруун]] орнуудтай харилцаагаа сайжруулж, [[Монголын аялал жуулчлал]] хөгжиж эхэлсэн. 1991 оны 1-р сарын 1-нээс Монгол Улс ба хуучин ЗХУ хоёр талын худалдааг дэлхийн үнээр [[хатуу валют]]аар хийхээр тохиролцсон. Гадаад худалдааны хүндрэл байсан ч Монгол Улс шинэчлэлийг үргэлжлүүлсэн. 1990-ээд онд жижиг дэлгүүр, аж ахуйн нэгжүүдийн [[хувьчлал]] ихэнхдээ дуусаж, үнийн ихэнхийг чөлөөлсөн. Томоохон төрийн өмчит үйлдвэрүүдийн хувьчлал эхэлсэн. [[Татварын шинэчлэл]] ч хийгдэж, 1991 оны сүүлээр бартер болон албан ханшийн ялгааг нэгтгэсэн. ===Зах зээлийн эдийн засагт шилжилт=== 1990–1993 онд Монгол Улсад гурван оронтой [[инфляц]], өссөн [[ажилгүйдэл]], өргөн хэрэглээний барааны хомсдол, хүнсний нормчлол зэрэг үзэгдэл гарсан. Энэ үед эдийн засгийн үйлдвэрлэл гуравны нэгээр буурсан. Зах зээлийн шинэчлэл, хувийн хэвшил хөгжихийн хэрээр 1994–95 онд эдийн засгийн өсөлт эргэн сэргэв. Гэвч өсөлт нь банкны зээл (ялангуяа төрийн өмчит байгууллагуудад) хэт төвлөрөхөд тулгуурласнаар банкны салбарын доройтолтой хавсарсан. 1995 онд ДНБ ойролцоогоор 6% өссөн нь ихэвчлэн зэсийн үнийн өсөлттэй холбоотой. 1996–99 онд бодит өсөлт дунджаар 3.5% орчимд тогтворжсон нь [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]], [[1998 оны Оросын санхүүгийн хямрал]], мөн түүхий эдийн (ялангуяа зэс, алт) үнэ муудсантай холбоотой. 1999 онд 3.2% байсан ДНБ-ий өсөлт 2000 онд 1.3% болж буурсан. Үүний гол шалтгаан нь 2000 онд цаг агаарын хүндрэл, байгалийн гамшгийн улмаас 2.4 сая мал хорогдсон явдал байв. Нүүдлийн мал аж ахуйд хэт түшиглэсэн хөгжлөөс ангид салбаруудыг хөгжүүлэхэд газаргүй, дэд бүтэц сул зэрэг хязгаарлалт байсан. 1990 оноос хойш 61 орны 1,500 гаруй гадаад компани нийт 338.3 сая ам.долларыг Монгол Улсад хөрөнгө оруулсан{{when|date=July 2012}}. 2003 он гэхэд хувийн компаниуд Монголын ДНБ-ий 70%, экспортын 80%-ийг бүрдүүлж байв.Montsame News Agency. ‘‘Mongolia’’. 2006, Foreign Service Office of [[Montsame News Agency]], {{ISBN|99929-0-627-8}}, p. 67 Сүүлийн үе хүртэл Монгол Улсад гадаадын хөрөнгө оруулалтад харьцангуй цөөн хязгаарлалт байсан. Иймээс уул уурхайн салбарын гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтад эзлэх хувь 1990 онд бараг тэг байсан бол 1999 онд 25% орчимд хүрч өссөн.Enerelt Enkhbold, 2014. “[https://www.academia.edu/29338640/The_Impact_of_SEFILM_on_the_Valuation_of_Mining_Companies The Impact of SEFILM on the Valuation of Mining Companies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221208180107/https://www.academia.edu/29338640/The_Impact_of_SEFILM_on_the_Valuation_of_Mining_Companies |date=8 December 2022}}”. Монголын Нийгэм-Эдийн Засгийн Өнөөгийн Байдал, Тулгамдсан Асуудлууд. Илтгэлүүдийн эмхэтгэл, pp. 240–253 ===Орчин үеийн эдийн засгийн хөгжил=== [[File:Mongolian factory worker with cashmere.jpg|250px|thumb|Ноолуурын үйлдвэрт ажиллаж буй ажилтан]] [[File:Market in Ulan Bator (Mongolia).jpg|250px|thumb|Улаанбаатар дахь зах]] ====2008–2010 оны хямрал ба сэргэлт==== 2008–2009 оны дэлхийн санхүүгийн хямралын үед зэс зэрэг түүхий эдийн үнэ болон гадаад эрэлт огцом буурснаар Монголын экспорт, төсвийн орлого хумигдаж, эдийн засгийн өсөлт саарсан. Монгол Улс түүхий эдийн экспорт болон БНХАУ-ын зах зээлээс өндөр хамааралтай байсан нь гадаад орчны сөрөг нөлөөг нэмэгдүүлжээ.<ref name="WB-retrospective-2008-2010">{{cite web |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/836891468275678347 |title=Mongolia Economic Retrospective: 2008–2010 |publisher=[[Дэлхийн банк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 2009–2010 оны өвөл тохиосон [[зуд]]ын улмаас олон сая мал хорогдож, хөдөө аж ахуй болон малчдын амьжиргаанд ихээхэн хохирол учирсан. Харин 2010 онд түүхий эдийн зах зээл болон гадаад эрэлт сэргэж, худалдаа, тээвэр, барилга зэрэг салбарын идэвхжил нэмэгдсэнээр эдийн засаг өсөлтөд эргэн орсон.<ref name="WB-update-2011">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2011/01/28/mongolia-quarterly-economic-update-january-2011 |title=Mongolia Quarterly Economic Update, January 2011 |publisher=[[Дэлхийн банк]] |date=28 January 2011 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> ====2010-аад оны уул уурхайн өсөлт==== 2010-аад оны эхээр [[Оюу Толгойн уурхай|Оюу Толгой]] болон нүүрсний томоохон төслүүдэд оруулсан хөрөнгө оруулалт эрчимжиж, уул уурхай эдийн засгийн өсөлтийн гол хөдөлгөгч хүч болсон. Уул уурхайн хөрөнгө оруулалттай уялдан барилга, тээвэр, худалдаа, санхүү болон ханган нийлүүлэлтийн салбарын эрэлт нэмэгдэж, 2011 онд бодит ДНБ 17.3 хувиар өссөн.<ref name="IMF-WEO-2026" /> Гэвч түүхий эдийн үнэ, гадаадын хөрөнгө оруулалт болон уул уурхайн томоохон төслүүдийн хэрэгжилтээс шалтгаалан эдийн засгийн өсөлт жил бүр харилцан адилгүй байв. Үүний зэрэгцээ уул уурхайн орлого нэмэгдсэн нь дэд бүтэц, хот байгуулалт болон нийгмийн үйлчилгээний хөрөнгө оруулалтыг өргөжүүлэх боломж бүрдүүлсэн. ====2020 оноос хойших хөгжил==== [[Ковид-19 цар тахал]] болон хилийн боомтын хязгаарлалтын улмаас эдийн засаг 2020 онд агшиж, гадаад худалдаа болон уул уурхайн бүтээгдэхүүний тээвэр 2021–2022 онд сааталтай байв. Хилийн тээвэр хэвийн болж, эрдэс бүтээгдэхүүний экспорт нэмэгдсэнээр эдийн засгийн өсөлт 2022 оноос сэргэж эхэлсэн. 2023–2024 онд нүүрсний экспорт түүхэн өндөр түвшинд хүрч, уул уурхайн үйлдвэрлэл, өрхийн хэрэглээ болон төрийн зардал нэмэгдсэнээр эдийн засгийн идэвхжил эрчимжив. Экспортын болон төсвийн орлого өссөнөөр төсөв ашигтай гарч, улсын өрийн ДНБ-д эзлэх хэмжээ буурч, гадаад валютын нөөц нэмэгджээ.<ref name="IMF-Article-IV-2025">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2025/09/15/pr-25298-mongolia-imf-executive-board-concludes-2025-article-iv-consultation |title=IMF Executive Board Concludes 2025 Article IV Consultation with Mongolia |publisher=[[Олон улсын валютын сан]] |date=15 September 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> [[Оюу Толгойн уурхай]]н далд уурхайн тогтвортой олборлолт 2023 онд эхэлсэн бөгөөд үйлдвэрлэлийн хүчин чадал нэмэгдэхийн хэрээр зэсийн олборлолт, экспортын орлого болон уул уурхайн ханган нийлүүлэлтийн салбарт үзүүлэх нөлөө нь өсөх төлөвтэй байна.<ref name="RioTinto-OT-2023">{{cite web |url=https://www.riotinto.com/en/news/releases/2023/underground-production-celebrated-at-oyu-tolgoi |title=Underground production celebrated at Oyu Tolgoi |publisher=[[Rio Tinto]] |date=13 March 2023 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 2025 онд хөдөө аж ахуйн салбар зудын дараа сэргэж, Оюу Толгойн зэсийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэнээр Монголын эдийн засаг 6.9 хувиар өссөн. Барилга болон боловсруулах үйлдвэрлэл мөн өсөлтөд эерэг нөлөө үзүүлсэн бол худалдаа болон зарим үйлчилгээний салбарын өсөлт харьцангуй саарсан байна.<ref name="WB-update-2026">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/mn/news/press-release/2026/04/09/world-bank-mongolia-s-economy-stays-resilient-but-faces-rising-uncertainty |title=Дэлхийн Банк: Монголын эдийн засгийн төлөв тогтвортой хэвээр байгаа ч тодорхой бус байдал нэмэгдэж байна |publisher=[[Дэлхийн банк]] |date=9 April 2026 |access-date=2 August 2026 |language=mn }}</ref> Олон улсын байгууллагууд 2026 онд эдийн засгийн өсөлт үргэлжлэх боловч 2025 оныхоос харьцангуй саарах төлөвтэй гэж үзсэн. Оюу Толгойн үйлдвэрлэлийн өсөлт, хөдөө аж ахуйн сэргэлт, барилга болон боловсруулах үйлдвэрлэл нь өсөлтийг дэмжих гол хүчин зүйлсийн нэг хэвээр байна.<ref name="ADB-outlook-2026">{{cite web |url=https://www.adb.org/mn/news/adb-report-highlights-global-risks-mongolia-economic-outlook |title=Монголын эдийн засгийн төлөвт дэлхий дахинд болж буй үйл явдал нөлөөлөх эрсдэл нэмэгдэж буйг анхааруулав |publisher=[[Азийн хөгжлийн банк]] |date=April 2026 |access-date=2 August 2026 |language=mn }}</ref> Монголын эдийн засгийн урт хугацааны боломж нь зэс болон бусад ашигт малтмалын үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх, боловсруулах үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх, эрчим хүч, төмөр зам болон хилийн боомтын хүчин чадлыг өргөжүүлэхтэй холбоотой. Үүний зэрэгцээ экспортын зах зээл болон бүтээгдэхүүний бүтцийг төрөлжүүлэх, уул уурхайн орлогыг дэд бүтэц, хүний хөгжил болон бүтээмжийг нэмэгдүүлэх хөрөнгө оруулалтад үр ашигтай зарцуулах нь эдийн засгийн тогтвортой өсөлтөд чухал ач холбогдолтой. ==“Чоно эдийн засаг” гэх нэршил== “Чоно эдийн засаг” (англиар ''Wolf Economy'') гэх нэршлийг [[Renaissance Capital (Russian company)|Renaissance Capital]] 2009 оны Монголын эдийн засаг, хөрөнгө оруулалтын боломжийн тухай тайландаа хэрэглэж, улмаар олон улсын хэвлэл, хөрөнгө оруулалтын судалгаанд түгээсэн.<ref name="Renaissance-wolf">{{cite web |url=http://www.petromatad.com/live/uploads/Mongolia_11_Dec_Final.pdf |title=Strategy Mongolia: Country overview, Equity research, 11 December 2009 |website=Petro Matad |date=11 December 2009 |access-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150427002632/http://www.petromatad.com/live/uploads/Mongolia_11_Dec_Final.pdf |archive-date=27 April 2015 |url-status=dead |language=en }}</ref> Уг нэршил нь Монголын эдийн засгийг Азийн хурдацтай хөгжсөн “бар” эдийн засгуудтай зүйрлэсэн ойлголт байв. Тухайн үед уул уурхайн томоохон ордуудыг ашиглалтад оруулах, гадаадын хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлэх, дэд бүтцийг өргөжүүлэхийн хэрээр Монгол Улс дэлхийн хамгийн хурдан өсөж буй эдийн засгуудын нэг болно гэсэн хүлээлт өргөн тархсан.<ref name="Bloomberg-wolf">{{cite web |url=http://biznetwork.mn/blog/show/id/6214 |title=Mongolian Wolf to Be ‘Unstoppable’ |publisher=biznetwork.mn / [[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] |date=14 December 2009 |access-date=7 April 2010 |archive-date=18 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110118055141/http://biznetwork.mn/blog/show/id/6214 |url-status=live |language=en }}</ref> “Чоно эдийн засаг” нь эдийн засгийн албан ёсны ангилал биш боловч 2000-аад оны сүүл, 2010-аад оны эхэн үеийн уул уурхайн хөгжил, хөрөнгө оруулалтын өсөлт болон Монголын эдийн засгийн ирээдүйн талаарх өндөр хүлээлтийг илэрхийлсэн түгээмэл нэршил болсон. ==Банк, санхүүгийн салбар== Монголын санхүүгийн тогтолцоонд банкны салбар давамгай байр суурь эзэлдэг бөгөөд нийт санхүүгийн салбарын ойролцоогоор 90 хувийг бүрдүүлдэг.<ref name="BoM-banking-100">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/r/7224 |title=100 Years of the Modern Banking System in Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> [[Монголбанк]] нь арилжааны банкуудад тусгай зөвшөөрөл олгох, зохистой харьцааны шаардлага тогтоох, хяналт шалгалт хийх, банк хоорондын төлбөр тооцоог зохион байгуулах үндсэн чиг үүргийг хэрэгжүүлдэг.<ref name="BoM-role">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/p/introduction |title=The Bank of Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 2026 оны байдлаар Монгол Улсад 12 арилжааны банк үйл ажиллагаа явуулж байна. Үүнд Худалдаа, хөгжлийн банк, Голомт банк, ХасБанк, ХААН Банк, Төрийн банк, Капитрон банк, Үндэсний хөрөнгө оруулалтын банк, Чингис хаан банк, Ариг банк, Тээвэр хөгжлийн банк, Богд банк болон М банк багтана.<ref name="BoM-bank-list">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/p/introduction |title=The Bank of Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 2024 оны эцэст банкны салбарын нийт актив ₮71.4 их наяд хүрч, өмнөх оноос 25.1 хувиар өссөн байна. Чанаргүй зээлийн нийт зээлд эзлэх хувь 4.3 хувь болж буурсан нь сүүлийн жилүүдийн хамгийн доод түвшний нэг байв.<ref name="BoM-annual-2024">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/file/63b2bf87e5c92cebd412c82585c08928/files/2058c634-0e63-43d1-b1b0-e9f00a5dea61.pdf |title=Bank of Mongolia Annual Report 2024 |publisher=[[Монголбанк]] |date=2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> ===Банкны салбарын шинэчлэл=== Монголбанк 2020 оноос банкны хувьцаа эзэмшлийн төвлөрлийг бууруулах, өмчлөлийн бүтцийг төрөлжүүлэх, компанийн засаглал, ил тод байдал болон хөндлөнгийн хяналтыг сайжруулахад чиглэсэн банкны салбарын шинэтгэлийн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлсэн.<ref name="BoM-AQR-2022">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/r/1841 |title=Findings of the Asset Quality Review Performed on Systemically Important Banks of Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |date=4 October 2022 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 2022 онд Богд банк хувьцаагаа олон нийтэд санал болгож, нээлттэй хувьцаат компани болсон Монголын анхны банк болов. 2023 онд системийн нөлөө бүхий дотоодын таван банк хувьцааныхаа тодорхой хэсгийг олон нийтэд санал болгож, нээлттэй хувьцаат компани болсон. Эдгээр банкууд хөрөнгийн зах зээлээс нийт ₮473 тэрбумын санхүүжилт татан төвлөрүүлжээ.<ref name="BoM-banking-100" /> 2023 онд баталсан хууль эрх зүйн өөрчлөлтөөр гадаадын банк, санхүүгийн байгууллага Монголын банканд хөрөнгө оруулах, хувьцаа эзэмших, салбар болон төлөөлөгчийн газар байгуулах боломжийг өргөжүүлсэн.<ref name="BoM-banking-100" /> ===Төлбөрийн систем ба цахим үйлчилгээ=== Банкны үйлчилгээ цахимжихын хэрээр мобайл банк, интернэт банк, цахим мөнгө болон картын төлбөрийн хэрэглээ өргөжсөн. Монголбанк нь үндэсний төлбөрийн системийг зохицуулж, банк хоорондын төлбөр тооцооны дэд бүтцийн тасралтгүй, найдвартай ажиллагааг хангадаг. 2026 оны байдлаар төлбөрийн карт гаргах болон хүлээн авах үйлчилгээ эрхлэх зөвшөөрөлтэй 12 арилжааны банк ажиллаж байна.<ref name="BoM-payment-licences">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/p/1305 |title=Licensing of Payment Services Providers |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> Монголбанк тогтвортой санхүүжилтийг дэмжих, банкны зээлийн багцад уур амьсгалын эрсдэлийг үнэлэх чиглэлээр бодлого хэрэгжүүлж байна. 2024 оны III улиралд банкны салбарын ногоон зээлийн үлдэгдэл ₮1.2 их наяд хүрч, нийт зээлийн 3.4 хувийг эзэлж байв.<ref name="BoM-green-finance">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/r/8563 |title=Ten Remarkable Milestones Celebrating 100 Years of Modern Banking in Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> ==Хөрөнгийн зах зээл== [[File:Mongolian Stock Exchange (2025).jpg|thumb|[[Монголын Хөрөнгийн Бирж]]]] Монголын хөрөнгийн зах зээлийн үндсэн байгууллага нь [[Монголын Хөрөнгийн Бирж]] бөгөөд хувьцаа, компанийн болон Засгийн газрын бонд, хөрөнгөөр баталгаажсан үнэт цаас зэрэг санхүүгийн хэрэгслийн арилжааг зохион байгуулдаг. Банкууд хувьцаагаа олон нийтэд санал болгосон нь хөрөнгийн зах зээлийн үнэлгээ, хөрвөх чадвар болон хөрөнгө оруулагчдын оролцоог нэмэгдүүлэхэд нөлөөлсөн.<ref name="BoM-banking-100" /> 2025 оны I улирлын байдлаар банк, санхүүгийн салбарын компаниуд Монголын хөрөнгийн биржийн ТОП-20 индексийн багцын зах зээлийн үнэлгээний 64.7 хувийг бүрдүүлж байв.<ref name="FRC-review-Q1-2025">{{cite web |url=https://www.frc.mn/resources/Image/Document/202506/ftMDd/Financial-Market-Review-First-Quarter-of-2025.pdf |title=Financial Market Review, First Quarter of 2025 |publisher=[[Санхүүгийн зохицуулах хороо]] |date=2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> [[Санхүүгийн зохицуулах хороо]] нь хөрөнгийн зах зээл, даатгал, банк бус санхүүгийн байгууллага, хадгаламж зээлийн хоршоо болон бусад банкнаас бусад санхүүгийн үйл ажиллагаанд зохицуулалт, хяналт тавьдаг. ==Байгаль орчин== {{main|Монгол дахь байгаль орчны асуудлууд}} Коммунист дэглэмийн үеийн хурдтай [[хотжилт]] болон аж үйлдвэрийн өсөлтийн бодлогын үр дүнд Монголд байгаль орчны доройтол ноцтой асуудал болсон. Улаанбаатар хотод түүхий нүүрс түлэх, олон мянган үйлдвэр, мөн хувь хүний автомашины хэрэглээ огцом нэмэгдсэнээр{{Cite book |last=Gheorghe |first=Adrian |url=https://www.unicef.org/eap/sites/unicef.org.eap/files/press-releases/eap-media-Mongolia_air_pollution_crisis_ENG.pdf |title=MONGOLIA’S AIR POLLUTION CRISIS: A call to action to protect children’s health |date=Feb 2018 |pages=15}} [[агаарын бохирдол]] хүндэрсэн. [[Ойгүйжилт]], бэлчээрийн хэт ашиглалт, мөн өмнөх үед тариалангийн талбайг нэмэгдүүлэх зорилгоор онгон газар хагалснаас үүдэн салхи, борооны [[хөрсний элэгдэл]] нэмэгдсэн. ==Макро эдийн засгийн үзүүлэлтүүд== [[File:Ministry of Economy and Development (Mongolia).jpg|thumb|[[Монгол Улсын Эдийн засаг, хөгжлийн яам]]]] Доорх хүснэгтэд 2007–2026 оны макро эдийн засгийн гол үзүүлэлтүүдийг харуулав.<ref name="IMF-WEO-2026" /> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Он ! ДНБ<br />(ХАЧП, тэрбум олон улсын доллар) ! Нэг хүнд ногдох ДНБ<br />(ХАЧП, олон улсын доллар) ! Нэрлэсэн ДНБ<br />(тэрбум ам.доллар) ! ДНБ-ий бодит өсөлт<br />(%) ! Инфляц<br />(%) |- | 2007 | 15.3 | 5,832 | 4.2 | 8.8 | 9.6 |- | 2008 | 16.8 | 6,300 | 5.6 | 7.8 | 28.0 |- | 2009 | 16.5 | 6,093 | 4.6 | −2.1 | 7.6 |- | 2010 | 18.0 | 6,510 | 7.2 | 7.3 | 8.3 |- | 2011 | 21.5 | 7,653 | 10.4 | 17.3 | 8.8 |- | 2012 | 24.6 | 8,585 | 12.3 | 12.3 | 13.8 |- | 2013 | 28.0 | 9,540 | 12.6 | 11.6 | 10.6 |- | 2014 | 30.7 | 10,242 | 12.2 | 7.9 | 12.9 |- | 2015 | 31.7 | 10,372 | 11.6 | 2.4 | 6.8 |- | 2016 | 32.5 | 10,415 | 11.2 | 1.5 | 0.8 |- | 2017 | 34.9 | 10,995 | 11.5 | 5.6 | 4.3 |- | 2018 | 39.5 | 12,202 | 13.2 | 7.7 | 6.8 |- | 2019 | 44.5 | 13,485 | 14.2 | 5.6 | 7.3 |- | 2020 | 45.6 | 13,569 | 13.3 | −4.6 | 3.7 |- | 2021 | 50.1 | 14,679 | 15.3 | 1.6 | 7.4 |- | 2022 | 56.3 | 16,286 | 17.1 | 5.0 | 15.1 |- | 2023 | 62.7 | 17,898 | 20.3 | 7.4 | 10.4 |- | 2024 | 67.6 | 19,064 | 23.8 | 5.1 | 6.2 |- | 2025 | 74.3 | 20,720 | 25.4 | 6.8 | 8.6 |- | 2026* | 80.4 | 22,192 | 28.5 | 5.3 | 7.4 |} <small>* 2026 оны үзүүлэлтүүд нь Олон улсын валютын сангийн 2026 оны 4-р сарын төсөөлөл болно.</small> ==Мөн үзэх== * [[Монгол Улс ба Олон улсын валютын сан]] * [[Монголын хөдөө аж ахуй]] * [[Монголын уул уурхай]] ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Гадаад холбоос== * {{in lang|en|mn}} [https://web.archive.org/web/20100925001903/http://www.mof.gov.mn/ Сангийн яамны албан ёсны сайт] * {{in lang|en|mn}} [http://www.mongolbank.mn/ Монголбанк — Төв банкны албан ёсны сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210428190425/https://www.mongolbank.mn/ |date=28 April 2021}} * [https://web.archive.org/web/20230114155343/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ Mongolia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230115163448/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |date=15 January 2023}} [[CIA World Factbook]] {{Mongolia topics}} {{World Trade Organization}} {{Asia in topic|Economy of}} {{Commons}} [[Category:Монголын эдийн засаг| ]] [[Category:Хөгжиж буй орнуудын эдийн засаг]] [[Category:World Trade Organization member economies|Mongolia]] t1eigquz3ml9ugw0yoz75nw2tn2jh97 864363 864362 2026-08-02T14:50:38Z Koldobin 106481 Гадаад холбоосыг албан ёсны, одоо ажиллаж буй цахим хуудсуудаар шинэчилж, эвдэрсэн англи загварууд болон хуучирсан холбоосыг хасав 864363 wikitext text/x-wiki {{Infobox economy | country = Монгол Улс | image = UB downtown.jpg | caption = [[Улаанбаатар]]ын төв хэсэг. Дунд хэсэгт [[Сүхбаатарын талбай]], ард нь [[Blue Sky Tower]] харагдана | image_size = 310px | currency = [[Монгол төгрөг|Төгрөг]] (MNT, ₮) | year = Календарийн жил | organs = [[Дэлхийн худалдааны байгууллага|ДХБ]], [[Олон улсын валютын сан|ОУВС]], [[Дэлхийн банк]], [[Азийн хөгжлийн банк|АХБ]], [[Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага|ШХАБ]] (ажиглагч) | group = {{plainlist| *Шинээр хөгжиж буй болон хөгжиж буй эдийн засаг<ref name="IMF-WEO-2026">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/datasets/IMF.RES%3AWEO |title=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[Олон улсын валютын сан]] |website=IMF Data |date=14 April 2026 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> *Дээд-дунд орлоготой эдийн засаг<ref name="WB-income">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/ext/en/country/mongolia |title=Mongolia |publisher=[[Дэлхийн банк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> }} | population = {{increase}} 3.584 сая (2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | gdp = {{plainlist| *{{increase}} $25.37 тэрбум ([[Нэрлэсэн ДНБ|нэрлэсэн]]; 2025) *{{increase}} $74.25 тэрбум ([[Худалдан авах чадварын паритет|ХАЧП]]; 2025) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | growth = {{plainlist| *{{increase}} 5.1% (2024) *{{increase}} 6.8% (2025) *{{increase}} 5.3% (2026 оны төсөөлөл) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | per capita = {{plainlist| *{{increase}} $7,079 (нэрлэсэн; 2025) *{{increase}} $20,720 (ХАЧП; 2025) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | inflation = {{plainlist| *6.2% (2024) *8.6% (2025) *7.4% (2026 оны төсөөлөл) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | poverty = 11.7% (өдөрт $8.30-аас доош орлоготой хүн ам; 2021 оны ХАЧП, 2025 оны тооцоо)<ref name="WB-MPO-2026">{{cite web |url=https://thedocs.worldbank.org/en/doc/c6aceb75bed03729ef4ff9404dd7f125-0500012021/related/mpo-mng.pdf |title=Mongolia Macro Poverty Outlook, April 2026 |publisher=[[Дэлхийн банк]] |date=April 2026 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> | gini = 31.4 (2022)<ref name="WB-MPO-Gini">{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099908304042433922/pdf/IDU1504c0e8612980149ad1bf701113042dc1cfa.pdf |title=Macro Poverty Outlook: Mongolia |publisher=[[Дэлхийн банк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> | hdi = {{plainlist| *{{increase}} 0.747 (2023; [[Хүний хөгжлийн индексээр улс орнуудын жагсаалт|104-р]], өндөр) *0.647 ([[Тэгш бус байдлаар засварласан ХХИ|тэгш бус байдлаар засварласан ХХИ]]; 2023) }}<ref name="UNDP-HDI-2025">{{cite web |url=https://hdr.undp.org/data-center/country-insights |title=Human Development Insights |publisher=НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref><ref name="UNDP-IHDI-2025">{{cite web |url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/2025_HDR/HDR25_Statistical_Annex_IHDI_Table.xlsx |title=Inequality-adjusted Human Development Index, 2025 statistical annex |publisher=НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> | unemployment = {{plainlist| *5.3% (2025 оны ОУВС-гийн тооцоо) *5.0% (2026 оны төсөөлөл) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | industries = [[Уул уурхай]] ([[нүүрс]], [[зэс]], [[алт]], [[молибден]], [[жонш]], төмрийн хүдэр), барилга ба барилгын материал, хүнс ба ундаа, малын гаралтай бүтээгдэхүүн боловсруулах, ноолуур ба нэхмэл, газрын тос олборлолт | exports = {{increase}} $15.76 тэрбум (2025)<ref name="NSO-trade-2025">{{cite web |url=https://www.1212.mn/uploads/1782275347598-%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%20%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B0%20%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D1%86%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%20-2025.pdf |title=Гадаад худалдаа — 2025 |publisher=[[Үндэсний статистикийн хороо]] |access-date=2 August 2026 |language=mn }}</ref> | export-goods = нүүрс, зэсийн хүдэр ба баяжмал, алт, төмрийн хүдэр ба баяжмал, боловсруулаагүй газрын тос, жонш, ноолуур, малын гаралтай бүтээгдэхүүн<ref name="NSO-trade-2025" /> | export-partners = {{plainlist| *[[Хятад]]: 89.4% *[[Швейцар]]: 6.9% *[[Америкийн Нэгдсэн Улс]]: 0.8% *Бусад: 2.9% *(2025) }}<ref name="NSO-trade-2025" /> | imports = {{increase}} $11.39 тэрбум (2025)<ref name="NSO-trade-2025" /> | import-goods = машин, механик ба цахилгаан тоног төхөөрөмж, газрын тосны бүтээгдэхүүн, автомашин ба сэлбэг хэрэгсэл, хүнсний бүтээгдэхүүн, химийн бүтээгдэхүүн, барилгын материал<ref name="NSO-trade-2025" /> | import-partners = {{plainlist| *[[Хятад]]: 40.9% *[[Орос]]: 24.5% *[[Япон]]: 9.6% *[[Өмнөд Солонгос]]: 4.1% *[[Америкийн Нэгдсэн Улс]]: 3.7% *Бусад: 17.3% *(2025) }}<ref name="NSO-trade-2025" /> | current account = −$2.19 тэрбум (ДНБ-ий −8.6%; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | debt = ДНБ-ий 45.1% (Засгийн газрын нийт өр; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | revenue = ₮32.65 их наяд (Засгийн газрын нийт орлого; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | expenses = ₮31.12 их наяд (Засгийн газрын нийт зардал; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | balance = ДНБ-ий +1.7% (Засгийн газрын нийт тэнцэл; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | credit = {{plainlist| *[[Standard & Poor’s|S&P]]: BB−, төлөв тогтвортой<ref name="SP-2025">{{cite web |url=https://www.spglobal.com/ratings/en/regulatory/article/-/view/type/HTML/id/3468928 |title=Mongolia Upgraded To 'BB-' On Sustained Fiscal Consolidation And Strong Growth; Outlook Stable |publisher=S&P Global Ratings |date=30 October 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> *[[Moody’s]]: B1, төлөв тогтвортой<ref name="Moodys-2025">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/r/10702 |title=Moody’s Upgrades Mongolia’s Credit Rating to ‘B1’ with a Stable Outlook |publisher=[[Монголбанк]] |date=17 October 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> *[[Fitch Group|Fitch]]: B+, төлөв тогтвортой<ref name="Fitch-2025">{{cite web |url=https://www.fitchratings.com/research/sovereigns/fitch-affirms-mongolia-at-b-outlook-stable-01-09-2025 |title=Fitch Affirms Mongolia at 'B+'; Outlook Stable |publisher=Fitch Ratings |date=1 September 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> }} | reserves = {{increase}} $7.66 тэрбум (2026 оны 6 сар)<ref name="BoM-reserves-2026">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/ |title=The Central Bank of Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> }} '''Монголын эдийн засаг''' нь уул уурхай, үйлчилгээ, хөдөө аж ахуй, боловсруулах үйлдвэрлэлд тулгуурладаг. Монгол Улс зэс, нүүрс, алт, молибден, жонш зэрэг ашигт малтмалын арвин нөөцтэй бөгөөд эрдэс бүтээгдэхүүн нь аж үйлдвэрийн үйлдвэрлэл, экспортын орлогын томоохон хэсгийг бүрдүүлдэг. Мал аж ахуй, ноолуурын үйлдвэрлэл нь эдийн засагт уламжлалт чухал байр суурь эзэлдэг бол худалдаа, тээвэр, барилга, санхүү болон бусад үйлчилгээний салбарууд дотоодын нийт бүтээгдэхүүний үлэмж хэсгийг бүрдүүлдэг. 1990-ээд оны эхээр [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] задарч, Зөвлөлтийн эдийн засгийн тусламж болон хуучин худалдааны тогтолцоо тасалдсанаар Монгол Улсын эдийн засаг гүн уналтад орсон. Үүний дараа үнэ чөлөөлөх, өмч хувьчлах, хувийн хэвшлийг хөгжүүлэх зэрэг зах зээлийн шинэчлэлийг хэрэгжүүлж, 1990-ээд оны дунд үеэс эдийн засгийн өсөлт сэргэж эхэлсэн. Монгол Улс 1997 онд [[Дэлхийн худалдааны байгууллага]]д элссэн. 2000-аад оноос уул уурхайн салбарын хөрөнгө оруулалт эрчимжиж, [[Оюу Толгойн уурхай|Оюу Толгой]], нүүрсний томоохон ордууд болон тэдгээртэй холбоотой дэд бүтцийн төслүүд эдийн засгийн өсөлт, экспортын орлогыг нэмэгдүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэх болсон. Уул уурхайн үйлдвэрлэл нэмэгдсэнээр Монгол Улс дэлхийн зэс, нүүрсний зах зээлд илүү томоохон нийлүүлэгч болох боломжтой болсон бөгөөд тээвэр, эрчим хүч, барилга, санхүү болон ханган нийлүүлэлтийн салбарын хөгжилд мөн түлхэц үзүүлсэн. Монголын эдийн засгийн өсөлтийн боломж нь байгалийн нөөц, залуу хүн ам, хотжилт, хөрш орнуудын томоохон зах зээлтэй ойр байршилтай холбоотой. Үүний зэрэгцээ экспортын бүтэц цөөн нэр төрлийн эрдэс бүтээгдэхүүнд, гадаад худалдаа нь [[Хятад|БНХАУ]]-ын зах зээлд өндөр төвлөрсөн хэвээр байна. Иймээс эдийн засгийг төрөлжүүлэх, боловсруулах үйлдвэрлэл болон экспортыг нэмэгдүүлэх, дэд бүтэц, эрчим хүч, тээвэр логистикийн хүчин чадлыг сайжруулах нь Монгол Улсын урт хугацааны хөгжлийн гол зорилтуудын нэг юм. ==Эдийн засгийн түүх== [[File:GDP_per_capita_development_of_Mongolia.svg|thumb|Монгол Улсын нэг хүнд ногдох бодит ДНБ-ий түүхэн хөгжил]] ===Социалист үе=== {{Main|Монгол Ардын Бүгд Найрамдах Улсын эдийн засаг}} 1990–91 оны улс төрийн огцом өөрчлөлтүүд нь Монгол Улсыг [[зах зээлийн эдийн засаг]]т шилжүүлэх оролдлогын эхлэл болсон ч, энэ үйл явц нь хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын эдийн засаг задран уналттай нүүр тулснаар хүндрэлтэй байсан. 1991 оноос өмнө Монголын худалдааны 80% нь хуучин ЗХУ-тай, 15% нь [[Эдийн засгийн харилцан туслалцах зөвлөл]] (CMEA)-ийн бусад орнуудтай хийгддэг байв. Монгол Улс түлш, эм, сэлбэг хэрэгсэл зэрэгт хуучин ЗХУ-аас ихээхэн хамааралтай байсан бөгөөд үйлдвэрүүд болон цахилгаан станцуудын хэвийн ажиллагаанд эдгээр нь чухал байв.{{cite book | editor = Robert L. Worden | title = Mongolia: A Country Study | publisher = Federal Research Division, Library of Congress | year = 1991 | pages = 163–164 | url = https://tile.loc.gov/storage-services/public/gdcmassbookdig/mongoliacountrys00word_0/mongoliacountrys00word_0.pdf | access-date = 11 July 2025 }} Хуучин ЗХУ нь Монголын үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний гол зах зээл байлаа. 1980-аад онд Монголын аж үйлдвэрийн салбарын ач холбогдол нэмэгдэж, 1989 онд материаллаг бүтээгдэхүүний 34%-ийг (хөдөө аж ахуй 18% байсан) бүрдүүлж байсан гэж тооцдог. Гэсэн ч ашигт малтмал болон мал, малын гаралтай бүтээгдэхүүн нь экспортын ихэнх хувийг бүрдүүлсээр байсан. Гол импорт нь машин тоног төхөөрөмж, [[нефть|газрын тос]], даавуу, барилгын материал байв. 1980-аад оны сүүлээр Засгийн газар коммунист бус [[Ази]] болон [[Өрнөдийн ертөнц|Баруун]] орнуудтай харилцаагаа сайжруулж, [[Монголын аялал жуулчлал]] хөгжиж эхэлсэн. 1991 оны 1-р сарын 1-нээс Монгол Улс ба хуучин ЗХУ хоёр талын худалдааг дэлхийн үнээр [[хатуу валют]]аар хийхээр тохиролцсон. Гадаад худалдааны хүндрэл байсан ч Монгол Улс шинэчлэлийг үргэлжлүүлсэн. 1990-ээд онд жижиг дэлгүүр, аж ахуйн нэгжүүдийн [[хувьчлал]] ихэнхдээ дуусаж, үнийн ихэнхийг чөлөөлсөн. Томоохон төрийн өмчит үйлдвэрүүдийн хувьчлал эхэлсэн. [[Татварын шинэчлэл]] ч хийгдэж, 1991 оны сүүлээр бартер болон албан ханшийн ялгааг нэгтгэсэн. ===Зах зээлийн эдийн засагт шилжилт=== 1990–1993 онд Монгол Улсад гурван оронтой [[инфляц]], өссөн [[ажилгүйдэл]], өргөн хэрэглээний барааны хомсдол, хүнсний нормчлол зэрэг үзэгдэл гарсан. Энэ үед эдийн засгийн үйлдвэрлэл гуравны нэгээр буурсан. Зах зээлийн шинэчлэл, хувийн хэвшил хөгжихийн хэрээр 1994–95 онд эдийн засгийн өсөлт эргэн сэргэв. Гэвч өсөлт нь банкны зээл (ялангуяа төрийн өмчит байгууллагуудад) хэт төвлөрөхөд тулгуурласнаар банкны салбарын доройтолтой хавсарсан. 1995 онд ДНБ ойролцоогоор 6% өссөн нь ихэвчлэн зэсийн үнийн өсөлттэй холбоотой. 1996–99 онд бодит өсөлт дунджаар 3.5% орчимд тогтворжсон нь [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]], [[1998 оны Оросын санхүүгийн хямрал]], мөн түүхий эдийн (ялангуяа зэс, алт) үнэ муудсантай холбоотой. 1999 онд 3.2% байсан ДНБ-ий өсөлт 2000 онд 1.3% болж буурсан. Үүний гол шалтгаан нь 2000 онд цаг агаарын хүндрэл, байгалийн гамшгийн улмаас 2.4 сая мал хорогдсон явдал байв. Нүүдлийн мал аж ахуйд хэт түшиглэсэн хөгжлөөс ангид салбаруудыг хөгжүүлэхэд газаргүй, дэд бүтэц сул зэрэг хязгаарлалт байсан. 1990 оноос хойш 61 орны 1,500 гаруй гадаад компани нийт 338.3 сая ам.долларыг Монгол Улсад хөрөнгө оруулсан{{when|date=July 2012}}. 2003 он гэхэд хувийн компаниуд Монголын ДНБ-ий 70%, экспортын 80%-ийг бүрдүүлж байв.Montsame News Agency. ‘‘Mongolia’’. 2006, Foreign Service Office of [[Montsame News Agency]], {{ISBN|99929-0-627-8}}, p. 67 Сүүлийн үе хүртэл Монгол Улсад гадаадын хөрөнгө оруулалтад харьцангуй цөөн хязгаарлалт байсан. Иймээс уул уурхайн салбарын гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтад эзлэх хувь 1990 онд бараг тэг байсан бол 1999 онд 25% орчимд хүрч өссөн.Enerelt Enkhbold, 2014. “[https://www.academia.edu/29338640/The_Impact_of_SEFILM_on_the_Valuation_of_Mining_Companies The Impact of SEFILM on the Valuation of Mining Companies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221208180107/https://www.academia.edu/29338640/The_Impact_of_SEFILM_on_the_Valuation_of_Mining_Companies |date=8 December 2022}}”. Монголын Нийгэм-Эдийн Засгийн Өнөөгийн Байдал, Тулгамдсан Асуудлууд. Илтгэлүүдийн эмхэтгэл, pp. 240–253 ===Орчин үеийн эдийн засгийн хөгжил=== [[File:Mongolian factory worker with cashmere.jpg|250px|thumb|Ноолуурын үйлдвэрт ажиллаж буй ажилтан]] [[File:Market in Ulan Bator (Mongolia).jpg|250px|thumb|Улаанбаатар дахь зах]] ====2008–2010 оны хямрал ба сэргэлт==== 2008–2009 оны дэлхийн санхүүгийн хямралын үед зэс зэрэг түүхий эдийн үнэ болон гадаад эрэлт огцом буурснаар Монголын экспорт, төсвийн орлого хумигдаж, эдийн засгийн өсөлт саарсан. Монгол Улс түүхий эдийн экспорт болон БНХАУ-ын зах зээлээс өндөр хамааралтай байсан нь гадаад орчны сөрөг нөлөөг нэмэгдүүлжээ.<ref name="WB-retrospective-2008-2010">{{cite web |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/836891468275678347 |title=Mongolia Economic Retrospective: 2008–2010 |publisher=[[Дэлхийн банк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 2009–2010 оны өвөл тохиосон [[зуд]]ын улмаас олон сая мал хорогдож, хөдөө аж ахуй болон малчдын амьжиргаанд ихээхэн хохирол учирсан. Харин 2010 онд түүхий эдийн зах зээл болон гадаад эрэлт сэргэж, худалдаа, тээвэр, барилга зэрэг салбарын идэвхжил нэмэгдсэнээр эдийн засаг өсөлтөд эргэн орсон.<ref name="WB-update-2011">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2011/01/28/mongolia-quarterly-economic-update-january-2011 |title=Mongolia Quarterly Economic Update, January 2011 |publisher=[[Дэлхийн банк]] |date=28 January 2011 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> ====2010-аад оны уул уурхайн өсөлт==== 2010-аад оны эхээр [[Оюу Толгойн уурхай|Оюу Толгой]] болон нүүрсний томоохон төслүүдэд оруулсан хөрөнгө оруулалт эрчимжиж, уул уурхай эдийн засгийн өсөлтийн гол хөдөлгөгч хүч болсон. Уул уурхайн хөрөнгө оруулалттай уялдан барилга, тээвэр, худалдаа, санхүү болон ханган нийлүүлэлтийн салбарын эрэлт нэмэгдэж, 2011 онд бодит ДНБ 17.3 хувиар өссөн.<ref name="IMF-WEO-2026" /> Гэвч түүхий эдийн үнэ, гадаадын хөрөнгө оруулалт болон уул уурхайн томоохон төслүүдийн хэрэгжилтээс шалтгаалан эдийн засгийн өсөлт жил бүр харилцан адилгүй байв. Үүний зэрэгцээ уул уурхайн орлого нэмэгдсэн нь дэд бүтэц, хот байгуулалт болон нийгмийн үйлчилгээний хөрөнгө оруулалтыг өргөжүүлэх боломж бүрдүүлсэн. ====2020 оноос хойших хөгжил==== [[Ковид-19 цар тахал]] болон хилийн боомтын хязгаарлалтын улмаас эдийн засаг 2020 онд агшиж, гадаад худалдаа болон уул уурхайн бүтээгдэхүүний тээвэр 2021–2022 онд сааталтай байв. Хилийн тээвэр хэвийн болж, эрдэс бүтээгдэхүүний экспорт нэмэгдсэнээр эдийн засгийн өсөлт 2022 оноос сэргэж эхэлсэн. 2023–2024 онд нүүрсний экспорт түүхэн өндөр түвшинд хүрч, уул уурхайн үйлдвэрлэл, өрхийн хэрэглээ болон төрийн зардал нэмэгдсэнээр эдийн засгийн идэвхжил эрчимжив. Экспортын болон төсвийн орлого өссөнөөр төсөв ашигтай гарч, улсын өрийн ДНБ-д эзлэх хэмжээ буурч, гадаад валютын нөөц нэмэгджээ.<ref name="IMF-Article-IV-2025">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2025/09/15/pr-25298-mongolia-imf-executive-board-concludes-2025-article-iv-consultation |title=IMF Executive Board Concludes 2025 Article IV Consultation with Mongolia |publisher=[[Олон улсын валютын сан]] |date=15 September 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> [[Оюу Толгойн уурхай]]н далд уурхайн тогтвортой олборлолт 2023 онд эхэлсэн бөгөөд үйлдвэрлэлийн хүчин чадал нэмэгдэхийн хэрээр зэсийн олборлолт, экспортын орлого болон уул уурхайн ханган нийлүүлэлтийн салбарт үзүүлэх нөлөө нь өсөх төлөвтэй байна.<ref name="RioTinto-OT-2023">{{cite web |url=https://www.riotinto.com/en/news/releases/2023/underground-production-celebrated-at-oyu-tolgoi |title=Underground production celebrated at Oyu Tolgoi |publisher=[[Rio Tinto]] |date=13 March 2023 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 2025 онд хөдөө аж ахуйн салбар зудын дараа сэргэж, Оюу Толгойн зэсийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэнээр Монголын эдийн засаг 6.9 хувиар өссөн. Барилга болон боловсруулах үйлдвэрлэл мөн өсөлтөд эерэг нөлөө үзүүлсэн бол худалдаа болон зарим үйлчилгээний салбарын өсөлт харьцангуй саарсан байна.<ref name="WB-update-2026">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/mn/news/press-release/2026/04/09/world-bank-mongolia-s-economy-stays-resilient-but-faces-rising-uncertainty |title=Дэлхийн Банк: Монголын эдийн засгийн төлөв тогтвортой хэвээр байгаа ч тодорхой бус байдал нэмэгдэж байна |publisher=[[Дэлхийн банк]] |date=9 April 2026 |access-date=2 August 2026 |language=mn }}</ref> Олон улсын байгууллагууд 2026 онд эдийн засгийн өсөлт үргэлжлэх боловч 2025 оныхоос харьцангуй саарах төлөвтэй гэж үзсэн. Оюу Толгойн үйлдвэрлэлийн өсөлт, хөдөө аж ахуйн сэргэлт, барилга болон боловсруулах үйлдвэрлэл нь өсөлтийг дэмжих гол хүчин зүйлсийн нэг хэвээр байна.<ref name="ADB-outlook-2026">{{cite web |url=https://www.adb.org/mn/news/adb-report-highlights-global-risks-mongolia-economic-outlook |title=Монголын эдийн засгийн төлөвт дэлхий дахинд болж буй үйл явдал нөлөөлөх эрсдэл нэмэгдэж буйг анхааруулав |publisher=[[Азийн хөгжлийн банк]] |date=April 2026 |access-date=2 August 2026 |language=mn }}</ref> Монголын эдийн засгийн урт хугацааны боломж нь зэс болон бусад ашигт малтмалын үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх, боловсруулах үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх, эрчим хүч, төмөр зам болон хилийн боомтын хүчин чадлыг өргөжүүлэхтэй холбоотой. Үүний зэрэгцээ экспортын зах зээл болон бүтээгдэхүүний бүтцийг төрөлжүүлэх, уул уурхайн орлогыг дэд бүтэц, хүний хөгжил болон бүтээмжийг нэмэгдүүлэх хөрөнгө оруулалтад үр ашигтай зарцуулах нь эдийн засгийн тогтвортой өсөлтөд чухал ач холбогдолтой. ==“Чоно эдийн засаг” гэх нэршил== “Чоно эдийн засаг” (англиар ''Wolf Economy'') гэх нэршлийг [[Renaissance Capital (Russian company)|Renaissance Capital]] 2009 оны Монголын эдийн засаг, хөрөнгө оруулалтын боломжийн тухай тайландаа хэрэглэж, улмаар олон улсын хэвлэл, хөрөнгө оруулалтын судалгаанд түгээсэн.<ref name="Renaissance-wolf">{{cite web |url=http://www.petromatad.com/live/uploads/Mongolia_11_Dec_Final.pdf |title=Strategy Mongolia: Country overview, Equity research, 11 December 2009 |website=Petro Matad |date=11 December 2009 |access-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150427002632/http://www.petromatad.com/live/uploads/Mongolia_11_Dec_Final.pdf |archive-date=27 April 2015 |url-status=dead |language=en }}</ref> Уг нэршил нь Монголын эдийн засгийг Азийн хурдацтай хөгжсөн “бар” эдийн засгуудтай зүйрлэсэн ойлголт байв. Тухайн үед уул уурхайн томоохон ордуудыг ашиглалтад оруулах, гадаадын хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлэх, дэд бүтцийг өргөжүүлэхийн хэрээр Монгол Улс дэлхийн хамгийн хурдан өсөж буй эдийн засгуудын нэг болно гэсэн хүлээлт өргөн тархсан.<ref name="Bloomberg-wolf">{{cite web |url=http://biznetwork.mn/blog/show/id/6214 |title=Mongolian Wolf to Be ‘Unstoppable’ |publisher=biznetwork.mn / [[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] |date=14 December 2009 |access-date=7 April 2010 |archive-date=18 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110118055141/http://biznetwork.mn/blog/show/id/6214 |url-status=live |language=en }}</ref> “Чоно эдийн засаг” нь эдийн засгийн албан ёсны ангилал биш боловч 2000-аад оны сүүл, 2010-аад оны эхэн үеийн уул уурхайн хөгжил, хөрөнгө оруулалтын өсөлт болон Монголын эдийн засгийн ирээдүйн талаарх өндөр хүлээлтийг илэрхийлсэн түгээмэл нэршил болсон. ==Банк, санхүүгийн салбар== Монголын санхүүгийн тогтолцоонд банкны салбар давамгай байр суурь эзэлдэг бөгөөд нийт санхүүгийн салбарын ойролцоогоор 90 хувийг бүрдүүлдэг.<ref name="BoM-banking-100">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/r/7224 |title=100 Years of the Modern Banking System in Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> [[Монголбанк]] нь арилжааны банкуудад тусгай зөвшөөрөл олгох, зохистой харьцааны шаардлага тогтоох, хяналт шалгалт хийх, банк хоорондын төлбөр тооцоог зохион байгуулах үндсэн чиг үүргийг хэрэгжүүлдэг.<ref name="BoM-role">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/p/introduction |title=The Bank of Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 2026 оны байдлаар Монгол Улсад 12 арилжааны банк үйл ажиллагаа явуулж байна. Үүнд Худалдаа, хөгжлийн банк, Голомт банк, ХасБанк, ХААН Банк, Төрийн банк, Капитрон банк, Үндэсний хөрөнгө оруулалтын банк, Чингис хаан банк, Ариг банк, Тээвэр хөгжлийн банк, Богд банк болон М банк багтана.<ref name="BoM-bank-list">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/p/introduction |title=The Bank of Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 2024 оны эцэст банкны салбарын нийт актив ₮71.4 их наяд хүрч, өмнөх оноос 25.1 хувиар өссөн байна. Чанаргүй зээлийн нийт зээлд эзлэх хувь 4.3 хувь болж буурсан нь сүүлийн жилүүдийн хамгийн доод түвшний нэг байв.<ref name="BoM-annual-2024">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/file/63b2bf87e5c92cebd412c82585c08928/files/2058c634-0e63-43d1-b1b0-e9f00a5dea61.pdf |title=Bank of Mongolia Annual Report 2024 |publisher=[[Монголбанк]] |date=2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> ===Банкны салбарын шинэчлэл=== Монголбанк 2020 оноос банкны хувьцаа эзэмшлийн төвлөрлийг бууруулах, өмчлөлийн бүтцийг төрөлжүүлэх, компанийн засаглал, ил тод байдал болон хөндлөнгийн хяналтыг сайжруулахад чиглэсэн банкны салбарын шинэтгэлийн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлсэн.<ref name="BoM-AQR-2022">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/r/1841 |title=Findings of the Asset Quality Review Performed on Systemically Important Banks of Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |date=4 October 2022 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 2022 онд Богд банк хувьцаагаа олон нийтэд санал болгож, нээлттэй хувьцаат компани болсон Монголын анхны банк болов. 2023 онд системийн нөлөө бүхий дотоодын таван банк хувьцааныхаа тодорхой хэсгийг олон нийтэд санал болгож, нээлттэй хувьцаат компани болсон. Эдгээр банкууд хөрөнгийн зах зээлээс нийт ₮473 тэрбумын санхүүжилт татан төвлөрүүлжээ.<ref name="BoM-banking-100" /> 2023 онд баталсан хууль эрх зүйн өөрчлөлтөөр гадаадын банк, санхүүгийн байгууллага Монголын банканд хөрөнгө оруулах, хувьцаа эзэмших, салбар болон төлөөлөгчийн газар байгуулах боломжийг өргөжүүлсэн.<ref name="BoM-banking-100" /> ===Төлбөрийн систем ба цахим үйлчилгээ=== Банкны үйлчилгээ цахимжихын хэрээр мобайл банк, интернэт банк, цахим мөнгө болон картын төлбөрийн хэрэглээ өргөжсөн. Монголбанк нь үндэсний төлбөрийн системийг зохицуулж, банк хоорондын төлбөр тооцооны дэд бүтцийн тасралтгүй, найдвартай ажиллагааг хангадаг. 2026 оны байдлаар төлбөрийн карт гаргах болон хүлээн авах үйлчилгээ эрхлэх зөвшөөрөлтэй 12 арилжааны банк ажиллаж байна.<ref name="BoM-payment-licences">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/p/1305 |title=Licensing of Payment Services Providers |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> Монголбанк тогтвортой санхүүжилтийг дэмжих, банкны зээлийн багцад уур амьсгалын эрсдэлийг үнэлэх чиглэлээр бодлого хэрэгжүүлж байна. 2024 оны III улиралд банкны салбарын ногоон зээлийн үлдэгдэл ₮1.2 их наяд хүрч, нийт зээлийн 3.4 хувийг эзэлж байв.<ref name="BoM-green-finance">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/r/8563 |title=Ten Remarkable Milestones Celebrating 100 Years of Modern Banking in Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> ==Хөрөнгийн зах зээл== [[File:Mongolian Stock Exchange (2025).jpg|thumb|[[Монголын Хөрөнгийн Бирж]]]] Монголын хөрөнгийн зах зээлийн үндсэн байгууллага нь [[Монголын Хөрөнгийн Бирж]] бөгөөд хувьцаа, компанийн болон Засгийн газрын бонд, хөрөнгөөр баталгаажсан үнэт цаас зэрэг санхүүгийн хэрэгслийн арилжааг зохион байгуулдаг. Банкууд хувьцаагаа олон нийтэд санал болгосон нь хөрөнгийн зах зээлийн үнэлгээ, хөрвөх чадвар болон хөрөнгө оруулагчдын оролцоог нэмэгдүүлэхэд нөлөөлсөн.<ref name="BoM-banking-100" /> 2025 оны I улирлын байдлаар банк, санхүүгийн салбарын компаниуд Монголын хөрөнгийн биржийн ТОП-20 индексийн багцын зах зээлийн үнэлгээний 64.7 хувийг бүрдүүлж байв.<ref name="FRC-review-Q1-2025">{{cite web |url=https://www.frc.mn/resources/Image/Document/202506/ftMDd/Financial-Market-Review-First-Quarter-of-2025.pdf |title=Financial Market Review, First Quarter of 2025 |publisher=[[Санхүүгийн зохицуулах хороо]] |date=2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> [[Санхүүгийн зохицуулах хороо]] нь хөрөнгийн зах зээл, даатгал, банк бус санхүүгийн байгууллага, хадгаламж зээлийн хоршоо болон бусад банкнаас бусад санхүүгийн үйл ажиллагаанд зохицуулалт, хяналт тавьдаг. ==Байгаль орчин== {{main|Монгол дахь байгаль орчны асуудлууд}} Коммунист дэглэмийн үеийн хурдтай [[хотжилт]] болон аж үйлдвэрийн өсөлтийн бодлогын үр дүнд Монголд байгаль орчны доройтол ноцтой асуудал болсон. Улаанбаатар хотод түүхий нүүрс түлэх, олон мянган үйлдвэр, мөн хувь хүний автомашины хэрэглээ огцом нэмэгдсэнээр{{Cite book |last=Gheorghe |first=Adrian |url=https://www.unicef.org/eap/sites/unicef.org.eap/files/press-releases/eap-media-Mongolia_air_pollution_crisis_ENG.pdf |title=MONGOLIA’S AIR POLLUTION CRISIS: A call to action to protect children’s health |date=Feb 2018 |pages=15}} [[агаарын бохирдол]] хүндэрсэн. [[Ойгүйжилт]], бэлчээрийн хэт ашиглалт, мөн өмнөх үед тариалангийн талбайг нэмэгдүүлэх зорилгоор онгон газар хагалснаас үүдэн салхи, борооны [[хөрсний элэгдэл]] нэмэгдсэн. ==Макро эдийн засгийн үзүүлэлтүүд== [[File:Ministry of Economy and Development (Mongolia).jpg|thumb|[[Монгол Улсын Эдийн засаг, хөгжлийн яам]]]] Доорх хүснэгтэд 2007–2026 оны макро эдийн засгийн гол үзүүлэлтүүдийг харуулав.<ref name="IMF-WEO-2026" /> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Он ! ДНБ<br />(ХАЧП, тэрбум олон улсын доллар) ! Нэг хүнд ногдох ДНБ<br />(ХАЧП, олон улсын доллар) ! Нэрлэсэн ДНБ<br />(тэрбум ам.доллар) ! ДНБ-ий бодит өсөлт<br />(%) ! Инфляц<br />(%) |- | 2007 | 15.3 | 5,832 | 4.2 | 8.8 | 9.6 |- | 2008 | 16.8 | 6,300 | 5.6 | 7.8 | 28.0 |- | 2009 | 16.5 | 6,093 | 4.6 | −2.1 | 7.6 |- | 2010 | 18.0 | 6,510 | 7.2 | 7.3 | 8.3 |- | 2011 | 21.5 | 7,653 | 10.4 | 17.3 | 8.8 |- | 2012 | 24.6 | 8,585 | 12.3 | 12.3 | 13.8 |- | 2013 | 28.0 | 9,540 | 12.6 | 11.6 | 10.6 |- | 2014 | 30.7 | 10,242 | 12.2 | 7.9 | 12.9 |- | 2015 | 31.7 | 10,372 | 11.6 | 2.4 | 6.8 |- | 2016 | 32.5 | 10,415 | 11.2 | 1.5 | 0.8 |- | 2017 | 34.9 | 10,995 | 11.5 | 5.6 | 4.3 |- | 2018 | 39.5 | 12,202 | 13.2 | 7.7 | 6.8 |- | 2019 | 44.5 | 13,485 | 14.2 | 5.6 | 7.3 |- | 2020 | 45.6 | 13,569 | 13.3 | −4.6 | 3.7 |- | 2021 | 50.1 | 14,679 | 15.3 | 1.6 | 7.4 |- | 2022 | 56.3 | 16,286 | 17.1 | 5.0 | 15.1 |- | 2023 | 62.7 | 17,898 | 20.3 | 7.4 | 10.4 |- | 2024 | 67.6 | 19,064 | 23.8 | 5.1 | 6.2 |- | 2025 | 74.3 | 20,720 | 25.4 | 6.8 | 8.6 |- | 2026* | 80.4 | 22,192 | 28.5 | 5.3 | 7.4 |} <small>* 2026 оны үзүүлэлтүүд нь Олон улсын валютын сангийн 2026 оны 4-р сарын төсөөлөл болно.</small> ==Мөн үзэх== * [[Монгол Улс ба Олон улсын валютын сан]] * [[Монголын хөдөө аж ахуй]] * [[Монголын уул уурхай]] ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Гадаад холбоос== * [https://mof.gov.mn/ Монгол Улсын Сангийн яам] * [https://www.mongolbank.mn/ Монголбанк] * [https://med.gov.mn/ Монгол Улсын Эдийн засаг, хөгжлийн яам] * [https://www.1212.mn/ Үндэсний статистикийн хороо] [[Ангилал:Монголын эдийн засаг| ]] [[Ангилал:Хөгжиж буй орнуудын эдийн засаг]] mzzyljcsiy0wncunz3nd81nvcylhoqd 864364 864363 2026-08-02T14:56:48Z Koldobin 106481 Социалист үеийн эдийн засгийн хэсгийг он цагийн дараалал, бүтэц болон эшлэлийн хувьд шинэчлэн найруулав 864364 wikitext text/x-wiki {{Infobox economy | country = Монгол Улс | image = UB downtown.jpg | caption = [[Улаанбаатар]]ын төв хэсэг. Дунд хэсэгт [[Сүхбаатарын талбай]], ард нь [[Blue Sky Tower]] харагдана | image_size = 310px | currency = [[Монгол төгрөг|Төгрөг]] (MNT, ₮) | year = Календарийн жил | organs = [[Дэлхийн худалдааны байгууллага|ДХБ]], [[Олон улсын валютын сан|ОУВС]], [[Дэлхийн банк]], [[Азийн хөгжлийн банк|АХБ]], [[Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага|ШХАБ]] (ажиглагч) | group = {{plainlist| *Шинээр хөгжиж буй болон хөгжиж буй эдийн засаг<ref name="IMF-WEO-2026">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/datasets/IMF.RES%3AWEO |title=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[Олон улсын валютын сан]] |website=IMF Data |date=14 April 2026 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> *Дээд-дунд орлоготой эдийн засаг<ref name="WB-income">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/ext/en/country/mongolia |title=Mongolia |publisher=[[Дэлхийн банк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> }} | population = {{increase}} 3.584 сая (2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | gdp = {{plainlist| *{{increase}} $25.37 тэрбум ([[Нэрлэсэн ДНБ|нэрлэсэн]]; 2025) *{{increase}} $74.25 тэрбум ([[Худалдан авах чадварын паритет|ХАЧП]]; 2025) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | growth = {{plainlist| *{{increase}} 5.1% (2024) *{{increase}} 6.8% (2025) *{{increase}} 5.3% (2026 оны төсөөлөл) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | per capita = {{plainlist| *{{increase}} $7,079 (нэрлэсэн; 2025) *{{increase}} $20,720 (ХАЧП; 2025) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | inflation = {{plainlist| *6.2% (2024) *8.6% (2025) *7.4% (2026 оны төсөөлөл) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | poverty = 11.7% (өдөрт $8.30-аас доош орлоготой хүн ам; 2021 оны ХАЧП, 2025 оны тооцоо)<ref name="WB-MPO-2026">{{cite web |url=https://thedocs.worldbank.org/en/doc/c6aceb75bed03729ef4ff9404dd7f125-0500012021/related/mpo-mng.pdf |title=Mongolia Macro Poverty Outlook, April 2026 |publisher=[[Дэлхийн банк]] |date=April 2026 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> | gini = 31.4 (2022)<ref name="WB-MPO-Gini">{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099908304042433922/pdf/IDU1504c0e8612980149ad1bf701113042dc1cfa.pdf |title=Macro Poverty Outlook: Mongolia |publisher=[[Дэлхийн банк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> | hdi = {{plainlist| *{{increase}} 0.747 (2023; [[Хүний хөгжлийн индексээр улс орнуудын жагсаалт|104-р]], өндөр) *0.647 ([[Тэгш бус байдлаар засварласан ХХИ|тэгш бус байдлаар засварласан ХХИ]]; 2023) }}<ref name="UNDP-HDI-2025">{{cite web |url=https://hdr.undp.org/data-center/country-insights |title=Human Development Insights |publisher=НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref><ref name="UNDP-IHDI-2025">{{cite web |url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/2025_HDR/HDR25_Statistical_Annex_IHDI_Table.xlsx |title=Inequality-adjusted Human Development Index, 2025 statistical annex |publisher=НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> | unemployment = {{plainlist| *5.3% (2025 оны ОУВС-гийн тооцоо) *5.0% (2026 оны төсөөлөл) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | industries = [[Уул уурхай]] ([[нүүрс]], [[зэс]], [[алт]], [[молибден]], [[жонш]], төмрийн хүдэр), барилга ба барилгын материал, хүнс ба ундаа, малын гаралтай бүтээгдэхүүн боловсруулах, ноолуур ба нэхмэл, газрын тос олборлолт | exports = {{increase}} $15.76 тэрбум (2025)<ref name="NSO-trade-2025">{{cite web |url=https://www.1212.mn/uploads/1782275347598-%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%20%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B0%20%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D1%86%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%20-2025.pdf |title=Гадаад худалдаа — 2025 |publisher=[[Үндэсний статистикийн хороо]] |access-date=2 August 2026 |language=mn }}</ref> | export-goods = нүүрс, зэсийн хүдэр ба баяжмал, алт, төмрийн хүдэр ба баяжмал, боловсруулаагүй газрын тос, жонш, ноолуур, малын гаралтай бүтээгдэхүүн<ref name="NSO-trade-2025" /> | export-partners = {{plainlist| *[[Хятад]]: 89.4% *[[Швейцар]]: 6.9% *[[Америкийн Нэгдсэн Улс]]: 0.8% *Бусад: 2.9% *(2025) }}<ref name="NSO-trade-2025" /> | imports = {{increase}} $11.39 тэрбум (2025)<ref name="NSO-trade-2025" /> | import-goods = машин, механик ба цахилгаан тоног төхөөрөмж, газрын тосны бүтээгдэхүүн, автомашин ба сэлбэг хэрэгсэл, хүнсний бүтээгдэхүүн, химийн бүтээгдэхүүн, барилгын материал<ref name="NSO-trade-2025" /> | import-partners = {{plainlist| *[[Хятад]]: 40.9% *[[Орос]]: 24.5% *[[Япон]]: 9.6% *[[Өмнөд Солонгос]]: 4.1% *[[Америкийн Нэгдсэн Улс]]: 3.7% *Бусад: 17.3% *(2025) }}<ref name="NSO-trade-2025" /> | current account = −$2.19 тэрбум (ДНБ-ий −8.6%; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | debt = ДНБ-ий 45.1% (Засгийн газрын нийт өр; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | revenue = ₮32.65 их наяд (Засгийн газрын нийт орлого; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | expenses = ₮31.12 их наяд (Засгийн газрын нийт зардал; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | balance = ДНБ-ий +1.7% (Засгийн газрын нийт тэнцэл; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | credit = {{plainlist| *[[Standard & Poor’s|S&P]]: BB−, төлөв тогтвортой<ref name="SP-2025">{{cite web |url=https://www.spglobal.com/ratings/en/regulatory/article/-/view/type/HTML/id/3468928 |title=Mongolia Upgraded To 'BB-' On Sustained Fiscal Consolidation And Strong Growth; Outlook Stable |publisher=S&P Global Ratings |date=30 October 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> *[[Moody’s]]: B1, төлөв тогтвортой<ref name="Moodys-2025">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/r/10702 |title=Moody’s Upgrades Mongolia’s Credit Rating to ‘B1’ with a Stable Outlook |publisher=[[Монголбанк]] |date=17 October 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> *[[Fitch Group|Fitch]]: B+, төлөв тогтвортой<ref name="Fitch-2025">{{cite web |url=https://www.fitchratings.com/research/sovereigns/fitch-affirms-mongolia-at-b-outlook-stable-01-09-2025 |title=Fitch Affirms Mongolia at 'B+'; Outlook Stable |publisher=Fitch Ratings |date=1 September 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> }} | reserves = {{increase}} $7.66 тэрбум (2026 оны 6 сар)<ref name="BoM-reserves-2026">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/ |title=The Central Bank of Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> }} '''Монголын эдийн засаг''' нь уул уурхай, үйлчилгээ, хөдөө аж ахуй, боловсруулах үйлдвэрлэлд тулгуурладаг. Монгол Улс зэс, нүүрс, алт, молибден, жонш зэрэг ашигт малтмалын арвин нөөцтэй бөгөөд эрдэс бүтээгдэхүүн нь аж үйлдвэрийн үйлдвэрлэл, экспортын орлогын томоохон хэсгийг бүрдүүлдэг. Мал аж ахуй, ноолуурын үйлдвэрлэл нь эдийн засагт уламжлалт чухал байр суурь эзэлдэг бол худалдаа, тээвэр, барилга, санхүү болон бусад үйлчилгээний салбарууд дотоодын нийт бүтээгдэхүүний үлэмж хэсгийг бүрдүүлдэг. 1990-ээд оны эхээр [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] задарч, Зөвлөлтийн эдийн засгийн тусламж болон хуучин худалдааны тогтолцоо тасалдсанаар Монгол Улсын эдийн засаг гүн уналтад орсон. Үүний дараа үнэ чөлөөлөх, өмч хувьчлах, хувийн хэвшлийг хөгжүүлэх зэрэг зах зээлийн шинэчлэлийг хэрэгжүүлж, 1990-ээд оны дунд үеэс эдийн засгийн өсөлт сэргэж эхэлсэн. Монгол Улс 1997 онд [[Дэлхийн худалдааны байгууллага]]д элссэн. 2000-аад оноос уул уурхайн салбарын хөрөнгө оруулалт эрчимжиж, [[Оюу Толгойн уурхай|Оюу Толгой]], нүүрсний томоохон ордууд болон тэдгээртэй холбоотой дэд бүтцийн төслүүд эдийн засгийн өсөлт, экспортын орлогыг нэмэгдүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэх болсон. Уул уурхайн үйлдвэрлэл нэмэгдсэнээр Монгол Улс дэлхийн зэс, нүүрсний зах зээлд илүү томоохон нийлүүлэгч болох боломжтой болсон бөгөөд тээвэр, эрчим хүч, барилга, санхүү болон ханган нийлүүлэлтийн салбарын хөгжилд мөн түлхэц үзүүлсэн. Монголын эдийн засгийн өсөлтийн боломж нь байгалийн нөөц, залуу хүн ам, хотжилт, хөрш орнуудын томоохон зах зээлтэй ойр байршилтай холбоотой. Үүний зэрэгцээ экспортын бүтэц цөөн нэр төрлийн эрдэс бүтээгдэхүүнд, гадаад худалдаа нь [[Хятад|БНХАУ]]-ын зах зээлд өндөр төвлөрсөн хэвээр байна. Иймээс эдийн засгийг төрөлжүүлэх, боловсруулах үйлдвэрлэл болон экспортыг нэмэгдүүлэх, дэд бүтэц, эрчим хүч, тээвэр логистикийн хүчин чадлыг сайжруулах нь Монгол Улсын урт хугацааны хөгжлийн гол зорилтуудын нэг юм. ==Эдийн засгийн түүх== [[File:GDP_per_capita_development_of_Mongolia.svg|thumb|Монгол Улсын нэг хүнд ногдох бодит ДНБ-ий түүхэн хөгжил]] ===Социалист үе=== ''Үндсэн өгүүлэл: [[Монгол Ардын Бүгд Найрамдах Улсын эдийн засаг]]'' 1924–1990 онд Монголын эдийн засаг төвлөрсөн төлөвлөгөөт тогтолцоонд тулгуурлаж, төрийн өмч давамгайлж байв. Эдийн засгийн бодлого нь мал аж ахуйг хамтралжуулах, аж үйлдвэр, уул уурхай, эрчим хүч, барилга болон тээврийн суурийг хөгжүүлэхэд чиглэж байлаа. Монгол Улсын эдийн засаг [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] болон [[Эдийн засгийн харилцан туслалцах зөвлөл]]ийн бусад оронтой нягт холбоотой байв. 1991 оноос өмнө Монголын гадаад худалдааны 80 орчим хувь нь ЗХУ-тай, 15 орчим хувь нь Эдийн засгийн харилцан туслалцах зөвлөлийн бусад оронтой хийгддэг байжээ. ЗХУ нь түлш, эм, машин тоног төхөөрөмж, сэлбэг хэрэгсэл болон бусад чухал импортын гол нийлүүлэгчийн зэрэгцээ Монголын үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний үндсэн зах зээл байв.<ref name="LOC-Mongolia-1991">{{cite book |editor=Robert L. Worden |title=Mongolia: A Country Study |publisher=Federal Research Division, Library of Congress |year=1991 |pages=163–164 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/public/gdcmassbookdig/mongoliacountrys00word_0/mongoliacountrys00word_0.pdf |access-date=11 July 2025 |language=en }}</ref> 1980-аад онд аж үйлдвэрийн салбарын эдийн засагт эзлэх байр суурь нэмэгдсэн. 1989 онд аж үйлдвэр материаллаг үйлдвэрлэлийн 34 орчим хувийг бүрдүүлж байсан бол хөдөө аж ахуйн эзлэх хувь 18 орчим байв. Гэсэн хэдий ч ашигт малтмал, мал болон малын гаралтай бүтээгдэхүүн экспортын гол хэсгийг бүрдүүлсээр байжээ.<ref name="LOC-Mongolia-1991" /> 1980-аад оны сүүлээр Монгол Улс ЗХУ болон социалист орнуудаас гадна Азийн бусад улс, өрнөдийн орнуудтай эдийн засгийн харилцаагаа өргөжүүлж, гадаад худалдаа болон аялал жуулчлалыг төрөлжүүлэх эхлэл тавигдсан. ===Зах зээлийн эдийн засагт шилжилт=== 1990–1993 онд Монгол Улсад гурван оронтой [[инфляц]], өссөн [[ажилгүйдэл]], өргөн хэрэглээний барааны хомсдол, хүнсний нормчлол зэрэг үзэгдэл гарсан. Энэ үед эдийн засгийн үйлдвэрлэл гуравны нэгээр буурсан. Зах зээлийн шинэчлэл, хувийн хэвшил хөгжихийн хэрээр 1994–95 онд эдийн засгийн өсөлт эргэн сэргэв. Гэвч өсөлт нь банкны зээл (ялангуяа төрийн өмчит байгууллагуудад) хэт төвлөрөхөд тулгуурласнаар банкны салбарын доройтолтой хавсарсан. 1995 онд ДНБ ойролцоогоор 6% өссөн нь ихэвчлэн зэсийн үнийн өсөлттэй холбоотой. 1996–99 онд бодит өсөлт дунджаар 3.5% орчимд тогтворжсон нь [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]], [[1998 оны Оросын санхүүгийн хямрал]], мөн түүхий эдийн (ялангуяа зэс, алт) үнэ муудсантай холбоотой. 1999 онд 3.2% байсан ДНБ-ий өсөлт 2000 онд 1.3% болж буурсан. Үүний гол шалтгаан нь 2000 онд цаг агаарын хүндрэл, байгалийн гамшгийн улмаас 2.4 сая мал хорогдсон явдал байв. Нүүдлийн мал аж ахуйд хэт түшиглэсэн хөгжлөөс ангид салбаруудыг хөгжүүлэхэд газаргүй, дэд бүтэц сул зэрэг хязгаарлалт байсан. 1990 оноос хойш 61 орны 1,500 гаруй гадаад компани нийт 338.3 сая ам.долларыг Монгол Улсад хөрөнгө оруулсан{{when|date=July 2012}}. 2003 он гэхэд хувийн компаниуд Монголын ДНБ-ий 70%, экспортын 80%-ийг бүрдүүлж байв.Montsame News Agency. ‘‘Mongolia’’. 2006, Foreign Service Office of [[Montsame News Agency]], {{ISBN|99929-0-627-8}}, p. 67 Сүүлийн үе хүртэл Монгол Улсад гадаадын хөрөнгө оруулалтад харьцангуй цөөн хязгаарлалт байсан. Иймээс уул уурхайн салбарын гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтад эзлэх хувь 1990 онд бараг тэг байсан бол 1999 онд 25% орчимд хүрч өссөн.Enerelt Enkhbold, 2014. “[https://www.academia.edu/29338640/The_Impact_of_SEFILM_on_the_Valuation_of_Mining_Companies The Impact of SEFILM on the Valuation of Mining Companies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221208180107/https://www.academia.edu/29338640/The_Impact_of_SEFILM_on_the_Valuation_of_Mining_Companies |date=8 December 2022}}”. Монголын Нийгэм-Эдийн Засгийн Өнөөгийн Байдал, Тулгамдсан Асуудлууд. Илтгэлүүдийн эмхэтгэл, pp. 240–253 ===Орчин үеийн эдийн засгийн хөгжил=== [[File:Mongolian factory worker with cashmere.jpg|250px|thumb|Ноолуурын үйлдвэрт ажиллаж буй ажилтан]] [[File:Market in Ulan Bator (Mongolia).jpg|250px|thumb|Улаанбаатар дахь зах]] ====2008–2010 оны хямрал ба сэргэлт==== 2008–2009 оны дэлхийн санхүүгийн хямралын үед зэс зэрэг түүхий эдийн үнэ болон гадаад эрэлт огцом буурснаар Монголын экспорт, төсвийн орлого хумигдаж, эдийн засгийн өсөлт саарсан. Монгол Улс түүхий эдийн экспорт болон БНХАУ-ын зах зээлээс өндөр хамааралтай байсан нь гадаад орчны сөрөг нөлөөг нэмэгдүүлжээ.<ref name="WB-retrospective-2008-2010">{{cite web |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/836891468275678347 |title=Mongolia Economic Retrospective: 2008–2010 |publisher=[[Дэлхийн банк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 2009–2010 оны өвөл тохиосон [[зуд]]ын улмаас олон сая мал хорогдож, хөдөө аж ахуй болон малчдын амьжиргаанд ихээхэн хохирол учирсан. Харин 2010 онд түүхий эдийн зах зээл болон гадаад эрэлт сэргэж, худалдаа, тээвэр, барилга зэрэг салбарын идэвхжил нэмэгдсэнээр эдийн засаг өсөлтөд эргэн орсон.<ref name="WB-update-2011">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2011/01/28/mongolia-quarterly-economic-update-january-2011 |title=Mongolia Quarterly Economic Update, January 2011 |publisher=[[Дэлхийн банк]] |date=28 January 2011 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> ====2010-аад оны уул уурхайн өсөлт==== 2010-аад оны эхээр [[Оюу Толгойн уурхай|Оюу Толгой]] болон нүүрсний томоохон төслүүдэд оруулсан хөрөнгө оруулалт эрчимжиж, уул уурхай эдийн засгийн өсөлтийн гол хөдөлгөгч хүч болсон. Уул уурхайн хөрөнгө оруулалттай уялдан барилга, тээвэр, худалдаа, санхүү болон ханган нийлүүлэлтийн салбарын эрэлт нэмэгдэж, 2011 онд бодит ДНБ 17.3 хувиар өссөн.<ref name="IMF-WEO-2026" /> Гэвч түүхий эдийн үнэ, гадаадын хөрөнгө оруулалт болон уул уурхайн томоохон төслүүдийн хэрэгжилтээс шалтгаалан эдийн засгийн өсөлт жил бүр харилцан адилгүй байв. Үүний зэрэгцээ уул уурхайн орлого нэмэгдсэн нь дэд бүтэц, хот байгуулалт болон нийгмийн үйлчилгээний хөрөнгө оруулалтыг өргөжүүлэх боломж бүрдүүлсэн. ====2020 оноос хойших хөгжил==== [[Ковид-19 цар тахал]] болон хилийн боомтын хязгаарлалтын улмаас эдийн засаг 2020 онд агшиж, гадаад худалдаа болон уул уурхайн бүтээгдэхүүний тээвэр 2021–2022 онд сааталтай байв. Хилийн тээвэр хэвийн болж, эрдэс бүтээгдэхүүний экспорт нэмэгдсэнээр эдийн засгийн өсөлт 2022 оноос сэргэж эхэлсэн. 2023–2024 онд нүүрсний экспорт түүхэн өндөр түвшинд хүрч, уул уурхайн үйлдвэрлэл, өрхийн хэрэглээ болон төрийн зардал нэмэгдсэнээр эдийн засгийн идэвхжил эрчимжив. Экспортын болон төсвийн орлого өссөнөөр төсөв ашигтай гарч, улсын өрийн ДНБ-д эзлэх хэмжээ буурч, гадаад валютын нөөц нэмэгджээ.<ref name="IMF-Article-IV-2025">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2025/09/15/pr-25298-mongolia-imf-executive-board-concludes-2025-article-iv-consultation |title=IMF Executive Board Concludes 2025 Article IV Consultation with Mongolia |publisher=[[Олон улсын валютын сан]] |date=15 September 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> [[Оюу Толгойн уурхай]]н далд уурхайн тогтвортой олборлолт 2023 онд эхэлсэн бөгөөд үйлдвэрлэлийн хүчин чадал нэмэгдэхийн хэрээр зэсийн олборлолт, экспортын орлого болон уул уурхайн ханган нийлүүлэлтийн салбарт үзүүлэх нөлөө нь өсөх төлөвтэй байна.<ref name="RioTinto-OT-2023">{{cite web |url=https://www.riotinto.com/en/news/releases/2023/underground-production-celebrated-at-oyu-tolgoi |title=Underground production celebrated at Oyu Tolgoi |publisher=[[Rio Tinto]] |date=13 March 2023 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 2025 онд хөдөө аж ахуйн салбар зудын дараа сэргэж, Оюу Толгойн зэсийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэнээр Монголын эдийн засаг 6.9 хувиар өссөн. Барилга болон боловсруулах үйлдвэрлэл мөн өсөлтөд эерэг нөлөө үзүүлсэн бол худалдаа болон зарим үйлчилгээний салбарын өсөлт харьцангуй саарсан байна.<ref name="WB-update-2026">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/mn/news/press-release/2026/04/09/world-bank-mongolia-s-economy-stays-resilient-but-faces-rising-uncertainty |title=Дэлхийн Банк: Монголын эдийн засгийн төлөв тогтвортой хэвээр байгаа ч тодорхой бус байдал нэмэгдэж байна |publisher=[[Дэлхийн банк]] |date=9 April 2026 |access-date=2 August 2026 |language=mn }}</ref> Олон улсын байгууллагууд 2026 онд эдийн засгийн өсөлт үргэлжлэх боловч 2025 оныхоос харьцангуй саарах төлөвтэй гэж үзсэн. Оюу Толгойн үйлдвэрлэлийн өсөлт, хөдөө аж ахуйн сэргэлт, барилга болон боловсруулах үйлдвэрлэл нь өсөлтийг дэмжих гол хүчин зүйлсийн нэг хэвээр байна.<ref name="ADB-outlook-2026">{{cite web |url=https://www.adb.org/mn/news/adb-report-highlights-global-risks-mongolia-economic-outlook |title=Монголын эдийн засгийн төлөвт дэлхий дахинд болж буй үйл явдал нөлөөлөх эрсдэл нэмэгдэж буйг анхааруулав |publisher=[[Азийн хөгжлийн банк]] |date=April 2026 |access-date=2 August 2026 |language=mn }}</ref> Монголын эдийн засгийн урт хугацааны боломж нь зэс болон бусад ашигт малтмалын үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх, боловсруулах үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх, эрчим хүч, төмөр зам болон хилийн боомтын хүчин чадлыг өргөжүүлэхтэй холбоотой. Үүний зэрэгцээ экспортын зах зээл болон бүтээгдэхүүний бүтцийг төрөлжүүлэх, уул уурхайн орлогыг дэд бүтэц, хүний хөгжил болон бүтээмжийг нэмэгдүүлэх хөрөнгө оруулалтад үр ашигтай зарцуулах нь эдийн засгийн тогтвортой өсөлтөд чухал ач холбогдолтой. ==“Чоно эдийн засаг” гэх нэршил== “Чоно эдийн засаг” (англиар ''Wolf Economy'') гэх нэршлийг [[Renaissance Capital (Russian company)|Renaissance Capital]] 2009 оны Монголын эдийн засаг, хөрөнгө оруулалтын боломжийн тухай тайландаа хэрэглэж, улмаар олон улсын хэвлэл, хөрөнгө оруулалтын судалгаанд түгээсэн.<ref name="Renaissance-wolf">{{cite web |url=http://www.petromatad.com/live/uploads/Mongolia_11_Dec_Final.pdf |title=Strategy Mongolia: Country overview, Equity research, 11 December 2009 |website=Petro Matad |date=11 December 2009 |access-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150427002632/http://www.petromatad.com/live/uploads/Mongolia_11_Dec_Final.pdf |archive-date=27 April 2015 |url-status=dead |language=en }}</ref> Уг нэршил нь Монголын эдийн засгийг Азийн хурдацтай хөгжсөн “бар” эдийн засгуудтай зүйрлэсэн ойлголт байв. Тухайн үед уул уурхайн томоохон ордуудыг ашиглалтад оруулах, гадаадын хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлэх, дэд бүтцийг өргөжүүлэхийн хэрээр Монгол Улс дэлхийн хамгийн хурдан өсөж буй эдийн засгуудын нэг болно гэсэн хүлээлт өргөн тархсан.<ref name="Bloomberg-wolf">{{cite web |url=http://biznetwork.mn/blog/show/id/6214 |title=Mongolian Wolf to Be ‘Unstoppable’ |publisher=biznetwork.mn / [[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] |date=14 December 2009 |access-date=7 April 2010 |archive-date=18 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110118055141/http://biznetwork.mn/blog/show/id/6214 |url-status=live |language=en }}</ref> “Чоно эдийн засаг” нь эдийн засгийн албан ёсны ангилал биш боловч 2000-аад оны сүүл, 2010-аад оны эхэн үеийн уул уурхайн хөгжил, хөрөнгө оруулалтын өсөлт болон Монголын эдийн засгийн ирээдүйн талаарх өндөр хүлээлтийг илэрхийлсэн түгээмэл нэршил болсон. ==Банк, санхүүгийн салбар== Монголын санхүүгийн тогтолцоонд банкны салбар давамгай байр суурь эзэлдэг бөгөөд нийт санхүүгийн салбарын ойролцоогоор 90 хувийг бүрдүүлдэг.<ref name="BoM-banking-100">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/r/7224 |title=100 Years of the Modern Banking System in Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> [[Монголбанк]] нь арилжааны банкуудад тусгай зөвшөөрөл олгох, зохистой харьцааны шаардлага тогтоох, хяналт шалгалт хийх, банк хоорондын төлбөр тооцоог зохион байгуулах үндсэн чиг үүргийг хэрэгжүүлдэг.<ref name="BoM-role">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/p/introduction |title=The Bank of Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 2026 оны байдлаар Монгол Улсад 12 арилжааны банк үйл ажиллагаа явуулж байна. Үүнд Худалдаа, хөгжлийн банк, Голомт банк, ХасБанк, ХААН Банк, Төрийн банк, Капитрон банк, Үндэсний хөрөнгө оруулалтын банк, Чингис хаан банк, Ариг банк, Тээвэр хөгжлийн банк, Богд банк болон М банк багтана.<ref name="BoM-bank-list">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/p/introduction |title=The Bank of Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 2024 оны эцэст банкны салбарын нийт актив ₮71.4 их наяд хүрч, өмнөх оноос 25.1 хувиар өссөн байна. Чанаргүй зээлийн нийт зээлд эзлэх хувь 4.3 хувь болж буурсан нь сүүлийн жилүүдийн хамгийн доод түвшний нэг байв.<ref name="BoM-annual-2024">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/file/63b2bf87e5c92cebd412c82585c08928/files/2058c634-0e63-43d1-b1b0-e9f00a5dea61.pdf |title=Bank of Mongolia Annual Report 2024 |publisher=[[Монголбанк]] |date=2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> ===Банкны салбарын шинэчлэл=== Монголбанк 2020 оноос банкны хувьцаа эзэмшлийн төвлөрлийг бууруулах, өмчлөлийн бүтцийг төрөлжүүлэх, компанийн засаглал, ил тод байдал болон хөндлөнгийн хяналтыг сайжруулахад чиглэсэн банкны салбарын шинэтгэлийн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлсэн.<ref name="BoM-AQR-2022">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/r/1841 |title=Findings of the Asset Quality Review Performed on Systemically Important Banks of Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |date=4 October 2022 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 2022 онд Богд банк хувьцаагаа олон нийтэд санал болгож, нээлттэй хувьцаат компани болсон Монголын анхны банк болов. 2023 онд системийн нөлөө бүхий дотоодын таван банк хувьцааныхаа тодорхой хэсгийг олон нийтэд санал болгож, нээлттэй хувьцаат компани болсон. Эдгээр банкууд хөрөнгийн зах зээлээс нийт ₮473 тэрбумын санхүүжилт татан төвлөрүүлжээ.<ref name="BoM-banking-100" /> 2023 онд баталсан хууль эрх зүйн өөрчлөлтөөр гадаадын банк, санхүүгийн байгууллага Монголын банканд хөрөнгө оруулах, хувьцаа эзэмших, салбар болон төлөөлөгчийн газар байгуулах боломжийг өргөжүүлсэн.<ref name="BoM-banking-100" /> ===Төлбөрийн систем ба цахим үйлчилгээ=== Банкны үйлчилгээ цахимжихын хэрээр мобайл банк, интернэт банк, цахим мөнгө болон картын төлбөрийн хэрэглээ өргөжсөн. Монголбанк нь үндэсний төлбөрийн системийг зохицуулж, банк хоорондын төлбөр тооцооны дэд бүтцийн тасралтгүй, найдвартай ажиллагааг хангадаг. 2026 оны байдлаар төлбөрийн карт гаргах болон хүлээн авах үйлчилгээ эрхлэх зөвшөөрөлтэй 12 арилжааны банк ажиллаж байна.<ref name="BoM-payment-licences">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/p/1305 |title=Licensing of Payment Services Providers |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> Монголбанк тогтвортой санхүүжилтийг дэмжих, банкны зээлийн багцад уур амьсгалын эрсдэлийг үнэлэх чиглэлээр бодлого хэрэгжүүлж байна. 2024 оны III улиралд банкны салбарын ногоон зээлийн үлдэгдэл ₮1.2 их наяд хүрч, нийт зээлийн 3.4 хувийг эзэлж байв.<ref name="BoM-green-finance">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/r/8563 |title=Ten Remarkable Milestones Celebrating 100 Years of Modern Banking in Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> ==Хөрөнгийн зах зээл== [[File:Mongolian Stock Exchange (2025).jpg|thumb|[[Монголын Хөрөнгийн Бирж]]]] Монголын хөрөнгийн зах зээлийн үндсэн байгууллага нь [[Монголын Хөрөнгийн Бирж]] бөгөөд хувьцаа, компанийн болон Засгийн газрын бонд, хөрөнгөөр баталгаажсан үнэт цаас зэрэг санхүүгийн хэрэгслийн арилжааг зохион байгуулдаг. Банкууд хувьцаагаа олон нийтэд санал болгосон нь хөрөнгийн зах зээлийн үнэлгээ, хөрвөх чадвар болон хөрөнгө оруулагчдын оролцоог нэмэгдүүлэхэд нөлөөлсөн.<ref name="BoM-banking-100" /> 2025 оны I улирлын байдлаар банк, санхүүгийн салбарын компаниуд Монголын хөрөнгийн биржийн ТОП-20 индексийн багцын зах зээлийн үнэлгээний 64.7 хувийг бүрдүүлж байв.<ref name="FRC-review-Q1-2025">{{cite web |url=https://www.frc.mn/resources/Image/Document/202506/ftMDd/Financial-Market-Review-First-Quarter-of-2025.pdf |title=Financial Market Review, First Quarter of 2025 |publisher=[[Санхүүгийн зохицуулах хороо]] |date=2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> [[Санхүүгийн зохицуулах хороо]] нь хөрөнгийн зах зээл, даатгал, банк бус санхүүгийн байгууллага, хадгаламж зээлийн хоршоо болон бусад банкнаас бусад санхүүгийн үйл ажиллагаанд зохицуулалт, хяналт тавьдаг. ==Байгаль орчин== {{main|Монгол дахь байгаль орчны асуудлууд}} Коммунист дэглэмийн үеийн хурдтай [[хотжилт]] болон аж үйлдвэрийн өсөлтийн бодлогын үр дүнд Монголд байгаль орчны доройтол ноцтой асуудал болсон. Улаанбаатар хотод түүхий нүүрс түлэх, олон мянган үйлдвэр, мөн хувь хүний автомашины хэрэглээ огцом нэмэгдсэнээр{{Cite book |last=Gheorghe |first=Adrian |url=https://www.unicef.org/eap/sites/unicef.org.eap/files/press-releases/eap-media-Mongolia_air_pollution_crisis_ENG.pdf |title=MONGOLIA’S AIR POLLUTION CRISIS: A call to action to protect children’s health |date=Feb 2018 |pages=15}} [[агаарын бохирдол]] хүндэрсэн. [[Ойгүйжилт]], бэлчээрийн хэт ашиглалт, мөн өмнөх үед тариалангийн талбайг нэмэгдүүлэх зорилгоор онгон газар хагалснаас үүдэн салхи, борооны [[хөрсний элэгдэл]] нэмэгдсэн. ==Макро эдийн засгийн үзүүлэлтүүд== [[File:Ministry of Economy and Development (Mongolia).jpg|thumb|[[Монгол Улсын Эдийн засаг, хөгжлийн яам]]]] Доорх хүснэгтэд 2007–2026 оны макро эдийн засгийн гол үзүүлэлтүүдийг харуулав.<ref name="IMF-WEO-2026" /> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Он ! ДНБ<br />(ХАЧП, тэрбум олон улсын доллар) ! Нэг хүнд ногдох ДНБ<br />(ХАЧП, олон улсын доллар) ! Нэрлэсэн ДНБ<br />(тэрбум ам.доллар) ! ДНБ-ий бодит өсөлт<br />(%) ! Инфляц<br />(%) |- | 2007 | 15.3 | 5,832 | 4.2 | 8.8 | 9.6 |- | 2008 | 16.8 | 6,300 | 5.6 | 7.8 | 28.0 |- | 2009 | 16.5 | 6,093 | 4.6 | −2.1 | 7.6 |- | 2010 | 18.0 | 6,510 | 7.2 | 7.3 | 8.3 |- | 2011 | 21.5 | 7,653 | 10.4 | 17.3 | 8.8 |- | 2012 | 24.6 | 8,585 | 12.3 | 12.3 | 13.8 |- | 2013 | 28.0 | 9,540 | 12.6 | 11.6 | 10.6 |- | 2014 | 30.7 | 10,242 | 12.2 | 7.9 | 12.9 |- | 2015 | 31.7 | 10,372 | 11.6 | 2.4 | 6.8 |- | 2016 | 32.5 | 10,415 | 11.2 | 1.5 | 0.8 |- | 2017 | 34.9 | 10,995 | 11.5 | 5.6 | 4.3 |- | 2018 | 39.5 | 12,202 | 13.2 | 7.7 | 6.8 |- | 2019 | 44.5 | 13,485 | 14.2 | 5.6 | 7.3 |- | 2020 | 45.6 | 13,569 | 13.3 | −4.6 | 3.7 |- | 2021 | 50.1 | 14,679 | 15.3 | 1.6 | 7.4 |- | 2022 | 56.3 | 16,286 | 17.1 | 5.0 | 15.1 |- | 2023 | 62.7 | 17,898 | 20.3 | 7.4 | 10.4 |- | 2024 | 67.6 | 19,064 | 23.8 | 5.1 | 6.2 |- | 2025 | 74.3 | 20,720 | 25.4 | 6.8 | 8.6 |- | 2026* | 80.4 | 22,192 | 28.5 | 5.3 | 7.4 |} <small>* 2026 оны үзүүлэлтүүд нь Олон улсын валютын сангийн 2026 оны 4-р сарын төсөөлөл болно.</small> ==Мөн үзэх== * [[Монгол Улс ба Олон улсын валютын сан]] * [[Монголын хөдөө аж ахуй]] * [[Монголын уул уурхай]] ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Гадаад холбоос== * [https://mof.gov.mn/ Монгол Улсын Сангийн яам] * [https://www.mongolbank.mn/ Монголбанк] * [https://med.gov.mn/ Монгол Улсын Эдийн засаг, хөгжлийн яам] * [https://www.1212.mn/ Үндэсний статистикийн хороо] [[Ангилал:Монголын эдийн засаг| ]] [[Ангилал:Хөгжиж буй орнуудын эдийн засаг]] 51qcx3k9jt4g13umc5pj3j6uelzujds 864365 864364 2026-08-02T15:00:15Z Koldobin 106481 Зах зээлийн эдийн засагт шилжсэн үеийн хэсгийг он цагийн дарааллаар шинэчлэн найруулж, хувьчлал, эдийн засгийн уналт, сэргэлт болон банкны шинэчлэлийг тодруулав 864365 wikitext text/x-wiki {{Infobox economy | country = Монгол Улс | image = UB downtown.jpg | caption = [[Улаанбаатар]]ын төв хэсэг. Дунд хэсэгт [[Сүхбаатарын талбай]], ард нь [[Blue Sky Tower]] харагдана | image_size = 310px | currency = [[Монгол төгрөг|Төгрөг]] (MNT, ₮) | year = Календарийн жил | organs = [[Дэлхийн худалдааны байгууллага|ДХБ]], [[Олон улсын валютын сан|ОУВС]], [[Дэлхийн банк]], [[Азийн хөгжлийн банк|АХБ]], [[Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага|ШХАБ]] (ажиглагч) | group = {{plainlist| *Шинээр хөгжиж буй болон хөгжиж буй эдийн засаг<ref name="IMF-WEO-2026">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/datasets/IMF.RES%3AWEO |title=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[Олон улсын валютын сан]] |website=IMF Data |date=14 April 2026 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> *Дээд-дунд орлоготой эдийн засаг<ref name="WB-income">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/ext/en/country/mongolia |title=Mongolia |publisher=[[Дэлхийн банк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> }} | population = {{increase}} 3.584 сая (2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | gdp = {{plainlist| *{{increase}} $25.37 тэрбум ([[Нэрлэсэн ДНБ|нэрлэсэн]]; 2025) *{{increase}} $74.25 тэрбум ([[Худалдан авах чадварын паритет|ХАЧП]]; 2025) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | growth = {{plainlist| *{{increase}} 5.1% (2024) *{{increase}} 6.8% (2025) *{{increase}} 5.3% (2026 оны төсөөлөл) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | per capita = {{plainlist| *{{increase}} $7,079 (нэрлэсэн; 2025) *{{increase}} $20,720 (ХАЧП; 2025) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | inflation = {{plainlist| *6.2% (2024) *8.6% (2025) *7.4% (2026 оны төсөөлөл) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | poverty = 11.7% (өдөрт $8.30-аас доош орлоготой хүн ам; 2021 оны ХАЧП, 2025 оны тооцоо)<ref name="WB-MPO-2026">{{cite web |url=https://thedocs.worldbank.org/en/doc/c6aceb75bed03729ef4ff9404dd7f125-0500012021/related/mpo-mng.pdf |title=Mongolia Macro Poverty Outlook, April 2026 |publisher=[[Дэлхийн банк]] |date=April 2026 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> | gini = 31.4 (2022)<ref name="WB-MPO-Gini">{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099908304042433922/pdf/IDU1504c0e8612980149ad1bf701113042dc1cfa.pdf |title=Macro Poverty Outlook: Mongolia |publisher=[[Дэлхийн банк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> | hdi = {{plainlist| *{{increase}} 0.747 (2023; [[Хүний хөгжлийн индексээр улс орнуудын жагсаалт|104-р]], өндөр) *0.647 ([[Тэгш бус байдлаар засварласан ХХИ|тэгш бус байдлаар засварласан ХХИ]]; 2023) }}<ref name="UNDP-HDI-2025">{{cite web |url=https://hdr.undp.org/data-center/country-insights |title=Human Development Insights |publisher=НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref><ref name="UNDP-IHDI-2025">{{cite web |url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/2025_HDR/HDR25_Statistical_Annex_IHDI_Table.xlsx |title=Inequality-adjusted Human Development Index, 2025 statistical annex |publisher=НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> | unemployment = {{plainlist| *5.3% (2025 оны ОУВС-гийн тооцоо) *5.0% (2026 оны төсөөлөл) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | industries = [[Уул уурхай]] ([[нүүрс]], [[зэс]], [[алт]], [[молибден]], [[жонш]], төмрийн хүдэр), барилга ба барилгын материал, хүнс ба ундаа, малын гаралтай бүтээгдэхүүн боловсруулах, ноолуур ба нэхмэл, газрын тос олборлолт | exports = {{increase}} $15.76 тэрбум (2025)<ref name="NSO-trade-2025">{{cite web |url=https://www.1212.mn/uploads/1782275347598-%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%20%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B0%20%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D1%86%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%20-2025.pdf |title=Гадаад худалдаа — 2025 |publisher=[[Үндэсний статистикийн хороо]] |access-date=2 August 2026 |language=mn }}</ref> | export-goods = нүүрс, зэсийн хүдэр ба баяжмал, алт, төмрийн хүдэр ба баяжмал, боловсруулаагүй газрын тос, жонш, ноолуур, малын гаралтай бүтээгдэхүүн<ref name="NSO-trade-2025" /> | export-partners = {{plainlist| *[[Хятад]]: 89.4% *[[Швейцар]]: 6.9% *[[Америкийн Нэгдсэн Улс]]: 0.8% *Бусад: 2.9% *(2025) }}<ref name="NSO-trade-2025" /> | imports = {{increase}} $11.39 тэрбум (2025)<ref name="NSO-trade-2025" /> | import-goods = машин, механик ба цахилгаан тоног төхөөрөмж, газрын тосны бүтээгдэхүүн, автомашин ба сэлбэг хэрэгсэл, хүнсний бүтээгдэхүүн, химийн бүтээгдэхүүн, барилгын материал<ref name="NSO-trade-2025" /> | import-partners = {{plainlist| *[[Хятад]]: 40.9% *[[Орос]]: 24.5% *[[Япон]]: 9.6% *[[Өмнөд Солонгос]]: 4.1% *[[Америкийн Нэгдсэн Улс]]: 3.7% *Бусад: 17.3% *(2025) }}<ref name="NSO-trade-2025" /> | current account = −$2.19 тэрбум (ДНБ-ий −8.6%; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | debt = ДНБ-ий 45.1% (Засгийн газрын нийт өр; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | revenue = ₮32.65 их наяд (Засгийн газрын нийт орлого; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | expenses = ₮31.12 их наяд (Засгийн газрын нийт зардал; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | balance = ДНБ-ий +1.7% (Засгийн газрын нийт тэнцэл; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | credit = {{plainlist| *[[Standard & Poor’s|S&P]]: BB−, төлөв тогтвортой<ref name="SP-2025">{{cite web |url=https://www.spglobal.com/ratings/en/regulatory/article/-/view/type/HTML/id/3468928 |title=Mongolia Upgraded To 'BB-' On Sustained Fiscal Consolidation And Strong Growth; Outlook Stable |publisher=S&P Global Ratings |date=30 October 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> *[[Moody’s]]: B1, төлөв тогтвортой<ref name="Moodys-2025">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/r/10702 |title=Moody’s Upgrades Mongolia’s Credit Rating to ‘B1’ with a Stable Outlook |publisher=[[Монголбанк]] |date=17 October 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> *[[Fitch Group|Fitch]]: B+, төлөв тогтвортой<ref name="Fitch-2025">{{cite web |url=https://www.fitchratings.com/research/sovereigns/fitch-affirms-mongolia-at-b-outlook-stable-01-09-2025 |title=Fitch Affirms Mongolia at 'B+'; Outlook Stable |publisher=Fitch Ratings |date=1 September 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> }} | reserves = {{increase}} $7.66 тэрбум (2026 оны 6 сар)<ref name="BoM-reserves-2026">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/ |title=The Central Bank of Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> }} '''Монголын эдийн засаг''' нь уул уурхай, үйлчилгээ, хөдөө аж ахуй, боловсруулах үйлдвэрлэлд тулгуурладаг. Монгол Улс зэс, нүүрс, алт, молибден, жонш зэрэг ашигт малтмалын арвин нөөцтэй бөгөөд эрдэс бүтээгдэхүүн нь аж үйлдвэрийн үйлдвэрлэл, экспортын орлогын томоохон хэсгийг бүрдүүлдэг. Мал аж ахуй, ноолуурын үйлдвэрлэл нь эдийн засагт уламжлалт чухал байр суурь эзэлдэг бол худалдаа, тээвэр, барилга, санхүү болон бусад үйлчилгээний салбарууд дотоодын нийт бүтээгдэхүүний үлэмж хэсгийг бүрдүүлдэг. 1990-ээд оны эхээр [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] задарч, Зөвлөлтийн эдийн засгийн тусламж болон хуучин худалдааны тогтолцоо тасалдсанаар Монгол Улсын эдийн засаг гүн уналтад орсон. Үүний дараа үнэ чөлөөлөх, өмч хувьчлах, хувийн хэвшлийг хөгжүүлэх зэрэг зах зээлийн шинэчлэлийг хэрэгжүүлж, 1990-ээд оны дунд үеэс эдийн засгийн өсөлт сэргэж эхэлсэн. Монгол Улс 1997 онд [[Дэлхийн худалдааны байгууллага]]д элссэн. 2000-аад оноос уул уурхайн салбарын хөрөнгө оруулалт эрчимжиж, [[Оюу Толгойн уурхай|Оюу Толгой]], нүүрсний томоохон ордууд болон тэдгээртэй холбоотой дэд бүтцийн төслүүд эдийн засгийн өсөлт, экспортын орлогыг нэмэгдүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэх болсон. Уул уурхайн үйлдвэрлэл нэмэгдсэнээр Монгол Улс дэлхийн зэс, нүүрсний зах зээлд илүү томоохон нийлүүлэгч болох боломжтой болсон бөгөөд тээвэр, эрчим хүч, барилга, санхүү болон ханган нийлүүлэлтийн салбарын хөгжилд мөн түлхэц үзүүлсэн. Монголын эдийн засгийн өсөлтийн боломж нь байгалийн нөөц, залуу хүн ам, хотжилт, хөрш орнуудын томоохон зах зээлтэй ойр байршилтай холбоотой. Үүний зэрэгцээ экспортын бүтэц цөөн нэр төрлийн эрдэс бүтээгдэхүүнд, гадаад худалдаа нь [[Хятад|БНХАУ]]-ын зах зээлд өндөр төвлөрсөн хэвээр байна. Иймээс эдийн засгийг төрөлжүүлэх, боловсруулах үйлдвэрлэл болон экспортыг нэмэгдүүлэх, дэд бүтэц, эрчим хүч, тээвэр логистикийн хүчин чадлыг сайжруулах нь Монгол Улсын урт хугацааны хөгжлийн гол зорилтуудын нэг юм. ==Эдийн засгийн түүх== [[File:GDP_per_capita_development_of_Mongolia.svg|thumb|Монгол Улсын нэг хүнд ногдох бодит ДНБ-ий түүхэн хөгжил]] ===Социалист үе=== ''Үндсэн өгүүлэл: [[Монгол Ардын Бүгд Найрамдах Улсын эдийн засаг]]'' 1924–1990 онд Монголын эдийн засаг төвлөрсөн төлөвлөгөөт тогтолцоонд тулгуурлаж, төрийн өмч давамгайлж байв. Эдийн засгийн бодлого нь мал аж ахуйг хамтралжуулах, аж үйлдвэр, уул уурхай, эрчим хүч, барилга болон тээврийн суурийг хөгжүүлэхэд чиглэж байлаа. Монгол Улсын эдийн засаг [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] болон [[Эдийн засгийн харилцан туслалцах зөвлөл]]ийн бусад оронтой нягт холбоотой байв. 1991 оноос өмнө Монголын гадаад худалдааны 80 орчим хувь нь ЗХУ-тай, 15 орчим хувь нь Эдийн засгийн харилцан туслалцах зөвлөлийн бусад оронтой хийгддэг байжээ. ЗХУ нь түлш, эм, машин тоног төхөөрөмж, сэлбэг хэрэгсэл болон бусад чухал импортын гол нийлүүлэгчийн зэрэгцээ Монголын үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний үндсэн зах зээл байв.<ref name="LOC-Mongolia-1991">{{cite book |editor=Robert L. Worden |title=Mongolia: A Country Study |publisher=Federal Research Division, Library of Congress |year=1991 |pages=163–164 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/public/gdcmassbookdig/mongoliacountrys00word_0/mongoliacountrys00word_0.pdf |access-date=11 July 2025 |language=en }}</ref> 1980-аад онд аж үйлдвэрийн салбарын эдийн засагт эзлэх байр суурь нэмэгдсэн. 1989 онд аж үйлдвэр материаллаг үйлдвэрлэлийн 34 орчим хувийг бүрдүүлж байсан бол хөдөө аж ахуйн эзлэх хувь 18 орчим байв. Гэсэн хэдий ч ашигт малтмал, мал болон малын гаралтай бүтээгдэхүүн экспортын гол хэсгийг бүрдүүлсээр байжээ.<ref name="LOC-Mongolia-1991" /> 1980-аад оны сүүлээр Монгол Улс ЗХУ болон социалист орнуудаас гадна Азийн бусад улс, өрнөдийн орнуудтай эдийн засгийн харилцаагаа өргөжүүлж, гадаад худалдаа болон аялал жуулчлалыг төрөлжүүлэх эхлэл тавигдсан. ===Зах зээлийн эдийн засагт шилжилт=== 1990 оны ардчилсан өөрчлөлтийн дараа Монгол Улс төвлөрсөн төлөвлөгөөт тогтолцооноос зах зээлийн эдийн засагт шилжиж эхэлсэн. Зөвлөлтийн санхүүгийн тусламж, хөнгөлөлттэй худалдаа болон хуучин экспортын зах зээл богино хугацаанд хумигдсан нь үйлдвэрлэл, улсын төсөв болон өрхийн орлогод хүчтэй нөлөөлөв.<ref name="IMF-transition-2003">{{cite web |url=https://www.imf.org/-/media/websites/imf/imported-full-text-pdf/external/pubs/ft/wp/2003/_wp03217.pdf |title=Growth and Recovery in Mongolia During Transition |publisher=[[Олон улсын валютын сан]] |date=November 2003 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> Шилжилтийн эхний жилүүдэд үнэ чөлөөлөх, төгрөгийн ханшийн тогтолцоог шинэчлэх, ваучерын хувьчлал явуулах, хувийн өмч болон аж ахуйн нэгжийн эрх зүйн орчныг бүрдүүлэх зэрэг шинэчлэл хэрэгжүүлсэн. Мал сүргийг хувийн өмчид шилжүүлж, жижиг худалдаа, үйлчилгээ болон үйлдвэрлэлийн олон аж ахуйн нэгжийг хувьчилснаар хувийн хэвшил богино хугацаанд өргөжив.<ref name="WB-privatization-transition">{{cite web |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/907391468774005361 |title=Mongolia: Privatization and System Transformation in an Isolated Economy |publisher=[[Дэлхийн банк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> Шилжилтийн эхний үе эдийн засгийн огцом агшилт, бараа бүтээгдэхүүний хомсдол, ажилгүйдэл болон өндөр инфляцтай давхацсан. 1993 он гэхэд бодит ДНБ шилжилт эхэлснээс хойш ойролцоогоор 20 хувиар буурсан байв. Харин макро эдийн засгийг тогтворжуулах арга хэмжээ, хувийн хэвшлийн өсөлт болон үйлдвэрлэлийн сэргэлтийн нөлөөгөөр эдийн засаг 1994 оноос дахин өсөж эхэлсэн.<ref name="WB-transition-1993">{{cite web |url=https://blogs.worldbank.org/en/eastasiapacific/mongolia-25-year-partnership-with-the-world-bank-1993 |title=1993: Attention Turns to Mongolia’s Nascent Private Sector |publisher=[[Дэлхийн банк]] |date=25 February 2016 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 1995 онд худалдааны нөхцөл, ялангуяа зэсийн үнэ сайжирснаар бодит ДНБ ойролцоогоор 6 хувиар өссөн. Гэвч банкны салбарын сул удирдлага, чанаргүй зээлийн өсөлт болон хяналтын тогтолцооны дутагдал нь 1990-ээд оны дунд үеийн эдийн засгийн тогтвортой байдалд хүндрэл учруулж байв.<ref name="IMF-Mongolia-1997">{{cite web |url=https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/1997/092/article-A001-en.xml |title=Mongolia: Recent Economic Developments |publisher=[[Олон улсын валютын сан]] |date=1997 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 1990-ээд оны сүүлээр [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]], [[1998 оны Оросын санхүүгийн хямрал]] болон түүхий эдийн үнийн хэлбэлзэл өсөлтөд нөлөөлсөн боловч зах зээлийн үндсэн байгууллагууд бүрэлдэж, хувийн хэвшил эдийн засгийн гол хэсэг болж эхэлсэн. Монгол Улс 1997 онд [[Дэлхийн худалдааны байгууллага]]д элссэн нь олон улсын худалдааны тогтолцоонд нэгдэх үйл явцын чухал үе шат болсон. 2000–2002 онд дараалсан зудын улмаас олон сая мал хорогдож, мал аж ахуй болон хөдөөгийн өрхийн орлогод ихээхэн хохирол учирсан. Гэсэн хэдий ч 2000-аад оны эхэн үеэс уул уурхай, худалдаа, үйлчилгээ болон барилгын салбарын өсөлт эрчимжиж, эдийн засгийн хөгжлийн шинэ үе эхэлсэн.<ref name="IMF-transition-2003" /> ===Орчин үеийн эдийн засгийн хөгжил=== [[File:Mongolian factory worker with cashmere.jpg|250px|thumb|Ноолуурын үйлдвэрт ажиллаж буй ажилтан]] [[File:Market in Ulan Bator (Mongolia).jpg|250px|thumb|Улаанбаатар дахь зах]] ====2008–2010 оны хямрал ба сэргэлт==== 2008–2009 оны дэлхийн санхүүгийн хямралын үед зэс зэрэг түүхий эдийн үнэ болон гадаад эрэлт огцом буурснаар Монголын экспорт, төсвийн орлого хумигдаж, эдийн засгийн өсөлт саарсан. Монгол Улс түүхий эдийн экспорт болон БНХАУ-ын зах зээлээс өндөр хамааралтай байсан нь гадаад орчны сөрөг нөлөөг нэмэгдүүлжээ.<ref name="WB-retrospective-2008-2010">{{cite web |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/836891468275678347 |title=Mongolia Economic Retrospective: 2008–2010 |publisher=[[Дэлхийн банк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 2009–2010 оны өвөл тохиосон [[зуд]]ын улмаас олон сая мал хорогдож, хөдөө аж ахуй болон малчдын амьжиргаанд ихээхэн хохирол учирсан. Харин 2010 онд түүхий эдийн зах зээл болон гадаад эрэлт сэргэж, худалдаа, тээвэр, барилга зэрэг салбарын идэвхжил нэмэгдсэнээр эдийн засаг өсөлтөд эргэн орсон.<ref name="WB-update-2011">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2011/01/28/mongolia-quarterly-economic-update-january-2011 |title=Mongolia Quarterly Economic Update, January 2011 |publisher=[[Дэлхийн банк]] |date=28 January 2011 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> ====2010-аад оны уул уурхайн өсөлт==== 2010-аад оны эхээр [[Оюу Толгойн уурхай|Оюу Толгой]] болон нүүрсний томоохон төслүүдэд оруулсан хөрөнгө оруулалт эрчимжиж, уул уурхай эдийн засгийн өсөлтийн гол хөдөлгөгч хүч болсон. Уул уурхайн хөрөнгө оруулалттай уялдан барилга, тээвэр, худалдаа, санхүү болон ханган нийлүүлэлтийн салбарын эрэлт нэмэгдэж, 2011 онд бодит ДНБ 17.3 хувиар өссөн.<ref name="IMF-WEO-2026" /> Гэвч түүхий эдийн үнэ, гадаадын хөрөнгө оруулалт болон уул уурхайн томоохон төслүүдийн хэрэгжилтээс шалтгаалан эдийн засгийн өсөлт жил бүр харилцан адилгүй байв. Үүний зэрэгцээ уул уурхайн орлого нэмэгдсэн нь дэд бүтэц, хот байгуулалт болон нийгмийн үйлчилгээний хөрөнгө оруулалтыг өргөжүүлэх боломж бүрдүүлсэн. ====2020 оноос хойших хөгжил==== [[Ковид-19 цар тахал]] болон хилийн боомтын хязгаарлалтын улмаас эдийн засаг 2020 онд агшиж, гадаад худалдаа болон уул уурхайн бүтээгдэхүүний тээвэр 2021–2022 онд сааталтай байв. Хилийн тээвэр хэвийн болж, эрдэс бүтээгдэхүүний экспорт нэмэгдсэнээр эдийн засгийн өсөлт 2022 оноос сэргэж эхэлсэн. 2023–2024 онд нүүрсний экспорт түүхэн өндөр түвшинд хүрч, уул уурхайн үйлдвэрлэл, өрхийн хэрэглээ болон төрийн зардал нэмэгдсэнээр эдийн засгийн идэвхжил эрчимжив. Экспортын болон төсвийн орлого өссөнөөр төсөв ашигтай гарч, улсын өрийн ДНБ-д эзлэх хэмжээ буурч, гадаад валютын нөөц нэмэгджээ.<ref name="IMF-Article-IV-2025">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2025/09/15/pr-25298-mongolia-imf-executive-board-concludes-2025-article-iv-consultation |title=IMF Executive Board Concludes 2025 Article IV Consultation with Mongolia |publisher=[[Олон улсын валютын сан]] |date=15 September 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> [[Оюу Толгойн уурхай]]н далд уурхайн тогтвортой олборлолт 2023 онд эхэлсэн бөгөөд үйлдвэрлэлийн хүчин чадал нэмэгдэхийн хэрээр зэсийн олборлолт, экспортын орлого болон уул уурхайн ханган нийлүүлэлтийн салбарт үзүүлэх нөлөө нь өсөх төлөвтэй байна.<ref name="RioTinto-OT-2023">{{cite web |url=https://www.riotinto.com/en/news/releases/2023/underground-production-celebrated-at-oyu-tolgoi |title=Underground production celebrated at Oyu Tolgoi |publisher=[[Rio Tinto]] |date=13 March 2023 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 2025 онд хөдөө аж ахуйн салбар зудын дараа сэргэж, Оюу Толгойн зэсийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэнээр Монголын эдийн засаг 6.9 хувиар өссөн. Барилга болон боловсруулах үйлдвэрлэл мөн өсөлтөд эерэг нөлөө үзүүлсэн бол худалдаа болон зарим үйлчилгээний салбарын өсөлт харьцангуй саарсан байна.<ref name="WB-update-2026">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/mn/news/press-release/2026/04/09/world-bank-mongolia-s-economy-stays-resilient-but-faces-rising-uncertainty |title=Дэлхийн Банк: Монголын эдийн засгийн төлөв тогтвортой хэвээр байгаа ч тодорхой бус байдал нэмэгдэж байна |publisher=[[Дэлхийн банк]] |date=9 April 2026 |access-date=2 August 2026 |language=mn }}</ref> Олон улсын байгууллагууд 2026 онд эдийн засгийн өсөлт үргэлжлэх боловч 2025 оныхоос харьцангуй саарах төлөвтэй гэж үзсэн. Оюу Толгойн үйлдвэрлэлийн өсөлт, хөдөө аж ахуйн сэргэлт, барилга болон боловсруулах үйлдвэрлэл нь өсөлтийг дэмжих гол хүчин зүйлсийн нэг хэвээр байна.<ref name="ADB-outlook-2026">{{cite web |url=https://www.adb.org/mn/news/adb-report-highlights-global-risks-mongolia-economic-outlook |title=Монголын эдийн засгийн төлөвт дэлхий дахинд болж буй үйл явдал нөлөөлөх эрсдэл нэмэгдэж буйг анхааруулав |publisher=[[Азийн хөгжлийн банк]] |date=April 2026 |access-date=2 August 2026 |language=mn }}</ref> Монголын эдийн засгийн урт хугацааны боломж нь зэс болон бусад ашигт малтмалын үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх, боловсруулах үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх, эрчим хүч, төмөр зам болон хилийн боомтын хүчин чадлыг өргөжүүлэхтэй холбоотой. Үүний зэрэгцээ экспортын зах зээл болон бүтээгдэхүүний бүтцийг төрөлжүүлэх, уул уурхайн орлогыг дэд бүтэц, хүний хөгжил болон бүтээмжийг нэмэгдүүлэх хөрөнгө оруулалтад үр ашигтай зарцуулах нь эдийн засгийн тогтвортой өсөлтөд чухал ач холбогдолтой. ==“Чоно эдийн засаг” гэх нэршил== “Чоно эдийн засаг” (англиар ''Wolf Economy'') гэх нэршлийг [[Renaissance Capital (Russian company)|Renaissance Capital]] 2009 оны Монголын эдийн засаг, хөрөнгө оруулалтын боломжийн тухай тайландаа хэрэглэж, улмаар олон улсын хэвлэл, хөрөнгө оруулалтын судалгаанд түгээсэн.<ref name="Renaissance-wolf">{{cite web |url=http://www.petromatad.com/live/uploads/Mongolia_11_Dec_Final.pdf |title=Strategy Mongolia: Country overview, Equity research, 11 December 2009 |website=Petro Matad |date=11 December 2009 |access-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150427002632/http://www.petromatad.com/live/uploads/Mongolia_11_Dec_Final.pdf |archive-date=27 April 2015 |url-status=dead |language=en }}</ref> Уг нэршил нь Монголын эдийн засгийг Азийн хурдацтай хөгжсөн “бар” эдийн засгуудтай зүйрлэсэн ойлголт байв. Тухайн үед уул уурхайн томоохон ордуудыг ашиглалтад оруулах, гадаадын хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлэх, дэд бүтцийг өргөжүүлэхийн хэрээр Монгол Улс дэлхийн хамгийн хурдан өсөж буй эдийн засгуудын нэг болно гэсэн хүлээлт өргөн тархсан.<ref name="Bloomberg-wolf">{{cite web |url=http://biznetwork.mn/blog/show/id/6214 |title=Mongolian Wolf to Be ‘Unstoppable’ |publisher=biznetwork.mn / [[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] |date=14 December 2009 |access-date=7 April 2010 |archive-date=18 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110118055141/http://biznetwork.mn/blog/show/id/6214 |url-status=live |language=en }}</ref> “Чоно эдийн засаг” нь эдийн засгийн албан ёсны ангилал биш боловч 2000-аад оны сүүл, 2010-аад оны эхэн үеийн уул уурхайн хөгжил, хөрөнгө оруулалтын өсөлт болон Монголын эдийн засгийн ирээдүйн талаарх өндөр хүлээлтийг илэрхийлсэн түгээмэл нэршил болсон. ==Банк, санхүүгийн салбар== Монголын санхүүгийн тогтолцоонд банкны салбар давамгай байр суурь эзэлдэг бөгөөд нийт санхүүгийн салбарын ойролцоогоор 90 хувийг бүрдүүлдэг.<ref name="BoM-banking-100">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/r/7224 |title=100 Years of the Modern Banking System in Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> [[Монголбанк]] нь арилжааны банкуудад тусгай зөвшөөрөл олгох, зохистой харьцааны шаардлага тогтоох, хяналт шалгалт хийх, банк хоорондын төлбөр тооцоог зохион байгуулах үндсэн чиг үүргийг хэрэгжүүлдэг.<ref name="BoM-role">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/p/introduction |title=The Bank of Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 2026 оны байдлаар Монгол Улсад 12 арилжааны банк үйл ажиллагаа явуулж байна. Үүнд Худалдаа, хөгжлийн банк, Голомт банк, ХасБанк, ХААН Банк, Төрийн банк, Капитрон банк, Үндэсний хөрөнгө оруулалтын банк, Чингис хаан банк, Ариг банк, Тээвэр хөгжлийн банк, Богд банк болон М банк багтана.<ref name="BoM-bank-list">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/p/introduction |title=The Bank of Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 2024 оны эцэст банкны салбарын нийт актив ₮71.4 их наяд хүрч, өмнөх оноос 25.1 хувиар өссөн байна. Чанаргүй зээлийн нийт зээлд эзлэх хувь 4.3 хувь болж буурсан нь сүүлийн жилүүдийн хамгийн доод түвшний нэг байв.<ref name="BoM-annual-2024">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/file/63b2bf87e5c92cebd412c82585c08928/files/2058c634-0e63-43d1-b1b0-e9f00a5dea61.pdf |title=Bank of Mongolia Annual Report 2024 |publisher=[[Монголбанк]] |date=2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> ===Банкны салбарын шинэчлэл=== Монголбанк 2020 оноос банкны хувьцаа эзэмшлийн төвлөрлийг бууруулах, өмчлөлийн бүтцийг төрөлжүүлэх, компанийн засаглал, ил тод байдал болон хөндлөнгийн хяналтыг сайжруулахад чиглэсэн банкны салбарын шинэтгэлийн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлсэн.<ref name="BoM-AQR-2022">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/r/1841 |title=Findings of the Asset Quality Review Performed on Systemically Important Banks of Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |date=4 October 2022 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 2022 онд Богд банк хувьцаагаа олон нийтэд санал болгож, нээлттэй хувьцаат компани болсон Монголын анхны банк болов. 2023 онд системийн нөлөө бүхий дотоодын таван банк хувьцааныхаа тодорхой хэсгийг олон нийтэд санал болгож, нээлттэй хувьцаат компани болсон. Эдгээр банкууд хөрөнгийн зах зээлээс нийт ₮473 тэрбумын санхүүжилт татан төвлөрүүлжээ.<ref name="BoM-banking-100" /> 2023 онд баталсан хууль эрх зүйн өөрчлөлтөөр гадаадын банк, санхүүгийн байгууллага Монголын банканд хөрөнгө оруулах, хувьцаа эзэмших, салбар болон төлөөлөгчийн газар байгуулах боломжийг өргөжүүлсэн.<ref name="BoM-banking-100" /> ===Төлбөрийн систем ба цахим үйлчилгээ=== Банкны үйлчилгээ цахимжихын хэрээр мобайл банк, интернэт банк, цахим мөнгө болон картын төлбөрийн хэрэглээ өргөжсөн. Монголбанк нь үндэсний төлбөрийн системийг зохицуулж, банк хоорондын төлбөр тооцооны дэд бүтцийн тасралтгүй, найдвартай ажиллагааг хангадаг. 2026 оны байдлаар төлбөрийн карт гаргах болон хүлээн авах үйлчилгээ эрхлэх зөвшөөрөлтэй 12 арилжааны банк ажиллаж байна.<ref name="BoM-payment-licences">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/p/1305 |title=Licensing of Payment Services Providers |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> Монголбанк тогтвортой санхүүжилтийг дэмжих, банкны зээлийн багцад уур амьсгалын эрсдэлийг үнэлэх чиглэлээр бодлого хэрэгжүүлж байна. 2024 оны III улиралд банкны салбарын ногоон зээлийн үлдэгдэл ₮1.2 их наяд хүрч, нийт зээлийн 3.4 хувийг эзэлж байв.<ref name="BoM-green-finance">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/r/8563 |title=Ten Remarkable Milestones Celebrating 100 Years of Modern Banking in Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> ==Хөрөнгийн зах зээл== [[File:Mongolian Stock Exchange (2025).jpg|thumb|[[Монголын Хөрөнгийн Бирж]]]] Монголын хөрөнгийн зах зээлийн үндсэн байгууллага нь [[Монголын Хөрөнгийн Бирж]] бөгөөд хувьцаа, компанийн болон Засгийн газрын бонд, хөрөнгөөр баталгаажсан үнэт цаас зэрэг санхүүгийн хэрэгслийн арилжааг зохион байгуулдаг. Банкууд хувьцаагаа олон нийтэд санал болгосон нь хөрөнгийн зах зээлийн үнэлгээ, хөрвөх чадвар болон хөрөнгө оруулагчдын оролцоог нэмэгдүүлэхэд нөлөөлсөн.<ref name="BoM-banking-100" /> 2025 оны I улирлын байдлаар банк, санхүүгийн салбарын компаниуд Монголын хөрөнгийн биржийн ТОП-20 индексийн багцын зах зээлийн үнэлгээний 64.7 хувийг бүрдүүлж байв.<ref name="FRC-review-Q1-2025">{{cite web |url=https://www.frc.mn/resources/Image/Document/202506/ftMDd/Financial-Market-Review-First-Quarter-of-2025.pdf |title=Financial Market Review, First Quarter of 2025 |publisher=[[Санхүүгийн зохицуулах хороо]] |date=2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> [[Санхүүгийн зохицуулах хороо]] нь хөрөнгийн зах зээл, даатгал, банк бус санхүүгийн байгууллага, хадгаламж зээлийн хоршоо болон бусад банкнаас бусад санхүүгийн үйл ажиллагаанд зохицуулалт, хяналт тавьдаг. ==Байгаль орчин== {{main|Монгол дахь байгаль орчны асуудлууд}} Коммунист дэглэмийн үеийн хурдтай [[хотжилт]] болон аж үйлдвэрийн өсөлтийн бодлогын үр дүнд Монголд байгаль орчны доройтол ноцтой асуудал болсон. Улаанбаатар хотод түүхий нүүрс түлэх, олон мянган үйлдвэр, мөн хувь хүний автомашины хэрэглээ огцом нэмэгдсэнээр{{Cite book |last=Gheorghe |first=Adrian |url=https://www.unicef.org/eap/sites/unicef.org.eap/files/press-releases/eap-media-Mongolia_air_pollution_crisis_ENG.pdf |title=MONGOLIA’S AIR POLLUTION CRISIS: A call to action to protect children’s health |date=Feb 2018 |pages=15}} [[агаарын бохирдол]] хүндэрсэн. [[Ойгүйжилт]], бэлчээрийн хэт ашиглалт, мөн өмнөх үед тариалангийн талбайг нэмэгдүүлэх зорилгоор онгон газар хагалснаас үүдэн салхи, борооны [[хөрсний элэгдэл]] нэмэгдсэн. ==Макро эдийн засгийн үзүүлэлтүүд== [[File:Ministry of Economy and Development (Mongolia).jpg|thumb|[[Монгол Улсын Эдийн засаг, хөгжлийн яам]]]] Доорх хүснэгтэд 2007–2026 оны макро эдийн засгийн гол үзүүлэлтүүдийг харуулав.<ref name="IMF-WEO-2026" /> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Он ! ДНБ<br />(ХАЧП, тэрбум олон улсын доллар) ! Нэг хүнд ногдох ДНБ<br />(ХАЧП, олон улсын доллар) ! Нэрлэсэн ДНБ<br />(тэрбум ам.доллар) ! ДНБ-ий бодит өсөлт<br />(%) ! Инфляц<br />(%) |- | 2007 | 15.3 | 5,832 | 4.2 | 8.8 | 9.6 |- | 2008 | 16.8 | 6,300 | 5.6 | 7.8 | 28.0 |- | 2009 | 16.5 | 6,093 | 4.6 | −2.1 | 7.6 |- | 2010 | 18.0 | 6,510 | 7.2 | 7.3 | 8.3 |- | 2011 | 21.5 | 7,653 | 10.4 | 17.3 | 8.8 |- | 2012 | 24.6 | 8,585 | 12.3 | 12.3 | 13.8 |- | 2013 | 28.0 | 9,540 | 12.6 | 11.6 | 10.6 |- | 2014 | 30.7 | 10,242 | 12.2 | 7.9 | 12.9 |- | 2015 | 31.7 | 10,372 | 11.6 | 2.4 | 6.8 |- | 2016 | 32.5 | 10,415 | 11.2 | 1.5 | 0.8 |- | 2017 | 34.9 | 10,995 | 11.5 | 5.6 | 4.3 |- | 2018 | 39.5 | 12,202 | 13.2 | 7.7 | 6.8 |- | 2019 | 44.5 | 13,485 | 14.2 | 5.6 | 7.3 |- | 2020 | 45.6 | 13,569 | 13.3 | −4.6 | 3.7 |- | 2021 | 50.1 | 14,679 | 15.3 | 1.6 | 7.4 |- | 2022 | 56.3 | 16,286 | 17.1 | 5.0 | 15.1 |- | 2023 | 62.7 | 17,898 | 20.3 | 7.4 | 10.4 |- | 2024 | 67.6 | 19,064 | 23.8 | 5.1 | 6.2 |- | 2025 | 74.3 | 20,720 | 25.4 | 6.8 | 8.6 |- | 2026* | 80.4 | 22,192 | 28.5 | 5.3 | 7.4 |} <small>* 2026 оны үзүүлэлтүүд нь Олон улсын валютын сангийн 2026 оны 4-р сарын төсөөлөл болно.</small> ==Мөн үзэх== * [[Монгол Улс ба Олон улсын валютын сан]] * [[Монголын хөдөө аж ахуй]] * [[Монголын уул уурхай]] ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Гадаад холбоос== * [https://mof.gov.mn/ Монгол Улсын Сангийн яам] * [https://www.mongolbank.mn/ Монголбанк] * [https://med.gov.mn/ Монгол Улсын Эдийн засаг, хөгжлийн яам] * [https://www.1212.mn/ Үндэсний статистикийн хороо] [[Ангилал:Монголын эдийн засаг| ]] [[Ангилал:Хөгжиж буй орнуудын эдийн засаг]] m3eb9ref0lw5i80nlgydk7eht25pdym 864367 864365 2026-08-02T15:02:42Z Koldobin 106481 Байгаль орчны хэсгийг уур амьсгалын эрсдэл, бэлчээр ба усны нөөц, агаарын бохирдол болон цэвэр эрчим хүчний боломжийг тэнцвэртэй тусган шинэчлэв 864367 wikitext text/x-wiki {{Infobox economy | country = Монгол Улс | image = UB downtown.jpg | caption = [[Улаанбаатар]]ын төв хэсэг. Дунд хэсэгт [[Сүхбаатарын талбай]], ард нь [[Blue Sky Tower]] харагдана | image_size = 310px | currency = [[Монгол төгрөг|Төгрөг]] (MNT, ₮) | year = Календарийн жил | organs = [[Дэлхийн худалдааны байгууллага|ДХБ]], [[Олон улсын валютын сан|ОУВС]], [[Дэлхийн банк]], [[Азийн хөгжлийн банк|АХБ]], [[Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага|ШХАБ]] (ажиглагч) | group = {{plainlist| *Шинээр хөгжиж буй болон хөгжиж буй эдийн засаг<ref name="IMF-WEO-2026">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/datasets/IMF.RES%3AWEO |title=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[Олон улсын валютын сан]] |website=IMF Data |date=14 April 2026 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> *Дээд-дунд орлоготой эдийн засаг<ref name="WB-income">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/ext/en/country/mongolia |title=Mongolia |publisher=[[Дэлхийн банк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> }} | population = {{increase}} 3.584 сая (2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | gdp = {{plainlist| *{{increase}} $25.37 тэрбум ([[Нэрлэсэн ДНБ|нэрлэсэн]]; 2025) *{{increase}} $74.25 тэрбум ([[Худалдан авах чадварын паритет|ХАЧП]]; 2025) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | growth = {{plainlist| *{{increase}} 5.1% (2024) *{{increase}} 6.8% (2025) *{{increase}} 5.3% (2026 оны төсөөлөл) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | per capita = {{plainlist| *{{increase}} $7,079 (нэрлэсэн; 2025) *{{increase}} $20,720 (ХАЧП; 2025) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | inflation = {{plainlist| *6.2% (2024) *8.6% (2025) *7.4% (2026 оны төсөөлөл) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | poverty = 11.7% (өдөрт $8.30-аас доош орлоготой хүн ам; 2021 оны ХАЧП, 2025 оны тооцоо)<ref name="WB-MPO-2026">{{cite web |url=https://thedocs.worldbank.org/en/doc/c6aceb75bed03729ef4ff9404dd7f125-0500012021/related/mpo-mng.pdf |title=Mongolia Macro Poverty Outlook, April 2026 |publisher=[[Дэлхийн банк]] |date=April 2026 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> | gini = 31.4 (2022)<ref name="WB-MPO-Gini">{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099908304042433922/pdf/IDU1504c0e8612980149ad1bf701113042dc1cfa.pdf |title=Macro Poverty Outlook: Mongolia |publisher=[[Дэлхийн банк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> | hdi = {{plainlist| *{{increase}} 0.747 (2023; [[Хүний хөгжлийн индексээр улс орнуудын жагсаалт|104-р]], өндөр) *0.647 ([[Тэгш бус байдлаар засварласан ХХИ|тэгш бус байдлаар засварласан ХХИ]]; 2023) }}<ref name="UNDP-HDI-2025">{{cite web |url=https://hdr.undp.org/data-center/country-insights |title=Human Development Insights |publisher=НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref><ref name="UNDP-IHDI-2025">{{cite web |url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/2025_HDR/HDR25_Statistical_Annex_IHDI_Table.xlsx |title=Inequality-adjusted Human Development Index, 2025 statistical annex |publisher=НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> | unemployment = {{plainlist| *5.3% (2025 оны ОУВС-гийн тооцоо) *5.0% (2026 оны төсөөлөл) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | industries = [[Уул уурхай]] ([[нүүрс]], [[зэс]], [[алт]], [[молибден]], [[жонш]], төмрийн хүдэр), барилга ба барилгын материал, хүнс ба ундаа, малын гаралтай бүтээгдэхүүн боловсруулах, ноолуур ба нэхмэл, газрын тос олборлолт | exports = {{increase}} $15.76 тэрбум (2025)<ref name="NSO-trade-2025">{{cite web |url=https://www.1212.mn/uploads/1782275347598-%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%20%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B0%20%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D1%86%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%20-2025.pdf |title=Гадаад худалдаа — 2025 |publisher=[[Үндэсний статистикийн хороо]] |access-date=2 August 2026 |language=mn }}</ref> | export-goods = нүүрс, зэсийн хүдэр ба баяжмал, алт, төмрийн хүдэр ба баяжмал, боловсруулаагүй газрын тос, жонш, ноолуур, малын гаралтай бүтээгдэхүүн<ref name="NSO-trade-2025" /> | export-partners = {{plainlist| *[[Хятад]]: 89.4% *[[Швейцар]]: 6.9% *[[Америкийн Нэгдсэн Улс]]: 0.8% *Бусад: 2.9% *(2025) }}<ref name="NSO-trade-2025" /> | imports = {{increase}} $11.39 тэрбум (2025)<ref name="NSO-trade-2025" /> | import-goods = машин, механик ба цахилгаан тоног төхөөрөмж, газрын тосны бүтээгдэхүүн, автомашин ба сэлбэг хэрэгсэл, хүнсний бүтээгдэхүүн, химийн бүтээгдэхүүн, барилгын материал<ref name="NSO-trade-2025" /> | import-partners = {{plainlist| *[[Хятад]]: 40.9% *[[Орос]]: 24.5% *[[Япон]]: 9.6% *[[Өмнөд Солонгос]]: 4.1% *[[Америкийн Нэгдсэн Улс]]: 3.7% *Бусад: 17.3% *(2025) }}<ref name="NSO-trade-2025" /> | current account = −$2.19 тэрбум (ДНБ-ий −8.6%; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | debt = ДНБ-ий 45.1% (Засгийн газрын нийт өр; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | revenue = ₮32.65 их наяд (Засгийн газрын нийт орлого; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | expenses = ₮31.12 их наяд (Засгийн газрын нийт зардал; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | balance = ДНБ-ий +1.7% (Засгийн газрын нийт тэнцэл; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | credit = {{plainlist| *[[Standard & Poor’s|S&P]]: BB−, төлөв тогтвортой<ref name="SP-2025">{{cite web |url=https://www.spglobal.com/ratings/en/regulatory/article/-/view/type/HTML/id/3468928 |title=Mongolia Upgraded To 'BB-' On Sustained Fiscal Consolidation And Strong Growth; Outlook Stable |publisher=S&P Global Ratings |date=30 October 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> *[[Moody’s]]: B1, төлөв тогтвортой<ref name="Moodys-2025">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/r/10702 |title=Moody’s Upgrades Mongolia’s Credit Rating to ‘B1’ with a Stable Outlook |publisher=[[Монголбанк]] |date=17 October 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> *[[Fitch Group|Fitch]]: B+, төлөв тогтвортой<ref name="Fitch-2025">{{cite web |url=https://www.fitchratings.com/research/sovereigns/fitch-affirms-mongolia-at-b-outlook-stable-01-09-2025 |title=Fitch Affirms Mongolia at 'B+'; Outlook Stable |publisher=Fitch Ratings |date=1 September 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> }} | reserves = {{increase}} $7.66 тэрбум (2026 оны 6 сар)<ref name="BoM-reserves-2026">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/ |title=The Central Bank of Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> }} '''Монголын эдийн засаг''' нь уул уурхай, үйлчилгээ, хөдөө аж ахуй, боловсруулах үйлдвэрлэлд тулгуурладаг. Монгол Улс зэс, нүүрс, алт, молибден, жонш зэрэг ашигт малтмалын арвин нөөцтэй бөгөөд эрдэс бүтээгдэхүүн нь аж үйлдвэрийн үйлдвэрлэл, экспортын орлогын томоохон хэсгийг бүрдүүлдэг. Мал аж ахуй, ноолуурын үйлдвэрлэл нь эдийн засагт уламжлалт чухал байр суурь эзэлдэг бол худалдаа, тээвэр, барилга, санхүү болон бусад үйлчилгээний салбарууд дотоодын нийт бүтээгдэхүүний үлэмж хэсгийг бүрдүүлдэг. 1990-ээд оны эхээр [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] задарч, Зөвлөлтийн эдийн засгийн тусламж болон хуучин худалдааны тогтолцоо тасалдсанаар Монгол Улсын эдийн засаг гүн уналтад орсон. Үүний дараа үнэ чөлөөлөх, өмч хувьчлах, хувийн хэвшлийг хөгжүүлэх зэрэг зах зээлийн шинэчлэлийг хэрэгжүүлж, 1990-ээд оны дунд үеэс эдийн засгийн өсөлт сэргэж эхэлсэн. Монгол Улс 1997 онд [[Дэлхийн худалдааны байгууллага]]д элссэн. 2000-аад оноос уул уурхайн салбарын хөрөнгө оруулалт эрчимжиж, [[Оюу Толгойн уурхай|Оюу Толгой]], нүүрсний томоохон ордууд болон тэдгээртэй холбоотой дэд бүтцийн төслүүд эдийн засгийн өсөлт, экспортын орлогыг нэмэгдүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэх болсон. Уул уурхайн үйлдвэрлэл нэмэгдсэнээр Монгол Улс дэлхийн зэс, нүүрсний зах зээлд илүү томоохон нийлүүлэгч болох боломжтой болсон бөгөөд тээвэр, эрчим хүч, барилга, санхүү болон ханган нийлүүлэлтийн салбарын хөгжилд мөн түлхэц үзүүлсэн. Монголын эдийн засгийн өсөлтийн боломж нь байгалийн нөөц, залуу хүн ам, хотжилт, хөрш орнуудын томоохон зах зээлтэй ойр байршилтай холбоотой. Үүний зэрэгцээ экспортын бүтэц цөөн нэр төрлийн эрдэс бүтээгдэхүүнд, гадаад худалдаа нь [[Хятад|БНХАУ]]-ын зах зээлд өндөр төвлөрсөн хэвээр байна. Иймээс эдийн засгийг төрөлжүүлэх, боловсруулах үйлдвэрлэл болон экспортыг нэмэгдүүлэх, дэд бүтэц, эрчим хүч, тээвэр логистикийн хүчин чадлыг сайжруулах нь Монгол Улсын урт хугацааны хөгжлийн гол зорилтуудын нэг юм. ==Эдийн засгийн түүх== [[File:GDP_per_capita_development_of_Mongolia.svg|thumb|Монгол Улсын нэг хүнд ногдох бодит ДНБ-ий түүхэн хөгжил]] ===Социалист үе=== ''Үндсэн өгүүлэл: [[Монгол Ардын Бүгд Найрамдах Улсын эдийн засаг]]'' 1924–1990 онд Монголын эдийн засаг төвлөрсөн төлөвлөгөөт тогтолцоонд тулгуурлаж, төрийн өмч давамгайлж байв. Эдийн засгийн бодлого нь мал аж ахуйг хамтралжуулах, аж үйлдвэр, уул уурхай, эрчим хүч, барилга болон тээврийн суурийг хөгжүүлэхэд чиглэж байлаа. Монгол Улсын эдийн засаг [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] болон [[Эдийн засгийн харилцан туслалцах зөвлөл]]ийн бусад оронтой нягт холбоотой байв. 1991 оноос өмнө Монголын гадаад худалдааны 80 орчим хувь нь ЗХУ-тай, 15 орчим хувь нь Эдийн засгийн харилцан туслалцах зөвлөлийн бусад оронтой хийгддэг байжээ. ЗХУ нь түлш, эм, машин тоног төхөөрөмж, сэлбэг хэрэгсэл болон бусад чухал импортын гол нийлүүлэгчийн зэрэгцээ Монголын үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний үндсэн зах зээл байв.<ref name="LOC-Mongolia-1991">{{cite book |editor=Robert L. Worden |title=Mongolia: A Country Study |publisher=Federal Research Division, Library of Congress |year=1991 |pages=163–164 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/public/gdcmassbookdig/mongoliacountrys00word_0/mongoliacountrys00word_0.pdf |access-date=11 July 2025 |language=en }}</ref> 1980-аад онд аж үйлдвэрийн салбарын эдийн засагт эзлэх байр суурь нэмэгдсэн. 1989 онд аж үйлдвэр материаллаг үйлдвэрлэлийн 34 орчим хувийг бүрдүүлж байсан бол хөдөө аж ахуйн эзлэх хувь 18 орчим байв. Гэсэн хэдий ч ашигт малтмал, мал болон малын гаралтай бүтээгдэхүүн экспортын гол хэсгийг бүрдүүлсээр байжээ.<ref name="LOC-Mongolia-1991" /> 1980-аад оны сүүлээр Монгол Улс ЗХУ болон социалист орнуудаас гадна Азийн бусад улс, өрнөдийн орнуудтай эдийн засгийн харилцаагаа өргөжүүлж, гадаад худалдаа болон аялал жуулчлалыг төрөлжүүлэх эхлэл тавигдсан. ===Зах зээлийн эдийн засагт шилжилт=== 1990 оны ардчилсан өөрчлөлтийн дараа Монгол Улс төвлөрсөн төлөвлөгөөт тогтолцооноос зах зээлийн эдийн засагт шилжиж эхэлсэн. Зөвлөлтийн санхүүгийн тусламж, хөнгөлөлттэй худалдаа болон хуучин экспортын зах зээл богино хугацаанд хумигдсан нь үйлдвэрлэл, улсын төсөв болон өрхийн орлогод хүчтэй нөлөөлөв.<ref name="IMF-transition-2003">{{cite web |url=https://www.imf.org/-/media/websites/imf/imported-full-text-pdf/external/pubs/ft/wp/2003/_wp03217.pdf |title=Growth and Recovery in Mongolia During Transition |publisher=[[Олон улсын валютын сан]] |date=November 2003 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> Шилжилтийн эхний жилүүдэд үнэ чөлөөлөх, төгрөгийн ханшийн тогтолцоог шинэчлэх, ваучерын хувьчлал явуулах, хувийн өмч болон аж ахуйн нэгжийн эрх зүйн орчныг бүрдүүлэх зэрэг шинэчлэл хэрэгжүүлсэн. Мал сүргийг хувийн өмчид шилжүүлж, жижиг худалдаа, үйлчилгээ болон үйлдвэрлэлийн олон аж ахуйн нэгжийг хувьчилснаар хувийн хэвшил богино хугацаанд өргөжив.<ref name="WB-privatization-transition">{{cite web |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/907391468774005361 |title=Mongolia: Privatization and System Transformation in an Isolated Economy |publisher=[[Дэлхийн банк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> Шилжилтийн эхний үе эдийн засгийн огцом агшилт, бараа бүтээгдэхүүний хомсдол, ажилгүйдэл болон өндөр инфляцтай давхацсан. 1993 он гэхэд бодит ДНБ шилжилт эхэлснээс хойш ойролцоогоор 20 хувиар буурсан байв. Харин макро эдийн засгийг тогтворжуулах арга хэмжээ, хувийн хэвшлийн өсөлт болон үйлдвэрлэлийн сэргэлтийн нөлөөгөөр эдийн засаг 1994 оноос дахин өсөж эхэлсэн.<ref name="WB-transition-1993">{{cite web |url=https://blogs.worldbank.org/en/eastasiapacific/mongolia-25-year-partnership-with-the-world-bank-1993 |title=1993: Attention Turns to Mongolia’s Nascent Private Sector |publisher=[[Дэлхийн банк]] |date=25 February 2016 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 1995 онд худалдааны нөхцөл, ялангуяа зэсийн үнэ сайжирснаар бодит ДНБ ойролцоогоор 6 хувиар өссөн. Гэвч банкны салбарын сул удирдлага, чанаргүй зээлийн өсөлт болон хяналтын тогтолцооны дутагдал нь 1990-ээд оны дунд үеийн эдийн засгийн тогтвортой байдалд хүндрэл учруулж байв.<ref name="IMF-Mongolia-1997">{{cite web |url=https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/1997/092/article-A001-en.xml |title=Mongolia: Recent Economic Developments |publisher=[[Олон улсын валютын сан]] |date=1997 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 1990-ээд оны сүүлээр [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]], [[1998 оны Оросын санхүүгийн хямрал]] болон түүхий эдийн үнийн хэлбэлзэл өсөлтөд нөлөөлсөн боловч зах зээлийн үндсэн байгууллагууд бүрэлдэж, хувийн хэвшил эдийн засгийн гол хэсэг болж эхэлсэн. Монгол Улс 1997 онд [[Дэлхийн худалдааны байгууллага]]д элссэн нь олон улсын худалдааны тогтолцоонд нэгдэх үйл явцын чухал үе шат болсон. 2000–2002 онд дараалсан зудын улмаас олон сая мал хорогдож, мал аж ахуй болон хөдөөгийн өрхийн орлогод ихээхэн хохирол учирсан. Гэсэн хэдий ч 2000-аад оны эхэн үеэс уул уурхай, худалдаа, үйлчилгээ болон барилгын салбарын өсөлт эрчимжиж, эдийн засгийн хөгжлийн шинэ үе эхэлсэн.<ref name="IMF-transition-2003" /> ===Орчин үеийн эдийн засгийн хөгжил=== [[File:Mongolian factory worker with cashmere.jpg|250px|thumb|Ноолуурын үйлдвэрт ажиллаж буй ажилтан]] [[File:Market in Ulan Bator (Mongolia).jpg|250px|thumb|Улаанбаатар дахь зах]] ====2008–2010 оны хямрал ба сэргэлт==== 2008–2009 оны дэлхийн санхүүгийн хямралын үед зэс зэрэг түүхий эдийн үнэ болон гадаад эрэлт огцом буурснаар Монголын экспорт, төсвийн орлого хумигдаж, эдийн засгийн өсөлт саарсан. Монгол Улс түүхий эдийн экспорт болон БНХАУ-ын зах зээлээс өндөр хамааралтай байсан нь гадаад орчны сөрөг нөлөөг нэмэгдүүлжээ.<ref name="WB-retrospective-2008-2010">{{cite web |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/836891468275678347 |title=Mongolia Economic Retrospective: 2008–2010 |publisher=[[Дэлхийн банк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 2009–2010 оны өвөл тохиосон [[зуд]]ын улмаас олон сая мал хорогдож, хөдөө аж ахуй болон малчдын амьжиргаанд ихээхэн хохирол учирсан. Харин 2010 онд түүхий эдийн зах зээл болон гадаад эрэлт сэргэж, худалдаа, тээвэр, барилга зэрэг салбарын идэвхжил нэмэгдсэнээр эдийн засаг өсөлтөд эргэн орсон.<ref name="WB-update-2011">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2011/01/28/mongolia-quarterly-economic-update-january-2011 |title=Mongolia Quarterly Economic Update, January 2011 |publisher=[[Дэлхийн банк]] |date=28 January 2011 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> ====2010-аад оны уул уурхайн өсөлт==== 2010-аад оны эхээр [[Оюу Толгойн уурхай|Оюу Толгой]] болон нүүрсний томоохон төслүүдэд оруулсан хөрөнгө оруулалт эрчимжиж, уул уурхай эдийн засгийн өсөлтийн гол хөдөлгөгч хүч болсон. Уул уурхайн хөрөнгө оруулалттай уялдан барилга, тээвэр, худалдаа, санхүү болон ханган нийлүүлэлтийн салбарын эрэлт нэмэгдэж, 2011 онд бодит ДНБ 17.3 хувиар өссөн.<ref name="IMF-WEO-2026" /> Гэвч түүхий эдийн үнэ, гадаадын хөрөнгө оруулалт болон уул уурхайн томоохон төслүүдийн хэрэгжилтээс шалтгаалан эдийн засгийн өсөлт жил бүр харилцан адилгүй байв. Үүний зэрэгцээ уул уурхайн орлого нэмэгдсэн нь дэд бүтэц, хот байгуулалт болон нийгмийн үйлчилгээний хөрөнгө оруулалтыг өргөжүүлэх боломж бүрдүүлсэн. ====2020 оноос хойших хөгжил==== [[Ковид-19 цар тахал]] болон хилийн боомтын хязгаарлалтын улмаас эдийн засаг 2020 онд агшиж, гадаад худалдаа болон уул уурхайн бүтээгдэхүүний тээвэр 2021–2022 онд сааталтай байв. Хилийн тээвэр хэвийн болж, эрдэс бүтээгдэхүүний экспорт нэмэгдсэнээр эдийн засгийн өсөлт 2022 оноос сэргэж эхэлсэн. 2023–2024 онд нүүрсний экспорт түүхэн өндөр түвшинд хүрч, уул уурхайн үйлдвэрлэл, өрхийн хэрэглээ болон төрийн зардал нэмэгдсэнээр эдийн засгийн идэвхжил эрчимжив. Экспортын болон төсвийн орлого өссөнөөр төсөв ашигтай гарч, улсын өрийн ДНБ-д эзлэх хэмжээ буурч, гадаад валютын нөөц нэмэгджээ.<ref name="IMF-Article-IV-2025">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2025/09/15/pr-25298-mongolia-imf-executive-board-concludes-2025-article-iv-consultation |title=IMF Executive Board Concludes 2025 Article IV Consultation with Mongolia |publisher=[[Олон улсын валютын сан]] |date=15 September 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> [[Оюу Толгойн уурхай]]н далд уурхайн тогтвортой олборлолт 2023 онд эхэлсэн бөгөөд үйлдвэрлэлийн хүчин чадал нэмэгдэхийн хэрээр зэсийн олборлолт, экспортын орлого болон уул уурхайн ханган нийлүүлэлтийн салбарт үзүүлэх нөлөө нь өсөх төлөвтэй байна.<ref name="RioTinto-OT-2023">{{cite web |url=https://www.riotinto.com/en/news/releases/2023/underground-production-celebrated-at-oyu-tolgoi |title=Underground production celebrated at Oyu Tolgoi |publisher=[[Rio Tinto]] |date=13 March 2023 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 2025 онд хөдөө аж ахуйн салбар зудын дараа сэргэж, Оюу Толгойн зэсийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэнээр Монголын эдийн засаг 6.9 хувиар өссөн. Барилга болон боловсруулах үйлдвэрлэл мөн өсөлтөд эерэг нөлөө үзүүлсэн бол худалдаа болон зарим үйлчилгээний салбарын өсөлт харьцангуй саарсан байна.<ref name="WB-update-2026">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/mn/news/press-release/2026/04/09/world-bank-mongolia-s-economy-stays-resilient-but-faces-rising-uncertainty |title=Дэлхийн Банк: Монголын эдийн засгийн төлөв тогтвортой хэвээр байгаа ч тодорхой бус байдал нэмэгдэж байна |publisher=[[Дэлхийн банк]] |date=9 April 2026 |access-date=2 August 2026 |language=mn }}</ref> Олон улсын байгууллагууд 2026 онд эдийн засгийн өсөлт үргэлжлэх боловч 2025 оныхоос харьцангуй саарах төлөвтэй гэж үзсэн. Оюу Толгойн үйлдвэрлэлийн өсөлт, хөдөө аж ахуйн сэргэлт, барилга болон боловсруулах үйлдвэрлэл нь өсөлтийг дэмжих гол хүчин зүйлсийн нэг хэвээр байна.<ref name="ADB-outlook-2026">{{cite web |url=https://www.adb.org/mn/news/adb-report-highlights-global-risks-mongolia-economic-outlook |title=Монголын эдийн засгийн төлөвт дэлхий дахинд болж буй үйл явдал нөлөөлөх эрсдэл нэмэгдэж буйг анхааруулав |publisher=[[Азийн хөгжлийн банк]] |date=April 2026 |access-date=2 August 2026 |language=mn }}</ref> Монголын эдийн засгийн урт хугацааны боломж нь зэс болон бусад ашигт малтмалын үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх, боловсруулах үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх, эрчим хүч, төмөр зам болон хилийн боомтын хүчин чадлыг өргөжүүлэхтэй холбоотой. Үүний зэрэгцээ экспортын зах зээл болон бүтээгдэхүүний бүтцийг төрөлжүүлэх, уул уурхайн орлогыг дэд бүтэц, хүний хөгжил болон бүтээмжийг нэмэгдүүлэх хөрөнгө оруулалтад үр ашигтай зарцуулах нь эдийн засгийн тогтвортой өсөлтөд чухал ач холбогдолтой. ==“Чоно эдийн засаг” гэх нэршил== “Чоно эдийн засаг” (англиар ''Wolf Economy'') гэх нэршлийг [[Renaissance Capital (Russian company)|Renaissance Capital]] 2009 оны Монголын эдийн засаг, хөрөнгө оруулалтын боломжийн тухай тайландаа хэрэглэж, улмаар олон улсын хэвлэл, хөрөнгө оруулалтын судалгаанд түгээсэн.<ref name="Renaissance-wolf">{{cite web |url=http://www.petromatad.com/live/uploads/Mongolia_11_Dec_Final.pdf |title=Strategy Mongolia: Country overview, Equity research, 11 December 2009 |website=Petro Matad |date=11 December 2009 |access-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150427002632/http://www.petromatad.com/live/uploads/Mongolia_11_Dec_Final.pdf |archive-date=27 April 2015 |url-status=dead |language=en }}</ref> Уг нэршил нь Монголын эдийн засгийг Азийн хурдацтай хөгжсөн “бар” эдийн засгуудтай зүйрлэсэн ойлголт байв. Тухайн үед уул уурхайн томоохон ордуудыг ашиглалтад оруулах, гадаадын хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлэх, дэд бүтцийг өргөжүүлэхийн хэрээр Монгол Улс дэлхийн хамгийн хурдан өсөж буй эдийн засгуудын нэг болно гэсэн хүлээлт өргөн тархсан.<ref name="Bloomberg-wolf">{{cite web |url=http://biznetwork.mn/blog/show/id/6214 |title=Mongolian Wolf to Be ‘Unstoppable’ |publisher=biznetwork.mn / [[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] |date=14 December 2009 |access-date=7 April 2010 |archive-date=18 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110118055141/http://biznetwork.mn/blog/show/id/6214 |url-status=live |language=en }}</ref> “Чоно эдийн засаг” нь эдийн засгийн албан ёсны ангилал биш боловч 2000-аад оны сүүл, 2010-аад оны эхэн үеийн уул уурхайн хөгжил, хөрөнгө оруулалтын өсөлт болон Монголын эдийн засгийн ирээдүйн талаарх өндөр хүлээлтийг илэрхийлсэн түгээмэл нэршил болсон. ==Банк, санхүүгийн салбар== Монголын санхүүгийн тогтолцоонд банкны салбар давамгай байр суурь эзэлдэг бөгөөд нийт санхүүгийн салбарын ойролцоогоор 90 хувийг бүрдүүлдэг.<ref name="BoM-banking-100">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/r/7224 |title=100 Years of the Modern Banking System in Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> [[Монголбанк]] нь арилжааны банкуудад тусгай зөвшөөрөл олгох, зохистой харьцааны шаардлага тогтоох, хяналт шалгалт хийх, банк хоорондын төлбөр тооцоог зохион байгуулах үндсэн чиг үүргийг хэрэгжүүлдэг.<ref name="BoM-role">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/p/introduction |title=The Bank of Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 2026 оны байдлаар Монгол Улсад 12 арилжааны банк үйл ажиллагаа явуулж байна. Үүнд Худалдаа, хөгжлийн банк, Голомт банк, ХасБанк, ХААН Банк, Төрийн банк, Капитрон банк, Үндэсний хөрөнгө оруулалтын банк, Чингис хаан банк, Ариг банк, Тээвэр хөгжлийн банк, Богд банк болон М банк багтана.<ref name="BoM-bank-list">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/p/introduction |title=The Bank of Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 2024 оны эцэст банкны салбарын нийт актив ₮71.4 их наяд хүрч, өмнөх оноос 25.1 хувиар өссөн байна. Чанаргүй зээлийн нийт зээлд эзлэх хувь 4.3 хувь болж буурсан нь сүүлийн жилүүдийн хамгийн доод түвшний нэг байв.<ref name="BoM-annual-2024">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/file/63b2bf87e5c92cebd412c82585c08928/files/2058c634-0e63-43d1-b1b0-e9f00a5dea61.pdf |title=Bank of Mongolia Annual Report 2024 |publisher=[[Монголбанк]] |date=2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> ===Банкны салбарын шинэчлэл=== Монголбанк 2020 оноос банкны хувьцаа эзэмшлийн төвлөрлийг бууруулах, өмчлөлийн бүтцийг төрөлжүүлэх, компанийн засаглал, ил тод байдал болон хөндлөнгийн хяналтыг сайжруулахад чиглэсэн банкны салбарын шинэтгэлийн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлсэн.<ref name="BoM-AQR-2022">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/r/1841 |title=Findings of the Asset Quality Review Performed on Systemically Important Banks of Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |date=4 October 2022 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 2022 онд Богд банк хувьцаагаа олон нийтэд санал болгож, нээлттэй хувьцаат компани болсон Монголын анхны банк болов. 2023 онд системийн нөлөө бүхий дотоодын таван банк хувьцааныхаа тодорхой хэсгийг олон нийтэд санал болгож, нээлттэй хувьцаат компани болсон. Эдгээр банкууд хөрөнгийн зах зээлээс нийт ₮473 тэрбумын санхүүжилт татан төвлөрүүлжээ.<ref name="BoM-banking-100" /> 2023 онд баталсан хууль эрх зүйн өөрчлөлтөөр гадаадын банк, санхүүгийн байгууллага Монголын банканд хөрөнгө оруулах, хувьцаа эзэмших, салбар болон төлөөлөгчийн газар байгуулах боломжийг өргөжүүлсэн.<ref name="BoM-banking-100" /> ===Төлбөрийн систем ба цахим үйлчилгээ=== Банкны үйлчилгээ цахимжихын хэрээр мобайл банк, интернэт банк, цахим мөнгө болон картын төлбөрийн хэрэглээ өргөжсөн. Монголбанк нь үндэсний төлбөрийн системийг зохицуулж, банк хоорондын төлбөр тооцооны дэд бүтцийн тасралтгүй, найдвартай ажиллагааг хангадаг. 2026 оны байдлаар төлбөрийн карт гаргах болон хүлээн авах үйлчилгээ эрхлэх зөвшөөрөлтэй 12 арилжааны банк ажиллаж байна.<ref name="BoM-payment-licences">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/p/1305 |title=Licensing of Payment Services Providers |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> Монголбанк тогтвортой санхүүжилтийг дэмжих, банкны зээлийн багцад уур амьсгалын эрсдэлийг үнэлэх чиглэлээр бодлого хэрэгжүүлж байна. 2024 оны III улиралд банкны салбарын ногоон зээлийн үлдэгдэл ₮1.2 их наяд хүрч, нийт зээлийн 3.4 хувийг эзэлж байв.<ref name="BoM-green-finance">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/r/8563 |title=Ten Remarkable Milestones Celebrating 100 Years of Modern Banking in Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> ==Хөрөнгийн зах зээл== [[File:Mongolian Stock Exchange (2025).jpg|thumb|[[Монголын Хөрөнгийн Бирж]]]] Монголын хөрөнгийн зах зээлийн үндсэн байгууллага нь [[Монголын Хөрөнгийн Бирж]] бөгөөд хувьцаа, компанийн болон Засгийн газрын бонд, хөрөнгөөр баталгаажсан үнэт цаас зэрэг санхүүгийн хэрэгслийн арилжааг зохион байгуулдаг. Банкууд хувьцаагаа олон нийтэд санал болгосон нь хөрөнгийн зах зээлийн үнэлгээ, хөрвөх чадвар болон хөрөнгө оруулагчдын оролцоог нэмэгдүүлэхэд нөлөөлсөн.<ref name="BoM-banking-100" /> 2025 оны I улирлын байдлаар банк, санхүүгийн салбарын компаниуд Монголын хөрөнгийн биржийн ТОП-20 индексийн багцын зах зээлийн үнэлгээний 64.7 хувийг бүрдүүлж байв.<ref name="FRC-review-Q1-2025">{{cite web |url=https://www.frc.mn/resources/Image/Document/202506/ftMDd/Financial-Market-Review-First-Quarter-of-2025.pdf |title=Financial Market Review, First Quarter of 2025 |publisher=[[Санхүүгийн зохицуулах хороо]] |date=2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> [[Санхүүгийн зохицуулах хороо]] нь хөрөнгийн зах зээл, даатгал, банк бус санхүүгийн байгууллага, хадгаламж зээлийн хоршоо болон бусад банкнаас бусад санхүүгийн үйл ажиллагаанд зохицуулалт, хяналт тавьдаг. ==Байгаль орчин ба уур амьсгалын эрсдэл== {{main|Монгол дахь байгаль орчны асуудлууд}} Монголын эдийн засаг, ялангуяа мал аж ахуй, уул уурхай, эрчим хүчний салбар нь байгаль, цаг уурын нөхцөлтэй нягт холбоотой. Ган, зуд, үер, ой хээрийн түймэр болон цаг агаарын бусад эрс тэс үзэгдэл нь мал сүрэг, хөдөөгийн өрхийн орлого, дэд бүтэц болон улсын төсөвт ихээхэн нөлөөлдөг. Уур амьсгалын өөрчлөлтийн улмаас эдгээр эрсдэлийн давтамж, эдийн засгийн үр дагавар нэмэгдэх төлөвтэй байна.<ref name="WB-CCDR-2024">{{cite web |url=https://openknowledge.worldbank.org/entities/publication/ac9550ec-3142-482e-97fb-c01bfb40ff30 |title=Mongolia Country Climate and Development Report |publisher=[[Дэлхийн банк]] |date=2024 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> Бэлчээрийн доройтол, цөлжилт болон усны нөөцийн хязгаарлагдмал байдал нь хөдөө аж ахуй, уул уурхайн салбарын урт хугацааны хөгжилд чухал асуудал болдог. Бэлчээр, мал сүргийн менежментийг сайжруулах, усны хэрэглээний үр ашгийг нэмэгдүүлэх, уурхайн нөхөн сэргээлт болон байгаль орчны хяналтыг бэхжүүлэх нь эдийн засгийн тогтвортой байдлыг хангахад ач холбогдолтой.<ref name="WB-CCDR-2024" /> [[Улаанбаатар]] хотын өвлийн улирлын агаарын бохирдлын гол эх үүсвэрт гэр хорооллын нүүрсэн түлштэй халаалт, дулааны цахилгаан станц, тээврийн хэрэгсэл болон бусад шаталтын эх үүсвэр багтдаг. Агаарын бохирдол нь хүн амын эрүүл мэнд, хөдөлмөрийн бүтээмж болон эрүүл мэндийн зардалд сөргөөр нөлөөлдөг бөгөөд хүүхэд, жирэмсэн эмэгтэйчүүд хамгийн эмзэг бүлэгт тооцогддог.<ref name="UNICEF-air-pollution">{{cite web |url=https://www.unicef.org/mongolia/environment-air-pollution |title=Climate change and air pollution |publisher=[[НҮБ-ын Хүүхдийн Сан]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> Үүний зэрэгцээ Монгол Улс нар, салхины эрчим хүчний ихээхэн нөөцтэй. Сэргээгдэх эрчим хүч, эрчим хүчний хэмнэлт, цахилгаан болон дулааны дэд бүтцийн шинэчлэл нь агаарын бохирдлыг бууруулахын зэрэгцээ импортын түлшний хамаарлыг багасгах, шинэ үйлдвэрлэл, ажлын байр бий болгох боломжтой. Уур амьсгалд тэсвэртэй хөдөө аж ахуй, тогтвортой уул уурхай болон цэвэр эрчим хүчний хөрөнгө оруулалт нь эдийн засгийг төрөлжүүлэх урт хугацааны боломжийн нэг гэж үздэг.<ref name="WB-CCDR-2024" /> ==Макро эдийн засгийн үзүүлэлтүүд== [[File:Ministry of Economy and Development (Mongolia).jpg|thumb|[[Монгол Улсын Эдийн засаг, хөгжлийн яам]]]] Доорх хүснэгтэд 2007–2026 оны макро эдийн засгийн гол үзүүлэлтүүдийг харуулав.<ref name="IMF-WEO-2026" /> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Он ! ДНБ<br />(ХАЧП, тэрбум олон улсын доллар) ! Нэг хүнд ногдох ДНБ<br />(ХАЧП, олон улсын доллар) ! Нэрлэсэн ДНБ<br />(тэрбум ам.доллар) ! ДНБ-ий бодит өсөлт<br />(%) ! Инфляц<br />(%) |- | 2007 | 15.3 | 5,832 | 4.2 | 8.8 | 9.6 |- | 2008 | 16.8 | 6,300 | 5.6 | 7.8 | 28.0 |- | 2009 | 16.5 | 6,093 | 4.6 | −2.1 | 7.6 |- | 2010 | 18.0 | 6,510 | 7.2 | 7.3 | 8.3 |- | 2011 | 21.5 | 7,653 | 10.4 | 17.3 | 8.8 |- | 2012 | 24.6 | 8,585 | 12.3 | 12.3 | 13.8 |- | 2013 | 28.0 | 9,540 | 12.6 | 11.6 | 10.6 |- | 2014 | 30.7 | 10,242 | 12.2 | 7.9 | 12.9 |- | 2015 | 31.7 | 10,372 | 11.6 | 2.4 | 6.8 |- | 2016 | 32.5 | 10,415 | 11.2 | 1.5 | 0.8 |- | 2017 | 34.9 | 10,995 | 11.5 | 5.6 | 4.3 |- | 2018 | 39.5 | 12,202 | 13.2 | 7.7 | 6.8 |- | 2019 | 44.5 | 13,485 | 14.2 | 5.6 | 7.3 |- | 2020 | 45.6 | 13,569 | 13.3 | −4.6 | 3.7 |- | 2021 | 50.1 | 14,679 | 15.3 | 1.6 | 7.4 |- | 2022 | 56.3 | 16,286 | 17.1 | 5.0 | 15.1 |- | 2023 | 62.7 | 17,898 | 20.3 | 7.4 | 10.4 |- | 2024 | 67.6 | 19,064 | 23.8 | 5.1 | 6.2 |- | 2025 | 74.3 | 20,720 | 25.4 | 6.8 | 8.6 |- | 2026* | 80.4 | 22,192 | 28.5 | 5.3 | 7.4 |} <small>* 2026 оны үзүүлэлтүүд нь Олон улсын валютын сангийн 2026 оны 4-р сарын төсөөлөл болно.</small> ==Мөн үзэх== * [[Монгол Улс ба Олон улсын валютын сан]] * [[Монголын хөдөө аж ахуй]] * [[Монголын уул уурхай]] ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Гадаад холбоос== * [https://mof.gov.mn/ Монгол Улсын Сангийн яам] * [https://www.mongolbank.mn/ Монголбанк] * [https://med.gov.mn/ Монгол Улсын Эдийн засаг, хөгжлийн яам] * [https://www.1212.mn/ Үндэсний статистикийн хороо] [[Ангилал:Монголын эдийн засаг| ]] [[Ангилал:Хөгжиж буй орнуудын эдийн засаг]] ohx0zab9bqr6xe7botq5j8pfy4t3yen 864368 864367 2026-08-02T15:06:04Z Koldobin 106481 Мөнгөн тэмдэгтийн холбоосыг одоо байгаа “Төгрөг” өгүүлэл рүү засав 864368 wikitext text/x-wiki {{Infobox economy | country = Монгол Улс | image = UB downtown.jpg | caption = [[Улаанбаатар]]ын төв хэсэг. Дунд хэсэгт [[Сүхбаатарын талбай]], ард нь [[Blue Sky Tower]] харагдана | image_size = 310px | currency = [[Төгрөг]] (MNT, ₮) | year = Календарийн жил | organs = [[Дэлхийн худалдааны байгууллага|ДХБ]], [[Олон улсын валютын сан|ОУВС]], [[Дэлхийн банк]], [[Азийн хөгжлийн банк|АХБ]], [[Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага|ШХАБ]] (ажиглагч) | group = {{plainlist| *Шинээр хөгжиж буй болон хөгжиж буй эдийн засаг<ref name="IMF-WEO-2026">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/datasets/IMF.RES%3AWEO |title=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[Олон улсын валютын сан]] |website=IMF Data |date=14 April 2026 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> *Дээд-дунд орлоготой эдийн засаг<ref name="WB-income">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/ext/en/country/mongolia |title=Mongolia |publisher=[[Дэлхийн банк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> }} | population = {{increase}} 3.584 сая (2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | gdp = {{plainlist| *{{increase}} $25.37 тэрбум ([[Нэрлэсэн ДНБ|нэрлэсэн]]; 2025) *{{increase}} $74.25 тэрбум ([[Худалдан авах чадварын паритет|ХАЧП]]; 2025) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | growth = {{plainlist| *{{increase}} 5.1% (2024) *{{increase}} 6.8% (2025) *{{increase}} 5.3% (2026 оны төсөөлөл) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | per capita = {{plainlist| *{{increase}} $7,079 (нэрлэсэн; 2025) *{{increase}} $20,720 (ХАЧП; 2025) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | inflation = {{plainlist| *6.2% (2024) *8.6% (2025) *7.4% (2026 оны төсөөлөл) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | poverty = 11.7% (өдөрт $8.30-аас доош орлоготой хүн ам; 2021 оны ХАЧП, 2025 оны тооцоо)<ref name="WB-MPO-2026">{{cite web |url=https://thedocs.worldbank.org/en/doc/c6aceb75bed03729ef4ff9404dd7f125-0500012021/related/mpo-mng.pdf |title=Mongolia Macro Poverty Outlook, April 2026 |publisher=[[Дэлхийн банк]] |date=April 2026 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> | gini = 31.4 (2022)<ref name="WB-MPO-Gini">{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099908304042433922/pdf/IDU1504c0e8612980149ad1bf701113042dc1cfa.pdf |title=Macro Poverty Outlook: Mongolia |publisher=[[Дэлхийн банк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> | hdi = {{plainlist| *{{increase}} 0.747 (2023; [[Хүний хөгжлийн индексээр улс орнуудын жагсаалт|104-р]], өндөр) *0.647 ([[Тэгш бус байдлаар засварласан ХХИ|тэгш бус байдлаар засварласан ХХИ]]; 2023) }}<ref name="UNDP-HDI-2025">{{cite web |url=https://hdr.undp.org/data-center/country-insights |title=Human Development Insights |publisher=НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref><ref name="UNDP-IHDI-2025">{{cite web |url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/2025_HDR/HDR25_Statistical_Annex_IHDI_Table.xlsx |title=Inequality-adjusted Human Development Index, 2025 statistical annex |publisher=НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> | unemployment = {{plainlist| *5.3% (2025 оны ОУВС-гийн тооцоо) *5.0% (2026 оны төсөөлөл) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | industries = [[Уул уурхай]] ([[нүүрс]], [[зэс]], [[алт]], [[молибден]], [[жонш]], төмрийн хүдэр), барилга ба барилгын материал, хүнс ба ундаа, малын гаралтай бүтээгдэхүүн боловсруулах, ноолуур ба нэхмэл, газрын тос олборлолт | exports = {{increase}} $15.76 тэрбум (2025)<ref name="NSO-trade-2025">{{cite web |url=https://www.1212.mn/uploads/1782275347598-%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%20%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B0%20%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D1%86%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%20-2025.pdf |title=Гадаад худалдаа — 2025 |publisher=[[Үндэсний статистикийн хороо]] |access-date=2 August 2026 |language=mn }}</ref> | export-goods = нүүрс, зэсийн хүдэр ба баяжмал, алт, төмрийн хүдэр ба баяжмал, боловсруулаагүй газрын тос, жонш, ноолуур, малын гаралтай бүтээгдэхүүн<ref name="NSO-trade-2025" /> | export-partners = {{plainlist| *[[Хятад]]: 89.4% *[[Швейцар]]: 6.9% *[[Америкийн Нэгдсэн Улс]]: 0.8% *Бусад: 2.9% *(2025) }}<ref name="NSO-trade-2025" /> | imports = {{increase}} $11.39 тэрбум (2025)<ref name="NSO-trade-2025" /> | import-goods = машин, механик ба цахилгаан тоног төхөөрөмж, газрын тосны бүтээгдэхүүн, автомашин ба сэлбэг хэрэгсэл, хүнсний бүтээгдэхүүн, химийн бүтээгдэхүүн, барилгын материал<ref name="NSO-trade-2025" /> | import-partners = {{plainlist| *[[Хятад]]: 40.9% *[[Орос]]: 24.5% *[[Япон]]: 9.6% *[[Өмнөд Солонгос]]: 4.1% *[[Америкийн Нэгдсэн Улс]]: 3.7% *Бусад: 17.3% *(2025) }}<ref name="NSO-trade-2025" /> | current account = −$2.19 тэрбум (ДНБ-ий −8.6%; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | debt = ДНБ-ий 45.1% (Засгийн газрын нийт өр; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | revenue = ₮32.65 их наяд (Засгийн газрын нийт орлого; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | expenses = ₮31.12 их наяд (Засгийн газрын нийт зардал; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | balance = ДНБ-ий +1.7% (Засгийн газрын нийт тэнцэл; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | credit = {{plainlist| *[[Standard & Poor’s|S&P]]: BB−, төлөв тогтвортой<ref name="SP-2025">{{cite web |url=https://www.spglobal.com/ratings/en/regulatory/article/-/view/type/HTML/id/3468928 |title=Mongolia Upgraded To 'BB-' On Sustained Fiscal Consolidation And Strong Growth; Outlook Stable |publisher=S&P Global Ratings |date=30 October 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> *[[Moody’s]]: B1, төлөв тогтвортой<ref name="Moodys-2025">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/r/10702 |title=Moody’s Upgrades Mongolia’s Credit Rating to ‘B1’ with a Stable Outlook |publisher=[[Монголбанк]] |date=17 October 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> *[[Fitch Group|Fitch]]: B+, төлөв тогтвортой<ref name="Fitch-2025">{{cite web |url=https://www.fitchratings.com/research/sovereigns/fitch-affirms-mongolia-at-b-outlook-stable-01-09-2025 |title=Fitch Affirms Mongolia at 'B+'; Outlook Stable |publisher=Fitch Ratings |date=1 September 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> }} | reserves = {{increase}} $7.66 тэрбум (2026 оны 6 сар)<ref name="BoM-reserves-2026">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/ |title=The Central Bank of Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> }} '''Монголын эдийн засаг''' нь уул уурхай, үйлчилгээ, хөдөө аж ахуй, боловсруулах үйлдвэрлэлд тулгуурладаг. Монгол Улс зэс, нүүрс, алт, молибден, жонш зэрэг ашигт малтмалын арвин нөөцтэй бөгөөд эрдэс бүтээгдэхүүн нь аж үйлдвэрийн үйлдвэрлэл, экспортын орлогын томоохон хэсгийг бүрдүүлдэг. Мал аж ахуй, ноолуурын үйлдвэрлэл нь эдийн засагт уламжлалт чухал байр суурь эзэлдэг бол худалдаа, тээвэр, барилга, санхүү болон бусад үйлчилгээний салбарууд дотоодын нийт бүтээгдэхүүний үлэмж хэсгийг бүрдүүлдэг. 1990-ээд оны эхээр [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] задарч, Зөвлөлтийн эдийн засгийн тусламж болон хуучин худалдааны тогтолцоо тасалдсанаар Монгол Улсын эдийн засаг гүн уналтад орсон. Үүний дараа үнэ чөлөөлөх, өмч хувьчлах, хувийн хэвшлийг хөгжүүлэх зэрэг зах зээлийн шинэчлэлийг хэрэгжүүлж, 1990-ээд оны дунд үеэс эдийн засгийн өсөлт сэргэж эхэлсэн. Монгол Улс 1997 онд [[Дэлхийн худалдааны байгууллага]]д элссэн. 2000-аад оноос уул уурхайн салбарын хөрөнгө оруулалт эрчимжиж, [[Оюу Толгойн уурхай|Оюу Толгой]], нүүрсний томоохон ордууд болон тэдгээртэй холбоотой дэд бүтцийн төслүүд эдийн засгийн өсөлт, экспортын орлогыг нэмэгдүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэх болсон. Уул уурхайн үйлдвэрлэл нэмэгдсэнээр Монгол Улс дэлхийн зэс, нүүрсний зах зээлд илүү томоохон нийлүүлэгч болох боломжтой болсон бөгөөд тээвэр, эрчим хүч, барилга, санхүү болон ханган нийлүүлэлтийн салбарын хөгжилд мөн түлхэц үзүүлсэн. Монголын эдийн засгийн өсөлтийн боломж нь байгалийн нөөц, залуу хүн ам, хотжилт, хөрш орнуудын томоохон зах зээлтэй ойр байршилтай холбоотой. Үүний зэрэгцээ экспортын бүтэц цөөн нэр төрлийн эрдэс бүтээгдэхүүнд, гадаад худалдаа нь [[Хятад|БНХАУ]]-ын зах зээлд өндөр төвлөрсөн хэвээр байна. Иймээс эдийн засгийг төрөлжүүлэх, боловсруулах үйлдвэрлэл болон экспортыг нэмэгдүүлэх, дэд бүтэц, эрчим хүч, тээвэр логистикийн хүчин чадлыг сайжруулах нь Монгол Улсын урт хугацааны хөгжлийн гол зорилтуудын нэг юм. ==Эдийн засгийн түүх== [[File:GDP_per_capita_development_of_Mongolia.svg|thumb|Монгол Улсын нэг хүнд ногдох бодит ДНБ-ий түүхэн хөгжил]] ===Социалист үе=== ''Үндсэн өгүүлэл: [[Монгол Ардын Бүгд Найрамдах Улсын эдийн засаг]]'' 1924–1990 онд Монголын эдийн засаг төвлөрсөн төлөвлөгөөт тогтолцоонд тулгуурлаж, төрийн өмч давамгайлж байв. Эдийн засгийн бодлого нь мал аж ахуйг хамтралжуулах, аж үйлдвэр, уул уурхай, эрчим хүч, барилга болон тээврийн суурийг хөгжүүлэхэд чиглэж байлаа. Монгол Улсын эдийн засаг [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] болон [[Эдийн засгийн харилцан туслалцах зөвлөл]]ийн бусад оронтой нягт холбоотой байв. 1991 оноос өмнө Монголын гадаад худалдааны 80 орчим хувь нь ЗХУ-тай, 15 орчим хувь нь Эдийн засгийн харилцан туслалцах зөвлөлийн бусад оронтой хийгддэг байжээ. ЗХУ нь түлш, эм, машин тоног төхөөрөмж, сэлбэг хэрэгсэл болон бусад чухал импортын гол нийлүүлэгчийн зэрэгцээ Монголын үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний үндсэн зах зээл байв.<ref name="LOC-Mongolia-1991">{{cite book |editor=Robert L. Worden |title=Mongolia: A Country Study |publisher=Federal Research Division, Library of Congress |year=1991 |pages=163–164 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/public/gdcmassbookdig/mongoliacountrys00word_0/mongoliacountrys00word_0.pdf |access-date=11 July 2025 |language=en }}</ref> 1980-аад онд аж үйлдвэрийн салбарын эдийн засагт эзлэх байр суурь нэмэгдсэн. 1989 онд аж үйлдвэр материаллаг үйлдвэрлэлийн 34 орчим хувийг бүрдүүлж байсан бол хөдөө аж ахуйн эзлэх хувь 18 орчим байв. Гэсэн хэдий ч ашигт малтмал, мал болон малын гаралтай бүтээгдэхүүн экспортын гол хэсгийг бүрдүүлсээр байжээ.<ref name="LOC-Mongolia-1991" /> 1980-аад оны сүүлээр Монгол Улс ЗХУ болон социалист орнуудаас гадна Азийн бусад улс, өрнөдийн орнуудтай эдийн засгийн харилцаагаа өргөжүүлж, гадаад худалдаа болон аялал жуулчлалыг төрөлжүүлэх эхлэл тавигдсан. ===Зах зээлийн эдийн засагт шилжилт=== 1990 оны ардчилсан өөрчлөлтийн дараа Монгол Улс төвлөрсөн төлөвлөгөөт тогтолцооноос зах зээлийн эдийн засагт шилжиж эхэлсэн. Зөвлөлтийн санхүүгийн тусламж, хөнгөлөлттэй худалдаа болон хуучин экспортын зах зээл богино хугацаанд хумигдсан нь үйлдвэрлэл, улсын төсөв болон өрхийн орлогод хүчтэй нөлөөлөв.<ref name="IMF-transition-2003">{{cite web |url=https://www.imf.org/-/media/websites/imf/imported-full-text-pdf/external/pubs/ft/wp/2003/_wp03217.pdf |title=Growth and Recovery in Mongolia During Transition |publisher=[[Олон улсын валютын сан]] |date=November 2003 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> Шилжилтийн эхний жилүүдэд үнэ чөлөөлөх, төгрөгийн ханшийн тогтолцоог шинэчлэх, ваучерын хувьчлал явуулах, хувийн өмч болон аж ахуйн нэгжийн эрх зүйн орчныг бүрдүүлэх зэрэг шинэчлэл хэрэгжүүлсэн. Мал сүргийг хувийн өмчид шилжүүлж, жижиг худалдаа, үйлчилгээ болон үйлдвэрлэлийн олон аж ахуйн нэгжийг хувьчилснаар хувийн хэвшил богино хугацаанд өргөжив.<ref name="WB-privatization-transition">{{cite web |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/907391468774005361 |title=Mongolia: Privatization and System Transformation in an Isolated Economy |publisher=[[Дэлхийн банк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> Шилжилтийн эхний үе эдийн засгийн огцом агшилт, бараа бүтээгдэхүүний хомсдол, ажилгүйдэл болон өндөр инфляцтай давхацсан. 1993 он гэхэд бодит ДНБ шилжилт эхэлснээс хойш ойролцоогоор 20 хувиар буурсан байв. Харин макро эдийн засгийг тогтворжуулах арга хэмжээ, хувийн хэвшлийн өсөлт болон үйлдвэрлэлийн сэргэлтийн нөлөөгөөр эдийн засаг 1994 оноос дахин өсөж эхэлсэн.<ref name="WB-transition-1993">{{cite web |url=https://blogs.worldbank.org/en/eastasiapacific/mongolia-25-year-partnership-with-the-world-bank-1993 |title=1993: Attention Turns to Mongolia’s Nascent Private Sector |publisher=[[Дэлхийн банк]] |date=25 February 2016 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 1995 онд худалдааны нөхцөл, ялангуяа зэсийн үнэ сайжирснаар бодит ДНБ ойролцоогоор 6 хувиар өссөн. Гэвч банкны салбарын сул удирдлага, чанаргүй зээлийн өсөлт болон хяналтын тогтолцооны дутагдал нь 1990-ээд оны дунд үеийн эдийн засгийн тогтвортой байдалд хүндрэл учруулж байв.<ref name="IMF-Mongolia-1997">{{cite web |url=https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/1997/092/article-A001-en.xml |title=Mongolia: Recent Economic Developments |publisher=[[Олон улсын валютын сан]] |date=1997 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 1990-ээд оны сүүлээр [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]], [[1998 оны Оросын санхүүгийн хямрал]] болон түүхий эдийн үнийн хэлбэлзэл өсөлтөд нөлөөлсөн боловч зах зээлийн үндсэн байгууллагууд бүрэлдэж, хувийн хэвшил эдийн засгийн гол хэсэг болж эхэлсэн. Монгол Улс 1997 онд [[Дэлхийн худалдааны байгууллага]]д элссэн нь олон улсын худалдааны тогтолцоонд нэгдэх үйл явцын чухал үе шат болсон. 2000–2002 онд дараалсан зудын улмаас олон сая мал хорогдож, мал аж ахуй болон хөдөөгийн өрхийн орлогод ихээхэн хохирол учирсан. Гэсэн хэдий ч 2000-аад оны эхэн үеэс уул уурхай, худалдаа, үйлчилгээ болон барилгын салбарын өсөлт эрчимжиж, эдийн засгийн хөгжлийн шинэ үе эхэлсэн.<ref name="IMF-transition-2003" /> ===Орчин үеийн эдийн засгийн хөгжил=== [[File:Mongolian factory worker with cashmere.jpg|250px|thumb|Ноолуурын үйлдвэрт ажиллаж буй ажилтан]] [[File:Market in Ulan Bator (Mongolia).jpg|250px|thumb|Улаанбаатар дахь зах]] ====2008–2010 оны хямрал ба сэргэлт==== 2008–2009 оны дэлхийн санхүүгийн хямралын үед зэс зэрэг түүхий эдийн үнэ болон гадаад эрэлт огцом буурснаар Монголын экспорт, төсвийн орлого хумигдаж, эдийн засгийн өсөлт саарсан. Монгол Улс түүхий эдийн экспорт болон БНХАУ-ын зах зээлээс өндөр хамааралтай байсан нь гадаад орчны сөрөг нөлөөг нэмэгдүүлжээ.<ref name="WB-retrospective-2008-2010">{{cite web |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/836891468275678347 |title=Mongolia Economic Retrospective: 2008–2010 |publisher=[[Дэлхийн банк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 2009–2010 оны өвөл тохиосон [[зуд]]ын улмаас олон сая мал хорогдож, хөдөө аж ахуй болон малчдын амьжиргаанд ихээхэн хохирол учирсан. Харин 2010 онд түүхий эдийн зах зээл болон гадаад эрэлт сэргэж, худалдаа, тээвэр, барилга зэрэг салбарын идэвхжил нэмэгдсэнээр эдийн засаг өсөлтөд эргэн орсон.<ref name="WB-update-2011">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2011/01/28/mongolia-quarterly-economic-update-january-2011 |title=Mongolia Quarterly Economic Update, January 2011 |publisher=[[Дэлхийн банк]] |date=28 January 2011 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> ====2010-аад оны уул уурхайн өсөлт==== 2010-аад оны эхээр [[Оюу Толгойн уурхай|Оюу Толгой]] болон нүүрсний томоохон төслүүдэд оруулсан хөрөнгө оруулалт эрчимжиж, уул уурхай эдийн засгийн өсөлтийн гол хөдөлгөгч хүч болсон. Уул уурхайн хөрөнгө оруулалттай уялдан барилга, тээвэр, худалдаа, санхүү болон ханган нийлүүлэлтийн салбарын эрэлт нэмэгдэж, 2011 онд бодит ДНБ 17.3 хувиар өссөн.<ref name="IMF-WEO-2026" /> Гэвч түүхий эдийн үнэ, гадаадын хөрөнгө оруулалт болон уул уурхайн томоохон төслүүдийн хэрэгжилтээс шалтгаалан эдийн засгийн өсөлт жил бүр харилцан адилгүй байв. Үүний зэрэгцээ уул уурхайн орлого нэмэгдсэн нь дэд бүтэц, хот байгуулалт болон нийгмийн үйлчилгээний хөрөнгө оруулалтыг өргөжүүлэх боломж бүрдүүлсэн. ====2020 оноос хойших хөгжил==== [[Ковид-19 цар тахал]] болон хилийн боомтын хязгаарлалтын улмаас эдийн засаг 2020 онд агшиж, гадаад худалдаа болон уул уурхайн бүтээгдэхүүний тээвэр 2021–2022 онд сааталтай байв. Хилийн тээвэр хэвийн болж, эрдэс бүтээгдэхүүний экспорт нэмэгдсэнээр эдийн засгийн өсөлт 2022 оноос сэргэж эхэлсэн. 2023–2024 онд нүүрсний экспорт түүхэн өндөр түвшинд хүрч, уул уурхайн үйлдвэрлэл, өрхийн хэрэглээ болон төрийн зардал нэмэгдсэнээр эдийн засгийн идэвхжил эрчимжив. Экспортын болон төсвийн орлого өссөнөөр төсөв ашигтай гарч, улсын өрийн ДНБ-д эзлэх хэмжээ буурч, гадаад валютын нөөц нэмэгджээ.<ref name="IMF-Article-IV-2025">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2025/09/15/pr-25298-mongolia-imf-executive-board-concludes-2025-article-iv-consultation |title=IMF Executive Board Concludes 2025 Article IV Consultation with Mongolia |publisher=[[Олон улсын валютын сан]] |date=15 September 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> [[Оюу Толгойн уурхай]]н далд уурхайн тогтвортой олборлолт 2023 онд эхэлсэн бөгөөд үйлдвэрлэлийн хүчин чадал нэмэгдэхийн хэрээр зэсийн олборлолт, экспортын орлого болон уул уурхайн ханган нийлүүлэлтийн салбарт үзүүлэх нөлөө нь өсөх төлөвтэй байна.<ref name="RioTinto-OT-2023">{{cite web |url=https://www.riotinto.com/en/news/releases/2023/underground-production-celebrated-at-oyu-tolgoi |title=Underground production celebrated at Oyu Tolgoi |publisher=[[Rio Tinto]] |date=13 March 2023 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 2025 онд хөдөө аж ахуйн салбар зудын дараа сэргэж, Оюу Толгойн зэсийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэнээр Монголын эдийн засаг 6.9 хувиар өссөн. Барилга болон боловсруулах үйлдвэрлэл мөн өсөлтөд эерэг нөлөө үзүүлсэн бол худалдаа болон зарим үйлчилгээний салбарын өсөлт харьцангуй саарсан байна.<ref name="WB-update-2026">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/mn/news/press-release/2026/04/09/world-bank-mongolia-s-economy-stays-resilient-but-faces-rising-uncertainty |title=Дэлхийн Банк: Монголын эдийн засгийн төлөв тогтвортой хэвээр байгаа ч тодорхой бус байдал нэмэгдэж байна |publisher=[[Дэлхийн банк]] |date=9 April 2026 |access-date=2 August 2026 |language=mn }}</ref> Олон улсын байгууллагууд 2026 онд эдийн засгийн өсөлт үргэлжлэх боловч 2025 оныхоос харьцангуй саарах төлөвтэй гэж үзсэн. Оюу Толгойн үйлдвэрлэлийн өсөлт, хөдөө аж ахуйн сэргэлт, барилга болон боловсруулах үйлдвэрлэл нь өсөлтийг дэмжих гол хүчин зүйлсийн нэг хэвээр байна.<ref name="ADB-outlook-2026">{{cite web |url=https://www.adb.org/mn/news/adb-report-highlights-global-risks-mongolia-economic-outlook |title=Монголын эдийн засгийн төлөвт дэлхий дахинд болж буй үйл явдал нөлөөлөх эрсдэл нэмэгдэж буйг анхааруулав |publisher=[[Азийн хөгжлийн банк]] |date=April 2026 |access-date=2 August 2026 |language=mn }}</ref> Монголын эдийн засгийн урт хугацааны боломж нь зэс болон бусад ашигт малтмалын үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх, боловсруулах үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх, эрчим хүч, төмөр зам болон хилийн боомтын хүчин чадлыг өргөжүүлэхтэй холбоотой. Үүний зэрэгцээ экспортын зах зээл болон бүтээгдэхүүний бүтцийг төрөлжүүлэх, уул уурхайн орлогыг дэд бүтэц, хүний хөгжил болон бүтээмжийг нэмэгдүүлэх хөрөнгө оруулалтад үр ашигтай зарцуулах нь эдийн засгийн тогтвортой өсөлтөд чухал ач холбогдолтой. ==“Чоно эдийн засаг” гэх нэршил== “Чоно эдийн засаг” (англиар ''Wolf Economy'') гэх нэршлийг [[Renaissance Capital (Russian company)|Renaissance Capital]] 2009 оны Монголын эдийн засаг, хөрөнгө оруулалтын боломжийн тухай тайландаа хэрэглэж, улмаар олон улсын хэвлэл, хөрөнгө оруулалтын судалгаанд түгээсэн.<ref name="Renaissance-wolf">{{cite web |url=http://www.petromatad.com/live/uploads/Mongolia_11_Dec_Final.pdf |title=Strategy Mongolia: Country overview, Equity research, 11 December 2009 |website=Petro Matad |date=11 December 2009 |access-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150427002632/http://www.petromatad.com/live/uploads/Mongolia_11_Dec_Final.pdf |archive-date=27 April 2015 |url-status=dead |language=en }}</ref> Уг нэршил нь Монголын эдийн засгийг Азийн хурдацтай хөгжсөн “бар” эдийн засгуудтай зүйрлэсэн ойлголт байв. Тухайн үед уул уурхайн томоохон ордуудыг ашиглалтад оруулах, гадаадын хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлэх, дэд бүтцийг өргөжүүлэхийн хэрээр Монгол Улс дэлхийн хамгийн хурдан өсөж буй эдийн засгуудын нэг болно гэсэн хүлээлт өргөн тархсан.<ref name="Bloomberg-wolf">{{cite web |url=http://biznetwork.mn/blog/show/id/6214 |title=Mongolian Wolf to Be ‘Unstoppable’ |publisher=biznetwork.mn / [[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] |date=14 December 2009 |access-date=7 April 2010 |archive-date=18 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110118055141/http://biznetwork.mn/blog/show/id/6214 |url-status=live |language=en }}</ref> “Чоно эдийн засаг” нь эдийн засгийн албан ёсны ангилал биш боловч 2000-аад оны сүүл, 2010-аад оны эхэн үеийн уул уурхайн хөгжил, хөрөнгө оруулалтын өсөлт болон Монголын эдийн засгийн ирээдүйн талаарх өндөр хүлээлтийг илэрхийлсэн түгээмэл нэршил болсон. ==Банк, санхүүгийн салбар== Монголын санхүүгийн тогтолцоонд банкны салбар давамгай байр суурь эзэлдэг бөгөөд нийт санхүүгийн салбарын ойролцоогоор 90 хувийг бүрдүүлдэг.<ref name="BoM-banking-100">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/r/7224 |title=100 Years of the Modern Banking System in Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> [[Монголбанк]] нь арилжааны банкуудад тусгай зөвшөөрөл олгох, зохистой харьцааны шаардлага тогтоох, хяналт шалгалт хийх, банк хоорондын төлбөр тооцоог зохион байгуулах үндсэн чиг үүргийг хэрэгжүүлдэг.<ref name="BoM-role">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/p/introduction |title=The Bank of Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 2026 оны байдлаар Монгол Улсад 12 арилжааны банк үйл ажиллагаа явуулж байна. Үүнд Худалдаа, хөгжлийн банк, Голомт банк, ХасБанк, ХААН Банк, Төрийн банк, Капитрон банк, Үндэсний хөрөнгө оруулалтын банк, Чингис хаан банк, Ариг банк, Тээвэр хөгжлийн банк, Богд банк болон М банк багтана.<ref name="BoM-bank-list">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/p/introduction |title=The Bank of Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 2024 оны эцэст банкны салбарын нийт актив ₮71.4 их наяд хүрч, өмнөх оноос 25.1 хувиар өссөн байна. Чанаргүй зээлийн нийт зээлд эзлэх хувь 4.3 хувь болж буурсан нь сүүлийн жилүүдийн хамгийн доод түвшний нэг байв.<ref name="BoM-annual-2024">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/file/63b2bf87e5c92cebd412c82585c08928/files/2058c634-0e63-43d1-b1b0-e9f00a5dea61.pdf |title=Bank of Mongolia Annual Report 2024 |publisher=[[Монголбанк]] |date=2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> ===Банкны салбарын шинэчлэл=== Монголбанк 2020 оноос банкны хувьцаа эзэмшлийн төвлөрлийг бууруулах, өмчлөлийн бүтцийг төрөлжүүлэх, компанийн засаглал, ил тод байдал болон хөндлөнгийн хяналтыг сайжруулахад чиглэсэн банкны салбарын шинэтгэлийн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлсэн.<ref name="BoM-AQR-2022">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/r/1841 |title=Findings of the Asset Quality Review Performed on Systemically Important Banks of Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |date=4 October 2022 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 2022 онд Богд банк хувьцаагаа олон нийтэд санал болгож, нээлттэй хувьцаат компани болсон Монголын анхны банк болов. 2023 онд системийн нөлөө бүхий дотоодын таван банк хувьцааныхаа тодорхой хэсгийг олон нийтэд санал болгож, нээлттэй хувьцаат компани болсон. Эдгээр банкууд хөрөнгийн зах зээлээс нийт ₮473 тэрбумын санхүүжилт татан төвлөрүүлжээ.<ref name="BoM-banking-100" /> 2023 онд баталсан хууль эрх зүйн өөрчлөлтөөр гадаадын банк, санхүүгийн байгууллага Монголын банканд хөрөнгө оруулах, хувьцаа эзэмших, салбар болон төлөөлөгчийн газар байгуулах боломжийг өргөжүүлсэн.<ref name="BoM-banking-100" /> ===Төлбөрийн систем ба цахим үйлчилгээ=== Банкны үйлчилгээ цахимжихын хэрээр мобайл банк, интернэт банк, цахим мөнгө болон картын төлбөрийн хэрэглээ өргөжсөн. Монголбанк нь үндэсний төлбөрийн системийг зохицуулж, банк хоорондын төлбөр тооцооны дэд бүтцийн тасралтгүй, найдвартай ажиллагааг хангадаг. 2026 оны байдлаар төлбөрийн карт гаргах болон хүлээн авах үйлчилгээ эрхлэх зөвшөөрөлтэй 12 арилжааны банк ажиллаж байна.<ref name="BoM-payment-licences">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/p/1305 |title=Licensing of Payment Services Providers |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> Монголбанк тогтвортой санхүүжилтийг дэмжих, банкны зээлийн багцад уур амьсгалын эрсдэлийг үнэлэх чиглэлээр бодлого хэрэгжүүлж байна. 2024 оны III улиралд банкны салбарын ногоон зээлийн үлдэгдэл ₮1.2 их наяд хүрч, нийт зээлийн 3.4 хувийг эзэлж байв.<ref name="BoM-green-finance">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/r/8563 |title=Ten Remarkable Milestones Celebrating 100 Years of Modern Banking in Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> ==Хөрөнгийн зах зээл== [[File:Mongolian Stock Exchange (2025).jpg|thumb|[[Монголын Хөрөнгийн Бирж]]]] Монголын хөрөнгийн зах зээлийн үндсэн байгууллага нь [[Монголын Хөрөнгийн Бирж]] бөгөөд хувьцаа, компанийн болон Засгийн газрын бонд, хөрөнгөөр баталгаажсан үнэт цаас зэрэг санхүүгийн хэрэгслийн арилжааг зохион байгуулдаг. Банкууд хувьцаагаа олон нийтэд санал болгосон нь хөрөнгийн зах зээлийн үнэлгээ, хөрвөх чадвар болон хөрөнгө оруулагчдын оролцоог нэмэгдүүлэхэд нөлөөлсөн.<ref name="BoM-banking-100" /> 2025 оны I улирлын байдлаар банк, санхүүгийн салбарын компаниуд Монголын хөрөнгийн биржийн ТОП-20 индексийн багцын зах зээлийн үнэлгээний 64.7 хувийг бүрдүүлж байв.<ref name="FRC-review-Q1-2025">{{cite web |url=https://www.frc.mn/resources/Image/Document/202506/ftMDd/Financial-Market-Review-First-Quarter-of-2025.pdf |title=Financial Market Review, First Quarter of 2025 |publisher=[[Санхүүгийн зохицуулах хороо]] |date=2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> [[Санхүүгийн зохицуулах хороо]] нь хөрөнгийн зах зээл, даатгал, банк бус санхүүгийн байгууллага, хадгаламж зээлийн хоршоо болон бусад банкнаас бусад санхүүгийн үйл ажиллагаанд зохицуулалт, хяналт тавьдаг. ==Байгаль орчин ба уур амьсгалын эрсдэл== {{main|Монгол дахь байгаль орчны асуудлууд}} Монголын эдийн засаг, ялангуяа мал аж ахуй, уул уурхай, эрчим хүчний салбар нь байгаль, цаг уурын нөхцөлтэй нягт холбоотой. Ган, зуд, үер, ой хээрийн түймэр болон цаг агаарын бусад эрс тэс үзэгдэл нь мал сүрэг, хөдөөгийн өрхийн орлого, дэд бүтэц болон улсын төсөвт ихээхэн нөлөөлдөг. Уур амьсгалын өөрчлөлтийн улмаас эдгээр эрсдэлийн давтамж, эдийн засгийн үр дагавар нэмэгдэх төлөвтэй байна.<ref name="WB-CCDR-2024">{{cite web |url=https://openknowledge.worldbank.org/entities/publication/ac9550ec-3142-482e-97fb-c01bfb40ff30 |title=Mongolia Country Climate and Development Report |publisher=[[Дэлхийн банк]] |date=2024 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> Бэлчээрийн доройтол, цөлжилт болон усны нөөцийн хязгаарлагдмал байдал нь хөдөө аж ахуй, уул уурхайн салбарын урт хугацааны хөгжилд чухал асуудал болдог. Бэлчээр, мал сүргийн менежментийг сайжруулах, усны хэрэглээний үр ашгийг нэмэгдүүлэх, уурхайн нөхөн сэргээлт болон байгаль орчны хяналтыг бэхжүүлэх нь эдийн засгийн тогтвортой байдлыг хангахад ач холбогдолтой.<ref name="WB-CCDR-2024" /> [[Улаанбаатар]] хотын өвлийн улирлын агаарын бохирдлын гол эх үүсвэрт гэр хорооллын нүүрсэн түлштэй халаалт, дулааны цахилгаан станц, тээврийн хэрэгсэл болон бусад шаталтын эх үүсвэр багтдаг. Агаарын бохирдол нь хүн амын эрүүл мэнд, хөдөлмөрийн бүтээмж болон эрүүл мэндийн зардалд сөргөөр нөлөөлдөг бөгөөд хүүхэд, жирэмсэн эмэгтэйчүүд хамгийн эмзэг бүлэгт тооцогддог.<ref name="UNICEF-air-pollution">{{cite web |url=https://www.unicef.org/mongolia/environment-air-pollution |title=Climate change and air pollution |publisher=[[НҮБ-ын Хүүхдийн Сан]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> Үүний зэрэгцээ Монгол Улс нар, салхины эрчим хүчний ихээхэн нөөцтэй. Сэргээгдэх эрчим хүч, эрчим хүчний хэмнэлт, цахилгаан болон дулааны дэд бүтцийн шинэчлэл нь агаарын бохирдлыг бууруулахын зэрэгцээ импортын түлшний хамаарлыг багасгах, шинэ үйлдвэрлэл, ажлын байр бий болгох боломжтой. Уур амьсгалд тэсвэртэй хөдөө аж ахуй, тогтвортой уул уурхай болон цэвэр эрчим хүчний хөрөнгө оруулалт нь эдийн засгийг төрөлжүүлэх урт хугацааны боломжийн нэг гэж үздэг.<ref name="WB-CCDR-2024" /> ==Макро эдийн засгийн үзүүлэлтүүд== [[File:Ministry of Economy and Development (Mongolia).jpg|thumb|[[Монгол Улсын Эдийн засаг, хөгжлийн яам]]]] Доорх хүснэгтэд 2007–2026 оны макро эдийн засгийн гол үзүүлэлтүүдийг харуулав.<ref name="IMF-WEO-2026" /> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Он ! ДНБ<br />(ХАЧП, тэрбум олон улсын доллар) ! Нэг хүнд ногдох ДНБ<br />(ХАЧП, олон улсын доллар) ! Нэрлэсэн ДНБ<br />(тэрбум ам.доллар) ! ДНБ-ий бодит өсөлт<br />(%) ! Инфляц<br />(%) |- | 2007 | 15.3 | 5,832 | 4.2 | 8.8 | 9.6 |- | 2008 | 16.8 | 6,300 | 5.6 | 7.8 | 28.0 |- | 2009 | 16.5 | 6,093 | 4.6 | −2.1 | 7.6 |- | 2010 | 18.0 | 6,510 | 7.2 | 7.3 | 8.3 |- | 2011 | 21.5 | 7,653 | 10.4 | 17.3 | 8.8 |- | 2012 | 24.6 | 8,585 | 12.3 | 12.3 | 13.8 |- | 2013 | 28.0 | 9,540 | 12.6 | 11.6 | 10.6 |- | 2014 | 30.7 | 10,242 | 12.2 | 7.9 | 12.9 |- | 2015 | 31.7 | 10,372 | 11.6 | 2.4 | 6.8 |- | 2016 | 32.5 | 10,415 | 11.2 | 1.5 | 0.8 |- | 2017 | 34.9 | 10,995 | 11.5 | 5.6 | 4.3 |- | 2018 | 39.5 | 12,202 | 13.2 | 7.7 | 6.8 |- | 2019 | 44.5 | 13,485 | 14.2 | 5.6 | 7.3 |- | 2020 | 45.6 | 13,569 | 13.3 | −4.6 | 3.7 |- | 2021 | 50.1 | 14,679 | 15.3 | 1.6 | 7.4 |- | 2022 | 56.3 | 16,286 | 17.1 | 5.0 | 15.1 |- | 2023 | 62.7 | 17,898 | 20.3 | 7.4 | 10.4 |- | 2024 | 67.6 | 19,064 | 23.8 | 5.1 | 6.2 |- | 2025 | 74.3 | 20,720 | 25.4 | 6.8 | 8.6 |- | 2026* | 80.4 | 22,192 | 28.5 | 5.3 | 7.4 |} <small>* 2026 оны үзүүлэлтүүд нь Олон улсын валютын сангийн 2026 оны 4-р сарын төсөөлөл болно.</small> ==Мөн үзэх== * [[Монгол Улс ба Олон улсын валютын сан]] * [[Монголын хөдөө аж ахуй]] * [[Монголын уул уурхай]] ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Гадаад холбоос== * [https://mof.gov.mn/ Монгол Улсын Сангийн яам] * [https://www.mongolbank.mn/ Монголбанк] * [https://med.gov.mn/ Монгол Улсын Эдийн засаг, хөгжлийн яам] * [https://www.1212.mn/ Үндэсний статистикийн хороо] [[Ангилал:Монголын эдийн засаг| ]] [[Ангилал:Хөгжиж буй орнуудын эдийн засаг]] i7pbx3aj8m9veqfbx6bwtyfdrpiex1w 864369 864368 2026-08-02T15:08:56Z Koldobin 106481 Дэлхийн Худалдааны Байгууллагын холбоосыг одоо байгаа өгүүллийн нэртэй нийцүүлэн засав 864369 wikitext text/x-wiki {{Infobox economy | country = Монгол Улс | image = UB downtown.jpg | caption = [[Улаанбаатар]]ын төв хэсэг. Дунд хэсэгт [[Сүхбаатарын талбай]], ард нь [[Blue Sky Tower]] харагдана | image_size = 310px | currency = [[Төгрөг]] (MNT, ₮) | year = Календарийн жил | organs = [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]], [[Олон улсын валютын сан|ОУВС]], [[Дэлхийн банк]], [[Азийн хөгжлийн банк|АХБ]], [[Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага|ШХАБ]] (ажиглагч) | group = {{plainlist| *Шинээр хөгжиж буй болон хөгжиж буй эдийн засаг<ref name="IMF-WEO-2026">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/datasets/IMF.RES%3AWEO |title=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[Олон улсын валютын сан]] |website=IMF Data |date=14 April 2026 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> *Дээд-дунд орлоготой эдийн засаг<ref name="WB-income">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/ext/en/country/mongolia |title=Mongolia |publisher=[[Дэлхийн банк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> }} | population = {{increase}} 3.584 сая (2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | gdp = {{plainlist| *{{increase}} $25.37 тэрбум ([[Нэрлэсэн ДНБ|нэрлэсэн]]; 2025) *{{increase}} $74.25 тэрбум ([[Худалдан авах чадварын паритет|ХАЧП]]; 2025) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | growth = {{plainlist| *{{increase}} 5.1% (2024) *{{increase}} 6.8% (2025) *{{increase}} 5.3% (2026 оны төсөөлөл) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | per capita = {{plainlist| *{{increase}} $7,079 (нэрлэсэн; 2025) *{{increase}} $20,720 (ХАЧП; 2025) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | inflation = {{plainlist| *6.2% (2024) *8.6% (2025) *7.4% (2026 оны төсөөлөл) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | poverty = 11.7% (өдөрт $8.30-аас доош орлоготой хүн ам; 2021 оны ХАЧП, 2025 оны тооцоо)<ref name="WB-MPO-2026">{{cite web |url=https://thedocs.worldbank.org/en/doc/c6aceb75bed03729ef4ff9404dd7f125-0500012021/related/mpo-mng.pdf |title=Mongolia Macro Poverty Outlook, April 2026 |publisher=[[Дэлхийн банк]] |date=April 2026 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> | gini = 31.4 (2022)<ref name="WB-MPO-Gini">{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099908304042433922/pdf/IDU1504c0e8612980149ad1bf701113042dc1cfa.pdf |title=Macro Poverty Outlook: Mongolia |publisher=[[Дэлхийн банк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> | hdi = {{plainlist| *{{increase}} 0.747 (2023; [[Хүний хөгжлийн индексээр улс орнуудын жагсаалт|104-р]], өндөр) *0.647 ([[Тэгш бус байдлаар засварласан ХХИ|тэгш бус байдлаар засварласан ХХИ]]; 2023) }}<ref name="UNDP-HDI-2025">{{cite web |url=https://hdr.undp.org/data-center/country-insights |title=Human Development Insights |publisher=НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref><ref name="UNDP-IHDI-2025">{{cite web |url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/2025_HDR/HDR25_Statistical_Annex_IHDI_Table.xlsx |title=Inequality-adjusted Human Development Index, 2025 statistical annex |publisher=НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> | unemployment = {{plainlist| *5.3% (2025 оны ОУВС-гийн тооцоо) *5.0% (2026 оны төсөөлөл) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | industries = [[Уул уурхай]] ([[нүүрс]], [[зэс]], [[алт]], [[молибден]], [[жонш]], төмрийн хүдэр), барилга ба барилгын материал, хүнс ба ундаа, малын гаралтай бүтээгдэхүүн боловсруулах, ноолуур ба нэхмэл, газрын тос олборлолт | exports = {{increase}} $15.76 тэрбум (2025)<ref name="NSO-trade-2025">{{cite web |url=https://www.1212.mn/uploads/1782275347598-%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%20%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B0%20%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D1%86%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%20-2025.pdf |title=Гадаад худалдаа — 2025 |publisher=[[Үндэсний статистикийн хороо]] |access-date=2 August 2026 |language=mn }}</ref> | export-goods = нүүрс, зэсийн хүдэр ба баяжмал, алт, төмрийн хүдэр ба баяжмал, боловсруулаагүй газрын тос, жонш, ноолуур, малын гаралтай бүтээгдэхүүн<ref name="NSO-trade-2025" /> | export-partners = {{plainlist| *[[Хятад]]: 89.4% *[[Швейцар]]: 6.9% *[[Америкийн Нэгдсэн Улс]]: 0.8% *Бусад: 2.9% *(2025) }}<ref name="NSO-trade-2025" /> | imports = {{increase}} $11.39 тэрбум (2025)<ref name="NSO-trade-2025" /> | import-goods = машин, механик ба цахилгаан тоног төхөөрөмж, газрын тосны бүтээгдэхүүн, автомашин ба сэлбэг хэрэгсэл, хүнсний бүтээгдэхүүн, химийн бүтээгдэхүүн, барилгын материал<ref name="NSO-trade-2025" /> | import-partners = {{plainlist| *[[Хятад]]: 40.9% *[[Орос]]: 24.5% *[[Япон]]: 9.6% *[[Өмнөд Солонгос]]: 4.1% *[[Америкийн Нэгдсэн Улс]]: 3.7% *Бусад: 17.3% *(2025) }}<ref name="NSO-trade-2025" /> | current account = −$2.19 тэрбум (ДНБ-ий −8.6%; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | debt = ДНБ-ий 45.1% (Засгийн газрын нийт өр; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | revenue = ₮32.65 их наяд (Засгийн газрын нийт орлого; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | expenses = ₮31.12 их наяд (Засгийн газрын нийт зардал; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | balance = ДНБ-ий +1.7% (Засгийн газрын нийт тэнцэл; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | credit = {{plainlist| *[[Standard & Poor’s|S&P]]: BB−, төлөв тогтвортой<ref name="SP-2025">{{cite web |url=https://www.spglobal.com/ratings/en/regulatory/article/-/view/type/HTML/id/3468928 |title=Mongolia Upgraded To 'BB-' On Sustained Fiscal Consolidation And Strong Growth; Outlook Stable |publisher=S&P Global Ratings |date=30 October 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> *[[Moody’s]]: B1, төлөв тогтвортой<ref name="Moodys-2025">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/r/10702 |title=Moody’s Upgrades Mongolia’s Credit Rating to ‘B1’ with a Stable Outlook |publisher=[[Монголбанк]] |date=17 October 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> *[[Fitch Group|Fitch]]: B+, төлөв тогтвортой<ref name="Fitch-2025">{{cite web |url=https://www.fitchratings.com/research/sovereigns/fitch-affirms-mongolia-at-b-outlook-stable-01-09-2025 |title=Fitch Affirms Mongolia at 'B+'; Outlook Stable |publisher=Fitch Ratings |date=1 September 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> }} | reserves = {{increase}} $7.66 тэрбум (2026 оны 6 сар)<ref name="BoM-reserves-2026">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/ |title=The Central Bank of Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> }} '''Монголын эдийн засаг''' нь уул уурхай, үйлчилгээ, хөдөө аж ахуй, боловсруулах үйлдвэрлэлд тулгуурладаг. Монгол Улс зэс, нүүрс, алт, молибден, жонш зэрэг ашигт малтмалын арвин нөөцтэй бөгөөд эрдэс бүтээгдэхүүн нь аж үйлдвэрийн үйлдвэрлэл, экспортын орлогын томоохон хэсгийг бүрдүүлдэг. Мал аж ахуй, ноолуурын үйлдвэрлэл нь эдийн засагт уламжлалт чухал байр суурь эзэлдэг бол худалдаа, тээвэр, барилга, санхүү болон бусад үйлчилгээний салбарууд дотоодын нийт бүтээгдэхүүний үлэмж хэсгийг бүрдүүлдэг. 1990-ээд оны эхээр [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] задарч, Зөвлөлтийн эдийн засгийн тусламж болон хуучин худалдааны тогтолцоо тасалдсанаар Монгол Улсын эдийн засаг гүн уналтад орсон. Үүний дараа үнэ чөлөөлөх, өмч хувьчлах, хувийн хэвшлийг хөгжүүлэх зэрэг зах зээлийн шинэчлэлийг хэрэгжүүлж, 1990-ээд оны дунд үеэс эдийн засгийн өсөлт сэргэж эхэлсэн. Монгол Улс 1997 онд [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|Дэлхийн худалдааны байгууллага]]д элссэн. 2000-аад оноос уул уурхайн салбарын хөрөнгө оруулалт эрчимжиж, [[Оюу Толгойн уурхай|Оюу Толгой]], нүүрсний томоохон ордууд болон тэдгээртэй холбоотой дэд бүтцийн төслүүд эдийн засгийн өсөлт, экспортын орлогыг нэмэгдүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэх болсон. Уул уурхайн үйлдвэрлэл нэмэгдсэнээр Монгол Улс дэлхийн зэс, нүүрсний зах зээлд илүү томоохон нийлүүлэгч болох боломжтой болсон бөгөөд тээвэр, эрчим хүч, барилга, санхүү болон ханган нийлүүлэлтийн салбарын хөгжилд мөн түлхэц үзүүлсэн. Монголын эдийн засгийн өсөлтийн боломж нь байгалийн нөөц, залуу хүн ам, хотжилт, хөрш орнуудын томоохон зах зээлтэй ойр байршилтай холбоотой. Үүний зэрэгцээ экспортын бүтэц цөөн нэр төрлийн эрдэс бүтээгдэхүүнд, гадаад худалдаа нь [[Хятад|БНХАУ]]-ын зах зээлд өндөр төвлөрсөн хэвээр байна. Иймээс эдийн засгийг төрөлжүүлэх, боловсруулах үйлдвэрлэл болон экспортыг нэмэгдүүлэх, дэд бүтэц, эрчим хүч, тээвэр логистикийн хүчин чадлыг сайжруулах нь Монгол Улсын урт хугацааны хөгжлийн гол зорилтуудын нэг юм. ==Эдийн засгийн түүх== [[File:GDP_per_capita_development_of_Mongolia.svg|thumb|Монгол Улсын нэг хүнд ногдох бодит ДНБ-ий түүхэн хөгжил]] ===Социалист үе=== ''Үндсэн өгүүлэл: [[Монгол Ардын Бүгд Найрамдах Улсын эдийн засаг]]'' 1924–1990 онд Монголын эдийн засаг төвлөрсөн төлөвлөгөөт тогтолцоонд тулгуурлаж, төрийн өмч давамгайлж байв. Эдийн засгийн бодлого нь мал аж ахуйг хамтралжуулах, аж үйлдвэр, уул уурхай, эрчим хүч, барилга болон тээврийн суурийг хөгжүүлэхэд чиглэж байлаа. Монгол Улсын эдийн засаг [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] болон [[Эдийн засгийн харилцан туслалцах зөвлөл]]ийн бусад оронтой нягт холбоотой байв. 1991 оноос өмнө Монголын гадаад худалдааны 80 орчим хувь нь ЗХУ-тай, 15 орчим хувь нь Эдийн засгийн харилцан туслалцах зөвлөлийн бусад оронтой хийгддэг байжээ. ЗХУ нь түлш, эм, машин тоног төхөөрөмж, сэлбэг хэрэгсэл болон бусад чухал импортын гол нийлүүлэгчийн зэрэгцээ Монголын үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний үндсэн зах зээл байв.<ref name="LOC-Mongolia-1991">{{cite book |editor=Robert L. Worden |title=Mongolia: A Country Study |publisher=Federal Research Division, Library of Congress |year=1991 |pages=163–164 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/public/gdcmassbookdig/mongoliacountrys00word_0/mongoliacountrys00word_0.pdf |access-date=11 July 2025 |language=en }}</ref> 1980-аад онд аж үйлдвэрийн салбарын эдийн засагт эзлэх байр суурь нэмэгдсэн. 1989 онд аж үйлдвэр материаллаг үйлдвэрлэлийн 34 орчим хувийг бүрдүүлж байсан бол хөдөө аж ахуйн эзлэх хувь 18 орчим байв. Гэсэн хэдий ч ашигт малтмал, мал болон малын гаралтай бүтээгдэхүүн экспортын гол хэсгийг бүрдүүлсээр байжээ.<ref name="LOC-Mongolia-1991" /> 1980-аад оны сүүлээр Монгол Улс ЗХУ болон социалист орнуудаас гадна Азийн бусад улс, өрнөдийн орнуудтай эдийн засгийн харилцаагаа өргөжүүлж, гадаад худалдаа болон аялал жуулчлалыг төрөлжүүлэх эхлэл тавигдсан. ===Зах зээлийн эдийн засагт шилжилт=== 1990 оны ардчилсан өөрчлөлтийн дараа Монгол Улс төвлөрсөн төлөвлөгөөт тогтолцооноос зах зээлийн эдийн засагт шилжиж эхэлсэн. Зөвлөлтийн санхүүгийн тусламж, хөнгөлөлттэй худалдаа болон хуучин экспортын зах зээл богино хугацаанд хумигдсан нь үйлдвэрлэл, улсын төсөв болон өрхийн орлогод хүчтэй нөлөөлөв.<ref name="IMF-transition-2003">{{cite web |url=https://www.imf.org/-/media/websites/imf/imported-full-text-pdf/external/pubs/ft/wp/2003/_wp03217.pdf |title=Growth and Recovery in Mongolia During Transition |publisher=[[Олон улсын валютын сан]] |date=November 2003 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> Шилжилтийн эхний жилүүдэд үнэ чөлөөлөх, төгрөгийн ханшийн тогтолцоог шинэчлэх, ваучерын хувьчлал явуулах, хувийн өмч болон аж ахуйн нэгжийн эрх зүйн орчныг бүрдүүлэх зэрэг шинэчлэл хэрэгжүүлсэн. Мал сүргийг хувийн өмчид шилжүүлж, жижиг худалдаа, үйлчилгээ болон үйлдвэрлэлийн олон аж ахуйн нэгжийг хувьчилснаар хувийн хэвшил богино хугацаанд өргөжив.<ref name="WB-privatization-transition">{{cite web |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/907391468774005361 |title=Mongolia: Privatization and System Transformation in an Isolated Economy |publisher=[[Дэлхийн банк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> Шилжилтийн эхний үе эдийн засгийн огцом агшилт, бараа бүтээгдэхүүний хомсдол, ажилгүйдэл болон өндөр инфляцтай давхацсан. 1993 он гэхэд бодит ДНБ шилжилт эхэлснээс хойш ойролцоогоор 20 хувиар буурсан байв. Харин макро эдийн засгийг тогтворжуулах арга хэмжээ, хувийн хэвшлийн өсөлт болон үйлдвэрлэлийн сэргэлтийн нөлөөгөөр эдийн засаг 1994 оноос дахин өсөж эхэлсэн.<ref name="WB-transition-1993">{{cite web |url=https://blogs.worldbank.org/en/eastasiapacific/mongolia-25-year-partnership-with-the-world-bank-1993 |title=1993: Attention Turns to Mongolia’s Nascent Private Sector |publisher=[[Дэлхийн банк]] |date=25 February 2016 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 1995 онд худалдааны нөхцөл, ялангуяа зэсийн үнэ сайжирснаар бодит ДНБ ойролцоогоор 6 хувиар өссөн. Гэвч банкны салбарын сул удирдлага, чанаргүй зээлийн өсөлт болон хяналтын тогтолцооны дутагдал нь 1990-ээд оны дунд үеийн эдийн засгийн тогтвортой байдалд хүндрэл учруулж байв.<ref name="IMF-Mongolia-1997">{{cite web |url=https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/1997/092/article-A001-en.xml |title=Mongolia: Recent Economic Developments |publisher=[[Олон улсын валютын сан]] |date=1997 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 1990-ээд оны сүүлээр [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]], [[1998 оны Оросын санхүүгийн хямрал]] болон түүхий эдийн үнийн хэлбэлзэл өсөлтөд нөлөөлсөн боловч зах зээлийн үндсэн байгууллагууд бүрэлдэж, хувийн хэвшил эдийн засгийн гол хэсэг болж эхэлсэн. Монгол Улс 1997 онд [[Дэлхийн худалдааны байгууллага]]д элссэн нь олон улсын худалдааны тогтолцоонд нэгдэх үйл явцын чухал үе шат болсон. 2000–2002 онд дараалсан зудын улмаас олон сая мал хорогдож, мал аж ахуй болон хөдөөгийн өрхийн орлогод ихээхэн хохирол учирсан. Гэсэн хэдий ч 2000-аад оны эхэн үеэс уул уурхай, худалдаа, үйлчилгээ болон барилгын салбарын өсөлт эрчимжиж, эдийн засгийн хөгжлийн шинэ үе эхэлсэн.<ref name="IMF-transition-2003" /> ===Орчин үеийн эдийн засгийн хөгжил=== [[File:Mongolian factory worker with cashmere.jpg|250px|thumb|Ноолуурын үйлдвэрт ажиллаж буй ажилтан]] [[File:Market in Ulan Bator (Mongolia).jpg|250px|thumb|Улаанбаатар дахь зах]] ====2008–2010 оны хямрал ба сэргэлт==== 2008–2009 оны дэлхийн санхүүгийн хямралын үед зэс зэрэг түүхий эдийн үнэ болон гадаад эрэлт огцом буурснаар Монголын экспорт, төсвийн орлого хумигдаж, эдийн засгийн өсөлт саарсан. Монгол Улс түүхий эдийн экспорт болон БНХАУ-ын зах зээлээс өндөр хамааралтай байсан нь гадаад орчны сөрөг нөлөөг нэмэгдүүлжээ.<ref name="WB-retrospective-2008-2010">{{cite web |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/836891468275678347 |title=Mongolia Economic Retrospective: 2008–2010 |publisher=[[Дэлхийн банк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 2009–2010 оны өвөл тохиосон [[зуд]]ын улмаас олон сая мал хорогдож, хөдөө аж ахуй болон малчдын амьжиргаанд ихээхэн хохирол учирсан. Харин 2010 онд түүхий эдийн зах зээл болон гадаад эрэлт сэргэж, худалдаа, тээвэр, барилга зэрэг салбарын идэвхжил нэмэгдсэнээр эдийн засаг өсөлтөд эргэн орсон.<ref name="WB-update-2011">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2011/01/28/mongolia-quarterly-economic-update-january-2011 |title=Mongolia Quarterly Economic Update, January 2011 |publisher=[[Дэлхийн банк]] |date=28 January 2011 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> ====2010-аад оны уул уурхайн өсөлт==== 2010-аад оны эхээр [[Оюу Толгойн уурхай|Оюу Толгой]] болон нүүрсний томоохон төслүүдэд оруулсан хөрөнгө оруулалт эрчимжиж, уул уурхай эдийн засгийн өсөлтийн гол хөдөлгөгч хүч болсон. Уул уурхайн хөрөнгө оруулалттай уялдан барилга, тээвэр, худалдаа, санхүү болон ханган нийлүүлэлтийн салбарын эрэлт нэмэгдэж, 2011 онд бодит ДНБ 17.3 хувиар өссөн.<ref name="IMF-WEO-2026" /> Гэвч түүхий эдийн үнэ, гадаадын хөрөнгө оруулалт болон уул уурхайн томоохон төслүүдийн хэрэгжилтээс шалтгаалан эдийн засгийн өсөлт жил бүр харилцан адилгүй байв. Үүний зэрэгцээ уул уурхайн орлого нэмэгдсэн нь дэд бүтэц, хот байгуулалт болон нийгмийн үйлчилгээний хөрөнгө оруулалтыг өргөжүүлэх боломж бүрдүүлсэн. ====2020 оноос хойших хөгжил==== [[Ковид-19 цар тахал]] болон хилийн боомтын хязгаарлалтын улмаас эдийн засаг 2020 онд агшиж, гадаад худалдаа болон уул уурхайн бүтээгдэхүүний тээвэр 2021–2022 онд сааталтай байв. Хилийн тээвэр хэвийн болж, эрдэс бүтээгдэхүүний экспорт нэмэгдсэнээр эдийн засгийн өсөлт 2022 оноос сэргэж эхэлсэн. 2023–2024 онд нүүрсний экспорт түүхэн өндөр түвшинд хүрч, уул уурхайн үйлдвэрлэл, өрхийн хэрэглээ болон төрийн зардал нэмэгдсэнээр эдийн засгийн идэвхжил эрчимжив. Экспортын болон төсвийн орлого өссөнөөр төсөв ашигтай гарч, улсын өрийн ДНБ-д эзлэх хэмжээ буурч, гадаад валютын нөөц нэмэгджээ.<ref name="IMF-Article-IV-2025">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2025/09/15/pr-25298-mongolia-imf-executive-board-concludes-2025-article-iv-consultation |title=IMF Executive Board Concludes 2025 Article IV Consultation with Mongolia |publisher=[[Олон улсын валютын сан]] |date=15 September 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> [[Оюу Толгойн уурхай]]н далд уурхайн тогтвортой олборлолт 2023 онд эхэлсэн бөгөөд үйлдвэрлэлийн хүчин чадал нэмэгдэхийн хэрээр зэсийн олборлолт, экспортын орлого болон уул уурхайн ханган нийлүүлэлтийн салбарт үзүүлэх нөлөө нь өсөх төлөвтэй байна.<ref name="RioTinto-OT-2023">{{cite web |url=https://www.riotinto.com/en/news/releases/2023/underground-production-celebrated-at-oyu-tolgoi |title=Underground production celebrated at Oyu Tolgoi |publisher=[[Rio Tinto]] |date=13 March 2023 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 2025 онд хөдөө аж ахуйн салбар зудын дараа сэргэж, Оюу Толгойн зэсийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэнээр Монголын эдийн засаг 6.9 хувиар өссөн. Барилга болон боловсруулах үйлдвэрлэл мөн өсөлтөд эерэг нөлөө үзүүлсэн бол худалдаа болон зарим үйлчилгээний салбарын өсөлт харьцангуй саарсан байна.<ref name="WB-update-2026">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/mn/news/press-release/2026/04/09/world-bank-mongolia-s-economy-stays-resilient-but-faces-rising-uncertainty |title=Дэлхийн Банк: Монголын эдийн засгийн төлөв тогтвортой хэвээр байгаа ч тодорхой бус байдал нэмэгдэж байна |publisher=[[Дэлхийн банк]] |date=9 April 2026 |access-date=2 August 2026 |language=mn }}</ref> Олон улсын байгууллагууд 2026 онд эдийн засгийн өсөлт үргэлжлэх боловч 2025 оныхоос харьцангуй саарах төлөвтэй гэж үзсэн. Оюу Толгойн үйлдвэрлэлийн өсөлт, хөдөө аж ахуйн сэргэлт, барилга болон боловсруулах үйлдвэрлэл нь өсөлтийг дэмжих гол хүчин зүйлсийн нэг хэвээр байна.<ref name="ADB-outlook-2026">{{cite web |url=https://www.adb.org/mn/news/adb-report-highlights-global-risks-mongolia-economic-outlook |title=Монголын эдийн засгийн төлөвт дэлхий дахинд болж буй үйл явдал нөлөөлөх эрсдэл нэмэгдэж буйг анхааруулав |publisher=[[Азийн хөгжлийн банк]] |date=April 2026 |access-date=2 August 2026 |language=mn }}</ref> Монголын эдийн засгийн урт хугацааны боломж нь зэс болон бусад ашигт малтмалын үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх, боловсруулах үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх, эрчим хүч, төмөр зам болон хилийн боомтын хүчин чадлыг өргөжүүлэхтэй холбоотой. Үүний зэрэгцээ экспортын зах зээл болон бүтээгдэхүүний бүтцийг төрөлжүүлэх, уул уурхайн орлогыг дэд бүтэц, хүний хөгжил болон бүтээмжийг нэмэгдүүлэх хөрөнгө оруулалтад үр ашигтай зарцуулах нь эдийн засгийн тогтвортой өсөлтөд чухал ач холбогдолтой. ==“Чоно эдийн засаг” гэх нэршил== “Чоно эдийн засаг” (англиар ''Wolf Economy'') гэх нэршлийг [[Renaissance Capital (Russian company)|Renaissance Capital]] 2009 оны Монголын эдийн засаг, хөрөнгө оруулалтын боломжийн тухай тайландаа хэрэглэж, улмаар олон улсын хэвлэл, хөрөнгө оруулалтын судалгаанд түгээсэн.<ref name="Renaissance-wolf">{{cite web |url=http://www.petromatad.com/live/uploads/Mongolia_11_Dec_Final.pdf |title=Strategy Mongolia: Country overview, Equity research, 11 December 2009 |website=Petro Matad |date=11 December 2009 |access-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150427002632/http://www.petromatad.com/live/uploads/Mongolia_11_Dec_Final.pdf |archive-date=27 April 2015 |url-status=dead |language=en }}</ref> Уг нэршил нь Монголын эдийн засгийг Азийн хурдацтай хөгжсөн “бар” эдийн засгуудтай зүйрлэсэн ойлголт байв. Тухайн үед уул уурхайн томоохон ордуудыг ашиглалтад оруулах, гадаадын хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлэх, дэд бүтцийг өргөжүүлэхийн хэрээр Монгол Улс дэлхийн хамгийн хурдан өсөж буй эдийн засгуудын нэг болно гэсэн хүлээлт өргөн тархсан.<ref name="Bloomberg-wolf">{{cite web |url=http://biznetwork.mn/blog/show/id/6214 |title=Mongolian Wolf to Be ‘Unstoppable’ |publisher=biznetwork.mn / [[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] |date=14 December 2009 |access-date=7 April 2010 |archive-date=18 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110118055141/http://biznetwork.mn/blog/show/id/6214 |url-status=live |language=en }}</ref> “Чоно эдийн засаг” нь эдийн засгийн албан ёсны ангилал биш боловч 2000-аад оны сүүл, 2010-аад оны эхэн үеийн уул уурхайн хөгжил, хөрөнгө оруулалтын өсөлт болон Монголын эдийн засгийн ирээдүйн талаарх өндөр хүлээлтийг илэрхийлсэн түгээмэл нэршил болсон. ==Банк, санхүүгийн салбар== Монголын санхүүгийн тогтолцоонд банкны салбар давамгай байр суурь эзэлдэг бөгөөд нийт санхүүгийн салбарын ойролцоогоор 90 хувийг бүрдүүлдэг.<ref name="BoM-banking-100">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/r/7224 |title=100 Years of the Modern Banking System in Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> [[Монголбанк]] нь арилжааны банкуудад тусгай зөвшөөрөл олгох, зохистой харьцааны шаардлага тогтоох, хяналт шалгалт хийх, банк хоорондын төлбөр тооцоог зохион байгуулах үндсэн чиг үүргийг хэрэгжүүлдэг.<ref name="BoM-role">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/p/introduction |title=The Bank of Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 2026 оны байдлаар Монгол Улсад 12 арилжааны банк үйл ажиллагаа явуулж байна. Үүнд Худалдаа, хөгжлийн банк, Голомт банк, ХасБанк, ХААН Банк, Төрийн банк, Капитрон банк, Үндэсний хөрөнгө оруулалтын банк, Чингис хаан банк, Ариг банк, Тээвэр хөгжлийн банк, Богд банк болон М банк багтана.<ref name="BoM-bank-list">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/p/introduction |title=The Bank of Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 2024 оны эцэст банкны салбарын нийт актив ₮71.4 их наяд хүрч, өмнөх оноос 25.1 хувиар өссөн байна. Чанаргүй зээлийн нийт зээлд эзлэх хувь 4.3 хувь болж буурсан нь сүүлийн жилүүдийн хамгийн доод түвшний нэг байв.<ref name="BoM-annual-2024">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/file/63b2bf87e5c92cebd412c82585c08928/files/2058c634-0e63-43d1-b1b0-e9f00a5dea61.pdf |title=Bank of Mongolia Annual Report 2024 |publisher=[[Монголбанк]] |date=2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> ===Банкны салбарын шинэчлэл=== Монголбанк 2020 оноос банкны хувьцаа эзэмшлийн төвлөрлийг бууруулах, өмчлөлийн бүтцийг төрөлжүүлэх, компанийн засаглал, ил тод байдал болон хөндлөнгийн хяналтыг сайжруулахад чиглэсэн банкны салбарын шинэтгэлийн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлсэн.<ref name="BoM-AQR-2022">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/r/1841 |title=Findings of the Asset Quality Review Performed on Systemically Important Banks of Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |date=4 October 2022 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 2022 онд Богд банк хувьцаагаа олон нийтэд санал болгож, нээлттэй хувьцаат компани болсон Монголын анхны банк болов. 2023 онд системийн нөлөө бүхий дотоодын таван банк хувьцааныхаа тодорхой хэсгийг олон нийтэд санал болгож, нээлттэй хувьцаат компани болсон. Эдгээр банкууд хөрөнгийн зах зээлээс нийт ₮473 тэрбумын санхүүжилт татан төвлөрүүлжээ.<ref name="BoM-banking-100" /> 2023 онд баталсан хууль эрх зүйн өөрчлөлтөөр гадаадын банк, санхүүгийн байгууллага Монголын банканд хөрөнгө оруулах, хувьцаа эзэмших, салбар болон төлөөлөгчийн газар байгуулах боломжийг өргөжүүлсэн.<ref name="BoM-banking-100" /> ===Төлбөрийн систем ба цахим үйлчилгээ=== Банкны үйлчилгээ цахимжихын хэрээр мобайл банк, интернэт банк, цахим мөнгө болон картын төлбөрийн хэрэглээ өргөжсөн. Монголбанк нь үндэсний төлбөрийн системийг зохицуулж, банк хоорондын төлбөр тооцооны дэд бүтцийн тасралтгүй, найдвартай ажиллагааг хангадаг. 2026 оны байдлаар төлбөрийн карт гаргах болон хүлээн авах үйлчилгээ эрхлэх зөвшөөрөлтэй 12 арилжааны банк ажиллаж байна.<ref name="BoM-payment-licences">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/p/1305 |title=Licensing of Payment Services Providers |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> Монголбанк тогтвортой санхүүжилтийг дэмжих, банкны зээлийн багцад уур амьсгалын эрсдэлийг үнэлэх чиглэлээр бодлого хэрэгжүүлж байна. 2024 оны III улиралд банкны салбарын ногоон зээлийн үлдэгдэл ₮1.2 их наяд хүрч, нийт зээлийн 3.4 хувийг эзэлж байв.<ref name="BoM-green-finance">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/r/8563 |title=Ten Remarkable Milestones Celebrating 100 Years of Modern Banking in Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> ==Хөрөнгийн зах зээл== [[File:Mongolian Stock Exchange (2025).jpg|thumb|[[Монголын Хөрөнгийн Бирж]]]] Монголын хөрөнгийн зах зээлийн үндсэн байгууллага нь [[Монголын Хөрөнгийн Бирж]] бөгөөд хувьцаа, компанийн болон Засгийн газрын бонд, хөрөнгөөр баталгаажсан үнэт цаас зэрэг санхүүгийн хэрэгслийн арилжааг зохион байгуулдаг. Банкууд хувьцаагаа олон нийтэд санал болгосон нь хөрөнгийн зах зээлийн үнэлгээ, хөрвөх чадвар болон хөрөнгө оруулагчдын оролцоог нэмэгдүүлэхэд нөлөөлсөн.<ref name="BoM-banking-100" /> 2025 оны I улирлын байдлаар банк, санхүүгийн салбарын компаниуд Монголын хөрөнгийн биржийн ТОП-20 индексийн багцын зах зээлийн үнэлгээний 64.7 хувийг бүрдүүлж байв.<ref name="FRC-review-Q1-2025">{{cite web |url=https://www.frc.mn/resources/Image/Document/202506/ftMDd/Financial-Market-Review-First-Quarter-of-2025.pdf |title=Financial Market Review, First Quarter of 2025 |publisher=[[Санхүүгийн зохицуулах хороо]] |date=2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> [[Санхүүгийн зохицуулах хороо]] нь хөрөнгийн зах зээл, даатгал, банк бус санхүүгийн байгууллага, хадгаламж зээлийн хоршоо болон бусад банкнаас бусад санхүүгийн үйл ажиллагаанд зохицуулалт, хяналт тавьдаг. ==Байгаль орчин ба уур амьсгалын эрсдэл== {{main|Монгол дахь байгаль орчны асуудлууд}} Монголын эдийн засаг, ялангуяа мал аж ахуй, уул уурхай, эрчим хүчний салбар нь байгаль, цаг уурын нөхцөлтэй нягт холбоотой. Ган, зуд, үер, ой хээрийн түймэр болон цаг агаарын бусад эрс тэс үзэгдэл нь мал сүрэг, хөдөөгийн өрхийн орлого, дэд бүтэц болон улсын төсөвт ихээхэн нөлөөлдөг. Уур амьсгалын өөрчлөлтийн улмаас эдгээр эрсдэлийн давтамж, эдийн засгийн үр дагавар нэмэгдэх төлөвтэй байна.<ref name="WB-CCDR-2024">{{cite web |url=https://openknowledge.worldbank.org/entities/publication/ac9550ec-3142-482e-97fb-c01bfb40ff30 |title=Mongolia Country Climate and Development Report |publisher=[[Дэлхийн банк]] |date=2024 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> Бэлчээрийн доройтол, цөлжилт болон усны нөөцийн хязгаарлагдмал байдал нь хөдөө аж ахуй, уул уурхайн салбарын урт хугацааны хөгжилд чухал асуудал болдог. Бэлчээр, мал сүргийн менежментийг сайжруулах, усны хэрэглээний үр ашгийг нэмэгдүүлэх, уурхайн нөхөн сэргээлт болон байгаль орчны хяналтыг бэхжүүлэх нь эдийн засгийн тогтвортой байдлыг хангахад ач холбогдолтой.<ref name="WB-CCDR-2024" /> [[Улаанбаатар]] хотын өвлийн улирлын агаарын бохирдлын гол эх үүсвэрт гэр хорооллын нүүрсэн түлштэй халаалт, дулааны цахилгаан станц, тээврийн хэрэгсэл болон бусад шаталтын эх үүсвэр багтдаг. Агаарын бохирдол нь хүн амын эрүүл мэнд, хөдөлмөрийн бүтээмж болон эрүүл мэндийн зардалд сөргөөр нөлөөлдөг бөгөөд хүүхэд, жирэмсэн эмэгтэйчүүд хамгийн эмзэг бүлэгт тооцогддог.<ref name="UNICEF-air-pollution">{{cite web |url=https://www.unicef.org/mongolia/environment-air-pollution |title=Climate change and air pollution |publisher=[[НҮБ-ын Хүүхдийн Сан]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> Үүний зэрэгцээ Монгол Улс нар, салхины эрчим хүчний ихээхэн нөөцтэй. Сэргээгдэх эрчим хүч, эрчим хүчний хэмнэлт, цахилгаан болон дулааны дэд бүтцийн шинэчлэл нь агаарын бохирдлыг бууруулахын зэрэгцээ импортын түлшний хамаарлыг багасгах, шинэ үйлдвэрлэл, ажлын байр бий болгох боломжтой. Уур амьсгалд тэсвэртэй хөдөө аж ахуй, тогтвортой уул уурхай болон цэвэр эрчим хүчний хөрөнгө оруулалт нь эдийн засгийг төрөлжүүлэх урт хугацааны боломжийн нэг гэж үздэг.<ref name="WB-CCDR-2024" /> ==Макро эдийн засгийн үзүүлэлтүүд== [[File:Ministry of Economy and Development (Mongolia).jpg|thumb|[[Монгол Улсын Эдийн засаг, хөгжлийн яам]]]] Доорх хүснэгтэд 2007–2026 оны макро эдийн засгийн гол үзүүлэлтүүдийг харуулав.<ref name="IMF-WEO-2026" /> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Он ! ДНБ<br />(ХАЧП, тэрбум олон улсын доллар) ! Нэг хүнд ногдох ДНБ<br />(ХАЧП, олон улсын доллар) ! Нэрлэсэн ДНБ<br />(тэрбум ам.доллар) ! ДНБ-ий бодит өсөлт<br />(%) ! Инфляц<br />(%) |- | 2007 | 15.3 | 5,832 | 4.2 | 8.8 | 9.6 |- | 2008 | 16.8 | 6,300 | 5.6 | 7.8 | 28.0 |- | 2009 | 16.5 | 6,093 | 4.6 | −2.1 | 7.6 |- | 2010 | 18.0 | 6,510 | 7.2 | 7.3 | 8.3 |- | 2011 | 21.5 | 7,653 | 10.4 | 17.3 | 8.8 |- | 2012 | 24.6 | 8,585 | 12.3 | 12.3 | 13.8 |- | 2013 | 28.0 | 9,540 | 12.6 | 11.6 | 10.6 |- | 2014 | 30.7 | 10,242 | 12.2 | 7.9 | 12.9 |- | 2015 | 31.7 | 10,372 | 11.6 | 2.4 | 6.8 |- | 2016 | 32.5 | 10,415 | 11.2 | 1.5 | 0.8 |- | 2017 | 34.9 | 10,995 | 11.5 | 5.6 | 4.3 |- | 2018 | 39.5 | 12,202 | 13.2 | 7.7 | 6.8 |- | 2019 | 44.5 | 13,485 | 14.2 | 5.6 | 7.3 |- | 2020 | 45.6 | 13,569 | 13.3 | −4.6 | 3.7 |- | 2021 | 50.1 | 14,679 | 15.3 | 1.6 | 7.4 |- | 2022 | 56.3 | 16,286 | 17.1 | 5.0 | 15.1 |- | 2023 | 62.7 | 17,898 | 20.3 | 7.4 | 10.4 |- | 2024 | 67.6 | 19,064 | 23.8 | 5.1 | 6.2 |- | 2025 | 74.3 | 20,720 | 25.4 | 6.8 | 8.6 |- | 2026* | 80.4 | 22,192 | 28.5 | 5.3 | 7.4 |} <small>* 2026 оны үзүүлэлтүүд нь Олон улсын валютын сангийн 2026 оны 4-р сарын төсөөлөл болно.</small> ==Мөн үзэх== * [[Монгол Улс ба Олон улсын валютын сан]] * [[Монголын хөдөө аж ахуй]] * [[Монголын уул уурхай]] ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Гадаад холбоос== * [https://mof.gov.mn/ Монгол Улсын Сангийн яам] * [https://www.mongolbank.mn/ Монголбанк] * [https://med.gov.mn/ Монгол Улсын Эдийн засаг, хөгжлийн яам] * [https://www.1212.mn/ Үндэсний статистикийн хороо] [[Ангилал:Монголын эдийн засаг| ]] [[Ангилал:Хөгжиж буй орнуудын эдийн засаг]] fcchcfc77qm3ypuwqzwjxdx0thfffsu 864370 864369 2026-08-02T15:20:17Z Koldobin 106481 Өгүүллийн дотоод холбоосуудыг шалгаж, одоо байгаа өгүүллийн нэртэй нийцүүлэн засаж, үүсээгүй болон буруу холбоосуудыг хасав 864370 wikitext text/x-wiki {{Infobox economy | country = Монгол Улс | image = UB downtown.jpg | caption = [[Улаанбаатар]]ын төв хэсэг. Дунд хэсэгт [[Сүхбаатарын талбай]], ард нь Blue Sky Tower харагдана | image_size = 310px | currency = [[Төгрөг]] (MNT, ₮) | year = Календарийн жил | organs = [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]], [[Олон Улсын Валютын Сан|ОУВС]], [[Дэлхийн Банк|Дэлхийн банк]], [[Азийн хөгжлийн банк|АХБ]], [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ШХАБ]] (ажиглагч) | group = {{plainlist| *Шинээр хөгжиж буй болон хөгжиж буй эдийн засаг<ref name="IMF-WEO-2026">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/datasets/IMF.RES%3AWEO |title=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[Олон Улсын Валютын Сан|Олон улсын валютын сан]] |website=IMF Data |date=14 April 2026 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> *Дээд-дунд орлоготой эдийн засаг<ref name="WB-income">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/ext/en/country/mongolia |title=Mongolia |publisher=[[Дэлхийн Банк|Дэлхийн банк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> }} | population = {{increase}} 3.584 сая (2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | gdp = {{plainlist| *{{increase}} $25.37 тэрбум ([[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн|нэрлэсэн ДНБ]]; 2025) *{{increase}} $74.25 тэрбум (ХАЧП; 2025) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | growth = {{plainlist| *{{increase}} 5.1% (2024) *{{increase}} 6.8% (2025) *{{increase}} 5.3% (2026 оны төсөөлөл) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | per capita = {{plainlist| *{{increase}} $7,079 (нэрлэсэн; 2025) *{{increase}} $20,720 (ХАЧП; 2025) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | inflation = {{plainlist| *6.2% (2024) *8.6% (2025) *7.4% (2026 оны төсөөлөл) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | poverty = 11.7% (өдөрт $8.30-аас доош орлоготой хүн ам; 2021 оны ХАЧП, 2025 оны тооцоо)<ref name="WB-MPO-2026">{{cite web |url=https://thedocs.worldbank.org/en/doc/c6aceb75bed03729ef4ff9404dd7f125-0500012021/related/mpo-mng.pdf |title=Mongolia Macro Poverty Outlook, April 2026 |publisher=[[Дэлхийн Банк|Дэлхийн банк]] |date=April 2026 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> | gini = 31.4 (2022)<ref name="WB-MPO-Gini">{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099908304042433922/pdf/IDU1504c0e8612980149ad1bf701113042dc1cfa.pdf |title=Macro Poverty Outlook: Mongolia |publisher=[[Дэлхийн Банк|Дэлхийн банк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> | hdi = {{plainlist| *{{increase}} 0.747 ([[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]]; 2023; 104-р, өндөр) *0.647 (тэгш бус байдлаар засварласан ХХИ; 2023) }}<ref name="UNDP-HDI-2025">{{cite web |url=https://hdr.undp.org/data-center/country-insights |title=Human Development Insights |publisher=НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref><ref name="UNDP-IHDI-2025">{{cite web |url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/2025_HDR/HDR25_Statistical_Annex_IHDI_Table.xlsx |title=Inequality-adjusted Human Development Index, 2025 statistical annex |publisher=НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> | unemployment = {{plainlist| *5.3% (2025 оны ОУВС-гийн тооцоо) *5.0% (2026 оны төсөөлөл) }}<ref name="IMF-WEO-2026" /> | industries = уул уурхай ([[нүүрс]], [[зэс]], [[алт]], [[молибден]], [[Хайлуур жонш|жонш]], төмрийн хүдэр), барилга ба барилгын материал, хүнс ба ундаа, малын гаралтай бүтээгдэхүүн боловсруулах, ноолуур ба нэхмэл, газрын тос олборлолт | exports = {{increase}} $15.76 тэрбум (2025)<ref name="NSO-trade-2025">{{cite web |url=https://www.1212.mn/uploads/1782275347598-%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%20%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B0%20%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D1%86%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%20-2025.pdf |title=Гадаад худалдаа — 2025 |publisher=Үндэсний статистикийн хороо |access-date=2 August 2026 |language=mn }}</ref> | export-goods = нүүрс, зэсийн хүдэр ба баяжмал, алт, төмрийн хүдэр ба баяжмал, боловсруулаагүй газрын тос, жонш, ноолуур, малын гаралтай бүтээгдэхүүн<ref name="NSO-trade-2025" /> | export-partners = {{plainlist| *[[Хятад]]: 89.4% *[[Швейцар]]: 6.9% *[[Америкийн Нэгдсэн Улс]]: 0.8% *Бусад: 2.9% *(2025) }}<ref name="NSO-trade-2025" /> | imports = {{increase}} $11.39 тэрбум (2025)<ref name="NSO-trade-2025" /> | import-goods = машин, механик ба цахилгаан тоног төхөөрөмж, газрын тосны бүтээгдэхүүн, автомашин ба сэлбэг хэрэгсэл, хүнсний бүтээгдэхүүн, химийн бүтээгдэхүүн, барилгын материал<ref name="NSO-trade-2025" /> | import-partners = {{plainlist| *[[Хятад]]: 40.9% *[[Орос]]: 24.5% *[[Япон]]: 9.6% *[[Өмнөд Солонгос]]: 4.1% *[[Америкийн Нэгдсэн Улс]]: 3.7% *Бусад: 17.3% *(2025) }}<ref name="NSO-trade-2025" /> | current account = −$2.19 тэрбум (ДНБ-ий −8.6%; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | debt = ДНБ-ий 45.1% (Засгийн газрын нийт өр; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | revenue = ₮32.65 их наяд (Засгийн газрын нийт орлого; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | expenses = ₮31.12 их наяд (Засгийн газрын нийт зардал; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | balance = ДНБ-ий +1.7% (Засгийн газрын нийт тэнцэл; 2025 оны ОУВС-гийн тооцоо)<ref name="IMF-WEO-2026" /> | credit = {{plainlist| *S&P: BB−, төлөв тогтвортой<ref name="SP-2025">{{cite web |url=https://www.spglobal.com/ratings/en/regulatory/article/-/view/type/HTML/id/3468928 |title=Mongolia Upgraded To 'BB-' On Sustained Fiscal Consolidation And Strong Growth; Outlook Stable |publisher=S&P Global Ratings |date=30 October 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> *Moody’s: B1, төлөв тогтвортой<ref name="Moodys-2025">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/r/10702 |title=Moody’s Upgrades Mongolia’s Credit Rating to ‘B1’ with a Stable Outlook |publisher=[[Монголбанк]] |date=17 October 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> *Fitch: B+, төлөв тогтвортой<ref name="Fitch-2025">{{cite web |url=https://www.fitchratings.com/research/sovereigns/fitch-affirms-mongolia-at-b-outlook-stable-01-09-2025 |title=Fitch Affirms Mongolia at 'B+'; Outlook Stable |publisher=Fitch Ratings |date=1 September 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> }} | reserves = {{increase}} $7.66 тэрбум (2026 оны 6 сар)<ref name="BoM-reserves-2026">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/ |title=The Central Bank of Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> }} '''Монголын эдийн засаг''' нь уул уурхай, үйлчилгээ, хөдөө аж ахуй, боловсруулах үйлдвэрлэлд тулгуурладаг. Монгол Улс зэс, нүүрс, алт, молибден, жонш зэрэг ашигт малтмалын арвин нөөцтэй бөгөөд эрдэс бүтээгдэхүүн нь аж үйлдвэрийн үйлдвэрлэл, экспортын орлогын томоохон хэсгийг бүрдүүлдэг. Мал аж ахуй, ноолуурын үйлдвэрлэл нь эдийн засагт уламжлалт чухал байр суурь эзэлдэг бол худалдаа, тээвэр, барилга, санхүү болон бусад үйлчилгээний салбарууд дотоодын нийт бүтээгдэхүүний үлэмж хэсгийг бүрдүүлдэг. 1990-ээд оны эхээр [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] задарч, Зөвлөлтийн эдийн засгийн тусламж болон хуучин худалдааны тогтолцоо тасалдсанаар Монгол Улсын эдийн засаг гүн уналтад орсон. Үүний дараа үнэ чөлөөлөх, өмч хувьчлах, хувийн хэвшлийг хөгжүүлэх зэрэг зах зээлийн шинэчлэлийг хэрэгжүүлж, 1990-ээд оны дунд үеэс эдийн засгийн өсөлт сэргэж эхэлсэн. Монгол Улс 1997 онд [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|Дэлхийн худалдааны байгууллага]]д элссэн. 2000-аад оноос уул уурхайн салбарын хөрөнгө оруулалт эрчимжиж, [[Оюутолгой|Оюу Толгой]], нүүрсний томоохон ордууд болон тэдгээртэй холбоотой дэд бүтцийн төслүүд эдийн засгийн өсөлт, экспортын орлогыг нэмэгдүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэх болсон. Уул уурхайн үйлдвэрлэл нэмэгдсэнээр Монгол Улс дэлхийн зэс, нүүрсний зах зээлд илүү томоохон нийлүүлэгч болох боломжтой болсон бөгөөд тээвэр, эрчим хүч, барилга, санхүү болон ханган нийлүүлэлтийн салбарын хөгжилд мөн түлхэц үзүүлсэн. Монголын эдийн засгийн өсөлтийн боломж нь байгалийн нөөц, залуу хүн ам, хотжилт, хөрш орнуудын томоохон зах зээлтэй ойр байршилтай холбоотой. Үүний зэрэгцээ экспортын бүтэц цөөн нэр төрлийн эрдэс бүтээгдэхүүнд, гадаад худалдаа нь [[Хятад|БНХАУ]]-ын зах зээлд өндөр төвлөрсөн хэвээр байна. Иймээс эдийн засгийг төрөлжүүлэх, боловсруулах үйлдвэрлэл болон экспортыг нэмэгдүүлэх, дэд бүтэц, эрчим хүч, тээвэр логистикийн хүчин чадлыг сайжруулах нь Монгол Улсын урт хугацааны хөгжлийн гол зорилтуудын нэг юм. ==Эдийн засгийн түүх== [[File:GDP_per_capita_development_of_Mongolia.svg|thumb|Монгол Улсын нэг хүнд ногдох бодит ДНБ-ий түүхэн хөгжил]] ===Социалист үе=== 1924–1990 онд Монголын эдийн засаг төвлөрсөн төлөвлөгөөт тогтолцоонд тулгуурлаж, төрийн өмч давамгайлж байв. Эдийн засгийн бодлого нь мал аж ахуйг хамтралжуулах, аж үйлдвэр, уул уурхай, эрчим хүч, барилга болон тээврийн суурийг хөгжүүлэхэд чиглэж байлаа. Монгол Улсын эдийн засаг [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] болон [[Эдийн Засгийн Харилцан Туслалцах Зөвлөл|Эдийн засгийн харилцан туслалцах зөвлөл]]ийн бусад оронтой нягт холбоотой байв. 1991 оноос өмнө Монголын гадаад худалдааны 80 орчим хувь нь ЗХУ-тай, 15 орчим хувь нь Эдийн засгийн харилцан туслалцах зөвлөлийн бусад оронтой хийгддэг байжээ. ЗХУ нь түлш, эм, машин тоног төхөөрөмж, сэлбэг хэрэгсэл болон бусад чухал импортын гол нийлүүлэгчийн зэрэгцээ Монголын үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний үндсэн зах зээл байв.<ref name="LOC-Mongolia-1991">{{cite book |editor=Robert L. Worden |title=Mongolia: A Country Study |publisher=Federal Research Division, Library of Congress |year=1991 |pages=163–164 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/public/gdcmassbookdig/mongoliacountrys00word_0/mongoliacountrys00word_0.pdf |access-date=11 July 2025 |language=en }}</ref> 1980-аад онд аж үйлдвэрийн салбарын эдийн засагт эзлэх байр суурь нэмэгдсэн. 1989 онд аж үйлдвэр материаллаг үйлдвэрлэлийн 34 орчим хувийг бүрдүүлж байсан бол хөдөө аж ахуйн эзлэх хувь 18 орчим байв. Гэсэн хэдий ч ашигт малтмал, мал болон малын гаралтай бүтээгдэхүүн экспортын гол хэсгийг бүрдүүлсээр байжээ.<ref name="LOC-Mongolia-1991" /> 1980-аад оны сүүлээр Монгол Улс ЗХУ болон социалист орнуудаас гадна Азийн бусад улс, өрнөдийн орнуудтай эдийн засгийн харилцаагаа өргөжүүлж, гадаад худалдаа болон аялал жуулчлалыг төрөлжүүлэх эхлэл тавигдсан. ===Зах зээлийн эдийн засагт шилжилт=== 1990 оны ардчилсан өөрчлөлтийн дараа Монгол Улс төвлөрсөн төлөвлөгөөт тогтолцооноос зах зээлийн эдийн засагт шилжиж эхэлсэн. Зөвлөлтийн санхүүгийн тусламж, хөнгөлөлттэй худалдаа болон хуучин экспортын зах зээл богино хугацаанд хумигдсан нь үйлдвэрлэл, улсын төсөв болон өрхийн орлогод хүчтэй нөлөөлөв.<ref name="IMF-transition-2003">{{cite web |url=https://www.imf.org/-/media/websites/imf/imported-full-text-pdf/external/pubs/ft/wp/2003/_wp03217.pdf |title=Growth and Recovery in Mongolia During Transition |publisher=[[Олон Улсын Валютын Сан|Олон улсын валютын сан]] |date=November 2003 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> Шилжилтийн эхний жилүүдэд үнэ чөлөөлөх, төгрөгийн ханшийн тогтолцоог шинэчлэх, ваучерын хувьчлал явуулах, хувийн өмч болон аж ахуйн нэгжийн эрх зүйн орчныг бүрдүүлэх зэрэг шинэчлэл хэрэгжүүлсэн. Мал сүргийг хувийн өмчид шилжүүлж, жижиг худалдаа, үйлчилгээ болон үйлдвэрлэлийн олон аж ахуйн нэгжийг хувьчилснаар хувийн хэвшил богино хугацаанд өргөжив.<ref name="WB-privatization-transition">{{cite web |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/907391468774005361 |title=Mongolia: Privatization and System Transformation in an Isolated Economy |publisher=[[Дэлхийн Банк|Дэлхийн банк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> Шилжилтийн эхний үе эдийн засгийн огцом агшилт, бараа бүтээгдэхүүний хомсдол, ажилгүйдэл болон өндөр инфляцтай давхацсан. 1993 он гэхэд бодит ДНБ шилжилт эхэлснээс хойш ойролцоогоор 20 хувиар буурсан байв. Харин макро эдийн засгийг тогтворжуулах арга хэмжээ, хувийн хэвшлийн өсөлт болон үйлдвэрлэлийн сэргэлтийн нөлөөгөөр эдийн засаг 1994 оноос дахин өсөж эхэлсэн.<ref name="WB-transition-1993">{{cite web |url=https://blogs.worldbank.org/en/eastasiapacific/mongolia-25-year-partnership-with-the-world-bank-1993 |title=1993: Attention Turns to Mongolia’s Nascent Private Sector |publisher=[[Дэлхийн Банк|Дэлхийн банк]] |date=25 February 2016 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 1995 онд худалдааны нөхцөл, ялангуяа зэсийн үнэ сайжирснаар бодит ДНБ ойролцоогоор 6 хувиар өссөн. Гэвч банкны салбарын сул удирдлага, чанаргүй зээлийн өсөлт болон хяналтын тогтолцооны дутагдал нь 1990-ээд оны дунд үеийн эдийн засгийн тогтвортой байдалд хүндрэл учруулж байв.<ref name="IMF-Mongolia-1997">{{cite web |url=https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/1997/092/article-A001-en.xml |title=Mongolia: Recent Economic Developments |publisher=[[Олон Улсын Валютын Сан|Олон улсын валютын сан]] |date=1997 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 1990-ээд оны сүүлээр [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]], 1998 оны Оросын санхүүгийн хямрал болон түүхий эдийн үнийн хэлбэлзэл өсөлтөд нөлөөлсөн боловч зах зээлийн үндсэн байгууллагууд бүрэлдэж, хувийн хэвшил эдийн засгийн гол хэсэг болж эхэлсэн. Монгол Улс 1997 онд [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|Дэлхийн худалдааны байгууллага]]д элссэн нь олон улсын худалдааны тогтолцоонд нэгдэх үйл явцын чухал үе шат болсон. 2000–2002 онд дараалсан зудын улмаас олон сая мал хорогдож, мал аж ахуй болон хөдөөгийн өрхийн орлогод ихээхэн хохирол учирсан. Гэсэн хэдий ч 2000-аад оны эхэн үеэс уул уурхай, худалдаа, үйлчилгээ болон барилгын салбарын өсөлт эрчимжиж, эдийн засгийн хөгжлийн шинэ үе эхэлсэн.<ref name="IMF-transition-2003" /> ===Орчин үеийн эдийн засгийн хөгжил=== [[File:Mongolian factory worker with cashmere.jpg|250px|thumb|Ноолуурын үйлдвэрт ажиллаж буй ажилтан]] [[File:Market in Ulan Bator (Mongolia).jpg|250px|thumb|Улаанбаатар дахь зах]] ====2008–2010 оны хямрал ба сэргэлт==== 2008–2009 оны дэлхийн санхүүгийн хямралын үед зэс зэрэг түүхий эдийн үнэ болон гадаад эрэлт огцом буурснаар Монголын экспорт, төсвийн орлого хумигдаж, эдийн засгийн өсөлт саарсан. Монгол Улс түүхий эдийн экспорт болон БНХАУ-ын зах зээлээс өндөр хамааралтай байсан нь гадаад орчны сөрөг нөлөөг нэмэгдүүлжээ.<ref name="WB-retrospective-2008-2010">{{cite web |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/836891468275678347 |title=Mongolia Economic Retrospective: 2008–2010 |publisher=[[Дэлхийн Банк|Дэлхийн банк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 2009–2010 оны өвөл тохиосон [[Зуд|зуд]]ын улмаас олон сая мал хорогдож, хөдөө аж ахуй болон малчдын амьжиргаанд ихээхэн хохирол учирсан. Харин 2010 онд түүхий эдийн зах зээл болон гадаад эрэлт сэргэж, худалдаа, тээвэр, барилга зэрэг салбарын идэвхжил нэмэгдсэнээр эдийн засаг өсөлтөд эргэн орсон.<ref name="WB-update-2011">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2011/01/28/mongolia-quarterly-economic-update-january-2011 |title=Mongolia Quarterly Economic Update, January 2011 |publisher=[[Дэлхийн Банк|Дэлхийн банк]] |date=28 January 2011 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> ====2010-аад оны уул уурхайн өсөлт==== 2010-аад оны эхээр [[Оюутолгой|Оюу Толгой]] болон нүүрсний томоохон төслүүдэд оруулсан хөрөнгө оруулалт эрчимжиж, уул уурхай эдийн засгийн өсөлтийн гол хөдөлгөгч хүч болсон. Уул уурхайн хөрөнгө оруулалттай уялдан барилга, тээвэр, худалдаа, санхүү болон ханган нийлүүлэлтийн салбарын эрэлт нэмэгдэж, 2011 онд бодит ДНБ 17.3 хувиар өссөн.<ref name="IMF-WEO-2026" /> Гэвч түүхий эдийн үнэ, гадаадын хөрөнгө оруулалт болон уул уурхайн томоохон төслүүдийн хэрэгжилтээс шалтгаалан эдийн засгийн өсөлт жил бүр харилцан адилгүй байв. Үүний зэрэгцээ уул уурхайн орлого нэмэгдсэн нь дэд бүтэц, хот байгуулалт болон нийгмийн үйлчилгээний хөрөнгө оруулалтыг өргөжүүлэх боломж бүрдүүлсэн. ====2020 оноос хойших хөгжил==== [[COVID-19|Ковид-19 цар тахал]] болон хилийн боомтын хязгаарлалтын улмаас эдийн засаг 2020 онд агшиж, гадаад худалдаа болон уул уурхайн бүтээгдэхүүний тээвэр 2021–2022 онд сааталтай байв. Хилийн тээвэр хэвийн болж, эрдэс бүтээгдэхүүний экспорт нэмэгдсэнээр эдийн засгийн өсөлт 2022 оноос сэргэж эхэлсэн. 2023–2024 онд нүүрсний экспорт түүхэн өндөр түвшинд хүрч, уул уурхайн үйлдвэрлэл, өрхийн хэрэглээ болон төрийн зардал нэмэгдсэнээр эдийн засгийн идэвхжил эрчимжив. Экспортын болон төсвийн орлого өссөнөөр төсөв ашигтай гарч, улсын өрийн ДНБ-д эзлэх хэмжээ буурч, гадаад валютын нөөц нэмэгджээ.<ref name="IMF-Article-IV-2025">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2025/09/15/pr-25298-mongolia-imf-executive-board-concludes-2025-article-iv-consultation |title=IMF Executive Board Concludes 2025 Article IV Consultation with Mongolia |publisher=[[Олон Улсын Валютын Сан|Олон улсын валютын сан]] |date=15 September 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> [[Оюутолгой|Оюу Толгойн уурхай]]н далд уурхайн тогтвортой олборлолт 2023 онд эхэлсэн бөгөөд үйлдвэрлэлийн хүчин чадал нэмэгдэхийн хэрээр зэсийн олборлолт, экспортын орлого болон уул уурхайн ханган нийлүүлэлтийн салбарт үзүүлэх нөлөө нь өсөх төлөвтэй байна.<ref name="RioTinto-OT-2023">{{cite web |url=https://www.riotinto.com/en/news/releases/2023/underground-production-celebrated-at-oyu-tolgoi |title=Underground production celebrated at Oyu Tolgoi |publisher=Rio Tinto |date=13 March 2023 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 2025 онд хөдөө аж ахуйн салбар зудын дараа сэргэж, Оюу Толгойн зэсийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэнээр Монголын эдийн засаг 6.9 хувиар өссөн. Барилга болон боловсруулах үйлдвэрлэл мөн өсөлтөд эерэг нөлөө үзүүлсэн бол худалдаа болон зарим үйлчилгээний салбарын өсөлт харьцангуй саарсан байна.<ref name="WB-update-2026">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/mn/news/press-release/2026/04/09/world-bank-mongolia-s-economy-stays-resilient-but-faces-rising-uncertainty |title=Дэлхийн Банк: Монголын эдийн засгийн төлөв тогтвортой хэвээр байгаа ч тодорхой бус байдал нэмэгдэж байна |publisher=[[Дэлхийн Банк|Дэлхийн банк]] |date=9 April 2026 |access-date=2 August 2026 |language=mn }}</ref> Олон улсын байгууллагууд 2026 онд эдийн засгийн өсөлт үргэлжлэх боловч 2025 оныхоос харьцангуй саарах төлөвтэй гэж үзсэн. Оюу Толгойн үйлдвэрлэлийн өсөлт, хөдөө аж ахуйн сэргэлт, барилга болон боловсруулах үйлдвэрлэл нь өсөлтийг дэмжих гол хүчин зүйлсийн нэг хэвээр байна.<ref name="ADB-outlook-2026">{{cite web |url=https://www.adb.org/mn/news/adb-report-highlights-global-risks-mongolia-economic-outlook |title=Монголын эдийн засгийн төлөвт дэлхий дахинд болж буй үйл явдал нөлөөлөх эрсдэл нэмэгдэж буйг анхааруулав |publisher=[[Азийн хөгжлийн банк]] |date=April 2026 |access-date=2 August 2026 |language=mn }}</ref> Монголын эдийн засгийн урт хугацааны боломж нь зэс болон бусад ашигт малтмалын үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх, боловсруулах үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх, эрчим хүч, төмөр зам болон хилийн боомтын хүчин чадлыг өргөжүүлэхтэй холбоотой. Үүний зэрэгцээ экспортын зах зээл болон бүтээгдэхүүний бүтцийг төрөлжүүлэх, уул уурхайн орлогыг дэд бүтэц, хүний хөгжил болон бүтээмжийг нэмэгдүүлэх хөрөнгө оруулалтад үр ашигтай зарцуулах нь эдийн засгийн тогтвортой өсөлтөд чухал ач холбогдолтой. ==“Чоно эдийн засаг” гэх нэршил== “Чоно эдийн засаг” (англиар ''Wolf Economy'') гэх нэршлийг Renaissance Capital 2009 оны Монголын эдийн засаг, хөрөнгө оруулалтын боломжийн тухай тайландаа хэрэглэж, улмаар олон улсын хэвлэл, хөрөнгө оруулалтын судалгаанд түгээсэн.<ref name="Renaissance-wolf">{{cite web |url=http://www.petromatad.com/live/uploads/Mongolia_11_Dec_Final.pdf |title=Strategy Mongolia: Country overview, Equity research, 11 December 2009 |website=Petro Matad |date=11 December 2009 |access-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150427002632/http://www.petromatad.com/live/uploads/Mongolia_11_Dec_Final.pdf |archive-date=27 April 2015 |url-status=dead |language=en }}</ref> Уг нэршил нь Монголын эдийн засгийг Азийн хурдацтай хөгжсөн “бар” эдийн засгуудтай зүйрлэсэн ойлголт байв. Тухайн үед уул уурхайн томоохон ордуудыг ашиглалтад оруулах, гадаадын хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлэх, дэд бүтцийг өргөжүүлэхийн хэрээр Монгол Улс дэлхийн хамгийн хурдан өсөж буй эдийн засгуудын нэг болно гэсэн хүлээлт өргөн тархсан.<ref name="Bloomberg-wolf">{{cite web |url=http://biznetwork.mn/blog/show/id/6214 |title=Mongolian Wolf to Be ‘Unstoppable’ |publisher=biznetwork.mn / Bloomberg |date=14 December 2009 |access-date=7 April 2010 |archive-date=18 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110118055141/http://biznetwork.mn/blog/show/id/6214 |url-status=live |language=en }}</ref> “Чоно эдийн засаг” нь эдийн засгийн албан ёсны ангилал биш боловч 2000-аад оны сүүл, 2010-аад оны эхэн үеийн уул уурхайн хөгжил, хөрөнгө оруулалтын өсөлт болон Монголын эдийн засгийн ирээдүйн талаарх өндөр хүлээлтийг илэрхийлсэн түгээмэл нэршил болсон. ==Банк, санхүүгийн салбар== Монголын санхүүгийн тогтолцоонд банкны салбар давамгай байр суурь эзэлдэг бөгөөд нийт санхүүгийн салбарын ойролцоогоор 90 хувийг бүрдүүлдэг.<ref name="BoM-banking-100">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/r/7224 |title=100 Years of the Modern Banking System in Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> [[Монголбанк]] нь арилжааны банкуудад тусгай зөвшөөрөл олгох, зохистой харьцааны шаардлага тогтоох, хяналт шалгалт хийх, банк хоорондын төлбөр тооцоог зохион байгуулах үндсэн чиг үүргийг хэрэгжүүлдэг.<ref name="BoM-role">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/p/introduction |title=The Bank of Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 2026 оны байдлаар Монгол Улсад 12 арилжааны банк үйл ажиллагаа явуулж байна. Үүнд Худалдаа, хөгжлийн банк, Голомт банк, ХасБанк, ХААН Банк, Төрийн банк, Капитрон банк, Үндэсний хөрөнгө оруулалтын банк, Чингис хаан банк, Ариг банк, Тээвэр хөгжлийн банк, Богд банк болон М банк багтана.<ref name="BoM-bank-list">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/p/introduction |title=The Bank of Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 2024 оны эцэст банкны салбарын нийт актив ₮71.4 их наяд хүрч, өмнөх оноос 25.1 хувиар өссөн байна. Чанаргүй зээлийн нийт зээлд эзлэх хувь 4.3 хувь болж буурсан нь сүүлийн жилүүдийн хамгийн доод түвшний нэг байв.<ref name="BoM-annual-2024">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/file/63b2bf87e5c92cebd412c82585c08928/files/2058c634-0e63-43d1-b1b0-e9f00a5dea61.pdf |title=Bank of Mongolia Annual Report 2024 |publisher=[[Монголбанк]] |date=2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> ===Банкны салбарын шинэчлэл=== Монголбанк 2020 оноос банкны хувьцаа эзэмшлийн төвлөрлийг бууруулах, өмчлөлийн бүтцийг төрөлжүүлэх, компанийн засаглал, ил тод байдал болон хөндлөнгийн хяналтыг сайжруулахад чиглэсэн банкны салбарын шинэтгэлийн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлсэн.<ref name="BoM-AQR-2022">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/r/1841 |title=Findings of the Asset Quality Review Performed on Systemically Important Banks of Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |date=4 October 2022 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> 2022 онд Богд банк хувьцаагаа олон нийтэд санал болгож, нээлттэй хувьцаат компани болсон Монголын анхны банк болов. 2023 онд системийн нөлөө бүхий дотоодын таван банк хувьцааныхаа тодорхой хэсгийг олон нийтэд санал болгож, нээлттэй хувьцаат компани болсон. Эдгээр банкууд хөрөнгийн зах зээлээс нийт ₮473 тэрбумын санхүүжилт татан төвлөрүүлжээ.<ref name="BoM-banking-100" /> 2023 онд баталсан хууль эрх зүйн өөрчлөлтөөр гадаадын банк, санхүүгийн байгууллага Монголын банканд хөрөнгө оруулах, хувьцаа эзэмших, салбар болон төлөөлөгчийн газар байгуулах боломжийг өргөжүүлсэн.<ref name="BoM-banking-100" /> ===Төлбөрийн систем ба цахим үйлчилгээ=== Банкны үйлчилгээ цахимжихын хэрээр мобайл банк, интернэт банк, цахим мөнгө болон картын төлбөрийн хэрэглээ өргөжсөн. Монголбанк нь үндэсний төлбөрийн системийг зохицуулж, банк хоорондын төлбөр тооцооны дэд бүтцийн тасралтгүй, найдвартай ажиллагааг хангадаг. 2026 оны байдлаар төлбөрийн карт гаргах болон хүлээн авах үйлчилгээ эрхлэх зөвшөөрөлтэй 12 арилжааны банк ажиллаж байна.<ref name="BoM-payment-licences">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/p/1305 |title=Licensing of Payment Services Providers |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> Монголбанк тогтвортой санхүүжилтийг дэмжих, банкны зээлийн багцад уур амьсгалын эрсдэлийг үнэлэх чиглэлээр бодлого хэрэгжүүлж байна. 2024 оны III улиралд банкны салбарын ногоон зээлийн үлдэгдэл ₮1.2 их наяд хүрч, нийт зээлийн 3.4 хувийг эзэлж байв.<ref name="BoM-green-finance">{{cite web |url=https://www.mongolbank.mn/en/r/8563 |title=Ten Remarkable Milestones Celebrating 100 Years of Modern Banking in Mongolia |publisher=[[Монголбанк]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> ==Хөрөнгийн зах зээл== [[File:Mongolian Stock Exchange (2025).jpg|thumb|[[Монголын хөрөнгийн бирж|Монголын Хөрөнгийн Бирж]]]] Монголын хөрөнгийн зах зээлийн үндсэн байгууллага нь [[Монголын хөрөнгийн бирж|Монголын Хөрөнгийн Бирж]] бөгөөд хувьцаа, компанийн болон Засгийн газрын бонд, хөрөнгөөр баталгаажсан үнэт цаас зэрэг санхүүгийн хэрэгслийн арилжааг зохион байгуулдаг. Банкууд хувьцаагаа олон нийтэд санал болгосон нь хөрөнгийн зах зээлийн үнэлгээ, хөрвөх чадвар болон хөрөнгө оруулагчдын оролцоог нэмэгдүүлэхэд нөлөөлсөн.<ref name="BoM-banking-100" /> 2025 оны I улирлын байдлаар банк, санхүүгийн салбарын компаниуд Монголын хөрөнгийн биржийн ТОП-20 индексийн багцын зах зээлийн үнэлгээний 64.7 хувийг бүрдүүлж байв.<ref name="FRC-review-Q1-2025">{{cite web |url=https://www.frc.mn/resources/Image/Document/202506/ftMDd/Financial-Market-Review-First-Quarter-of-2025.pdf |title=Financial Market Review, First Quarter of 2025 |publisher=[[Санхүүгийн зохицуулах хороо]] |date=2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> [[Санхүүгийн зохицуулах хороо]] нь хөрөнгийн зах зээл, даатгал, банк бус санхүүгийн байгууллага, хадгаламж зээлийн хоршоо болон бусад банкнаас бусад санхүүгийн үйл ажиллагаанд зохицуулалт, хяналт тавьдаг. ==Байгаль орчин ба уур амьсгалын эрсдэл== Монголын эдийн засаг, ялангуяа мал аж ахуй, уул уурхай, эрчим хүчний салбар нь байгаль, цаг уурын нөхцөлтэй нягт холбоотой. Ган, зуд, үер, ой хээрийн түймэр болон цаг агаарын бусад эрс тэс үзэгдэл нь мал сүрэг, хөдөөгийн өрхийн орлого, дэд бүтэц болон улсын төсөвт ихээхэн нөлөөлдөг. Уур амьсгалын өөрчлөлтийн улмаас эдгээр эрсдэлийн давтамж, эдийн засгийн үр дагавар нэмэгдэх төлөвтэй байна.<ref name="WB-CCDR-2024">{{cite web |url=https://openknowledge.worldbank.org/entities/publication/ac9550ec-3142-482e-97fb-c01bfb40ff30 |title=Mongolia Country Climate and Development Report |publisher=[[Дэлхийн Банк|Дэлхийн банк]] |date=2024 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> Бэлчээрийн доройтол, цөлжилт болон усны нөөцийн хязгаарлагдмал байдал нь хөдөө аж ахуй, уул уурхайн салбарын урт хугацааны хөгжилд чухал асуудал болдог. Бэлчээр, мал сүргийн менежментийг сайжруулах, усны хэрэглээний үр ашгийг нэмэгдүүлэх, уурхайн нөхөн сэргээлт болон байгаль орчны хяналтыг бэхжүүлэх нь эдийн засгийн тогтвортой байдлыг хангахад ач холбогдолтой.<ref name="WB-CCDR-2024" /> [[Улаанбаатар]] хотын өвлийн улирлын агаарын бохирдлын гол эх үүсвэрт гэр хорооллын нүүрсэн түлштэй халаалт, дулааны цахилгаан станц, тээврийн хэрэгсэл болон бусад шаталтын эх үүсвэр багтдаг. Агаарын бохирдол нь хүн амын эрүүл мэнд, хөдөлмөрийн бүтээмж болон эрүүл мэндийн зардалд сөргөөр нөлөөлдөг бөгөөд хүүхэд, жирэмсэн эмэгтэйчүүд хамгийн эмзэг бүлэгт тооцогддог.<ref name="UNICEF-air-pollution">{{cite web |url=https://www.unicef.org/mongolia/environment-air-pollution |title=Climate change and air pollution |publisher=[[НҮБ-ын Хүүхдийн Сан]] |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> Үүний зэрэгцээ Монгол Улс нар, салхины эрчим хүчний ихээхэн нөөцтэй. Сэргээгдэх эрчим хүч, эрчим хүчний хэмнэлт, цахилгаан болон дулааны дэд бүтцийн шинэчлэл нь агаарын бохирдлыг бууруулахын зэрэгцээ импортын түлшний хамаарлыг багасгах, шинэ үйлдвэрлэл, ажлын байр бий болгох боломжтой. Уур амьсгалд тэсвэртэй хөдөө аж ахуй, тогтвортой уул уурхай болон цэвэр эрчим хүчний хөрөнгө оруулалт нь эдийн засгийг төрөлжүүлэх урт хугацааны боломжийн нэг гэж үздэг.<ref name="WB-CCDR-2024" /> ==Макро эдийн засгийн үзүүлэлтүүд== [[File:Ministry of Economy and Development (Mongolia).jpg|thumb|Монгол Улсын Эдийн засаг, хөгжлийн яам]] Доорх хүснэгтэд 2007–2026 оны макро эдийн засгийн гол үзүүлэлтүүдийг харуулав.<ref name="IMF-WEO-2026" /> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Он ! ДНБ<br />(ХАЧП, тэрбум олон улсын доллар) ! Нэг хүнд ногдох ДНБ<br />(ХАЧП, олон улсын доллар) ! Нэрлэсэн ДНБ<br />(тэрбум ам.доллар) ! ДНБ-ий бодит өсөлт<br />(%) ! Инфляц<br />(%) |- | 2007 | 15.3 | 5,832 | 4.2 | 8.8 | 9.6 |- | 2008 | 16.8 | 6,300 | 5.6 | 7.8 | 28.0 |- | 2009 | 16.5 | 6,093 | 4.6 | −2.1 | 7.6 |- | 2010 | 18.0 | 6,510 | 7.2 | 7.3 | 8.3 |- | 2011 | 21.5 | 7,653 | 10.4 | 17.3 | 8.8 |- | 2012 | 24.6 | 8,585 | 12.3 | 12.3 | 13.8 |- | 2013 | 28.0 | 9,540 | 12.6 | 11.6 | 10.6 |- | 2014 | 30.7 | 10,242 | 12.2 | 7.9 | 12.9 |- | 2015 | 31.7 | 10,372 | 11.6 | 2.4 | 6.8 |- | 2016 | 32.5 | 10,415 | 11.2 | 1.5 | 0.8 |- | 2017 | 34.9 | 10,995 | 11.5 | 5.6 | 4.3 |- | 2018 | 39.5 | 12,202 | 13.2 | 7.7 | 6.8 |- | 2019 | 44.5 | 13,485 | 14.2 | 5.6 | 7.3 |- | 2020 | 45.6 | 13,569 | 13.3 | −4.6 | 3.7 |- | 2021 | 50.1 | 14,679 | 15.3 | 1.6 | 7.4 |- | 2022 | 56.3 | 16,286 | 17.1 | 5.0 | 15.1 |- | 2023 | 62.7 | 17,898 | 20.3 | 7.4 | 10.4 |- | 2024 | 67.6 | 19,064 | 23.8 | 5.1 | 6.2 |- | 2025 | 74.3 | 20,720 | 25.4 | 6.8 | 8.6 |- | 2026* | 80.4 | 22,192 | 28.5 | 5.3 | 7.4 |} <small>* 2026 оны үзүүлэлтүүд нь Олон улсын валютын сангийн 2026 оны 4-р сарын төсөөлөл болно.</small> ==Мөн үзэх== * [[Олон Улсын Валютын Сан|Олон улсын валютын сан]] * [[Монголын хөдөө аж ахуй]] * [[Оюутолгой]] ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Гадаад холбоос== * [https://mof.gov.mn/ Монгол Улсын Сангийн яам] * [https://www.mongolbank.mn/ Монголбанк] * [https://med.gov.mn/ Монгол Улсын Эдийн засаг, хөгжлийн яам] * [https://www.1212.mn/ Үндэсний статистикийн хороо] [[Ангилал:Монголын эдийн засаг| ]] [[Ангилал:Хөгжиж буй орнуудын эдийн засаг]] q81fvko8s790rtwblyrvhia396hq3q7 2017 оны Формула-1 0 63011 864402 760379 2026-08-02T23:47:15Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 864402 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Формула-1-улирал | Улирал = 2017 | Зураг = Lewis Hamilton 2017 Catalonia test (27 Feb-2 Mar) Day 1 2.jpg | Жолооч-ДА = {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | Зохион бүтээгч-ДА = {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} }} '''2017 оны Формула-1-дэлхийн аварга''' шалгаруулах тэмцээн нь [[Формула-1|Формула 1-ийн дэлхийн аваргын]] 68 дахь улирлын тэмцээн байна. ==2017 оны өөрчлөлт== ===Уралдааны зам=== Энэ онд [[Германы гран-при]] уралдаан хасагдав. 2017 онд [[Баку сити авто тойруулга|Бакугийн авто тойруулга]] дээр явагдах уралдаан нь [[Европын гран-при]] гэдэг нэрээр биш харин [[Азербайжаны гран-при]] нэрийн дор уралдахаар болжээ. ===Техникийн дүрмийн өөрчлөлт=== Өнгөрсөн жилийн уралдааны тэрэгнүүдийг нисгэгч, үзэгчид гайхалтай биш байсан хэмээн шүүмжилснээс шалтгаалан стратегийн хэсэг түүний эсрэг арга хэмжээ авахаар боллоо. Тэд зорилгоо тодорхойлохдоо: 2017 оноос эхлэн уралдааны тэрэгнүүд тойрог бүрд 5-7 секундын хурдан байх болно. Үүнд хүрэхийн тулд илүү өргөн дугуй, тэрэгний жинг багасгах болон [[агаарын динамик|аэродинамик]]ийг сайжруулах шинэ шаардлага гаргаx зэрэг байв.<ref>[http://www.motorsport-total.com/f1/news/2015/05/schnellere-formel-1-ideen-der-strategiegruppe-werden-begruesst-15052023.html Motorsport-Total.com: ''Schnellere Formel 1: Ideen der Strategiegruppe werden begrüßt''], Mario Fritzsche, Dieter Rencken, 2015-05-20</ref> Мөн түүнчлэн хөдөлгүүрийн чадлыг 735 кВт-с (1000 м.x.) дээш болгон нэмэгдүүлэх талаар хэлэлцсэн.<ref>[http://www.motorsport-total.com/f1/news/2015/01/1000-ps-motoren-wird-die-formel-1-wieder-schnell-und-wild-15010801.html Motorsport-Total.com: ''1000-PS-Motoren: Wird die Formel 1 wieder schnell und wild?''] Jonathan Noble, 2015-01-08</ref> ==Багууд болон жолооч== {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Зураг ! Баг ! Шасси ! Хөдөлгүүр ! Ду&shy;гуй ! Д/д ! Үндсэн<br/>нисгэгч ! Урал&shy;даан ! Туршилт-/<br />Сэлгээний жолооч |- | rowspan="2"| [[File:Valtteri Bottas 2017 Catalonia test (27 Feb-2 Mar) Day 4.jpg|130px|Мерседес F1 W08 EQ Power+]] | rowspan="2"| {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес АМГ Петрoнас Ф1 баг}} | rowspan="2"| Мерседес | rowspan="2"| Мерседес-Бенц | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! 77 | {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<ref name="Bottas Mercedes">[http://www.motorsport-total.com/f1/news/2017/01/rosberg-nachfolger-fix-mercedes-holt-valtteri-bottas-17011611.html ''Rosberg-Nachfolger fix: Mercedes holt Valtteri Bottas!''], Motorsport-Total.com: Norman Fischer, 2017-01-16</ref> | | rowspan="2" {{TBA|Ziel=TBA}} |- ! 44 | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<ref>[http://www.motorsport-total.com/f1/news/2015/05/lewis-hamilton-bleibt-bis-2018-mercedes-ist-meine-heimat-15052009.html ''Льюис Хамилтон 2018 он хүртэл үлдэнэ: "Мерседес бол миний нутаг"]'' Motorsport-Total.com: Stefan Ziegler, 2015-05-20</ref> | |- | rowspan="2"| [[File:Red Bull RB13 Verstappen Barcelona Test.jpg|130px|center|Ред Булл RB13]] | rowspan="2"| {{AUT|Ziel=Ред Булл Расинг}} | rowspan="2"| Ред Булл | rowspan="2"| ТАГ Хойёр | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! {{0}}3 | {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}}<ref>[http://www.motorsport-total.com/f1/news/2016/06/keine-chance-fuer-ferrari-ricciardo-bis-2018-unter-vertrag-16061209.html Keine Chance für Ferrari: Ricciardo bis 2018 unter Vertrag], Motorsport-Total.com: Christian Nimmervoll 2016-06-12</ref> | | rowspan="2" {{TBA|Ziel=TBA}} |- ! 33 | {{NED|Ziel=Макс Верштаппен}}<ref>[http://www.motorsport-total.com/f1/news/2016/05/vater-verstappen-red-bull-wechsel-bindet-max-langfristig-16050903.html Vater Verstappen: Red-Bull-Wechsel bindet Max langfristig] Motorsport-Total.com: Dominik Sharaf, 2016-05-09</ref> | |- | rowspan="2"| [[File:Ferrari SF70H Räikkönen Barcelona Test.jpg|130px|center|Феррари SF70-H]] | rowspan="2"| {{ITA|Ziel=Скудериа Феррари}} | rowspan="2"| Феррари | rowspan="2"| Феррари | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! {{0}}7 | {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}}<ref>[http://www.motorsport-total.com/f1/news/2016/07/ferrari-gibt-bekannt-kimi-raeikkoenen-bleibt-auch-2017-16070806.html Ferrari gibt bekannt: Kimi Räikkönen bleibt auch 2017] Motorsport-Total.com: Christian Nimmervoll, 2016-07-08</ref> | | rowspan="2" |{{ITA|Ziel=Антонио Жовинацци}}<ref>[http://www.motorsport-total.com/f1/news/2016/12/ferrari-gp2-pilot-antonio-giovinazzi-wird-2017-dritter-fahrer-16121909.html Ferrari: GP2-Pilot Antonio Giovinazzi wird 2017 dritter Fahrer] Motorsport-Total.com: Ruben Zimmermann, 2016-12-19</ref> |- ! {{0}}5 | {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<ref name="Vettel">[http://www.formula1.com/news/headlines/2014/11/16648.html Vettel signs for Ferrari on three-year deal] formula1.com, англи хэлээр, нийтлэгдсэн 2014-11-20, хандсан 2014-11–20</ref> | |- | rowspan="2"| [[File:Sergio Perez 2017 Catalonia test (27 Feb-2 Mar) Day 4.jpg|130px|center|Форс Индиа VJM10]] | rowspan="2"| {{IND|Форс Индиа|Сахара Форс Индиа F1 баг}} | rowspan="2"| Форс Индиа | rowspan="2"| Мерседес-Бенц | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! 31 | {{FRA|Ziel=Эстебан Окон}}<ref name="MST Ocon Force India" /> | | rowspan="2" {{TBA|Ziel=TBA}} |- ! 11 | {{MEX|Ziel=Серхио Перес}}<ref>[http://www.motorsport-total.com/f1/news/2016/07/force-india-bestaetigt-huelkenberg-und-perez-bleiben-auch-2017-16070825.html Force India bestätigt: Hülkenberg und Perez bleiben auch 2017] Motorsport-Total.com: Sven Haidinger, 2016-07-08</ref> | |- | rowspan="2"| [[File:Williams FW40 Massa Barcelona Test.jpg|130px|center|Уильямс FW40]] | rowspan="2"| {{GBR|Уильямс Ф1|Уильямс Мартини Расинг}} | rowspan="2"| Уильямс | rowspan="2"| Мерседес-Бенц | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! 77 | {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<ref name="Bottas/Stroll">[http://www.motorsport-total.com/f1/news/2016/11/formel-1-2017-bottas-und-stroll-fahren-fuer-williams-16110306.html Motorsport-Total.com: Formel 1 2017: Bottas und Stroll fahren für Williams], Markus Lüttgens, 2016-11-03 </ref> | | rowspan="2" {{TBA|Ziel=TBA}} |- ! 18 | {{CAN|Ziel=Лэнс Стролл}}<ref name="Bottas/Stroll" /> | |- | rowspan="2"| [[File:McLaren MCL32 Alonso Barcelona Test.jpg|130px|center|МкЛарен MCL32]] | rowspan="2"| {{GBR|МкЛарен Расинг|МкЛарен Хонда}} | rowspan="2"| МкЛарен | rowspan="2"| Хонда | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! 14 | {{ESP|Ziel=Фернандо Алонсо}}<ref>[http://www.motorsport-total.com/f1/news/2015/02/dennis-fernando-alonso-hat-nicht-um-bevorzugung-gebeten-15020221.html Dennis: Fernando Alonso hat nicht um Bevorzugung gebeten] Dieter Rencken & Ruben Zimmermann, Motorsport-total.com: 2015-02-02</ref> | | rowspan="2" | {{GBR|Ziel=Женсон Баттон}}<ref name="Button/Vandoorne">{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2016/09/mclaren-piloten-2017-button-tritt-zurueck-vandoorne-kommt-16090317.html |wayback=20161112065659 |text=Motorsport-Total.com: McLaren-Piloten 2017: Button tritt zurück, Vandoorne kommt |archiv-bot=2026-08-02 23:47:14 InternetArchiveBot }}, Dominik Sharaf, 2016-09-03</ref> |- ! {{0}}2 | {{BEL|Ziel=Стоффель Вандорн}}<ref name="Button/Vandoorne" /> | |- | rowspan="2"| [[File:Toro Rosso STR12 Sainz Barcelona Test.jpg|130px|center|Торо Россо STR12]] | rowspan="2"| {{ITA|Ziel=Скудериа Торо Россо}} | rowspan="2"| Торо Россо | rowspan="2"| Рено | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! 26 | {{RUS|Данийл Вячеславович Квят|Данийл Квят}}<ref>[http://www.autosport.com/news/report.php/id/126782/toro-rosso-keeps-kvyat-for-2017 Toro Rosso F1 team keeps Daniil Kvyat for 2017 season] autosport.com: Glenn Freeman, 2016-10-22</ref> | | rowspan="2" {{TBA|Ziel=TBA}} |- ! 55 | {{ESP|Карлос Сайнц йуниор|Карлос Сайнц}}<ref>[http://www.motorsport-total.com/f1/news/2016/06/option-gezogen-carlos-sainz-bleibt-2017-bei-toro-rosso-16062908.html Option gezogen: Carlos Sainz bleibt 2017 bei Toro Rosso] Motorsport-Total.com: Roman Wittemeier, 2016-06-29</ref> | |- | rowspan="2"| [[File:Kevin Magnussen 2017 Catalonia test (27 Feb-2 Mar) Day 1 3.jpg|130px|Хаас VF-17]] | rowspan="2"| {{USA|Хаас Ф1|Хаас Ф1 баг}} | rowspan="2"| Хаас | rowspan="2"| Феррари | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! {{0}}8 | {{FRA|Ziel=Ромайн Грожан}}<ref name="Fahrer Haas">[http://www.autosport.com/news/report.php/id/127053/haas-confirms-magnussen-and-grosjean-for-2017 Haas confirms Magnussen and Grosjean for 2017 F1 seats] autosport.com: Lawrence Barretto, 2016-11-11</ref> | | rowspan="2" {{TBA|Ziel=TBA}} |- ! 20 | {{DNK|Ziel=Кевин Магнуссен}}<ref name="Fahrer Haas" /> | |- | rowspan="2"| [[File:Hülkenberg Testing 2017.jpg|130px|Рено R.S.17]] | rowspan="2"| {{FRA|Ziel=Рено Ф1 Теам}} | rowspan="2"| Рено | rowspan="2"| Рено | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! 27 | {{DEU|Ziel=Нико Хюлькенберг}}<ref name="MST Ocon Force India">[http://www.motorsport-total.com/f1/news/2016/11/force-india-2017-esteban-ocon-hat-unterschrieben-16111001.html Force India 2017: Esteban Ocon hat unterschrieben] Motorsport-Total.com: Sven Haidinger, 2016-11-10</ref> | | rowspan="2" {{TBA|Ziel=TBA}} |- ! 30 | {{GBR|Ziel=Жолион Палмер}}<ref>[http://www.autosport.com/news/report.php/id/127021/palmer-lands-renault-deal-for-2017 Jolyon Palmer to stay with Renault for F1 2017 season] autosport.com: Ian Parkes, 2016-11-09</ref> | |- | rowspan="2"| [[File:Antonio Giovinazzi 2017 Catalonia test (27 Feb-2 Mar) Day 4.jpg|130px|Заубер C36]] | rowspan="2"| {{CHE|Заубер Моторспорт|Заубер Ф1 Теам}} | rowspan="2"| Заубер | rowspan="2"| [[Феррари 061]]<ref name="Sauber mit Vorjahresmotoren">[http://www.motorsport-total.com/f1/news/2016/10/sauber-widerspricht-sich-selbst-2017-mit-2016er-ferrari-motor-16100836.html Motorsport-Total.com: Sauber widerspricht sich selbst: 2017 mit 2016er-Ferrari-Motor] Christian Nimmervoll, Dieter Rencken, 2016-10-08</ref> | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! {{0}}9 | {{SWE|Ziel=Маркус Эриксон}}<ref>[http://www.motorsport-total.com/f1/news/2016/11/sauber-bestaetigt-marcus-ericsson-auch-2017-stammpilot-16112104.html Motorsport-Total.com: Sauber bestätigt: Marcus Ericsson auch 2017 Stammpilot] Dominik Sharaf, 2016-11-21</ref> | | rowspan="2" | {{COL|Ziel=Татиана Калдерон}}<ref>[http://www.motorsport-total.com/f1/news/2017/02/frauenpower-bei-sauber-tatiana-calderon-ergaenzt-fahrerkader-17022811.html Motorsport-Total.com: ''Frauenpower bei Sauber: Tatiana Calderon ergänzt Fahrerkader''], Dieter Rencken, Dominik Sharaf, 2017-02-28</ref><br />{{ITA|Ziel=Антонио Жовинацци}}<ref>[http://www.autosport.com/news/report.php/id/128242/giovinazzi-replaces-wehrlein-for-first-test ''Ferrari F1 reserve Giovinazzi to replace Wehrlein in first test''], Pablo Elizalde, 2017-02-24</ref> |- ! 94 | {{GER|Ziel=Паскаль Вээрлайн}}<ref name="MST Wehrlein Sauber">[http://www.motorsport-total.com/f1/news/2017/01/offiziell-pascal-wehrlein-wechselt-2017-zu-sauber-17011607.html Motorsport-Total.com: ''Offiziell: Pascal Wehrlein wechselt 2017 zu Sauber''], Ruben Zimmermann, 2017-01-16</ref> | |- |} == Уралдааны хуанли == Уралдааны хуанлийн анхны хувилбарыг 2016 оны есдүгээр сарын 28-нд [[Олон Улсын Автомашины Холбоо|ОУАХ]] 21 уралдаантайгаар төлөвлөсөн байв.<ref>[https://web.archive.org/web/20160928171655/http://www.fia.com/news/fia-announces-world-motor-sport-council-decisions-3 ''FIA announces World Motor Sport Council decisions''], [[Олон Улсын Автомашины Холбоо]], 2016-09-28</ref> 2016 оны арваннэгдүгээр сарын 20-нд нэмэлт засвар оруулсан хуанлийг 20 уралдаантайгаар гаргасаныг 2016 оны арваннэгдүгээр сарын 30-нд ФИА-дэлхийн зөвлөл бага зэргийн өөрчлөлт оруулан баталжээ. {| class="wikitable" style="font-size:90%" width="100%" |- class="hintergrundfarbe5" ! rowspan="2"| Д/д ! rowspan="2"| Огноо ! rowspan="2"| Гран при <br />(Зам) ! rowspan="2"| Зай<br />(км) ! rowspan="2"| Ялагч ! rowspan="2"| Хоёрт ! rowspan="2"| Гуравт ! rowspan="2"| Поле -<br />байрлал ! rowspan="2"| Хурдан <br />тойролт ! colspan="2"| Нийт оноогоор тэргүүлэгч |- ! Жолооч ! Зохион бүтээгч |- | [[2017 оны Австралийн гран-при|{{0}}1]] || style="text-align:right"| 2017-03-26 || {{AUS|Ziel=Австралийн гран-при}}<br />([[Альберт паркийн авто тойруулга|Альберт парк]]) || 302,271 || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} |- | [[2017 оны Хятадын гран-при|{{0}}2]] || style="text-align:right"| 2017-04-09 || {{CHN|Ziel=Хятадын гран-при}}<br />([[Шанхайн олон улсын авто тойруулга|Шанхай]]) || 305,066 || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{NLD|Ziel=Макс Верштаппен}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]])<br />{{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} |- | [[2017 оны Бахрейны гран-при|{{0}}3]] || style="text-align:right"| 2017-04-16 || {{BRN|Ziel=Бахрейны гран-при}}<br />([[Бахрейны олон улсын авто тойруулга|Бахрейн]]) || 308,238 || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || rowspan="10" | {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} |- | [[2017 оны Оросын гран-при|{{0}}4]] || style="text-align:right"| 2017-04-30 || {{RUS|Ziel=Оросын гран-при}}<br />([[Сочигийн олон улсын авто тойруулга|Сочи]]) || 303,897 || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || rowspan="2" | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} |- | [[2017 оны Испанийн гран-при|{{0}}5]] || style="text-align:right"| 2017-05-14 || {{ESP|Ziel=Испанийн гран-при}}<br />([[Каталуня авто тойруулга|Барселон]]) || 307,104 || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) |- | [[2017 оны Монакогийн гран-при|{{0}}6]] || style="text-align:right"| 2017-05-28 || {{MON|Ziel=Монакогийн гран-при}}<br />([[Монакогийн авто тойруулга|Монте-Карло]]) || 260,286 || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{MEX|Ziel=Серхио Перес}}<br />([[Форс Индиа]]-[[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]])|| {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} |- | [[2017 оны Канадын гран-при|{{0}}7]] || style="text-align:right"| 2017-06-11 || {{CAN|Ziel=Канадын гран-при}}<br />([[Жилл Вильнёвын авто тойруулга|Монтреал]]) || 305,270 || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || rowspan="14" | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} |- | [[2017 оны Азербайжаны гран-при|{{0}}8]] || style="text-align:right"| 2017-06-25 || {{AZE|Ziel=Азербайжаны гран-при}}<br />([[Баку сити авто тойруулга|Баку]]) || 306,153 || {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{CAN|Ziel=Лэнс Стролл}}<br />([[Уильямс Ф1|Уильямс]]-[[Мерседес АМГ өндөр чадлын хөдөлгүүр|Мерседес]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) |- | [[2017 оны Австрийн гран-при|{{0}}9]] || style="text-align:right"| 2017-07-09 || {{AUT|Ziel=Австрийн гран-при}}<br />([[Ред Булл Ринг|Шпийлберг]]) || 307,020 || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) |- | [[2017 оны Их Британийн гран-при|{{0}}10]] || style="text-align:right"| 2017-07-16 || {{GBR|Ziel=Их Британийн гран-при}}<br />([[Сильверстоун авто тойруулга|Сильверстоун]]) || 300,307 || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) |- |- | [[2017 оны Унгарын гран-при|{{0}}11]] || style="text-align:right"| 2017-07-30 || {{HUN|Ziel=Унгарын гран-при}}<br />([[Унгароринг|Могёрод]]) || 306,630 || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) ||{{FIN|Ziel=Кими Райкконен}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{ESP|Ziel=Фернандо Алонсо}}<br />([[МкЛарен Расинг|МкЛарен]]-[[Хонда Расинг Ф1|Хонда]]) |- | [[2017 оны Бельгийн гран-при|{{0}}12]] || style="text-align:right"| 2017-08-27 || {{BEL|Ziel=Бельгийн гран-при}}<br />([[Спа-Франкоршам авто тойруулга|Спа-Франкоршам]]) || 308,052 || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) |- | [[2017 оны Италийн гран-при|{{0}}13]] || style="text-align:right"| 2017-09-3 || {{ITA|Ziel=Италийн гран-при}}<br />([[Монцагийн автодром тойруулга|Монца]]) || 306,720 || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || rowspan="8" | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) |- | [[2017 оны Сингапурын гран-при|{{0}}14]] || style="text-align:right"| 2017-09-17 || {{SGP|Ziel=Сингапурын гран-при}}<br />([[Mарина Баи Стреет авто тойруулга|Сингапур]]) || 293,633 || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) |- | [[2017 оны Малайзын гран-при|{{0}}15]] || style="text-align:right"| 2017-10-01 || {{MAS|Ziel=Малайзын гран-при}}<br />([[Сепангийн олон улсын авто тойруулга|Сепанг]]) || 310,408 || {{NLD|Ziel=Макс Ферстаппен}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) |- | [[2017 оны Японы гран-при|{{0}}16]] || style="text-align:right"| 2017-10-08 || {{JPN|Ziel=Японы гран-при}}<br />([[Сузука олон улсын авто тойруулга|Сузука]]) || 307,471 || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{NLD|Ziel=Макс Ферстаппен}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) |- | [[2017 оны Америкийн гран-при|{{0}}17]] || style="text-align:right"| 2017-10-22 || {{USA|Ziel=Америкийн гран-при}}<br />([[Америкийн авто тойруулга|Аустин]]) || 308,405 || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) ||{{FIN|Ziel=Кими Райкконен}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) |- | [[2017 оны Мексикийн гран-при|{{0}}18]] || style="text-align:right"| 2017-10-29 || {{MEX|Ziel=Мексикийн гран-при}}<br />([[Автодром Херманос Родригес|Мексик]]) || 305,584 || {{NLD|Ziel=Макс Ферстаппен}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) ||{{FIN|Ziel=Кими Райкконен}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) |- | [[2017 оны Бразилын гран-при|{{0}}19]] || style="text-align:right"| 2017-11-12 || {{BRA|Ziel=Бразилын гран-при}}<br />([[Автодром Жосе Карлос Пасе|Интерлагос]]) || 305,909 || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) ||{{FIN|Ziel=Кими Райкконен}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{NLD|Ziel=Макс Ферстаппен}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) |- | [[2017 оны Абу Дабигийн гран-при|{{0}}20]] || style="text-align:right"| 2017-11-26 || {{ARE|Ziel=Абу Дабигийн гран-при}}<br />([[Яс Марина авто тойруулга|Яс-Арал]]) || 305,355 || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) |} == Уралдааны мэдээ == === Австралийн их шан === {{Гол|2017 оны Австралийн гран-при}} <div style="float:left;text-align:left;padding-right:15px"> {| class="wikitable" width="410" |- class="hintergrundfarbe5" ! Байр ! Жолооч ! Баг ! Хугацаа |- bgcolor="#F7F6A8" ! 1 | {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}} | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | align="right" | 1:24:11.672 |- bgcolor="#DCE5E5" ! 2 | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | + 9,975 |- bgcolor="#FFDAB9" ! 3 | {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | + 11,250 |- style="border-top:2px solid #aaa" ! [[Поле байрлал|ТБ]] | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 1:22,188 |- ! [[Хамгийн хурдан уралдааны тойролт|ххут]] | {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}} | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | align="right" | 1:26,538 |} </div> {{Зай авах}} === Хятадын их шан === {{Гол|2017 оны Хятадын гран-при}} <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px"> {| class="wikitable" width="410" |- class="hintergrundfarbe5" ! Байр ! Жолооч ! Баг ! Хугацаа |- bgcolor="#F7F6A8" ! 1 | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 1:37:36,158 |- bgcolor="#DCE5E5" ! 2 | {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}} | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | align="right" | + 6,250 |- bgcolor="#FFDAB9" ! 3 | {{NLD|Ziel=Макс Верштаппен}} | {{AUT|Ред Булл Расинг|Ред Булл-Рено}} | align="right" | + 45,192 |- style="border-top:2px solid #aaa" ! [[Поле байрлал|ТБ]] | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 1:31,678 |- ! [[Хамгийн хурдан уралдааны тойролт|ххут]] | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 1.35,378 |}</div> {{Зай авах}} === Бахрейны их шан === {{Гол|2017 оны Бахрейны гран-при}} <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px"> {| class="wikitable" width="410" |- class="hintergrundfarbe5" ! Байр ! Жолооч ! Баг ! Хугацаа |- bgcolor="#F7F6A8" ! 1 | {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}} | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | align="right" | 1:33:53,373 |- bgcolor="#DCE5E5" ! 2 | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | + 6,660 |- bgcolor="#FFDAB9" ! 3 | {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | + 20,397 |- style="border-top:2px solid #aaa" ! [[Поле байрлал|ТБ]] | {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 1:28,769 |- ! [[Хамгийн хурдан уралдааны тойролт|ххут]] | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 1.32,798 |}</div> {{Зай авах}} === Оросын их шан === {{Гол|2017 оны Оросын гран-при}} <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px"> {| class="wikitable" width="410" |- class="hintergrundfarbe5" ! Байр ! Жолооч ! Баг ! Хугацаа |- bgcolor="#F7F6A8" ! 1 | {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 1:28:08,743 |- bgcolor="#DCE5E5" ! 2 | {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}} | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | align="right" | + 00,617 |- bgcolor="#FFDAB9" ! 3 | {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}} | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | align="right" | + 36,320 |- style="border-top:2px solid #aaa" ! [[Поле байрлал|ТБ]] | {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}} | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | align="right" | 1:33,194 |- ! [[Хамгийн хурдан уралдааны тойролт|ххут]] | {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}} | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | align="right" | 1:36,844 |}</div> {{Зай авах}} === Испанийн их шан === {{Гол|2017 оны Испанийн гран-при}} <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px"> {| class="wikitable" width="410" |- class="hintergrundfarbe5" ! Байр ! Жолооч ! Баг ! Хугацаа |- bgcolor="#F7F6A8" ! 1 | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 1:35:56,497 |- bgcolor="#DCE5E5" ! 2 | {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}} | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | align="right" | + 3,490 |- bgcolor="#FFDAB9" ! 3 | {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}} | {{AUT|Ред Булл Расинг|Ред Булл-ТАГ Хойер}} | align="right" | + 1:15,581 |- style="border-top:2px solid #aaa" ! [[Поле байрлал|ТБ]] | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 1:19,149 |- ! [[Хамгийн хурдан уралдааны тойролт|ххут]] | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 1.23,593 |}</div> {{Зай авах}} === Монакогийн их шан === {{Гол|2017 оны Монакогийн гран-при}} <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px"> {| class="wikitable" width="410" |- class="hintergrundfarbe5" ! Байр ! Жолооч ! Баг ! Хугацаа |- bgcolor="#F7F6A8" ! 1 | {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}} | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | align="right" | 1:44:44,340 |- bgcolor="#DCE5E5" ! 2 | {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}} | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | align="right" | + 3,145 |- bgcolor="#FFDAB9" ! 3 | {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}} | {{AUT|Ред Булл Расинг|Ред Булл-ТАГ Хойер}} | align="right" | + 3,745 |- style="border-top:2px solid #aaa" ! [[Поле байрлал|ТБ]] | {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}} | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | align="right" | 1:12,178 |- ! [[Хамгийн хурдан уралдааны тойролт|ххут]] | {{MEX|Ziel=Серхио Перес}} | {{IND|Форс Индиа|Форс Индиа-Мерседес}} | align="right" | 1:14,820 |}</div> {{Зай авах}} === Канадын их шан === {{Гол|2017 оны Канадын гран-при}} <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px"> {| class="wikitable" width="410" |- class="hintergrundfarbe5" ! Байр ! Жолооч ! Баг ! Хугацаа |- bgcolor="#F7F6A8" ! 1 | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 1:33.05,153 |- bgcolor="#DCE5E5" ! 2 | {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | + 19,783 |- bgcolor="#FFDAB9" ! 3 | {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}} | {{AUT|Ред Булл Расинг|Ред Булл-ТАГ Хойер}} | align="right" | + 35,297 |- style="border-top:2px solid #aaa" ! [[Поле байрлал|ТБ]] | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 1:11,459 |- ! [[Хамгийн хурдан уралдааны тойролт|ххут]] | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 1:14,551 |}</div> {{Зай авах}} == Цахим холбоос == * [http://www.formula1.com/ Формула-1-ийн албан ёсны цахим хуудас] ==Эшлэл== <references /> {{Формула 1}} [[Ангилал:Формула-1-улирал|#2017]] [[Ангилал:2017 оны Формула-1-дэлхийн аварга| ]] [[Ангилал:2017 оны моторт спорт]] ofc474w8bogn36l8seiou1ghyeb0m2z R (программчлалын хэл) 0 66085 864404 864161 2026-08-03T00:06:46Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 864404 wikitext text/x-wiki {{Infobox programming language | name = R хэл | logo = [[File:R logo.svg|200px|Лого]] | released = {{Start date and age|1993|08}}<ref name="Interface98">{{cite techreport |url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Interface98.pdf |title=R : Past and Future History |first=Ross |last=Ihaka |institution=Statistics Department, The University of Auckland, Auckland, New Zealand |conference=Interface '98 |year=1998}}</ref> | designer = [[wikisource:en:Ross Ihaka|Ross Ihaka]] and [[wikisource:en:Robert Gentleman (statistician)|Robert Gentleman]] | developer = R Core Team<ref>{{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ |at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}</ref> | typing = [[wikisource:en:dynamic typing|Dynamic]] | implementations = | dialects = | influenced = | license = [[GNU GPL#Version 2|GNU GPL v2]]<ref>{{cite web |url=https://www.r-project.org/COPYING |title=R license |publisher=r-project |access-date=6 June 2016}}</ref> | website = [https://www.r-project.org/ www.r-project.org] | wikibooks = | paradigms = [[Multi-paradigm programming language|Multi-paradigm]]: [[Array programming|Array]], [[Object-oriented programming|object-oriented]], [[Imperative programming|imperative]], [[Functional programming|functional]], [[Procedural programming|procedural]], [[Reflective programming|reflective]] | latest_release_version = 3.4.0 (You Stupid Darkness)<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-devel/NEWS.html|title=R News|website=CRAN|access-date=22 April 2017}}</ref> | latest_release_date = {{Start date and age|2017|04|21}} | latest_test_version = | latest_test_date = | influenced_by = | file_ext = .r, .R, .RData, .rds, .rda }} R нь статистик тооцоолол, график дүрслэлд зоиулагдсан нээлттэй эх бүхий [[программчлалын хэл]] болон програм хангамж бөгөөд Статистик Тооцооллын R Сан дээр түшиглэдэг.{{refn| R language and environment * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ| at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} R Foundation * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-the-R-Foundation_003f |title=R FAQ |at=2.13 What is the R Foundation? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} The R Core Team [https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Citing-R asks authors who use R in their data analysis] to cite the software using: * R Core Team (2016). R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing, Vienna, Austria. URL http://www.R-project.org/. }} R хэлийг статистикчид, [[Data mining|өгөгдлийн уурхайчид]] статистикийн програм хангамж{{refn| widely used * {{cite journal | author1 = Fox, John | author2 = Andersen, Robert | lastauthoramp = yes | title = Using the R Statistical Computing Environment to Teach Social Statistics Courses | publisher = Department of Sociology, McMaster University | date = January 2005 | url = http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | format = PDF | accessdate = 2006-08-03 | archive-date = 2016-06-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160611085820/http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | url-status = dead }} * {{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html |title=Data Analysts Captivated by R's Power | date=2009-01-06 | accessdate=2009-04-28|last=Vance| first=Ashlee |work=[[New York Times]]| quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}} }} зохиох, мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийх<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html|title=Data Analysts Captivated by R's Power|date=2009-01-06|accessdate=2009-04-28|last=Vance|first=Ashlee|work=[[New York Times]]|quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}}</ref> зэрэгт өргөн хэрэглэхийн зэрэгцээ сүүлийн жилүүдэд түүний хэрэглээ бусад чиглэлд ч хурдацтай өсөн нэмэгдэж байна.{{refn| R's popularity * David Smith (2012); [http://java.sys-con.com/node/2288420 ''R Tops Data Mining Software Poll''], Java Developers Journal, May 31, 2012. * Karl Rexer, Heather Allen, & Paul Gearan (2011); [http://www.rexeranalytics.com/Data-Miner-Survey-Results-2011.html ''2011 Data Miner Survey Summary''], presented at Predictive Analytics World, Oct. 2011. * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} }} R бол GNU програм хангамж юм.{{refn| GNU project * {{cite web | url=http://directory.fsf.org/project/gnur/ | publisher=Free Software Foundation (FSF) Free Software Directory|title=GNU R |date=19 July 2010|accessdate=13 November 2012}} * {{cite web | author=R Project|date=n.d.|url=https://www.r-project.org/about.html | title=What is R? | accessdate=2009-04-28}} }} R програмын эх код [[Си хэл|C]], [[Фортран|Fortran]], R хэл дээр бичигдсэн.<ref>{{cite web|author="Wrathematics"|url=http://librestats.com/2011/08/27/how-much-of-r-is-written-in-r/|title=How Much of R Is Written in R|date=27 August 2011|accessdate=2011-12-01|publisher=librestats}}</ref> R програмыг [[GNU General Public License|GNU GPL Олон Нийтийн Лиценз]]-ээр голлох [[Үйлдлийн систем|үйлдлийн системүүд]] дээр үнэ төлбөргүй ашиглах боломжтой. Мөн R нь командын мөрнөөс ажилладаг тул зориулалтын [[Хэрэглэгчийн график интерфейс|график интерфейс]] бүхий програмаар дамжуулан ашиглах нь зүйтэй.<ref name="R_gui">{{cite web|title=7 of the Best Free Graphical User Interfaces for R|url=http://www.linuxlinks.com/article/20110306113701179/GUIsforR.html|website=linuxlinks.com|accessdate=9 February 2016}}</ref> == Түүх == R нь John Chambers гэдэг хүний Bell Labs-д ажиллаж байх үедээ зохиосон [[wikisource:en:S (programming language)|програмчлалын S хэл]] дээр тулгуурласан. Эдгээрийн хооронд хэдэн чухал ялгаа байдаг ч S хэлээр бичигдсэн кодын ихэнх нь R дээр шууд ажилладаг.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/about.html|title=R: What is R?|website=R-Project|accessdate=7 February 2016}}</ref> R програмыг Росс Ihaka , Роберт Gentleman<ref>{{cite web|url=http://myprofile.cos.com/rgentleman|title=Individual Expertise profile of Robert Gentleman|last=Gentleman|first=Robert|date=9 December 2006|accessdate=2009-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723215206/http://myprofile.cos.com/rgentleman|archivedate=23 July 2011}}</ref> нар Шинэ Зеландын Веллингтон Их Сургууль-д байх үедээ зохиосон бөгөөд одоогоор ''R Development Core Team'' хөгжүүлж байна. S хэлний зохиогч Chambers уг багийн нэг гишүүн юм. R гэх нэр нь түүнийг анхлан зохиогчдын нэр болон гол суурь нь болсон S хэлний нэртэй холбоотой.<ref>{{cite book|url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Why-is-R-named-R_003f|title=The R FAQ: Why is R named R?|isbn=3-900051-08-9|author=Kurt Hornik|accessdate=2008-01-29}}</ref> Төсөл 1992 онд санаачлагдсан бол анхны хувилбар нь 1995 онд гарсан. Харин тогтвортой beta хувилбар нь 2000 онд гарсан.<ref>{{Cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/html/interface98-paper/paper_2.html|title=R : Past and Future History -- A Free Software Project|website=cran.r-project.org|access-date=2016-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|title=Over 16 years of R Project history|website=Revolutions|access-date=2016-05-30|archive-date=2017-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20171006060821/http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Massey.pdf|title=The R Project: A Brief History and Thoughts About the Future|last=Ihaka|first=Ross|date=|website=stat.auckland.ac.nz|publisher=|access-date=}}</ref> == R програм Монгол улсад == R програмыг хэрэглэх, R хэлийг судлах явдал [[Монгол улс]]ад улам бүр дэлгэрч буй бөгөөд үүнийг гэрчлэх мэдээ материал<ref>{{Cite web|url=http://news.num.edu.mn/?p=38344|title=Судалгаанд статистикийн аргыг хэрэглэх нь сэдэвт сургалт амжилттай болж өндөрлөлөө|website=news.num.edu.mn|access-date=2016-11-29}}</ref>, нийгмийн сүлжээний бүлгэмүүд<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/groups/238749916309897/|title=Монголын R хэрэглэгчдийн групп|website=facebook.com|access-date=2017-05-19}}</ref> цөөнгүй байна. Зарим их, дээд сургууль сургалтын хөтөлбөртөө R програмыг нэвтрүүлснээс тухайлан [[Монгол Улсын Их Сургууль]] дээр хэрэгжиж буй Статистик хөтөлбөрийг дурдаж болно.{{citation needed|date=May 2017}} Монгол хэл дээрх ном, сурах бичиг, гарын авлагын хувьд [https://web.archive.org/web/20171129163653/http://galaa.mn/ Г.Махгал], Ш.Мөнгөнсүх нар бичиж Б.Магсаржав хянан тохиолдуулсан [https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html Статистик програмчлалын R хэл] сурах бичиг хэвлэгдэн гарчээ.<ref>{{Cite web|url=http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|title=МУИС Пресс хэвлэлийн газар|website=mongolbooks.com|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519163835/http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://magadlal.mn/books/id-2.html|title=www.magadlal.mn|website=magadlal.mn|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html|url-status=dead}}</ref> == Статистикийн зүгээс онцлох зүйлс == R, түүний сангууд олон янзын статистик болон график хэрэгсэл агуулдаг. Тухайлбал шугаман болон шугаман бус загвар, статистик шинжүүрүүд, хугацаан цувааны шинжилгээ, бүлэглэх, ангилах болон бусад олон шинжилгээ дурдаж болно. Мөн R програмын нэмэлт багцууд олон янзын функц болон бусад зүйлс агуулдаг. R хэлний стандарт функцүүдийн олонх нь R хэл дээрээ бичигдсэн бөгөөд нэмэлтээр [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээрх код оруулан ажиллуулж болдог. Өндөр мэдлэг чадвартай хэрэглэгчид C, C++,<ref>{{cite journal|url=http://www.jstatsoft.org/v40/i08|title=Rcpp: Seamless R and C++ Integration|first1=Dirk|last1=Eddelbuettel|first2=Romain|last2=Francois|journal=[[Journal of Statistical Software]]|volume=40|issue=8|year=2011|doi=10.18637/jss.v040.i08}}</ref> [[Java]],<ref>{{cite web|title=Calling R from Java|first=Duncan|last=Temple Lang|url=http://www.nuiton.org/attachments/168/RFromJava.pdf|date=6 November 2010|accessdate=18 September 2013|publisher=Nuiton}}</ref> [[.NET Фрэймворк|.NET]]{{refn| .NET Framework * {{cite web |title=Making GUIs using C# and R with the help of R.NET |url = http://psychwire.wordpress.com/2011/06/19/making-guis-using-c-and-r-with-the-help-of-r-net/}} * {{cite web |title=R.NET homepage |url=http://rdotnet.codeplex.com/ |access-date=2017-05-18 |archive-date=2015-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151013020201/http://rdotnet.codeplex.com/ |url-status=dead }} * {{cite conference |url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |title=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |last1=Haynold |first1=Oliver M. |date=April 2011 |conference=R/Finance 2011 |conference-url=http://www.rinfinance.com/RinFinance2011/agenda/ |publisher= |book-title= |pages= |location=Chicago, IL, USA |id= }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-03 00:06:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-31 05:13:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-27 23:53:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-25 04:34:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-22 00:43:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-19 00:19:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-16 01:14:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-13 00:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-10 01:11:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-07 00:12:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-04 01:07:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-30 23:49:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-28 01:35:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-25 00:08:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-22 00:37:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-18 23:54:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-16 01:14:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-13 00:14:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-10 00:40:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-09 01:15:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-30 00:38:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-27 00:13:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-24 00:21:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-20 23:36:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-18 00:41:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-14 23:39:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-12 00:42:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-09 00:06:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-06 00:39:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-02 23:33:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-30 00:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-26 23:38:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-24 00:34:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-23 18:36:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-20 20:14:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-04 03:21:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-31 23:46:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-29 01:12:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 23:40:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 15:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-20 22:50:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-17 23:46:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-14 22:54:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-11 23:57:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-08 23:22:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-05 23:40:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-02 22:48:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-27 23:49:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-24 22:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-21 23:32:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-18 23:02:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-15 23:30:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-12 22:45:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-09 23:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-06 23:31:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-03 22:53:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-31 23:53:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-28 22:54:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-25 23:32:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-22 23:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-19 23:35:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-16 22:55:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 23:22:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 03:16:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-10 04:04:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-05 22:44:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-02 21:42:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-31 00:40:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-27 22:10:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-24 22:29:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-21 21:38:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-18 22:42:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-15 21:36:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-12 22:21:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 22:02:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 03:45:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-05 21:09:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-02 19:51:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-25 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-21 23:47:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-15 18:28:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-12 17:33:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-09 18:20:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-06 17:56:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-03 18:15:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-31 17:30:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-28 18:41:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-25 18:26:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-22 19:11:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 17:21:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 11:24:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 02:49:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-14 21:41:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 20:40:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 14:14:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 07:33:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-07 22:30:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-04 21:50:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-01 21:57:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-28 22:26:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-25 21:31:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-22 22:20:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-19 21:38:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-17 02:50:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-13 22:36:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-10 22:11:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-07 23:03:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 22:07:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 15:38:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-01 16:55:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-29 15:32:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 16:17:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 05:15:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-23 08:15:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-20 00:58:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-16 23:37:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-14 01:18:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-10 23:56:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-08 00:11:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-05 00:39:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-01 23:58:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-30 00:38:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 23:52:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 09:26:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-23 08:56:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-20 08:08:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-17 09:00:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-13 02:17:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 12:20:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 07:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 03:51:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-11 22:54:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-09 17:17:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 22:40:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 15:10:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 05:45:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 21:39:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 08:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-23 17:13:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 20:09:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 00:21:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-19 00:48:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-17 00:06:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 12:49:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 04:39:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 09:35:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 00:55:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-12 01:56:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-09 01:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-06 02:10:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-04 21:26:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-29 00:04:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-26 00:51:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-23 00:06:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-20 02:24:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-17 00:55:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-14 00:10:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-11 00:45:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-08 00:19:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-05 00:52:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-01 23:56:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-29 01:00:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-26 00:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-23 00:44:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 23:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 21:44:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 19:51:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 17:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 16:01:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 14:02:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 12:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 10:14:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 08:24:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 06:31:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 04:38:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 02:34:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-17 22:09:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-07 21:38:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-04 20:50:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-01 22:11:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-29 20:49:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-26 21:49:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-23 21:06:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-20 21:41:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-17 20:54:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-14 21:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-11 20:48:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-08 21:41:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 20:55:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 14:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 07:26:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 01:27:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-01 22:19:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-26 23:16:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-23 22:32:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-20 22:59:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-17 22:13:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-14 23:11:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-11 22:21:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-08 22:50:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-05 22:25:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-02 23:03:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-30 22:09:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-29 19:19:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-24 22:21:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 22:54:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 17:03:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-18 17:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 17:33:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 11:02:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-11 21:07:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-08 21:55:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-05 21:02:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-02 21:53:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-30 21:14:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-27 21:46:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-24 20:59:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-21 22:01:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-18 21:06:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-15 21:41:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-12 21:15:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-09 22:36:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-06 21:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-03 21:52:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-30 20:59:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-27 21:53:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-24 21:25:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 21:36:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 15:16:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-18 15:56:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-15 15:31:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-12 16:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-09 17:02:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-06 18:17:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-20 23:39:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-18 22:35:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-08 00:12:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-05 00:41:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-01 23:54:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-29 01:10:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-26 00:54:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-23 00:42:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-20 00:16:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-17 00:39:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-13 23:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-11 01:00:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-07 23:55:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-05 00:50:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-02 00:13:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-30 00:43:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-27 00:02:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-24 00:51:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-20 23:52:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-18 00:48:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 23:48:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 19:34:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 14:52:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 12:21:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 09:07:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-10 16:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-07 15:01:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-04 16:35:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-31 09:33:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-28 12:22:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-25 09:51:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-22 09:58:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-17 13:54:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-14 14:33:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-11 13:16:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-08 15:15:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-05 13:29:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-02 14:31:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-29 14:02:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-26 13:52:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-24 18:03:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-20 11:07:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-17 11:47:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-14 11:19:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-11 11:45:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-08 10:54:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-05 11:53:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-02 10:48:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-30 11:46:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-27 11:12:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-24 11:42:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-21 11:41:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-18 12:34:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-15 11:55:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-12 10:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-09 11:53:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-08 10:54:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-07 08:13:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-06 00:38:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-04 23:27:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-02 01:42:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-29 00:14:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-26 01:43:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-23 00:59:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-20 00:07:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-17 00:48:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-14 00:20:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-11 00:57:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-07 20:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-04 18:23:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-01 20:05:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-29 19:22:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-27 03:09:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 17:56:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 05:41:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-22 02:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-21 08:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 14:08:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 01:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-19 12:23:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-18 12:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-17 20:04:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-14 21:51:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-11 21:02:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-08 21:37:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-05 20:47:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-02 21:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-28 21:02:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-25 21:36:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-22 21:10:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-19 21:40:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-16 21:01:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-13 21:44:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-10 20:53:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-07 21:24:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-04 20:40:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-01 21:47:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 19:37:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 03:10:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-28 03:40:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-27 08:11:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-26 15:41:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-25 23:48:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 23:22:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 03:04:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-23 10:42:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-22 16:16:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-21 15:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 20:27:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 05:13:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-19 13:05:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-18 13:06:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 16:34:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 00:43:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-16 09:14:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-13 01:25:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-10 07:39:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-07 00:41:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-04 00:02:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-01 00:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-28 23:55:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-26 00:48:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-22 23:59:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-20 00:42:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-16 23:59:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-14 00:46:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-10 23:47:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-08 01:13:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-05 00:45:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-01 23:52:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-29 01:02:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-25 23:51:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-23 00:47:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-20 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-17 00:36:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-13 23:55:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-11 00:55:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-07 23:50:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-05 19:50:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-02 00:06:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-30 01:23:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-26 23:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-24 01:20:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-20 23:50:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-18 00:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-15 00:08:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-12 00:39:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-08 23:53:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-06 01:17:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-02 23:50:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-30 01:05:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 23:46:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 05:10:10 InternetArchiveBot }} }} болон [[Python]] зэрэг хэл дээр R хэлний объект уруу шууд хандаж ажиллах код бичдэг.<ref name="SASvsR">{{cite web|url=https://intellipaat.com/blog/choosing-between-sas-r-and-python-for-big-data-solution/|title=Choosing between SAS, R and Python for Big Data Solution - Intellipaat Blog|first=|last=Intellipaat|work=intellipaat.com|accessdate=2 December 2016}}</ref> Статистик тооцооллын бусад хэлнүүдээс ялгарах гол давуу тал бол R хэлний [[Объект хандалтат програмчлал|объект-хандалтат]] чанар бөгөөд энэ нь S хэлнээс түүнд дамжсэн билээ. R хэлний бас нэг онцлог lexical scoping зарчмыг хэрэгжүүлсэн явдал юм.<ref>{{cite journal|last=Jackman|first=Simon|title=R For the Political Methodologist|journal=The Political Methodologist|volume=11|issue=1|pages=20–22|date=Spring 2003|publisher=Political Methodology Section, [[American Political Science Association]]|url=http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|format=PDF|accessdate=2006-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060721143309/http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|archivedate=2006-07-21}}</ref> Түүний өөр нэг давуу тал бол математикийн тэмдэгт агуулсан, хэвлэлийн шаардлагад нийцэх график диаграм байгуулдаг явдал юм. Мөн нэмэлт багцуудын тусламжтай динамик болон интерактив график диаграм ч байгуулах боломжтой.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|title=CRAN Task View: Graphic Displays & Dynamic Graphics & Graphic Devices & Visualization|publisher=The Comprehensive R Archive Network|accessdate=2011-08-01|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926233106/https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|url-status=dead}}</ref> R програм өөрийн баримт бичиг боловсруулалтын [[LaTeX]] төст Rd гэх форматтай.<ref name="R_Rd">{{cite web|title=Rd format|url=http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|website=hep.by|accessdate=9 February 2016|archive-date=13 Есдүгээр сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180913185536/http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|url-status=dead}}</ref> == Програмчлалын зүгээс онцлох зүйлс == R нь шууд хөрвүүлэгдэн ажилладаг хэл бөгөөд хэрэглэгчид түүнийг командын мөрний хөрвүүлэгчээр дамжуулж ашигладаг. Хэрэв хэрэглэгч R хэлний командын мөрөнд <code>2+2</code> гэж бичээд enter дарвал компьютер доор үзүүлсэн шиг 4 гэсэн хариу өгнө:<source lang="rout"> > 2+2 [1] 4 </source>R програм энэ тооцоог тус бүр нэг элементтэй хоёр векторын нийлбэр гэж ойлгох тул үр дүн нь нэг элементтэй вектор байна. <code>[1]</code> угтвар векторын эхний элемент хэвлэгдсэнийг илтгэнэ (энэ нь тооцооны үр дүн олон мөр дамнан хэвлэгдэх үед илүү ашиг тустай байдаг). APL , MATLAB зэрэгтэй адил R хэл матриц дээрх арифметик үйлдлүүдийг дэмждэг. R-ын [[Өгөгдлийн бүтэц|өгөгдлийн бүтцэд]] вектор, матриц, массив, датафрейм (өгөгдлийн сангийн хүснэгттэй төстэй), лист зэрэг багтдаг.<ref>{{cite book|last=Dalgaard|first=Peter|title=Introductory Statistics with R|year=2002|publisher=Springer-Verlag|location=New York, Berlin, Heidelberg|isbn=0387954759|pages=10–18, 34}}</ref> Эдгээр объектуудаас гадна регрессийн загвар, хугацаан цуваа болон гео-орон зайн координат зэрэг өөр бусад төрлийн объектууд байдаг. Мөн хэрэглэгч өөрөө шинээр объектын класс тодорхойлж ашиглах боломжтой. Скаляр төрлийн өгөгдлийн хувьд энэ нь бие даасан өгөгдлийн бүтэц болдоггүй.<ref>{{cite journal|last=Ihaka|first=Ross|last2=Gentlman|first2=Robert|date=Sep 1996|title=R: A Language for Data Analysis and Graphics|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/R-paper.pdf|journal=Journal of Computational and Graphical Statistics|publisher=American Statistical Association|volume=5|issue=3|pages=299–314|doi=10.2307/1390807|accessdate=2014-05-12}}</ref> Үүний оронд скаляр утгыг нэг урттай вектор гэж үздэг.<ref>{{Cite web|url=http://adv-r.had.co.nz/Data-structures.html|title=Data structures · Advanced R.|website=adv-r.had.co.nz|access-date=2016-09-26}}</ref> R нь зарим функцийн хувьд функц бүхий [[процедур хандалтат програмчлал]] болон ерөнхий функц бүхий [[объект хандалтат програмчлал]]<nowiki/>ын аль алийг дэмждэг. Ерөнхий функц нь түүний аргументаар дамжин ирсэн объектын классаас хамааран ажилладаг. Өөрөөр хэлбэл ерөнхий функц объектын классыг ялгаад улмаар харгалзах функц уруу замчилж өгдөг. Жишээлбэл <code>print</code> нэртэй ерөнхий функц ашиглан бараг бүх төрлийн объектын утгыг хэвлэх тушаалыг  <code>print(objectname)</code>  хэлбэрээр өгч болдог.<ref name="help_print">{{cite web|last1=R Core Team|title=Print Values|url=https://stat.ethz.ch/R-manual/R-devel/library/base/html/print.html|website=R Documentation|publisher=R Foundation for Statistical Computing|accessdate=30 May 2016}}</ref> == Багц == R програмын боломж бололцоог хэрэглэгчдийн үүсгэсэн ''багц'' нэмж суулгах замаар жишээлбэл мэргэжлийн статистикийн арга техник, график төхөөрөмж (тухайлбал ggplot2 багц, зохиогч нь Hadley Wickham), импорт/экспортын боломжууд, тайлан гаргах хэрэгсэл (knitr, Sweave) гэх мэтээр өргөтгөх боломжтой. Тэдгээр багцууд голдуу R заримдаа [[Java]], [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээр бичигдсэн байдаг.{{citation needed|date=January 2016}} R програмын суулгацад агуулагдах үндсэн багцуудаас гадна Comprehensive R Archive Network (CRAN),<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/|title=The Comprehensive R Archive Network|publisher=}}</ref> Bioconductor, Omegahat,<ref>{{cite web|url=http://www.omegahat.net/|title=Omegahat.net|publisher=Omegahat.net|date=|accessdate=2016-09-09}}</ref> GitHub болон бусад агуулахуудад (2017 оны 4 сарын байдлаар) 10500 нэмэлт багц байна.{{refn| packages available from repositories * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} * {{Cite web|url = http://www.rdocumentation.org/|title = <nowiki>Search all R packages and function manuals | Rdocumentation</nowiki>|date = 2014-06-16|accessdate = 2014-06-16|website = Rdocumentation|publisher = }} }} == Гол үе шатууд == R програмын өөрчлөлтийн түүхчилсэн жагсаалт CRAN дээр хадгалагдаж байдаг.<ref name="RNews">Changes in versions 3.0.0 onward: </ref> Тэдгээрээс заримыг онцлон дор жагсаав. {| class="wikitable" |- ! Release ! Date ! Description |- ! 0.16 | |This is the last [[Alpha test|alpha]] version developed primarily by Ihaka and Gentleman. Much of the basic functionality from the "White Book" (see [[S (programming language)#History|S history]]) was implemented. The mailing lists commenced on April 1, 1997. |- ! 0.49 | style="white-space:nowrap;"|1997-04-23 | This is the oldest [[Source code|source]] release which is currently available on CRAN.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/src/base/R-0/|title=Index of /src/base/R-0|publisher=}}</ref> CRAN is started on this date, with 3 mirrors that initially hosted 12 packages.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/1997/000001.html|title=ANNOUNCE: CRAN|publisher=}}</ref> Alpha versions of R for Microsoft Windows and the [[classic Mac OS]] are made available shortly after this version.{{citation needed|reason=the CRAN announcement does not specifically mention Windows or Mac OS|date=October 2015}} |- ! 0.60 | 1997-12-05 | R becomes an official part of the [[GNU Project]]. The code is hosted and maintained on [[Concurrent Versions System|CVS]]. |- ! 0.65.1 | style="white-space:nowrap;"|1999-10-07 | First versions of update.packages and install.packages functions for downloading and installing packages from CRAN.<ref>https://cran.r-project.org/src/base/NEWS.0</ref> |- ! 1.0 | 2000-02-29 | Considered by its developers stable enough for production use.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/2000/000127.html|title=R-1.0.0 is released|author=Peter Dalgaard|accessdate=2009-06-06}}</ref> |- ! 1.4 | 2001-12-19 | S4 methods are introduced and the first version for [[macOS|Mac OS X]] is made available soon after. |- ! 2.0 | 2004-10-04 | Introduced [[lazy loading]], which enables fast loading of data with minimal expense of system memory. |- ! 2.1 | 2005-04-18 | Support for [[UTF-8]] encoding, and the beginnings of [[internationalization and localization]] for different languages. |- ! 2.11 | 2010-04-22 | Support for Windows 64 bit systems. |- ! 2.13 | 2011-04-14 | Adding a new compiler function that allows speeding up functions by converting them to byte-code. |- ! 2.14 | 2011-10-31 | Added mandatory namespaces for packages. Added a new parallel package. |- ! 2.15 | 2012-03-30 | New load balancing functions. Improved serialization speed for long vectors. |- ! 3.0 | 2013-04-03 | Support for numeric index values 2<sup>31</sup> and larger on 64 bit systems. |} == Интерфейсүүд == Хамгийн өргөн хэрэглэгддэг R хэлний график интерфэйс бүхий хөгжүүлэлтийн цогц орчин бол RStudio юм. Үүнтэй ижил төстэй интерфэйс гэвэл R Tools for Visual Studio програмыг нэрлэж болно. R хэлэнд зориулагдсан интерфейст мөн Crackle GUI, R Commander, RKWard багтана. Өргөн хэрэглэгддэг зарим редактор R хэлийг дэмждэг. Тухайлбал Eclipse,<ref>{{cite web|url=http://www.walware.de/goto/statet|title=StatET for R|author=Unknown|access-date=2017-05-18|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926134541/http://www.walware.de/goto/statet|url-status=dead}}</ref> Emacs, Кейт,<ref>{{cite web|url=http://kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|title=Syntax Highlighting|publisher=Kate Development Team|accessdate=2008-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080707062903/http://www.kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|archivedate=2008-07-07|url-status=dead}}</ref> LyX.<ref>{{cite web|url=http://wiki.lyx.org/LyX/LyxWithRThroughSweave|title=LyX with R through Sweave|author=Paul E. Johnson and Gregor Gorjanc|accessdate=2017-04-04}}</ref> Notepad++,<ref>{{cite web|url=http://sourceforge.net/projects/npptor/|title=NppToR: R in Notepad++|publisher=sourceforge.net|accessdate=2013-09-18|date=8 May 2013}}</ref> WinEdt,<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/packages/RWinEdt/index.html|title=RWinEdt: R Interface to 'WinEdt'|author=Uwe Ligges|accessdate=2017-04-04}}</ref> Tinn-Р.<ref>{{cite web|url=http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|title=Tinn-R|accessdate=2017-04-04|archive-date=2015-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713103753/http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|url-status=dead}}</ref> R хэлийг [[Python]],<ref>{{cite web|url=http://rpy.sourceforge.net|title=A simple and efficient access to R from Python|accessdate=18 September 2013|date=21 October 2012|first=Laurent|last=Gautier}}</ref> Perl,<ref>{{cite web|url=https://metacpan.org/module/Statistics::R|title=Statistics::R - Perl interface with the R statistical program - metacpan.org|author=Florent Angly|publisher=}}</ref> Ruby,<ref>{{cite web|url=https://github.com/alexgutteridge/rsruby|title=GitHub - alexgutteridge/rsruby: Ruby - R bridge.|author=alexgutteridge|work=GitHub}}</ref> F#<ref>{{cite web|url=http://bluemountaincapital.github.io/FSharpRProvider/|title=F# R Type Provider|author=BlueMountain Capital|publisher=}}</ref> , Julia<ref>{{cite web|url=https://github.com/JuliaInterop/RCall.jl}}</ref> зэрэг хэд хэдэн скрипт хэлнээс хандаж ашиглах боломжтой байдаг. == useR! хурал == R хэрэглэгчдийн албан ёсны жил тутмын цугларалт бол  "[https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html useR!]" юм.<ref name="user">"useR!"</ref> Үүний анхны арга хэмжээ [https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/ useR! 2004] 2004 оны тав дугаар сард Австри улсын [[Вена]] хотноо зохион байгуулагдсан.<ref>{{cite web|url=http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|title=useR! 2004 - The R User Conference|accessdate=2013-09-18|date=27 May 2004|archive-date=2013-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|url-status=dead}}</ref> Уг арга хэмжээ 2005 онд өнжсөнөөс хойш жил бүр Европ болон Хойд Америкт ээлжлэн зохион байгуулагдаж байна.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/conferences.html|title=R-related Conferences|author=R Project|date=9 August 2013|accessdate=2013-09-18|archive-date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html|url-status=dead}}</ref> Дараагийн хурлуудыг дор жагсаав: * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2006/ useR! 2006, Vienna, Austria] * [https://web.archive.org/web/20161031082351/http://user2007.org/ useR! 2007, Ames, Iowa, USA] * [https://web.archive.org/web/20170603005926/http://www.statistik.uni-dortmund.de/useR-2008/ useR! 2008, Dortmund, Germany] * [https://web.archive.org/web/20161206224014/http://math.agrocampus-ouest.fr/infoglueDeliverLive/evenements/useR2009 useR! 2009, Rennes, France] * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2010/ useR! 2010, Gaithersburg, Maryland, USA] * [https://web.archive.org/web/20170421113054/http://web.warwick.ac.uk/statsdept/useR-2011/ useR! 2011, Coventry, United Kingdom] * [https://web.archive.org/web/20161103201807/http://biostat.mc.vanderbilt.edu/wiki/Main/UseR-2012 useR! 2012, Nashville, Tennessee, USA] * [https://web.archive.org/web/20161103062642/http://www.edii.uclm.es/~useR-2013// useR! 2013, Albacete, Spain] * [https://web.archive.org/web/20190107054408/http://user2014.stat.ucla.edu/ useR! 2014, Los Angeles, California, USA] * [http://user2015.math.aau.dk// useR! 2015, Aalborg, Denmark] *[https://user2016.r-project.org// useR! 2016, Stanford, California, USA] * [http://user2017.brussels/ useR! 2017, Brussels, Belgium] *[https://user2018.r-project.org/ useR! 2018, Brisbane, Australia] *[https://web.archive.org/web/20191202142748/http://www.user2019.fr/ useR! 2019, Toulouse, France] *[https://user2020.r-project.org/ useR! 2020, St. Louis, Missouri, USA] == R сэтгүүл == ''R сэтгүүл'' нь R төслийн нээлттэй хандалттай, хөндлөнгийн хяналттай сэтгүүл юм. Энд R програмын хэрэглээ болон хөгжүүлэлт тухайлбал R хэлний багц, програмчлалын зөвлөмж, мэдээ зэрэг зүйлс хэвлэгддэг. == SAS, SPSS болон Stata програмуудтай харьцуулахад == R програмыг SAS, SPSS, Stata зэрэг өргөн тархсан статистикийн програмуудтай нарийвчлан харьцуулах нь зүйтэй.<ref>{{cite web|url=http://www.burns-stat.com/pages/Tutor/R_relative_statpack.pdf|title= Comparison of R to SAS, Stata and SPSS|first=Patrick|last=Burns|date=27 February 2007|accessdate=2013-09-18}}</ref> R нь статистикийн програмуудын харьцуулалт дээр статистикийн шилдэг програмуудтай хамт тэргүүн эгнээнд жагсдаг. ''New York Times'' сонины 2009 оны 1 дүгээр сарын дугаарт өгөгдөл шинжээчдийн дунд R програм хүлээн зөвшөөрөгдөхийн зэрэгцээ SAS зэрэг арилжааны чанартай статистикийн програмын зах зээлд болзошгүй аюул учруулж буй талаар нийтлэл хэвлэгдсэн байдаг.{{refn | R as competition for commercial statistical packages * {{cite news| url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=Data Analysts Are Mesmerized by the Power of Program R: [Business/Financial Desk] | date=2009-01-07}} * {{cite news| url=http://bits.blogs.nytimes.com/2009/01/08/r-you-ready-for-r/ | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=R You Ready for R? | date=2009-01-08}} }} == Жишээ == === Бичигдэх хэлбэр === Дараах жишээнд уг [[Синтакс|хэлний бичигдэх хэлбэр]] болон командын мөрнөөс ажиллах байдлыг харууллаа.{{citation needed|date=January 2016}} R хэлэнд утга оноох оператор болох = тэмдэгтийн оронд <- хоёр тэмдэгтээс тогтох сумыг өргөн хэрэглэдэг.<ref>{{cite web|author=R Development Core Team|title=Assignments with the = Operator|url=https://developer.r-project.org/equalAssign.html|accessdate=14 June 2012}}</ref><source lang="rout"> > x <- c(1,2,3,4,5,6) # Create ordered collection (vector) > y <- x^2 # Square the elements of x > print(y) # print (vector) y [1] 1 4 9 16 25 36 > mean(y) # Calculate average (arithmetic mean) of (vector) y; result is scalar [1] 15.16667 > var(y) # Calculate sample variance [1] 178.9667 > lm_1 <- lm(y ~ x) # Fit a linear regression model "y = f(x)" or "y = B0 + (B1 * x)" # store the results as lm_1 > print(lm_1) # Print the model from the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Coefficients: (Intercept) x -9.333 7.000 > summary(lm_1) # Compute and print statistics for the fit # of the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Residuals: 1 2 3 4 5 6 3.3333 -0.6667 -2.6667 -2.6667 -0.6667 3.3333 Coefficients: Estimate Std. Error t value Pr(>|t|) (Intercept) -9.3333 2.8441 -3.282 0.030453 * x 7.0000 0.7303 9.585 0.000662 *** --- Signif. codes: 0 ‘***’ 0.001 ‘**’ 0.01 ‘*’ 0.05 ‘.’ 0.1 ‘ ’ 1 Residual standard error: 3.055 on 4 degrees of freedom Multiple R-squared: 0.9583, Adjusted R-squared: 0.9478 F-statistic: 91.88 on 1 and 4 DF, p-value: 0.000662 > par(mfrow=c(2, 2)) # Request 2x2 plot layout > plot(lm_1) # Diagnostic plot of regression model </source>[[Файл:Plots_from_lm_example.svg]] === Функцийн бүтэц === Хэрэглэгчийн функц зохиоход хялбар байдал нь R хэлний нэг давуу тал юм. Функцийн бие доторх объект функцийн дотоод хувьсагч болохын зэрэгцээ функцийн буцаах утга өгөгдлийн аль ч төрөл хэлбэрт байж болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.statmethods.net/management/userfunctions.html|title=Quick-R: User-Defined Functions|first=Robert|last=Kabacoff|year=2012|accessdate=2013-10-28|website=statmethods.net}}</ref> Функцийн бүтцийг харуулсан жишээг дор өгөв:<source lang="r"> functionname <- function(arg1, arg2, ... ){ # функцийн нэр болон аргументуудыг зарлаж байна statements # тушаалууд return(object) # object объектыг функцийн утга болгон буцааж байна } sumofsquares <- function(x){ # хэрэглэгчийн үүсгэсэн функц return(sum(x^2)) # x векторын элементүүдийн квадратуудын нийлбэрийг буцааж байна } </source><source lang="rout"> > sumofsquares(1:3) [1] 14 </source> === Mandelbrot олонлог === R хэл дээрх дараах богинохон код ''c'' комплекс тогтмолын янз бүрийн утганд харгалзах ''z'' = ''z''<sup>2</sup> + ''c'' тэгшитгэлийн эхний 20 итерацаар Mandelbrot олонлогийг дүрслэн үзүүлнэ. Мөн энэ жишээ дараах зүйлсийг харуулна: * энд caTools багцын хэрэглээ * [[комплекс тоо]]<nowiki/>н дээрх үйлдэл * тоон элементүүдээс тогтох олон хэмжээст массивын хэрэглээ (<code>C</code>, <code>Z</code> , <code>X</code>).<source lang="r"> install.packages("caTools") # багц суулгах тушаал library(caTools) # write.gif функц ашиглахаар харгалзах багцыг дуудаж байна jet.colors <- colorRampPalette(c("#00007F", "blue", "#007FFF", "cyan", "#7FFF7F", "yellow", "#FF7F00", "red", "#7F0000")) dx <- 400 # урт dy <- 400 # өргөн C <- complex( real=rep(seq(-2.2, 1.0, length.out=dx), each=dy ), imag=rep(seq(-1.2, 1.2, length.out=dy), dx ) ) C <- matrix(C,dy,dx) # комплекс тоонуудыг матриц хэлбэрт шилжүүлэх Z <- 0 # Z хувьсагчид 0 утга оноох X <- array(0, c(dy,dx,20)) # гаралтанд ашиглах 3 хэмжээст массивыг үүсгэж байна for (k in 1:20) { # 20 итерац бүхий давталт Z <- Z^2+C # итерац X[,,k] <- exp(-abs(Z)) # үр дүнг хадгалах } write.gif(X, "Mandelbrot.gif", col=jet.colors, delay=900) </source>[[Файл:Mandelbrot_Creation_Animation.gif|400x400px]] == Санал болгох бусад мэдээлэл == * [[wikisource:en:Comparison of numerical analysis software|Comparison of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:Comparison of statistical packages|Comparison of statistical packages]] * [[wikisource:en:List of numerical analysis software|List of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:List of statistical packages|List of statistical packages]] * [[wikisource:en:Programming with Big Data in R|Programming with Big Data in R]] (pbdR)<ref>{{cite web|author=Ostrouchov, G., Chen, W.-C., Schmidt, D., Patel, P.|title=Programming with Big Data in R|year=2012|url=http://r-pbd.org/}}</ref> * [[wikisource:en:Rmetrics|Rmetrics]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|GNU R|R}} * [https://www.r-project.org/ R төслийн албан ёсны веб сайт] * [https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-release/R-intro.html An Introduction to R] * [https://www.r-project.org/doc/bib/R-books.html R books], has extensive list (with brief comments) of R-related books * [http://www.r-bloggers.com/ R-bloggers], a daily news site about R, with 10,000+ articles, tutorials and case-studies, contributed by over 450 R bloggers. * [https://web.archive.org/web/20121206104812/http://rgm3.lab.nig.ac.jp/RGM/ The R Graphical Manual], a collection of R graphics from all R packages, and an index to all functions in all R packages * [http://rseek.org R seek], a custom frontend to Google search engine, to assist in finding results related to the R language * [https://web.archive.org/web/20061004131509/http://addictedtor.free.fr/graphiques/index.php R Graph Gallery] == Ашигласан материал == {{Reflist|3}} [[Ангилал:Статистикийн программчлалын хэл]] [[Ангилал:Чөлөөт статистикийн программ хангамж]] [[Ангилал:Чөлөөт тоон программ хангамж]] [[Ангилал:GNU багц]] ge3lnbna0rwwaxgguhj2ump5ksn6005 Цагаан чоно уулын тулалдаан 0 66299 864469 777262 2026-08-03T07:35:38Z Munkhgerel 2696 864469 wikitext text/x-wiki <references />{{Инфобокс дайн |conflict=Цагаан чоно уулын тулалдаан |image= |caption= |partof=[[Хань улсын төгсгөл]] үеийн дайнууд |date=207 оны 9 сарын сүүлч, 10 сарын эх |place=Одоогийн [[Ляонин]] мужийн [[Линюань]] |result=Цао Цаогийн ялалт |combatant1=[[Цао Цао]] |combatant2=[[Ухуань]]<br>[[Юань Шан]] |commander1=[[Цао Цао]]<br>[[Жан Ляо]]<br>[[Цао Чүнь]] |commander2=[[Тадүнь]]{{KIA}}<br>[[Лоубань]]<br>[[Үюань]]<br>[[Юань Шан]]<br>[[Юань Ши]] |strength1= |strength2=дор хаяж 10,000 морин цэрэг |casualties1= |casualties2= }} '''Цагаан Чонын уулын тулалдаан''' (хятадаар: '''白狼山之戰''', пиньин: ''Báilángshān Zhī Zhàn'') нь '''МЭ 207 онд''' болсон бөгөөд Зүүн Хань улсын жанжин Цао Цао Ухуаньчуудын удирдагч Тадун-ыг ялсан шийдвэрлэх тулалдаан юм. Энэхүү ялалт нь Ухуаньчуудын улс төр, цэргийн хүчийг эрс сулруулж, Хятадын умард нутгийн хүчний тэнцвэрийг өөрчилсөн гэж үздэг. == Оршил == == Төлөвлөгөө болон бэлтгэл ажил == == Өөрчлөгдсөн төлөвлөгөө == == Тулаан == == Тулааны дараа == == Цааш унших == * [[Ухуань|Ухуань аймаг]] * Тадунь [[Ангилал:Гурван улсын үе]] [[Ангилал:Хань улс]] eo7kdffz0uydxzcczns6g1h4lzwf96j 864471 864469 2026-08-03T07:42:22Z Munkhgerel 2696 864471 wikitext text/x-wiki <references />{{Инфобокс дайн |conflict=Цагаан чоно уулын тулалдаан |image= |caption= |partof=[[Хань улсын төгсгөл]] үеийн дайнууд |date=207 оны 9 сарын сүүлч, 10 сарын эх |place=Одоогийн [[Ляонин]] мужийн [[Линюань]] |result=Цао Цаогийн ялалт |combatant1=[[Цао Цао]] |combatant2=[[Ухуань]]<br>[[Юань Шан]] |commander1=[[Цао Цао]]<br>[[Жан Ляо]]<br>[[Цао Чүнь]] |commander2=[[Тадүнь]]{{KIA}}<br>[[Лоубань]]<br>[[Үюань]]<br>[[Юань Шан]]<br>[[Юань Ши]] |strength1= |strength2=дор хаяж 10,000 морин цэрэг |casualties1= |casualties2= }} '''Цагаан Чонын уулын тулалдаан''' (хятадаар: '''白狼山之戰''', пиньин: ''Báilángshān Zhī Zhàn'') нь '''МЭ 207 онд''' болсон бөгөөд Зүүн Хань улсын жанжин Цао Цао Ухуаньчуудын удирдагч Тадун-ыг ялсан шийдвэрлэх тулалдаан юм. Энэхүү ялалт нь Ухуаньчуудын улс төр, цэргийн хүчийг эрс сулруулж, Хятадын умард нутгийн хүчний тэнцвэрийг өөрчилсөн гэж үздэг. == Түүхэн нөхцөл == МЭ 200 онд болсон '''Гуандугийн тулалдаан'''-д Цао Цао Юань Шаог ялсны дараа Юань Шаогийн хөвгүүд болох Юань Шан, Юань Си нар умард зүгт дүрвэн Ухуаньчуудын дунд орогножээ. Ухуаньчуудын удирдагч Тадун тэднийг хамгаалж, Цао Цаогийн эсрэг холбоотон болсон байна. Энэ нь Цао Цаог умард нутагт аян дайн хийхэд хүргэсэн гол шалтгаан байв. == Тулааны өмнөх байдал == === Цао Цаогийн тал === * Зүүн Хань улсын хамгийн хүчирхэг жанжин. * Туршлагатай морин болон явган цэрэгтэй. * Гол зорилго нь Юань Шаогийн үлдэгдэл хүчийг бүрэн устгах байв. === Ухуаньчуудын тал === * Удирдагч: Тадун. * Холбоотнууд: Юань Шан, Юань Си. * Давуу тал нь хурдан хөдөлгөөнт морин цэрэг байсан. == Тулаан == Цао Цао урт замыг туулан гэнэт довтолсон тул Ухуаньчууд бүрэн бэлтгэж амжаагүй гэж ''Саньго Жи'' болон ''Зыжи Туньжянь''-д тэмдэглэгддэг. Шийдвэрлэх мөчид Цао Цаогийн морин цэрэг Ухуаньчуудын төв хүчийг цохиж, Тадун тулалдааны явцад алагджээ. == Үр дүн == === Цао Цаогийн ялалт === * Ухуаньчуудын гол хүч бутрав. * Тадун амь үрэгдэв. * Юань Шан, Юань Си нар дахин дүрвэв. === Улс төрийн үр дагавар === * Ухуаньчуудын нэгдсэн холбоо задрав. * Олон аймаг Цао Цаод дагаар оржээ. * Зарим бүлэг Сяньбичүүдэд нэгдэн ууссан. * Умард Хятадад Цао Цаогийн ноёрхол улам бэхжив. == Тулааны ач холбогдол == Энэ тулалдаан нь: * Ухуаньчуудын бие даасан улс төрийн хүчний төгсгөлийн эхлэл болсон. * Цао Цаод Хятадын умард нутгийг нэгтгэх боломжийг бүрдүүлсэн. * Дараагийн Гурван улсын үеийн улс төрийн өрнөлд чухал нөлөө үзүүлсэн. == Цааш унших == * [[Ухуань|Ухуань аймаг]] * Тадунь == Эх сурвалж == Энэ тулалдааны талаар дараах сонгодог сурвалжуудад тэмдэглэсэн байдаг. * Саньго Жи (三國志) * Зыжи Туньжянь (資治通鑑) * Хожуу Хань Шу (後漢書) [[Ангилал:Гурван улсын үе]] [[Ангилал:Хань улс]] 6kfz7t0eoqqv096n97h1eimb6f04ymp 864472 864471 2026-08-03T07:45:15Z Munkhgerel 2696 864472 wikitext text/x-wiki <references />{{Инфобокс дайн |conflict=Цагаан чоно уулын тулалдаан |image= |caption= |partof=[[Хань улсын төгсгөл]] үеийн дайнууд |date=207 оны 9 сарын сүүлч, 10 сарын эх |place=Одоогийн [[Ляонин]] мужийн [[Линюань]] |result=Цао Цаогийн ялалт |combatant1=[[Цао Цао]] |combatant2=[[Ухуань]]<br>[[Юань Шан]] |commander1=[[Цао Цао]]<br>[[Жан Ляо]]<br>[[Цао Чүнь]] |commander2=[[Тадүнь]]{{KIA}}<br>[[Лоубань]]<br>[[Үюань]]<br>[[Юань Шан]]<br>[[Юань Ши]] |strength1= |strength2=дор хаяж 10,000 морин цэрэг |casualties1= |casualties2= }} '''Цагаан Чонын уулын тулалдаан''' (хятадаар: '''白狼山之戰''', пиньин: ''Báilángshān Zhī Zhàn'') нь '''МЭ 207 онд''' болсон бөгөөд Зүүн Хань улсын жанжин Цао Цао Ухуаньчуудын удирдагч Тадун-ыг ялсан шийдвэрлэх тулалдаан юм. Энэхүү ялалт нь Ухуаньчуудын улс төр, цэргийн хүчийг эрс сулруулж, Хятадын умард нутгийн хүчний тэнцвэрийг өөрчилсөн гэж үздэг. == Түүхэн нөхцөл == МЭ 200 онд болсон '''Гуандугийн тулалдаан'''-д Цао Цао Юань Шаог ялсны дараа Юань Шаогийн хөвгүүд болох Юань Шан, Юань Си нар умард зүгт дүрвэн Ухуаньчуудын дунд орогножээ. Ухуаньчуудын удирдагч Тадун тэднийг хамгаалж, Цао Цаогийн эсрэг холбоотон болсон байна. Энэ нь Цао Цаог умард нутагт аян дайн хийхэд хүргэсэн гол шалтгаан байв. == Тулааны өмнөх байдал == === Цао Цаогийн тал === * Зүүн Хань улсын хамгийн хүчирхэг жанжин. * Туршлагатай морин болон явган цэрэгтэй. * Гол зорилго нь Юань Шаогийн үлдэгдэл хүчийг бүрэн устгах байв. === Ухуаньчуудын тал === * Удирдагч: Тадун. * Холбоотнууд: Юань Шан, Юань Си. * Давуу тал нь хурдан хөдөлгөөнт морин цэрэг байсан. == Тулаан == Цао Цао урт замыг туулан гэнэт довтолсон тул Ухуаньчууд бүрэн бэлтгэж амжаагүй гэж ''Саньго Жи'' болон ''Зыжи Туньжянь''-д тэмдэглэгддэг. Шийдвэрлэх мөчид Цао Цаогийн морин цэрэг Ухуаньчуудын төв хүчийг цохиж, Тадун тулалдааны явцад алагджээ. == Үр дүн == [[Файл:Тулааны зураг.png|thumb|Цагаан чоно уулын тулаан]] === Цао Цаогийн ялалт === * Ухуаньчуудын гол хүч бутрав. * Тадун амь үрэгдэв. * Юань Шан, Юань Си нар дахин дүрвэв. === Улс төрийн үр дагавар === * Ухуаньчуудын нэгдсэн холбоо задрав. * Олон аймаг Цао Цаод дагаар оржээ. * Зарим бүлэг Сяньбичүүдэд нэгдэн ууссан. * Умард Хятадад Цао Цаогийн ноёрхол улам бэхжив. == Тулааны ач холбогдол == Энэ тулалдаан нь: * Ухуаньчуудын бие даасан улс төрийн хүчний төгсгөлийн эхлэл болсон. * Цао Цаод Хятадын умард нутгийг нэгтгэх боломжийг бүрдүүлсэн. * Дараагийн Гурван улсын үеийн улс төрийн өрнөлд чухал нөлөө үзүүлсэн. == Цааш унших == * [[Ухуань|Ухуань аймаг]] * Тадунь == Эх сурвалж == Энэ тулалдааны талаар дараах сонгодог сурвалжуудад тэмдэглэсэн байдаг. * Саньго Жи (三國志) * Зыжи Туньжянь (資治通鑑) * Хожуу Хань Шу (後漢書) [[Ангилал:Гурван улсын үе]] [[Ангилал:Хань улс]] jgpx8bbx1m2oxqhc21jbhyxlies0hey 864474 864472 2026-08-03T07:49:48Z Munkhgerel 2696 864474 wikitext text/x-wiki <references />{{Инфобокс дайн |conflict=Цагаан чоно уулын тулалдаан |image= |caption= |partof=[[Хань улсын төгсгөл]] үеийн дайнууд |date=207 оны 9 сарын сүүлч, 10 сарын эх |place=Одоогийн [[Ляонин]] мужийн [[Линюань]] |result=Цао Цаогийн ялалт |combatant1=[[Цао Цао]] |combatant2=[[Ухуань]]<br>[[Юань Шан]] |commander1=[[Цао Цао]]<br>[[Жан Ляо]]<br>[[Цао Чүнь]] |commander2=[[Тадүнь]]{{KIA}}<br>[[Лоубань]]<br>[[Үюань]]<br>[[Юань Шан]]<br>[[Юань Ши]] |strength1= |strength2=дор хаяж 10,000 морин цэрэг |casualties1= |casualties2= }}'''Цагаан Чонын уулын тулалдаан''' (хятадаар: 白狼山之戰, пиньин: ''Báilángshān zhī Zhàn'') нь МЭ 207 онд Зүүн Хань улсын төгсгөлийн үед болсон, тухайн үеийн умард Хятадын улс төр, цэргийн хүчний тэнцвэрийг өөрчилсөн шийдвэрлэх тулалдаануудын нэг юм. Энэхүү тулалдаан нь Зүүн Хань улсын нэрт жанжин Цао Цао (曹操)-гийн удирдсан цэрэг болон Ухуаньчуудын удирдагч Тадун (蹋頓)-ы тэргүүлсэн Ухуань–Юань овгийн холбоотны хүчний хооронд болсон бөгөөд Цао Цаогийн ялалтаар өндөрлөжээ. == Тулааны өмнөх байдал == МЭ 200 онд болсон '''Гуандугийн тулалдаан'''-д Цао Цао Юань Шаог ялсны дараа Юань Шаогийн хөвгүүд '''Юань Шан (袁尚)''', '''Юань Си (袁熙)''' нар умард нутагт дүрвэн, Ляосийн Ухуаньчуудын удирдагч Тадуны хамгаалалтад оржээ. Тадун тэднийг зөвхөн орогнуулаад зогсохгүй, Цао Цаогийн эсрэг улс төр, цэргийн холбоо байгуулсан байна. === '''Энэ холбоо нь Цао Цаогийн хувьд ноцтой аюул байв. Учир нь Ухуаньчууд морин цэргийн хүчээрээ алдартай, умардын өргөн уудам тал нутгийг сайн мэддэг байсан бөгөөд хэрэв Юань овгийн үлдэгдэл хүчтэй нэгдэн довтолбол Цао Цаогийн умард нутагт тогтоосон ноёрхолд заналхийлэх боломжтой байжээ.''' === === Цао Цаогийн тал === * Зүүн Хань улсын хамгийн хүчирхэг жанжин. * Туршлагатай морин болон явган цэрэгтэй. * Гол зорилго нь Юань Шаогийн үлдэгдэл хүчийг бүрэн устгах байв. === Ухуаньчуудын тал === * Удирдагч: Тадун. * Холбоотнууд: Юань Шан, Юань Си. * Давуу тал нь хурдан хөдөлгөөнт морин цэрэг байсан. == Тулаан == Цао Цао урт замыг туулан гэнэт довтолсон тул Ухуаньчууд бүрэн бэлтгэж амжаагүй гэж ''Саньго Жи'' болон ''Зыжи Туньжянь''-д тэмдэглэгддэг. Шийдвэрлэх мөчид Цао Цаогийн морин цэрэг Ухуаньчуудын төв хүчийг цохиж, Тадун тулалдааны явцад алагджээ. == Үр дүн == [[Файл:Тулааны зураг.png|thumb|Цагаан чоно уулын тулаан]] === Цао Цаогийн ялалт === * Ухуаньчуудын гол хүч бутрав. * Тадун амь үрэгдэв. * Юань Шан, Юань Си нар дахин дүрвэв. === Улс төрийн үр дагавар === * Ухуаньчуудын нэгдсэн холбоо задрав. * Олон аймаг Цао Цаод дагаар оржээ. * Зарим бүлэг Сяньбичүүдэд нэгдэн ууссан. * Умард Хятадад Цао Цаогийн ноёрхол улам бэхжив. == Тулааны ач холбогдол == Энэ тулалдаан нь: * Ухуаньчуудын бие даасан улс төрийн хүчний төгсгөлийн эхлэл болсон. * Цао Цаод Хятадын умард нутгийг нэгтгэх боломжийг бүрдүүлсэн. * Дараагийн Гурван улсын үеийн улс төрийн өрнөлд чухал нөлөө үзүүлсэн. == Цааш унших == * [[Ухуань|Ухуань аймаг]] * Тадунь == Эх сурвалж == Энэ тулалдааны талаар дараах сонгодог сурвалжуудад тэмдэглэсэн байдаг. * Саньго Жи (三國志) * Зыжи Туньжянь (資治通鑑) * Хожуу Хань Шу (後漢書) [[Ангилал:Гурван улсын үе]] [[Ангилал:Хань улс]] 8tjff94gbsrf6hmur6iau4wvkj3qjk1 864475 864474 2026-08-03T07:56:43Z Munkhgerel 2696 864475 wikitext text/x-wiki <references />{{Инфобокс дайн |conflict=Цагаан чоно уулын тулалдаан |image= |caption= |partof=[[Хань улсын төгсгөл]] үеийн дайнууд |date=207 оны 9 сарын сүүлч, 10 сарын эх |place=Одоогийн [[Ляонин]] мужийн [[Линюань]] |result=Цао Цаогийн ялалт |combatant1=[[Цао Цао]] |combatant2=[[Ухуань]]<br>[[Юань Шан]] |commander1=[[Цао Цао]]<br>[[Жан Ляо]]<br>[[Цао Чүнь]] |commander2=[[Тадүнь]]{{KIA}}<br>[[Лоубань]]<br>[[Үюань]]<br>[[Юань Шан]]<br>[[Юань Ши]] |strength1= |strength2=дор хаяж 10,000 морин цэрэг |casualties1= |casualties2= }}'''Цагаан Чонын уулын тулалдаан''' (хятадаар: 白狼山之戰, пиньин: ''Báilángshān zhī Zhàn'') нь МЭ 207 онд Зүүн Хань улсын төгсгөлийн үед болсон, тухайн үеийн умард Хятадын улс төр, цэргийн хүчний тэнцвэрийг өөрчилсөн шийдвэрлэх тулалдаануудын нэг юм. Энэхүү тулалдаан нь Зүүн Хань улсын нэрт жанжин Цао Цао (曹操)-гийн удирдсан цэрэг болон Ухуаньчуудын удирдагч Тадун (蹋頓)-ы тэргүүлсэн Ухуань–Юань овгийн холбоотны хүчний хооронд болсон бөгөөд Цао Цаогийн ялалтаар өндөрлөжээ. == Тулааны өмнөх байдал == МЭ 200 онд болсон '''Гуандугийн тулалдаан'''-д Цао Цао Юань Шаог ялсны дараа Юань Шаогийн хөвгүүд '''Юань Шан (袁尚)''', '''Юань Си (袁熙)''' нар умард нутагт дүрвэн, Ляосийн Ухуаньчуудын удирдагч Тадуны хамгаалалтад оржээ. Тадун тэднийг зөвхөн орогнуулаад зогсохгүй, Цао Цаогийн эсрэг улс төр, цэргийн холбоо байгуулсан байна. Энэ холбоо нь Цао Цаогийн хувьд ноцтой аюул байв. Учир нь Ухуаньчууд морин цэргийн хүчээрээ алдартай, умардын өргөн уудам тал нутгийг сайн мэддэг байсан бөгөөд хэрэв Юань овгийн хүчтэй нэгдэн довтолбол Цао Цаогийн умард нутагт тогтоосон ноёрхолд заналхийлэх боломжтой байжээ. === Цао Цаогийн тал === * Зүүн Хань улсын хамгийн хүчирхэг жанжин. * Туршлагатай морин болон явган цэрэгтэй. * Гол зорилго нь Юань Шаогийн үлдэгдэл хүчийг бүрэн устгах байв. === Ухуаньчуудын тал === * Удирдагч: Тадун. * Холбоотнууд: Юань Шан, Юань Си. * Давуу тал нь хурдан хөдөлгөөнт морин цэрэг байсан. == Цао Цаогийн умард аян == МЭ 207 онд Цао Цао их хэмжээний цэрэг дайчлан умард зүгт аян дайнд мордов. Зам нь урт, хүндрэлтэй байсан бөгөөд уул, тал, гол мөрөн дамжин довтолсон гэж түүхэн сурвалжид тэмдэглэгддэг. Зарим жанжин нь ийм хол замд цэрэг авч явахыг эсэргүүцэж байсан ч Цао Цао гэнэтийн довтолгоо хамгийн үр дүнтэй гэж үзэн хурдан хөдөлгөөнөөр дайснаа гайхшруулах тактик сонгожээ. == Тулааны явц == Хоёр талын гол хүч '''Цагаан Чоно уул''' (白狼山)-ын орчимд тулгарсан байна. Ухуаньчуудын гол хүчийг Тадун өөрөө удирдаж байсан бөгөөд Юань Шан, Юань Си нар мөн түүний талд байлджээ. Түүхэн сурвалжид тэмдэглэснээр Цао Цао дайсныг бүрэн бэлтгэлгүй байх үед нь шууд довтолсон бөгөөд морин цэргийн хурдан давшилтаар Ухуаньчуудын төв хүчийг бут цохисон байна. Тулааны үеэр Тадун алагдаж, Ухуаньчуудын удирдлага сарнин бутарчээ. == Үр дагавар == [[Файл:Тулааны зураг.png|thumb|Цагаан чоно уулын тулаан]]Тадуны үхэл нь зөвхөн нэг удирдагчийн хохирол бус, Ухуаньчуудын улс төрийн нэгдлийг задруулсан томоохон үйл явдал болсон юм. Олон овог аймаг Цао Цаод бууж өгч, зарим нь Зүүн Хань улсын хил дотор нүүлгэн суурьшуулагдсан бол нөгөө хэсэг нь Сяньби болон бусад умардын нүүдэлчин аймагтай нэгдэн уусчээ. Юань Шан, Юань Си нар тулалдаанаас зугтаж чадсан боловч удалгүй тэдний улс төрийн нөлөө бүрэн арилсан байна. Ингэснээр Цао Цао умард Хятадын хамгийн хүчирхэг удирдагч болж, хожмын '''Вэй улсын''' (曹魏) үндэс суурийг тавих нөхцөл бүрджээ. === Цао Цаогийн ялалт === * Ухуаньчуудын гол хүч бутрав. * Тадун амь үрэгдэв. * Юань Шан, Юань Си нар дахин дүрвэв. === Улс төрийн үр дагавар === * Ухуаньчуудын нэгдсэн холбоо задрав. * Олон аймаг Цао Цаод дагаар оржээ. * Зарим бүлэг Сяньбичүүдэд нэгдэн ууссан. * Умард Хятадад Цао Цаогийн ноёрхол улам бэхжив. == Түүхэн ач холбогдол == Цагаан Чонын уулын тулалдаан нь Ухуаньчуудын бие даасан улс төрийн хүчний төгсгөлийн эхлэл болсон төдийгүй Хүннүгийн дараах үеийн умардын нүүдэлчин аймгуудын хүчний харьцаанд чухал өөрчлөлт авчирсан юм. Энэ тулалдааны дараагаар Сяньби аймгууд улам хүчирхэгжин, III–IV зуунд Монголын өндөрлөг болон Хятадын умард хэсэгт зонхилох байр суурь эзлэх болсон байна. == Цааш унших == * [[Ухуань|Ухуань аймаг]] * Тадунь == Эх сурвалж == Энэ тулалдааны талаар дараах сонгодог сурвалжуудад тэмдэглэсэн байдаг. * Саньго Жи (三國志) * Зыжи Туньжянь (資治通鑑) * Хожуу Хань Шу (後漢書) [[Ангилал:Гурван улсын үе]] [[Ангилал:Хань улс]] hdqhnh0m8mqoveqm7zs02357xpyenii 864477 864475 2026-08-03T07:58:04Z Munkhgerel 2696 864477 wikitext text/x-wiki <references />{{Инфобокс дайн |conflict=Цагаан чоно уулын тулалдаан |image= |caption= |partof=[[Хань улсын төгсгөл]] үеийн дайнууд |date=207 оны 9 сарын сүүлч, 10 сарын эх |place=Одоогийн [[Ляонин]] мужийн [[Линюань]] |result=Цао Цаогийн ялалт |combatant1=[[Цао Цао]] |combatant2=[[Ухуань]]<br>[[Юань Шан]] |commander1=[[Цао Цао]]<br>[[Жан Ляо]]<br>[[Цао Чүнь]] |commander2=[[Тадүнь]]{{KIA}}<br>[[Лоубань]]<br>[[Үюань]]<br>[[Юань Шан]]<br>[[Юань Ши]] |strength1= |strength2=дор хаяж 10,000 морин цэрэг |casualties1= |casualties2= }}'''Цагаан Чонын уулын тулалдаан''' (хятадаар: 白狼山之戰, пиньин: ''Báilángshān zhī Zhàn'') нь МЭ 207 онд Зүүн Хань улсын төгсгөлийн үед болсон, тухайн үеийн умард Хятадын улс төр, цэргийн хүчний тэнцвэрийг өөрчилсөн шийдвэрлэх тулалдаануудын нэг юм. Энэхүү тулалдаан нь Зүүн Хань улсын нэрт жанжин Цао Цао (曹操)-гийн удирдсан цэрэг болон Ухуаньчуудын удирдагч Тадун (蹋頓)-ы тэргүүлсэн Ухуань–Юань овгийн холбоотны хүчний хооронд болсон бөгөөд Цао Цаогийн ялалтаар өндөрлөжээ. == '''Тулааны өмнөх байдал''' == МЭ 200 онд болсон '''Гуандугийн тулалдаан'''-д Цао Цао Юань Шаог ялсны дараа Юань Шаогийн хөвгүүд '''Юань Шан (袁尚)''', '''Юань Си (袁熙)''' нар умард нутагт дүрвэн, Ляосийн Ухуаньчуудын удирдагч Тадуны хамгаалалтад оржээ. Тадун тэднийг зөвхөн орогнуулаад зогсохгүй, Цао Цаогийн эсрэг улс төр, цэргийн холбоо байгуулсан байна. Энэ холбоо нь Цао Цаогийн хувьд ноцтой аюул байв. Учир нь Ухуаньчууд морин цэргийн хүчээрээ алдартай, умардын өргөн уудам тал нутгийг сайн мэддэг байсан бөгөөд хэрэв Юань овгийн хүчтэй нэгдэн довтолбол Цао Цаогийн умард нутагт тогтоосон ноёрхолд заналхийлэх боломжтой байжээ. === Цао Цаогийн тал === * Зүүн Хань улсын хамгийн хүчирхэг жанжин. * Туршлагатай морин болон явган цэрэгтэй. * Гол зорилго нь Юань Шаогийн үлдэгдэл хүчийг бүрэн устгах байв. === Ухуаньчуудын тал === * Удирдагч: Тадун. * Холбоотнууд: Юань Шан, Юань Си. * Давуу тал нь хурдан хөдөлгөөнт морин цэрэг байсан. == '''Цао Цаогийн умард аян''' == МЭ 207 онд Цао Цао их хэмжээний цэрэг дайчлан умард зүгт аян дайнд мордов. Зам нь урт, хүндрэлтэй байсан бөгөөд уул, тал, гол мөрөн дамжин довтолсон гэж түүхэн сурвалжид тэмдэглэгддэг. Зарим жанжин нь ийм хол замд цэрэг авч явахыг эсэргүүцэж байсан ч Цао Цао гэнэтийн довтолгоо хамгийн үр дүнтэй гэж үзэн хурдан хөдөлгөөнөөр дайснаа гайхшруулах тактик сонгожээ. == '''Тулааны явц''' == Хоёр талын гол хүч '''Цагаан Чоно уул''' (白狼山)-ын орчимд тулгарсан байна. Ухуаньчуудын гол хүчийг Тадун өөрөө удирдаж байсан бөгөөд Юань Шан, Юань Си нар мөн түүний талд байлджээ. Түүхэн сурвалжид тэмдэглэснээр Цао Цао дайсныг бүрэн бэлтгэлгүй байх үед нь шууд довтолсон бөгөөд морин цэргийн хурдан давшилтаар Ухуаньчуудын төв хүчийг бут цохисон байна. Тулааны үеэр Тадун алагдаж, Ухуаньчуудын удирдлага сарнин бутарчээ. == '''Үр дагавар''' == [[Файл:Тулааны зураг.png|thumb|Цагаан чоно уулын тулаан]]Тадуны үхэл нь зөвхөн нэг удирдагчийн хохирол бус, Ухуаньчуудын улс төрийн нэгдлийг задруулсан томоохон үйл явдал болсон юм. Олон овог аймаг Цао Цаод бууж өгч, зарим нь Зүүн Хань улсын хил дотор нүүлгэн суурьшуулагдсан бол нөгөө хэсэг нь Сяньби болон бусад умардын нүүдэлчин аймагтай нэгдэн уусчээ. Юань Шан, Юань Си нар тулалдаанаас зугтаж чадсан боловч удалгүй тэдний улс төрийн нөлөө бүрэн арилсан байна. Ингэснээр Цао Цао умард Хятадын хамгийн хүчирхэг удирдагч болж, хожмын '''Вэй улсын''' (曹魏) үндэс суурийг тавих нөхцөл бүрджээ. === Цао Цаогийн ялалт === * Ухуаньчуудын гол хүч бутрав. * Тадун амь үрэгдэв. * Юань Шан, Юань Си нар дахин дүрвэв. === Улс төрийн үр дагавар === * Ухуаньчуудын нэгдсэн холбоо задрав. * Олон аймаг Цао Цаод дагаар оржээ. * Зарим бүлэг Сяньбичүүдэд нэгдэн ууссан. * Умард Хятадад Цао Цаогийн ноёрхол улам бэхжив. == '''Түүхэн ач холбогдол''' == Цагаан Чонын уулын тулалдаан нь Ухуаньчуудын бие даасан улс төрийн хүчний төгсгөлийн эхлэл болсон төдийгүй Хүннүгийн дараах үеийн умардын нүүдэлчин аймгуудын хүчний харьцаанд чухал өөрчлөлт авчирсан юм. Энэ тулалдааны дараагаар Сяньби аймгууд улам хүчирхэгжин, III–IV зуунд Монголын өндөрлөг болон Хятадын умард хэсэгт зонхилох байр суурь эзлэх болсон байна. == '''Цааш унших''' == * [[Ухуань|Ухуань аймаг]] * Тадунь == '''Эх сурвалж''' == Энэ тулалдааны талаар дараах сонгодог сурвалжуудад тэмдэглэсэн байдаг. * Саньго Жи (三國志) * Зыжи Туньжянь (資治通鑑) * Хожуу Хань Шу (後漢書) [[Ангилал:Гурван улсын үе]] [[Ангилал:Хань улс]] hjuyscqy6do075pdzdxf6aiwos3e4n3 864479 864477 2026-08-03T08:05:44Z Munkhgerel 2696 864479 wikitext text/x-wiki <references />{{Инфобокс дайн | conflict = Цагаан чоно уулын тулалдаан | image = | caption = | partof = Зүүн Хань улсын төгсгөлийн үеийн умардын аян дайн | date = МЭ 207 оны намар (ихэнх судлаачийн үздэгээр IX сарын сүүл – X сарын эх) | place = Цагаан Чонын уул (白狼山), өнөөгийн БНХАУ-ын Ляонин мужийн Линьюань орчим байсан байж болзошгүй | result = Цао Цаогийн шийдвэрлэх ялалт | combatant1 = Зүүн Хань улсын цэрэг Цао Цао (曹操) | combatant2 = Ухуань–Юань овгийн холбоотон хүч Ухуань аймгууд Юань Шан (袁尚) Юань Си (袁熙) | commander1 = Зүүн Хань улсын тал Цао Цао (曹操) Жан Ляо (張遼) Цао Чүнь (曹純) | commander2 = Ухуань–Юань овгийн тал Тадун (蹋頓) † Лоубань (樓班) Үянь (烏延) Юань Шан (袁尚) Юань Си (袁熙) | strength1 = Зүүн Хань улсын тал Судлаачдын тооцоогоор ойролцоогоор 10,000–20,000 морин болон явган цэрэг. | strength2 = Ухуань–Юань овгийн тал Тодорхойгүй. Судлаачдын тооцоогоор Цао Цаогийн цэрэгтэй ойролцоо буюу түүнээс олон байсан байж болзошгүй. | casualties1 = Зүүн Хань улсын тал Тодорхойгүй. | casualties2 = Ухуань–Юань овгийн тал Тадун тулалдаанд алагдсан. Олон мянган цэрэг амь үрэгдэж, олзлогдсон. Ухуань аймгуудын холбоо задран бутарчээ. }} '''Цагаан Чонын уулын тулалдаан''' (хятадаар: 白狼山之戰, пиньин: ''Báilángshān zhī Zhàn'') нь МЭ 207 онд Зүүн Хань улсын төгсгөлийн үед болсон, тухайн үеийн умард Хятадын улс төр, цэргийн хүчний тэнцвэрийг өөрчилсөн шийдвэрлэх тулалдаануудын нэг юм. Энэхүү тулалдаан нь Зүүн Хань улсын нэрт жанжин Цао Цао (曹操)-гийн удирдсан цэрэг болон Ухуаньчуудын удирдагч Тадун (蹋頓)-ы тэргүүлсэн Ухуань–Юань овгийн холбоотны хүчний хооронд болсон бөгөөд Цао Цаогийн ялалтаар өндөрлөжээ. == '''Тулааны өмнөх байдал''' == МЭ 200 онд болсон '''Гуандугийн тулалдаан'''-д Цао Цао Юань Шаог ялсны дараа Юань Шаогийн хөвгүүд '''Юань Шан (袁尚)''', '''Юань Си (袁熙)''' нар умард нутагт дүрвэн, Ляосийн Ухуаньчуудын удирдагч Тадуны хамгаалалтад оржээ. Тадун тэднийг зөвхөн орогнуулаад зогсохгүй, Цао Цаогийн эсрэг улс төр, цэргийн холбоо байгуулсан байна. Энэ холбоо нь Цао Цаогийн хувьд ноцтой аюул байв. Учир нь Ухуаньчууд морин цэргийн хүчээрээ алдартай, умардын өргөн уудам тал нутгийг сайн мэддэг байсан бөгөөд хэрэв Юань овгийн хүчтэй нэгдэн довтолбол Цао Цаогийн умард нутагт тогтоосон ноёрхолд заналхийлэх боломжтой байжээ. === Цао Цаогийн тал === * Зүүн Хань улсын хамгийн хүчирхэг жанжин. * Туршлагатай морин болон явган цэрэгтэй. * Гол зорилго нь Юань Шаогийн үлдэгдэл хүчийг бүрэн устгах байв. === Ухуаньчуудын тал === * Удирдагч: Тадун. * Холбоотнууд: Юань Шан, Юань Си. * Давуу тал нь хурдан хөдөлгөөнт морин цэрэг байсан. == '''Цао Цаогийн умард аян''' == МЭ 207 онд Цао Цао их хэмжээний цэрэг дайчлан умард зүгт аян дайнд мордов. Зам нь урт, хүндрэлтэй байсан бөгөөд уул, тал, гол мөрөн дамжин довтолсон гэж түүхэн сурвалжид тэмдэглэгддэг. Зарим жанжин нь ийм хол замд цэрэг авч явахыг эсэргүүцэж байсан ч Цао Цао гэнэтийн довтолгоо хамгийн үр дүнтэй гэж үзэн хурдан хөдөлгөөнөөр дайснаа гайхшруулах тактик сонгожээ. == '''Тулааны явц''' == Хоёр талын гол хүч '''Цагаан Чоно уул''' (白狼山)-ын орчимд тулгарсан байна. Ухуаньчуудын гол хүчийг Тадун өөрөө удирдаж байсан бөгөөд Юань Шан, Юань Си нар мөн түүний талд байлджээ. Түүхэн сурвалжид тэмдэглэснээр Цао Цао дайсныг бүрэн бэлтгэлгүй байх үед нь шууд довтолсон бөгөөд морин цэргийн хурдан давшилтаар Ухуаньчуудын төв хүчийг бут цохисон байна. Тулааны үеэр Тадун алагдаж, Ухуаньчуудын удирдлага сарнин бутарчээ. == '''Үр дагавар''' == [[Файл:Тулааны зураг.png|thumb|Цагаан чоно уулын тулаан]]Тадуны үхэл нь зөвхөн нэг удирдагчийн хохирол бус, Ухуаньчуудын улс төрийн нэгдлийг задруулсан томоохон үйл явдал болсон юм. Олон овог аймаг Цао Цаод бууж өгч, зарим нь Зүүн Хань улсын хил дотор нүүлгэн суурьшуулагдсан бол нөгөө хэсэг нь Сяньби болон бусад умардын нүүдэлчин аймагтай нэгдэн уусчээ. Юань Шан, Юань Си нар тулалдаанаас зугтаж чадсан боловч удалгүй тэдний улс төрийн нөлөө бүрэн арилсан байна. Ингэснээр Цао Цао умард Хятадын хамгийн хүчирхэг удирдагч болж, хожмын '''Вэй улсын''' (曹魏) үндэс суурийг тавих нөхцөл бүрджээ. === Цао Цаогийн ялалт === * Ухуаньчуудын гол хүч бутрав. * Тадун амь үрэгдэв. * Юань Шан, Юань Си нар дахин дүрвэв. === Улс төрийн үр дагавар === * Ухуаньчуудын нэгдсэн холбоо задрав. * Олон аймаг Цао Цаод дагаар оржээ. * Зарим бүлэг Сяньбичүүдэд нэгдэн ууссан. * Умард Хятадад Цао Цаогийн ноёрхол улам бэхжив. == '''Түүхэн ач холбогдол''' == Цагаан Чонын уулын тулалдаан нь Ухуаньчуудын бие даасан улс төрийн хүчний төгсгөлийн эхлэл болсон төдийгүй Хүннүгийн дараах үеийн умардын нүүдэлчин аймгуудын хүчний харьцаанд чухал өөрчлөлт авчирсан юм. Энэ тулалдааны дараагаар Сяньби аймгууд улам хүчирхэгжин, III–IV зуунд Монголын өндөрлөг болон Хятадын умард хэсэгт зонхилох байр суурь эзлэх болсон байна. == '''Цааш унших''' == * [[Ухуань|Ухуань аймаг]] * Тадунь == '''Эх сурвалж''' == Энэ тулалдааны талаар дараах сонгодог сурвалжуудад тэмдэглэсэн байдаг. * Саньго Жи (三國志) * Зыжи Туньжянь (資治通鑑) * Хожуу Хань Шу (後漢書) [[Ангилал:Гурван улсын үе]] [[Ангилал:Хань улс]] qoo28vrrtklnv6dcqxcyloh8rluubwf 864500 864479 2026-08-03T09:32:31Z Munkhgerel 2696 864500 wikitext text/x-wiki <references />{{Инфобокс дайн | conflict = Цагаан чоно уулын тулалдаан | image = | caption = | partof = Зүүн Хань улсын төгсгөлийн үеийн умардын аян дайн | date = МЭ 207 оны намар (ихэнх судлаачийн үздэгээр IX сарын сүүл – X сарын эх) | place = Цагаан Чонын уул (白狼山), өнөөгийн БНХАУ-ын Ляонин мужийн Линьюань орчим байсан байж болзошгүй | result = Цао Цаогийн шийдвэрлэх ялалт | combatant1 = Зүүн Хань улсын цэрэг Цао Цао (曹操) | combatant2 = Ухуань–Юань овгийн холбоотон хүч Ухуань аймгууд Юань Шан (袁尚) Юань Си (袁熙) | commander1 = Зүүн Хань улсын тал Цао Цао (曹操) Жан Ляо (張遼) Цао Чүнь (曹純) | commander2 = Ухуань–Юань овгийн тал Тадун (蹋頓) † Лоубань (樓班) Үянь (烏延) Юань Шан (袁尚) Юань Си (袁熙) | strength1 = Зүүн Хань улсын тал Судлаачдын тооцоогоор ойролцоогоор 10,000–20,000 морин болон явган цэрэг. | strength2 = Ухуань–Юань овгийн тал Тодорхойгүй. Судлаачдын тооцоогоор Цао Цаогийн цэрэгтэй ойролцоо буюу түүнээс олон байсан байж болзошгүй. | casualties1 = Зүүн Хань улсын тал Тодорхойгүй. | casualties2 = Ухуань–Юань овгийн тал Тадун тулалдаанд алагдсан. Олон мянган цэрэг амь үрэгдэж, олзлогдсон. Ухуань аймгуудын холбоо задран бутарчээ. }} '''Цагаан Чонын уулын тулалдаан''' (хятадаар: 白狼山之戰, пиньин: ''Báilángshān zhī Zhàn'') нь МЭ 207 онд Зүүн Хань улсын төгсгөлийн үед болсон, тухайн үеийн умард Хятадын улс төр, цэргийн хүчний тэнцвэрийг өөрчилсөн шийдвэрлэх тулалдаануудын нэг юм. Энэхүү тулалдаан нь Зүүн Хань улсын нэрт жанжин Цао Цао (曹操)-гийн удирдсан цэрэг болон Ухуаньчуудын удирдагч Тадун (蹋頓)-ы тэргүүлсэн Ухуань–Юань овгийн холбоотны хүчний хооронд болсон бөгөөд Цао Цаогийн ялалтаар өндөрлөжээ. == '''Тулааны өмнөх байдал''' == МЭ 200 онд болсон '''Гуандугийн тулалдаан'''-д Цао Цао Юань Шаог ялсны дараа Юань Шаогийн хөвгүүд '''Юань Шан (袁尚)''', '''Юань Си (袁熙)''' нар умард нутагт дүрвэн, Ляосийн Ухуаньчуудын удирдагч Тадуны хамгаалалтад оржээ. Тадун тэднийг зөвхөн орогнуулаад зогсохгүй, Цао Цаогийн эсрэг улс төр, цэргийн холбоо байгуулсан байна. Энэ холбоо нь Цао Цаогийн хувьд ноцтой аюул байв. Учир нь Ухуаньчууд морин цэргийн хүчээрээ алдартай, умардын өргөн уудам тал нутгийг сайн мэддэг байсан бөгөөд хэрэв Юань овгийн хүчтэй нэгдэн довтолбол Цао Цаогийн умард нутагт тогтоосон ноёрхолд заналхийлэх боломжтой байжээ. === Цао Цаогийн тал === * Зүүн Хань улсын хамгийн хүчирхэг жанжин. * Туршлагатай морин болон явган цэрэгтэй. * Гол зорилго нь Юань Шаогийн үлдэгдэл хүчийг бүрэн устгах байв. === Ухуаньчуудын тал === * Удирдагч: Тадун. * Холбоотнууд: Юань Шан, Юань Си. * Давуу тал нь хурдан хөдөлгөөнт морин цэрэг байсан. == '''Цао Цаогийн умард аян''' == МЭ 207 онд Цао Цао их хэмжээний цэрэг дайчлан умард зүгт аян дайнд мордов. Зам нь урт, хүндрэлтэй байсан бөгөөд уул, тал, гол мөрөн дамжин довтолсон гэж түүхэн сурвалжид тэмдэглэгддэг. Зарим жанжин нь ийм хол замд цэрэг авч явахыг эсэргүүцэж байсан ч Цао Цао гэнэтийн довтолгоо хамгийн үр дүнтэй гэж үзэн хурдан хөдөлгөөнөөр дайснаа гайхшруулах тактик сонгожээ. == '''Тулааны явц''' == Хоёр талын гол хүч '''Цагаан Чоно уул''' (白狼山)-ын орчимд тулгарсан байна. Ухуаньчуудын гол хүчийг Тадун өөрөө удирдаж байсан бөгөөд Юань Шан, Юань Си нар мөн түүний талд байлджээ. Түүхэн сурвалжид тэмдэглэснээр Цао Цао дайсныг бүрэн бэлтгэлгүй байх үед нь шууд довтолсон бөгөөд морин цэргийн хурдан давшилтаар Ухуаньчуудын төв хүчийг бут цохисон байна. Тулааны үеэр Тадун алагдаж, Ухуаньчуудын удирдлага сарнин бутарчээ. == '''Үр дагавар''' == [[Файл:Тулааны зураг.png|thumb|Цагаан чоно уулын тулаан]]Тадуны үхэл нь зөвхөн нэг удирдагчийн хохирол бус, Ухуаньчуудын улс төрийн нэгдлийг задруулсан томоохон үйл явдал болсон юм. Олон овог аймаг Цао Цаод бууж өгч, зарим нь Зүүн Хань улсын хил дотор нүүлгэн суурьшуулагдсан бол нөгөө хэсэг нь Сяньби болон бусад умардын нүүдэлчин аймагтай нэгдэн уусчээ. Юань Шан, Юань Си нар тулалдаанаас зугтаж чадсан боловч удалгүй тэдний улс төрийн нөлөө бүрэн арилсан байна. Ингэснээр Цао Цао умард Хятадын хамгийн хүчирхэг удирдагч болж, хожмын '''Вэй улсын''' (曹魏) үндэс суурийг тавих нөхцөл бүрджээ. === Цао Цаогийн ялалт === * Ухуаньчуудын гол хүч бутрав. * Тадун амь үрэгдэв. * Юань Шан, Юань Си нар дахин дүрвэв. === Улс төрийн үр дагавар === * Ухуаньчуудын нэгдсэн холбоо задрав. * Олон аймаг Цао Цаод дагаар оржээ. * Зарим бүлэг Сяньбичүүдэд нэгдэн ууссан. * Умард Хятадад Цао Цаогийн ноёрхол улам бэхжив. == '''Түүхэн ач холбогдол''' == Цагаан Чонын уулын тулалдаан нь Ухуаньчуудын бие даасан улс төрийн хүчний төгсгөлийн эхлэл болсон төдийгүй Хүннүгийн дараах үеийн умардын нүүдэлчин аймгуудын хүчний харьцаанд чухал өөрчлөлт авчирсан юм. Энэ тулалдааны дараагаар Сяньби аймгууд улам хүчирхэгжин, III–IV зуунд Монголын өндөрлөг болон Хятадын умард хэсэгт зонхилох байр суурь эзлэх болсон байна. == '''Цааш унших''' == * [[Ухуань|Ухуань аймаг]] * [[ТАДУН|Тадунь]] == '''Эх сурвалж''' == Энэ тулалдааны талаар дараах сонгодог сурвалжуудад тэмдэглэсэн байдаг. * Саньго Жи (三國志) * Зыжи Туньжянь (資治通鑑) * Хожуу Хань Шу (後漢書) [[Ангилал:Гурван улсын үе]] [[Ангилал:Хань улс]] nth7vogckj10eg05dw7wi5smvy5g526 Улс орнуудын нэрийн утга учир 0 66614 864453 864308 2026-08-03T06:48:55Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 864453 wikitext text/x-wiki Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно. ==А== === {{AUS}} === Эртний Ромын "Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг" номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр "Өмнөдийн газар нутаг" гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан <ref>[[Purchas, Samuel]]. "[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]", in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.</ref> бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.<ref name="Flind">Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.</ref> Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ "Австрали" гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.<ref>Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.</ref> Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад "Австрали" хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.<ref>{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}</ref> === {{AUT}} === Герман хэлний "Өстеррайх" гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан "Австри" гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь "Дорнын газар нутаг" гэсэн утга бүхий Герман үг юм.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]".</ref> Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд "Дорны эзэнт гүрэн" гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. === {{AZE}} === Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн "Азербайжан" буюу "Атропатуудын газар нутаг" гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр "Галнаас аврагдагсад" гэсэн утгыг илэрхийлдэг.<ref>{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}</ref><ref>"Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border." from Kroll, S.E. "Media Atropatene". 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.</ref> Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. "Галнаас аврагдагсад" гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж "Атропат" буюу "Галнаас чөлөөлөгсөд" гэх нэр үүссэн домогтой.<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.</ref><ref>[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.</ref> ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.</ref> <ref>Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. & F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.</ref> ::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор "Закавказе" гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. === {{ALB}} === "Албани" гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь "Альба" буюу Латин хэлний "цагаан" гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний "альб" буюу "толгод" гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай "Албаничуудын газар нутаг" гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.<ref name="OEtDalb">Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&searchmode=none Albania]".</ref> Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.<ref name="MAhist">[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.</ref> Анна Комненагын "Алексиад" зохиолд "Албанон" эсвэл "Арбанон" гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.<ref>Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.</ref> Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед "Альбани" гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий. ::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа "Шкипери" хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр "шкип" гэдэг нь "Бүгдийг ойлгож ухаарах" гэсэн утга агуулдаг.<ref>Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.</ref><ref>{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}</ref> Сүүлийн үед "Шкипонье" буюу "Бүргэд" гэсэн утгатай буюу "Бүргэдүүдийн газар нутаг" гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ. === {{ALG}} === Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр "Чезайр" буюу "арлууд" гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд "Альжер", Каталон хэлэнд "Алджер" гэж нэвтрэн орсон байдаг.<ref name="leschi">[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in "[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]". {{fr icon}}</ref> Анх "Алжир" гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар "Жазаир Бани Мазганна" буюу Мазганнагын үр садын арлууд" гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Сарны туяа" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Yver., G. "[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&pg=PA257 Alger]". ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.</ref> 2011}} === {{USA}} === Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах "Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт" анхлан дурдсанаар "Америкийн нэгдсэн улс" гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд "Америкийн нэгдсэн улс", олон нийт, ард нийтийн дунд "Нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. "Америк" гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг "Америка" гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг. === {{ANG}} === Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.<ref>Heywood, Linda M. & Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.</ref> Угтаа "Ндонгочуудын газар нутаг" гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр "Нгола а килуанже" буюу "төмрийн дархадын ахлагч" гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.<ref>Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.</ref><ref>Collins, Robert O. & Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.</ref> === {{AND}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын "Марка Хиспаника" номонд дурдсанаар "Ад-Дарра" буюу "Ой мод" гэх Араб үгнээс <ref>{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast & Co|location=New York, USA}}</ref> эсвэл Наварро-Арагон хэлний "Андурриал" буюу "Бэлчирийн нутаг" гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra]." Accessed 16 September 2011.</ref> === {{ATG}} === Антигуа: Испани хэлний "Антежо" <ref name="HistAnti">Oliver, Vere Langford.<!--sic--> [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.</ref> буюу "Эртний" гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб "Санта Мариа ла Антигуа" хэмээн ашигласан байдаг.<ref>Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. "{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}." Accessed 23 September 2011</ref> :'''Барбуда''' Испаний хэлний "Барбодо" буюу "Сахалтай" гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг. === {{UAE}} === Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. === {{ARG}} === Испани хэлний "Аргенто" буюу "Мөнгөлөг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата "Мөнгөн гол" гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо "Ла Аргентина" буюу "Мөнгөн уст нутаг" хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.<ref name="BritRdlP">{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}</ref> === {{ARM}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Арменой" гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. "Арменой" эсвэл "Армина" гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "Ар" буюу "Байгуулсан, үүссэн" гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод "ар" гэх үгнээс үүссэн "Арарат, Арян, Арта" зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.<ref>[[Gamkrelidze, Tamaz]] & [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. "The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages".{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.</ref><ref>Mallory, James P. "Kuro-Araxes Culture". ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.</ref> === {{AFG}} === 16-р зуунд бүтээгдсэн "Бабурнама" сударт Афгени буюу "Афганичуудын газар нутаг" гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.<ref>{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}</ref> Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд "Афгани" гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд "Афгани" нь "байрлах, байрших" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд "Афгани" гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.<ref>{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&lpg=PP1&pg=PA18#v=onepage&q&f=false|accessdate=2010-08-22}}</ref><ref name="khyber">Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in "{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}" ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.</ref> 1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх "Афганистан" гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ. ==Б== === {{BHS}} === Испани хэлээр "бүү де лас Бахамас" буюу "Гүехэн тэнгис" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="DicCarib">Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&pg=PA70&lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.</ref> Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Anonymous. "{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}." c. 1523. Retrieved 24 September 2011.</ref> Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед "Гранд Бахама" номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Ба Ха Ма" буюу "Дундадын дээр орших газар нутаг" гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ. === {{NEP}} === Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар "нипалаяа" буюу "Уулын бэлд орших нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна "Непа" буюу "Сүм дуганы нутаг" гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний "Нямбал" буюу "Ариун нутаг" гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ. === {{BAN}} === Бенгал хэлний "Бенгал улс" гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр "Бангла" гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд "Деш" гэдэг нь "улс, орон" гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.<ref>M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.</ref> === {{BRB}} === Португаль хэлний "Барбадас" буюу "Сахалтнууд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="OxJurn">Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. "[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]". Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.</ref> Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.<ref>Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&l=en&ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}</ref> === {{BHR}} === Араб хэлний "Аль Бахрайн" буюу "Хоёр тэнгис" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр "Бахри" гэдэг нь "Холбоо тэнгис" гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. === {{BLR}} === Орос хэлний "Бела" буюу "цагаан", "рус" буюу Орос гэх утгатай үгсээс "Цагаан орос" буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан "Беларус" улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм. === {{BEL}} === Бельги гэх үг нь "Белгик Гаул" үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, "Бельгийн газар нутаг" гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход "Бельгийн нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний "белг", Прото-Индо-Европ хэлний "бхелгх" буюу "догшин" гэсэн утгатай илэрхийлдэг.<ref>Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.</ref><ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}</ref><ref>Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.</ref><ref>Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell & Brewer, 1997.</ref> Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр "гэрэлтсэн" гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.<ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}</ref> === {{BLZ}} === Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид "Белизе" нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний "Вализе", "Бализе" гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.<ref name="brit1893">{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}</ref> Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. "Белиз" гэдэг нь Маяа хэлээр "шавартай ус" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.<ref>Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&pg=PA24&lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний "Бализ" буюу "Гэрэл цацарсан" гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна. === {{BEN}} === Тус улсын нэр Нигер хэлээр "Бениний бэлчир дэх газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний "Убину", Ёруба омгийнхний "Ибину" буюу "Хавчиг гэр" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний "бини" буюу "үр сад" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. === {{BUL}} === Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний "булгха" буюу "холилдсон, "булгак" буюу "хувьсгал" гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.<ref>Bowersock, Glen W. & al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.</ref> Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний "булгарах" буюу "салж, хагацах" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм. === {{BOL}} === Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг "Боливарын газар нутаг" хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.<ref>''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}</ref><ref name="cob">Maria Luise Wagner. "Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz". In Hudson & Hanratty.</ref> Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн "Болибар" тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.<ref>{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&Itemid=478&lang=eu&testua=ziortza&view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}</ref> === {{BIH}} === :Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. "Босна" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "бос", "богх" буюу "урсаж буй их усан" гэсэн утгатай.<ref name="Imamovic">Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1</ref> :Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр "герцог" буюу "гүн, ван" гэсэн утгатай бол "овина" гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр "улс" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. === {{BOT}} === Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр "Цваначуудын эх орон" гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр "адилхан, ижил" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.<ref>Ripley, George & Dana, Charles A., Eds. "[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]". ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.</ref> === {{BRA}} === Португаль хэлний "пау-бразил" буюу "Улаан мод" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="Bueno36">Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}</ref> Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм. === {{BRU}} === Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний "Баруна" гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр "Баруна" буюу "Хаана байна" гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.<ref>{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}</ref> Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд "Бони" нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема "Борней арал" гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. "Варунай" буюу эртний Санскрит хэлээр "далайчдын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. === {{BFA}} === Тус улсын Море омгийнхний хэлээр "буркина" гэдэг нь "шударга, итгэж болох" гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр "фасо" гэдэг нь "газар нутаг, эцгийн гэр" гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. === {{BDI}} === Тус улсын голлох үндэстэн болох "Рунди" хэлээр "Рундичуудын эх орон" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. === {{BHU}} === Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан "Зургаан аялал" номондоо "Боутан" гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний "Бота-анта" буюу "Төвдийн хязгаар нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name="Names&Histories" /><ref name="chakravarti7">{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Балба хэлээр "Бодо Хатан" буюу "Төвдийн нутаг" гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний "Бу-Уттан" буюу "Өндөрлөг газар" гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг. ::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний "Аянгын лууны газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна. ==В== === {{VAN}} === Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь "Бидний эх орон" гэх үгнээс гаралтай ажээ. === {{VAT}} === Итали хэлний "Ватикан толгодын хот" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг "Ватикан" гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн "Ватиканиари" буюу "Ариун номын нутаг" гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. === {{VEN}} === Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар "Венесуола" буюу "Бяцхан Венец" гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. === {{VIE}} === Тус улсын нэршил нь "Вьет" буюу "Өмнөд", "Нам" буюу "газар" гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}", p. 3.</ref> Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх "Вьетнам" гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг. ==Г== === {{GAB}} === Португаль хэлний "Габао" буюу "Халхлагдсан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. === {{GUY}} === Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Их нууруудын нутаг" гэсэн утгатай. === Гайти {{HAI}} === Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр "Уулын нутаг" гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой. === {{GMB}} === Мандинкан омгийн "Гамбура" буюу "Каабу голын хаан" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн "Гамби" гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний "Гамбио" буюу "худалдаа, арилжаа" гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой. === {{GHA}} === Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход "Гана" гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан "Дайчдын хаан" гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. === {{GUA}} === Нахуати омгийнхний хэлээр "Куаутемаллан" буюу "Ой модны нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. === {{GIN}} === Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний "Гвин" буюу "эрэг, ирмэг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний "гинавен, агинау, агинаоу" буюу "хар", "шатсан" гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{GNB}} === Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. === {{GER}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний "гайр" буюу "хөрш" <ref name="OEDgerm">''Oxford English Dictionary''. "Germany".</ref>, "гайрм" буюу "цуст тулаан", "гар" буюу "хашхираан/жад" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм. ::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь "Ард түмний нутаг" гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. === {{GRE}} === Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд "Греа" гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны "Греа" гэх үг нь "хөгшин эмэгтэй" гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол "Керас" буюу "хүндэтгэл хайрлах" гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. ::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ. === {{GRD}} === Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. ==Д== === {{DEN}} === Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний "дхен" буюу "доор, тэгш тал", "мерек" буюу "хил, ой мод" гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч "Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх" номонд дурдсан нь бий.<ref>Thorpe, B. ''<u>The Life of Alfred The Great</u> Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. === {{DMA}} === Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар "Ням гаригийн газар нутаг" гэх утгатай "Доминик" гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. === {{DOM}} === Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр <ref>Partido Revolucionario Dominicano. "{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}</ref> тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар "Гэгээн Доминикийн газар нутаг" гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм. === {{TLS}} === Португаль хэлний "Дорнын дорно орших арал" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд "Тимур" гэдэг нь "дорно", "зүүн" гэсэн утгыг агуулдаг байна. ==Е== === {{EGY}} === [[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]] фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр "Ка болон Птагын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд "Айжиптос" гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд "Птах" гэдэг нь "нээгч, илрүүлэгч" гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох "Страбо"-д "Аханоу гиптиос" буюу "Аахены доох нь орших нутаг" гэсэн утгатай грек үг ажээ. ::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр "хот" гэсэн утгатай юм. ==Ж== === {{DJI}} === Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед "Техути/Тот бурханы нутаг" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм. ==З== === {{ZAM}} === "Замбези голын нутаг" гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. === {{ZIM}} === Шона омгийнхний хэлээр "Жимба-же-мабве" буюу "Чулуун гэр" гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ. ==И== === {{ISR}} === Израйль гэдэг нь "Бурхантай хамт тулалдах" гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. === {{IDN}} === "Энэтхэгийн арлууд" гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн "Дорнод Энэтхэг" гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм. === {{JOR}} === "Йордан голынхон" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний "ирд" буюу "Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм. === {{IRQ}} === "Эрак" буюу "Доод орших газар" гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших "Эрэк/Урук" гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. === {{IRN}} === "Арянчуудын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. "Аря" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "угсаатан", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{IRL}} === Ирландчууд өөрсдийгөө "Эйре" гэж нэрлэдэг бөгөөд "Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. "Эйре" гэх үг нь Сельтик хэлний "ивериу" буюу "үржил шим" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд "Үржил шимт нутаг" гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн "Төмрийн нутаг" гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий. === {{ESP}} === Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь "И-сепаним" буюу "туулай" гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл "Туулайнуудын нутаг" гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. === {{ISL}} === Хуучин Норс хэлний "исс" буюу "мөс" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай "Мөсөн нутаг" гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар "Сельтикийн өв уламжлал" номондоо "ис-ланд" буюу "Исүс" болон "Айсис" охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.<ref>{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}</ref> === {{ITA}} === Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний "италос" буюу "бух" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний "витулус" буюу "тугал" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд "тугал" гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ. === {{UK}} === Дундад зууны Латин хэлний "Британниа Майор" буюу "Их Британи" гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. "Британи" гэдэг нь Уэльс хэлний "Претани" буюу "будагдсан хүмүүс" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. ::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. ::'''''Албион''''' Грек хэлний "Албиво" буюу Латин хэлээр "Альба" буюу "цагаан" гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай. ==Й== === {{YEM}} === Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний "Имн" буюу "өмнөд" "Йамин" буюу "баруун тал" гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.<ref>Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the "right" and north on the "left"</ref> Зарим судлаачид "Юмн" буюу "аз жаргал" гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг. ==К== === {{CPV}} === Португаль хэлний Кабо Верде буюу "Ногоон хошуу" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. === Казахстан {{KAZ}} === Амальгам хэлээр "Казахуудын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. "казак" гэдэг нь "нүүдэлчин", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд "стан" гэдэг нь персээр "нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{CAM}} === Санскрит хэлний "камания бхожа" буюу "Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref>Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975</ref> Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..<ref>Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.</ref><ref>George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 & 155. {{fr icon}}</ref> Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' ("weak") or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' ("the least")<ref>Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.</ref> Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний "Камбаужия" буюу "үлбэгэр", Авестан хэлний "Камбишта" буюу "өчүүхэн" гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. === {{CMR}} === Герман хэлний "Камерун", Франц хэлний "Камероун" буюу "сам хорхой" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу "сам хорхой" ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.<ref name="MLW">{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |url-status=dead }}</ref> === {{CAN}} === Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний "Канада" буюу "Тосгон" гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.<ref>{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}</ref> Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд "ака", Португальчууд "ка-нада" гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь "юу ч алга" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. === {{QAT}} === Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт "Катари" гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд "Каттер" буюу "зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин" гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. === {{KEN}} === Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр "Кере Ниага" буюу "Цагаан хайрхан" гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний "Кирима Нгай" буюу "Бурхадын орших хайрхан" гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. === {{CYP}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний "зэс" гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.<ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge & Sons (London), 1878.</ref> Шумерийн "Кубар" буюу "хүрэл" гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн "кипариссос" буюу "агар задан мод" <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> эсвэл "кипрос" буюу "улаан хүрэн" гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна. === Киргизстан {{KGZ}} === Турк хэлний "кирк" буюу "40" гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн "40 овгийнхний нутаг" гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна. === {{KIR}} === Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг "Кирибат" гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна. === {{COL}} === Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн "Колумбийн газар нутаг" гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.<ref>{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre "Colombia", El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}</ref> === {{COM}} === Араб хэлний "Камар" буюу "Сар" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CGO}} === Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. "Конго" гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр "анчид" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}</ref> Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. === {{COD}} === Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. === {{KOS}} === Серби хэлний "Кос" буюу "хар шувуу", "ово" буюу "нутаг" гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CRC}} === Испани хэлний "Баян эрэг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд "Коста дель Оро" буюу "Алтан эрэг" гэж уулга алдаж байсан удаатай. === {{CIV}} === Франц хэлний "Зааны ясан эрэг" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг "Алтан эрэг", "Боолын эрэг" гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. === {{CUB}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний "кубао" буюу "үржил шимт нутаг" <ref>Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', "{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}".{{Unreliable source?|date=September 2009}}</ref> "коабана" буюу "сайхан нутаг" <ref>[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}".{{Unreliable source?|date=June 2009}}</ref> гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн "Куба" гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. <ref>Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.</ref><ref>Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.</ref> === {{KUW}} === Араб хэлний "кут", "коут" буюу "усны ойролцоо барьсан цайз" гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. ==Л== === {{LAO}} === Энэтхэг хэлний "лава" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний "Лан Шанг" буюу "сая, сая зааны өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. === {{LVA}} === Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр "Лиет" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. === {{LSO}} === Сесото омгийнхний хэлээр "Басоточуудын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. <ref>{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=314|isbn=0-7432-7095-9}}</ref> Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд "восото" буюу "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. <ref>Merriam-Webster Online. "[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]". Retrieved 11 May 2012.</ref> === {{LBR}} === Латин хэлний "Либер" буюу "эрх чөлөө" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна. === {{LIB}} === Араб хэлний "лебнан" буюу "цагаан", "лебнен" буюу "сүү" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр "ливан" гэдэг нь "Бурханы зүрх" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон "Гигламешийн судар" бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. === {{LBY}} === Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан "Ливийн цөл"-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр "Либианс" буюу "цөлийн баруун тал" гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. === {{LTU}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн "лиети" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний "а-лей-сон" буюу "Аяга", Тохари хэлний "лиям" буюу "нуур" эртний слав хэлний "лияти" буюу "аадар бороо" гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний "лиетус" буюу "хур элбэгтэй нутаг" гэсэн утгатай юм байна. === {{LIE}} === Герман хэлний "гялтганасан чулуу" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. === {{LUX}} === Герман хэлний "люцл" буюу "жижиг", "бург" буюу "шилтгээн" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд "Жижиг шилтгээн" гэх утгыг илэрхийлнэ. ==М== === {{MRI}} === Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг. === {{MRT}} === Латин хэлний "Моорчуудын нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм. === {{MAD}} === Малагаси омгийнхний хэлээр "Малагасичуудын эх орон" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж "Мадагаскар" гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. === {{MKD}} === Грек хэлний "Македовиа" буюу "хязгаар нутаг, дараагийн" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref><ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary</ref> Түүнээс гадна Грек хэлний "Македнос" буюу "өндөр, нарийхан" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. <ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref> === {{MWI}} === Уугуул Малавичуудын хэлээр "оргилсон их усан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм. === {{MAS}} === Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний "мала" буюу "уулс" гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний "мелаю", "млаю" буюу "шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. === {{MDV}} === Санскрит хэлний "маладвипа" буюу "арлуудын цэцгэн титэм" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний "мала" буюу "уулс", санскрит хэлний "дива" буюу "арал" гэсэн үгнээс үүдсэн "Уулсын арал" гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. === {{MLI}} === Эртний Баруун Африк хэлний "мали" буюу "усны үхэр" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. === {{MLT}} === Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. <ref name="ndmh">{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}</ref> Грек хэлний "мелита" буюу "зөгийн бал" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.<ref name="ndmh"/><ref>{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}</ref> Финикчүүдийн "малет" буюу "диваажин" гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.<ref>{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11&lpg=PA11&dq=Maleth+Malta+haven&source=web&ots=PGO2OF9Y9I&sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === {{MAR}} === Эртний Бербер хэлний "Мур Акуш" буюу "Бурхадын нутаг" гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{MHL}} === Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. === {{MEX}} === Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр "нар" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан "Мексихтили" хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Нахуати омгийн "метцтий" буюу "сар", "зиктий" буюу "гол" гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл "Мекихко" гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. === {{FSM}} === Грек хэлний "микро" буюу "жижиг", "несос" буюу "арал" гэх үгнээс үүдсэн "жижиг арлууд" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{MDA}} === Эртний Готик хэлний "мулда" буюу "шороо", "шавар" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох "Молдав" нэр үүссэн ажээ. === {{MON}} === Грек хэлний "Ганцаар амьдрах" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. === {{MGL}} === "Монголчуудын нутаг" гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах "Мон" нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн "Мөнх" гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ. <ref>{{cite book |author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History | title = Монгол улсын түүх | trans_title = History of Mongolia | year = 1999 | publisher = Admon | location = | language = Mongolian | isbn = | pages = 67–69 | chapter = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал | trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols }}</ref> Мөн монгол гэдэг нь "Ба" гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд "Ба" гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү "Ба" Гэдэг үгэн дээр олон тооны "-ууд" нөхцлийг залгаснаар "Багууд" буюу "Бангууд" гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг. •Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий. Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий. Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. === {{MNE}} === Итали хэлний Венец аялагаар "Хар уул" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. ::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л "Хар уул" гэх утгыг илэрхийлнэ. === {{MOZ}} === Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. === {{MYA}} === Эртний Бирм хэлний "мьян" буюу "хурдан", "мар" буюу "хүчтэй" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг "Мьянмачууд" гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.<ref name="thantmyintu2001">{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}</ref> ==Н== === {{NAM}} === Нама хэлний "Намиб" буюу "Юу ч үгүй газар орон" гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. === {{NRU}} === Науру омгийнхний хэлээр "Анаоэро" буюу "Би далайн эрэг явлаа" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг "Наводо" эсвэл "Онаверо" гэж тэмдэглэж байсан гэдэг. === {{NIG}} === Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний "негхиррэн" буюу "урсаж буй ус" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний "Ни Гир" буюу "Гир мөрөн" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.<ref>{{cite book | title =Atlas A-Z | publisher =Dorling Kindersley | year =2004 | location =New York City | page =289 }}</ref> Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний "нигер" буюу "хар арьст" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. === {{NGR}} === Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай ижилхэн юм. === {{NED}} === Голланд хэлээр "Доод нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. <ref>see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used "by the Austrians" in contradistinction to their own mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.</ref> Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. <ref name=Duke>{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}</ref>{{rp|37}} ::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний "холт" буюу "модот нутаг" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=holland&searchmode=none Holland]".</ref> === {{NCA}} === Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр "никари" буюу "нуур" гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд "Никари" гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа "акуа" буюу "ус" гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх "Никарагуа" гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм. === {{NOR}} === Хуучин Норс хэлний "норорвегр" буюу "Умардын зам" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. ::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь "Умард" гэсэн утгатай үг юм. ==О== === {{OMA}} === Араб хэлний "аамен", "амун" буюу "гэрээслэгдсэн, суурьшсан" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг "Омана" гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.</ref> === {{RUS}} === Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний "родс" буюу "завьчин" гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд "Росиа", Варангичууд "Рус гэж тэмдэглэж байжээ. ==Ө== === {{RSA}} === Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир "Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. ::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр "Өмнөд Африк" гэсэн үг юм. ::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний "Азайнейн" буюу "хуурай" гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. === {{KOR}} === "Горео" болон "Гогурео" улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний "Гуру" буюу "хана хэрэмт хот", "Гаури" буюу "төвийн" гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. ::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний "Гао Ли" буюу "сүрлэг" гэсэн үгнээс гаралтай юм. === {{SSD}} === Судан гэдэг нь Араб хэлний "судан" буюу "хар арьстан" гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа "өмнөд" гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. ==П== === {{PAK}} === Пакистан гэдэг нь Урду хэлний "Паки" буюу "ариун", Перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл "Ариун улс" гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч "Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй" зохиолдоо "Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН" болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}</ref> === {{PLW}} === Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр "Айбелау" буюу "Шууд бус хариултууд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.<ref>Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. "[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]". Retrieved 22 September 2011.</ref> ::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная. === {{PLE}} === Хебрю хэлний "Филистинчүүдийн газар орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]</ref> Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ "Палестина" гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. === {{PAN}} === Уугуул Куева индианчуудын хэлээр "Арвин их загасны орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ. === {{PNG}} === Папуа гэдэг нь Малай хэлний "папуах" буюу "үсэрхэг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир "Шинэ Гвиней" гэх нэр өгсөн байна. === {{PAR}} === Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний "пара" буюу "гол", "гуай" буюу "титэм" гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн "Их уст гол" гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон "Паяагуачуудын нутаг" гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. === {{PER}} === Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь "Биру" буюу "Гол" гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд "Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ" гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон "Беру" гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{POL}} === "Польшчуудын нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний "Поле" буюу "Нээлттэй талбай" гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. === {{POR}} === Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний "порт" буюу "боомт", Грек хэлний "каллис" буюу "үзэсгэлэнтэй", Латин хэлний "Калере" буюу "халуун" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. ==Р== === {{RWA}} === Кинярванда хэлний "кванда" буюу "Газар нутгаа тэлсэн" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.<ref>Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.</ref> Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{ROU}} === Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг. ==С== === {{SAM}} === Уугуул Самоачуудын хэлний "са" буюу "ивээгдсэн", "моа" буюу "төв" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол "Моа шувуунуудын орон" гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. === {{SMR}} === Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч "Гэгээн Маринус"-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. === {{STP}} === :'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний "Гүн, ван, хунтайж" гэсэн үг юм. === {{KSA}} === Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. "Сауд" гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм. === {{SWZ}} === Сваци омгийнхний хэлээр "Свацичуудын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг "Сваци" гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. === Сейнт Винсент ба Гренадинес === :'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ. === Сейнт Киттс ба Невис === :'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. :'''Невис''': Испани хэлний "Цасан хатан" гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ. === {{LCA}} === Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ. === {{SYC}} === Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна. === {{SEN}} === Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Зенага" буюу "газар нутаг" гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. === {{SRB}} === Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний "сиро" буюу "давтах", хуучин Индик хэлний "сарбх" буюу "тулалдах", латин хэлний "серо" буюу "бүтээн байгуулах" Орос хэлний "Пасерб" буюу "дагавар хүүхэд", Украин хэлний "присербится" буюу "нэгдэн орох" гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний "уух" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ. === {{SIN}} === Санскрит хэлний "Симхапура" буюу "Арслант хот" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{SYR}} === Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний "сириак" буюу "хүмүүс" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. === {{SVK}} === Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь "слово" буюу "үг" гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн "слава" буюу "суу алдар, "слух" буюу "сонсох" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий. === {{SVN}} === Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{SOL}} === Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. === {{SOM}} === Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь "сак мааль" буюу "үхэрчид" гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. === {{SDN}} === Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. === {{SUR}} === Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. === {{SLE}} === Испани хэлний "Сьерра Леона" буюу "Арслант уул" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий. ==Т== === {{THA}} === Тай хэлээр "Тай үндэстний өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. "Тай" үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар "хүн ард", "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. ::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь "Тайландын язгуур угсаа" гэсэн утгатай тайланд үг юм. === {{TJK}} === "Тажикуудын эх нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. "Тажик" гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр "Тази" буюу "Араб" гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний "Таг Жиг" буюу "бар, ирвэс" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх "Тажикистан" гэх нэр бий болжээ. === {{TAN}} === "Танганияка болон Занзибарын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо "Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс " гэх нэрийг авсан байна. ::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг "ту танганияка" буюу "нэгдэн орох", "ус тааралдах" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн "тонга" буюу "арал", "хика" буюу "хавтгай" гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. ::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний "Занжибар" буюу "Хар эрэг" гэсэн утгатай үг юм. === {{TOG}} === Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр "то" буюу "ус", "го" буюу "эрэг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref>{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}</ref> <ref name="Togo1920s"/> Мөн Германчуудын нээсэн "Тоговилль" гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. === {{TGA}} === Уугуул Самоачуудын хэлээр "Өмнөд", "Өмнөдийн" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{CAF}} === Франц хэлний "République centrafricaine" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{TRI}} === Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. ::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ "Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал" гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс "Тринидад" гэх нэршил үүссэн гэдэг. ::'''''Тобаго''''' "Тамхи" буюу "Тамхины орон" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ. === {{TUV}} === "Найман арал", "Өөр хоорондоо адилгүй найман арал" гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{TUN}} === Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. "Таниф" буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь "Тинес" хотын нэр болсон байна. <ref>{{cite book | last = Taylor | first = Isaac | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature | publisher = BiblioBazaar, LLC | year = 2008 | page = 281 | isbn = 0-559-29668-1 }}</ref> <ref name="ej-brill">{{cite book | last = Houtsma | first = Martijn Theodoor | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 | publisher = Brill | year = 1987 | page = 838 | isbn = 90-04-08265-4 }}</ref> Мөн түүнчлэн Бербер хэлний "доор орших", "цогцолсон" гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. <ref name="peter-ross">{{cite book | first1 = Peter M. | last1 = Rossi | first2 = Wayne Edward | last2 = White | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal | publisher = Pierian Press, [[University of Michigan]] | year = 1980 | page = 132 }}</ref> === {{TUR}} === Араб хэлний "Тюрк" буюу "цогцлоон бүтээсэн" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{TKM}} === "Туркменчүүдийн эх орон" гэсэн утгатай үг юм. "Туркмен" гэдэг нь Согдиан хэлний "Турк шиг харагддаг", "Турктэй ижилхэн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. <ref>[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''"Early Türks: Essays on history and ideology"'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}</ref> Туркменчууд заримдаа "Цэвэр Турк" гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. <ref>''US Library of Congress Country Studies.'' "[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan]."</ref> Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар "итгэл үнэмшил, ариун шүтээн" гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг. ==У== === {{UGA}} === Свахили хэлний "Буганда" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. "Баганда" гэдэг нь "Ах дүүс", "эвтэй хүмүүс" гэсэн утгыг илтгэдэг байна. === {{UZB}} === Турк хэлний "уз" буюу "өөрийн", "бек" буюу "эрхэм", перс хэлний стан буюу "улс" гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид" Эрх чөлөөтэй нутаг" гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. === {{UKR}} === Украин гэдэг нь Слав хэлний "Крайна" буюу "улс", "хязгаар нутаг" гэх утгатай юм. === {{URY}} === "Уругвай голын хажууд орших улс" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. "Уругвай" гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь "уругуа" буюу "дун", "и" буюу "ус" гэж тайлбарласан бол зарим нь "уру" буюу "шувууд", "гуаи" буюу "нүүдэллэж ирдэг" гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. ==Ф== === {{FJI}} === Уугуул Фижичүүдийн хэлээр "фиси" буюу "хараач" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref>Thompson, Basil. "{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}". ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892</ref> Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь "Вити Левү" буюу "Аугаа Вити" гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. <ref>{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': "Europeans in Fiji".</ref> === {{FIN}} === Хуучин Норс хэлээр "Финчүүдийн өлгий нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref name="Names&Histories"/> Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Фенни", "Финной", хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед "Фани" гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний "финне" буюу "хэсүүлч", "анчид" гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг. :'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний "Суомаа" буюу "баянбүрд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. <ref name="Names&Histories"/> === {{FRA}} === Эртний Франк хэлээр "Франкуудын эх орон" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр "франкон" буюу "жад" гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний "Франкиш" буюу "эрх чөлөөт" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. <ref name="Names&Histories"/> ==Х== === {{HON}} === Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр "далайн гүн ёроол" гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий. === {{HRV}} === Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний "Круаити" буюу "ус нэрэгчид" гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол "Хровати" буюу "жадны үзүүр бүтээгчид", "храват" буюу "уулчид" гэх үгнээс үүссэн гэжээ. === {{CHN}} === Эртний Санскрит хэлний "хина", Дундад зууны Перс хэлний "хини" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref name="AmHerChin">''The American Heritage Dictionary of the English Language''. "[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]". Houghton-Mifflin (Boston), 2000.</ref> "Хина" гэдэг нь тусгайлсан утгагүй "Чин" болон "Жин" гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. ::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь "Дундад улс" гэсэн утгатай. ==Ч== === {{TCD}} === Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь "нуур" гэсэн үг юм байна. === {{CHL}} === Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро "Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс" гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний "Чили" гэх үг тус улсын нэр болсон байна. <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.<ref>{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}</ref><ref>{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}</ref> Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн "чири" буюу "алт" <ref name="1911britannica">"CHILE." Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. ("derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow")</ref>, Аймара омгийн "тчили" буюу "газрын төгсөгл", "цас" <ref name="1911britannica"/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning "snow." |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }} {{Webarchiv|url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |wayback=20080510215421 |text=Chile (república) |archiv-bot=2026-08-03 06:48:54 InternetArchiveBot }} 31 October 2009.</ref>, Мапүче омгийн "чийли-чийли" буюу "шар далавчит хар шувуу" гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. <ref name="hudson"/><ref>{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}</ref> === {{CZE}} === 1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. "Чета" буюу "цэргийн нэг хороо" гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. <ref>Online Etymology Dictionary. "[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]". Retrieved 11 February 2011.</ref> ==Ш== === {{SWE}} === Хуучин Норс хэлний "свипиод" буюу "айлын ганц хүүхэд" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн "Эх орны иргэн" гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. ::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. "Шведийн хаант нутаг" гэсэн утгатай Швед үг юм. === {{CHE}} === Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд "Швиц" гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. ::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. === {{NZL}} === Голланд хэлний "Нова Зийландиа" буюу "Шинэ тэнгисийн нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. === {{LKA}} === Санскрит хэлний "Шри" буюу "ариун", "Ланка" буюу "арал" гэсэн үгнээс бүтсэн "Ариун Арал" гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг. ==Э== === {{GNQ}} === Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин "Гвиней" гэдэг нь Бербер хэлний "гинавен", "агинау", "агинаоу" буюу "түлэгдсэн", "хар арьстан" гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{ECU}} === Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар "Экуадор" гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. === {{SLV}} === Испани хэлний "Сальвадор" буюу "Авран нигүүлсэгч" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад "Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх" гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}</ref><ref>San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}</ref> === {{IND}} === Хуучин Перс хэлний "Хинду" үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний "Индус голынхон" гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч "Индус" гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр "Синду" гэж нэрлэдэг юм. ::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. === {{ERI}} === Эртний Грек хэлний "Эритра Талассиа" буюу "Улаан тэнгис" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн "Эритрум" гэх болсоноор орчин үеийн "Эритри" гэх нэршил бий болсон байна. === {{EST}} === Латин хэлний "Аестигийн газар нутаг" гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний "аустам, Прото-Индо-Европ хэлний "аус" буюу "зүүн", "өрнө" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. === {{ETH}} === Латин хэлний "Аетопиа" буюу "Харуудын өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд "Алтиопс" буюу "Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг" гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү "Итиоппс"-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.<ref name="Names&Histories"/> ==Я== === {{JPN}} === Шанхай хятад хэлний "Жеппун" буюу "Наран мандах нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. ::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний "Онёоми" гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь "ажиллах", "хийх" гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. === {{JAM}} === Тайно/Аравак хэлний "Замайка", "Хамайка" буюу "Ус болон моддын нутаг" гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд "Рашаан булагын эх орон" ч гэж тайлбарлах нь бий. == Мөн үзэх == {{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}} * [[Дэлхийн улс орны нэрс]] ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Хороним|!Улсууд]] [[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]] ml2ga35j01jsedgwzvxne2fj2giwnqz Баярсайханы Орхонбаяр 0 77734 864390 862398 2026-08-02T18:09:48Z ~2026-42665-90 106489 /* */ Эхнэртэйгээ нийлж нүүрсний мөнгө идсэн 864390 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Баярсайханы Орхонбаяр<br/>{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠷᠰᠠᠢᠬᠠᠨ ᠤ᠋<br/>ᠣᠷᠬᠤᠨᠪᠠᠶᠠᠷ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1998|7|1}} | birth_place = [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = 183 см | weight = | spouse =Нүүрсний хулгайч | children = | wrestling_title = [[Даян аварга|Даян Аварга]] | title1 = [[Даян аварга|Даян Аварга]] | title_year1 = 2026 | title2 = [[Улсын арслан]] | title_year2 = 2022 | title3 = [[Улсын харцага]] | title_year3 = 2021 | title4 = [[Улсын начин]] | title_year4 = 2019 | үзүүрлэсэн = '''2''' ([[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]]) | шөвгөрсөн = '''4''' ([[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2020 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2020]], [[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]])|<nowiki>2026]])</nowiki> | updated = 2026-7-12 |title5=[[Аймгийн арслан]]|title_year5=2018|nationality={{MGL}}|дуурьсгасан=[[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]]|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}} {{Медаль|Алт |[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2024 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2022 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}} {{Медаль|Хүрэл|2025 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}} {{Медаль|Алт|2025 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Алт|2022 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|Аймгийн баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2019 Сэлэнгэ}} {{Медаль|Алт|2018 Сэлэнгэ}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2017 Цагааннуур}}|түрүүлсэн='''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]])|headercolor=Gold|education=Багш, дасгалжуулагч|website=|title6=[[Сумын заан]]|title_year6=2017}} '''Баярсайханы Орхонбаяр''' (1998 оны 7-р сарын 1-нд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур суманд]] төрсөн) - үндэсний бөхийн [[Даян аварга|Даян Аварга]] цолтой бөх. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 26 дахь аварга юм. "Боохой" хэмээх улсын арслан Д.Данзаны өлгий нутгийн хүчтэн тэрбээр “Таван хан” дэвжээ, “Хос түрүү” Атар трейд компанийн бөх, Б.Орхонбаяр 2019 онд Төрийн наадамд 21 насандаа анх удаа барилдахдаа улсын начин цол хүртэн, тухайн жил начин болсон хамгийн залуу бөхөд олгодог дааганы эзэн болов. Тэрээр дархан аварга [[Дарийн Дамдин|Д.Дамдин]], [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Баянмөнх]], [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ|Б.Бат-Эрдэнэ]], улсын арслан [[Өлзийсайханы Эрдэнэ-Очир|Ө.Эрдэнэ-Очир]], улсын гарьд [[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ|Ж.Бат-Эрдэнэ]] нарын найман бөхийн амжилтыг давтсан юм. Түүний чимгүүд нь ӨСӨХ ИДЭР, ҮЛЭМЖ БАДРАХ, УЛАМ НЭМЭХ юм. Тэрээр 2025 он 10 сарын 28-нд дэлгэцнээ гарсан [[Нетфликс|Netflix-н]] [[Физикал: Ази|Physical Asia]] цувралд Монголын багийн ахлагч болж оролцсон.<ref>{{cite web|last=Mallikarjuna|first=Krutika|date=29 October 2025|url=https://www.netflix.com/tudum/articles/physical-asia-release-date-news|title=Everything You Need to Know About the Reality Competition Series Physical: Asia|publisher=Netflix|access-date=14 November 2025}}</ref> == Боловсрол == Тэрээр 2020 онд Аварга дээд сургуулийг Багш, дасгалжуулагч мэргэжлээр Боловсролын бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. == Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд == 2018 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Н.Энхжаргалаар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2019 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Н.Баярбаатараар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цолоо баталж "Хурц" чимэг нэмсэн. == Улсын наадмын дэвжээнд == 2019 оны Ардын Хувьсгалын 98 жилийн ойн баяр наадамд улсын өсөх идэр начин Ч.Хөхчирэнгэрээр дөрөв, аймгийн арслан Ц.Сандагдоржтой тунан тав давж "Монгол улсын начин" цолыг хүртсэн. 2020 оны Ардын Хувьсгалын 99 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Цэдэнсодномоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Тогтохжаргалаар тав даван шөвгөрч начин цолоо батлан "Өсөх идэр" чимэг нэмсэн. Тус жил аймгийн арслан Б.Бат-Орших сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож "Монгол улсын харцага" цолыг хүртсэн. 2022 оны Ардын Хувьсгалын 100,101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан О.Цэцэнцэнгэлээр зургаа, улсын арслан Ц.Содномдоржоор долоо, улсын харцага Б.Бат-Өлзийгөөр найм, даян аварга Н.Батсууриар ес даван үзүүрлэж "Монгол улсын арслан" цол хүртсэн. 2023 оны Ардын Хувьсгалын 102 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, улсын заан Б.Батмөнхөөр тав давж чимэг нэмсэн. 2024 оны Ардын хувьсгалын 103 жилийн ойн Улсын Их баяр Наадамд аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан Т.Дармаажанцангаар зургаа, Улсын харцага Г.Ганхуягаар долоо, Улсын аварга П.Бүрэнтөгсөөр найм даван үзүүрлэж "Үлэмж бадрах" чимэг нэмсэн. 2025 оны Ардын хувьсгалын 104 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан П.Хүрэлбаатараар дөрөв, аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар тав давж "Улам нэмэх" чимэг нэмсэн. 2026 оны Ардын Хувьсгалын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан М.Лхагвагэрэлээр ес, улсын заан [[Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Б.Бат-Өлзийгөөр]] арав даван түрүүлж аварга цолыг алгасан "Монгол Улсын Даян аварга" цол хүртсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Баярсайханы Орхонбаяр<ref>{{cite web | title=Баярсайханы Орхонбаяр | url=https://www.devjee.mn/w/-KiYk5VeDPhT2vMoLFSY | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}}{{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NL|5|UN|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NL|8|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NL|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NF||NH|1|Цолыг нөхөж олгосон.<ref>[https://montsame.mn/mn/read/281622 Б.Орхонбаяр Монгол Улсын харцага цолтон боллоо]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NF|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|AL|5|NF|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Орхонбаяр, Баярсайханы}} [[Ангилал:Даян аварга]] [[Ангилал:1998 онд төрсөн]] [[Ангилал:Цагааннуурын (Сэлэнгэ) хүн]] [[Ангилал:Монголын бөх]] d6fxkv9dd02e8szsj5u35r4xh1xcyvm 864413 864390 2026-08-03T02:15:19Z Avirmed Batsaikhan 53733 864413 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Баярсайханы Орхонбаяр<br/>{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠷᠰᠠᠢᠬᠠᠨ ᠤ᠋<br/>ᠣᠷᠬᠤᠨᠪᠠᠶᠠᠷ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1998|7|1}} | birth_place = [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = 183 см | weight = | spouse =Нүүрсний хулгайч | children = | wrestling_title = [[Даян аварга|Даян Аварга]] | title1 = [[Даян аварга|Даян Аварга]] | title_year1 = 2026 | title2 = [[Улсын арслан]] | title_year2 = 2022 | title3 = [[Улсын харцага]] | title_year3 = 2021 | title4 = [[Улсын начин]] | title_year4 = 2019 | үзүүрлэсэн = '''2''' ([[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]]) | шөвгөрсөн = '''4''' ([[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2020 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2020]], [[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]])|<nowiki>2026]])</nowiki> | updated = 2026-7-12 |title5=[[Аймгийн арслан]]|title_year5=2018|nationality={{MGL}}|дуурьсгасан=[[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]]|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}} {{Медаль|Алт |[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2024 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2022 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}} {{Медаль|Хүрэл|2025 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}} {{Медаль|Алт|2025 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Алт|2022 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|Аймгийн баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2019 Сэлэнгэ}} {{Медаль|Алт|2018 Сэлэнгэ}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2017 Цагааннуур}}|түрүүлсэн='''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]])|headercolor=Gold|education=Багш, дасгалжуулагч|website=|title6=[[Сумын заан]]|title_year6=2017}} '''Баярсайханы Орхонбаяр''' (1998 оны 7-р сарын 1-нд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур суманд]] төрсөн) - үндэсний бөхийн [[Даян аварга|Даян Аварга]] цолтой бөх. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 26 дахь аварга юм. "Боохой" хэмээх улсын арслан Д.Данзаны өлгий нутгийн хүчтэн тэрбээр “Таван хан” дэвжээ, “Хос түрүү” Атар трейд компанийн бөх, Б.Орхонбаяр 2019 онд Төрийн наадамд 21 насандаа анх удаа барилдахдаа улсын начин цол хүртэн, тухайн жил начин болсон хамгийн залуу бөхөд олгодог дааганы эзэн болов. Тэрээр дархан аварга [[Дарийн Дамдин|Д.Дамдин]], [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Баянмөнх]], [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ|Б.Бат-Эрдэнэ]], улсын арслан [[Өлзийсайханы Эрдэнэ-Очир|Ө.Эрдэнэ-Очир]], улсын гарьд [[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ|Ж.Бат-Эрдэнэ]] нарын найман бөхийн амжилтыг давтсан юм. Түүний чимгүүд нь ӨСӨХ ИДЭР, ҮЛЭМЖ БАДРАХ, УЛАМ НЭМЭХ юм. Тэрээр 2025 он 10 сарын 28-нд дэлгэцнээ гарсан [[Нетфликс|Netflix-н]] [[Физикал: Ази|Physical Asia]] цувралд Монголын багийн ахлагч болж оролцсон.<ref>{{cite web|last=Mallikarjuna|first=Krutika|date=29 October 2025|url=https://www.netflix.com/tudum/articles/physical-asia-release-date-news|title=Everything You Need to Know About the Reality Competition Series Physical: Asia|publisher=Netflix|access-date=14 November 2025}}</ref> 2026 оны 1026 бөх барилдсан Ардын Хувьсгалын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан М.Лхагвагэрэлээр ес, улсын заан [[Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Б.Бат-Өлзийгөөр]] арав даван түрүүлж аварга цолыг алгасан "Монгол Улсын Даян аварга" цол хүртсэн. == Боловсрол == Тэрээр 2020 онд Аварга дээд сургуулийг Багш, дасгалжуулагч мэргэжлээр Боловсролын бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. == Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд == 2018 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Н.Энхжаргалаар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2019 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Н.Баярбаатараар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цолоо баталж "Хурц" чимэг нэмсэн. == Улсын наадмын дэвжээнд == 2019 оны Ардын Хувьсгалын 98 жилийн ойн баяр наадамд улсын өсөх идэр начин Ч.Хөхчирэнгэрээр дөрөв, аймгийн арслан Ц.Сандагдоржтой тунан тав давж "Монгол улсын начин" цолыг хүртсэн. 2020 оны Ардын Хувьсгалын 99 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Цэдэнсодномоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Тогтохжаргалаар тав даван шөвгөрч начин цолоо батлан "Өсөх идэр" чимэг нэмсэн. Тус жил аймгийн арслан Б.Бат-Орших сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож "Монгол улсын харцага" цолыг хүртсэн. 2022 оны Ардын Хувьсгалын 100,101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан О.Цэцэнцэнгэлээр зургаа, улсын арслан Ц.Содномдоржоор долоо, улсын харцага Б.Бат-Өлзийгөөр найм, даян аварга Н.Батсууриар ес даван үзүүрлэж "Монгол улсын арслан" цол хүртсэн. 2023 оны Ардын Хувьсгалын 102 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, улсын заан Б.Батмөнхөөр тав давж чимэг нэмсэн. 2024 оны Ардын хувьсгалын 103 жилийн ойн Улсын Их баяр Наадамд аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан Т.Дармаажанцангаар зургаа, Улсын харцага Г.Ганхуягаар долоо, Улсын аварга П.Бүрэнтөгсөөр найм даван үзүүрлэж "Үлэмж бадрах" чимэг нэмсэн. 2025 оны Ардын хувьсгалын 104 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан П.Хүрэлбаатараар дөрөв, аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар тав давж "Улам нэмэх" чимэг нэмсэн. 2026 оны Ардын Хувьсгалын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан М.Лхагвагэрэлээр ес, улсын заан [[Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Б.Бат-Өлзийгөөр]] арав даван түрүүлж аварга цолыг алгасан "Монгол Улсын Даян аварга" цол хүртсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Баярсайханы Орхонбаяр<ref>{{cite web | title=Баярсайханы Орхонбаяр | url=https://www.devjee.mn/w/-KiYk5VeDPhT2vMoLFSY | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}}{{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NL|5|UN|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NL|8|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NL|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NF||NH|1|Цолыг нөхөж олгосон.<ref>[https://montsame.mn/mn/read/281622 Б.Орхонбаяр Монгол Улсын харцага цолтон боллоо]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NF|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|AL|5|NF|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Орхонбаяр, Баярсайханы}} [[Ангилал:Даян аварга]] [[Ангилал:1998 онд төрсөн]] [[Ангилал:Цагааннуурын (Сэлэнгэ) хүн]] [[Ангилал:Монголын бөх]] p77128uuiqmx35tjs2r41u6tp85i8ux Интерпол 0 99098 864482 860392 2026-08-03T08:21:52Z Avirmed Batsaikhan 53733 864482 wikitext text/x-wiki {{Short description|International police organization}} {{Инфобокс хууль сахиулах байгууллага | agencyname = {{collapsible list | titlestyle = text-align:center;line-height:normal;font-size:84%; | title = {{resize|1.23em|Олон Улсын Эрүүгийн Цагдаагийн Байгууллага}} | {{Инфобокс |subbox=yes |bodystyle=font-size:77%;font-weight:normal; | rowclass1 = mergedrow| label1 = [[Орчин үеийн стандарт араб хэл|Араб]]: | data1 = {{lang|ar|منظمة الشرطة الجنائية الدولية|rtl=yes}} | rowclass2 = mergedrow| label2 = [[Испани хэл|Испани]]: | data2 = {{nowrap|{{lang|es|Organización Internacional de Policía Criminal|italic=unset}}}} | rowclass3 = mergedrow| label3 = [[Франц хэл|Франц]]: | data3 = {{lang|fr|Organisation internationale de police criminelle|italic=unset}}}}}} | patch = | patchcaption = | logo = INTERPOL Logo.svg | logocaption = | badge = | badgecaption = | flag = Flag of INTERPOL.svg | flagcaption = | image_size = | commonname = Интерпол | abbreviation = ICPO-INTERPOL | motto = ''Connecting police for a safer world'' | formed = {{start date and age|df=y|1923|09|07}} | preceding1 = Олон улсын эрүүгийн цагдаагийн анхдугаар конгресс (1914) | preceding2 = Олон улсын цагдаагийн бага хурал (1922) | preceding3 = Олон улсын эрүүгийн цагдаагийн комисс (1923) | dissolved = | superseding = | employees = 1,050 (2019) | volunteers = | budget = €176 сая (2023) | legalpersonality = | country = | legaljuris = | international = 196 гишүүн улс | divname = | subdivname = | map = | mapcaption = | dmap = | sizearea = | sizepopulation = | governingbody = Ерөнхий Ассамблей | governingbodyscnd = | constitution1 = ICPO-INTERPOL Constitution and General Regulations<ref name="Constitution2008" /><ref name="GenReg1956">{{cite web|url=https://www.interpol.int/content/download/23768/225283/version/11/file/02%20e%20gen%20regulations%2025%2011%2014(14y2088)(or).pdf|title=General Regulations of the International Criminal Police Organization |work=Interpol, Office of Legal Affairs|year=1956|access-date=2026-06-28|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160207104642/https://www.interpol.int/content/download/23768/225283/version/11/file/02%20e%20gen%20regulations%2025%2011%2014%2814y2088%29%28or%29.pdf|archive-date=2016-02-07}}</ref> | speciality1 = <!-- up to | speciality6 = --> | overviewtype = | overviewbody = | headquarters = [[Лион]], Франц | hqlocmap = | hqlocmapsize = | hqlocmappoptitle = | sworntype = | sworn = | unsworntype = | unsworn = | multinational = 130 (2024) | chief1name = [[Вальдеси Уркиза]] | chief1position = [[Интерполын ерөнхий нарийн бичгийн дарга|Ерөнхий нарийн бичгийн дарга]] | chief2name = [[Лукас Филипп]] | chief2position = [[Интерполын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | chief3name = Сарка Хавранкова | chief3position = Дэд ерөнхийлөгч | child1agency = <!-- up to | child7agency = --> | stationtype = Үндэсний Төв Товчоо | stations = 196 | programme1 = <!-- or | program1 = --><!-- up to | programme6 = or | program6 = --> | activitytype = | activity1name = <!-- up to | activity6name = --> | anniversary1 = <!-- up to | anniversary6 = --> | award1 = <!-- up to | award6 = --> | website = {{official URL}} | footnotes = {{collapsible list|title=Хэл (4)|[[Англи хэл|Англи]]|[[Араб хэл|Араб]]|[[Испани хэл|Испани]]|[[Франц хэл|Франц]] }} }} '''Интерпол''' буюу Олон Улсын Эрүүгийн Цагдаагийн Байгууллага ([[Франц хэл|франц.]] ''Organisation internationale de police criminelle,'' [[Англи хэл|англи]]''. The International Criminal Police Organization'') нь гэмт хэргийг таслан зогсоох, дэлхийн улс орнуудын цагдаагийн байгууллагуудын хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх зорилготой олон улсын байгууллага юм. Байгууллагын нэрийг Интерпол гэж товчлон нэрлэж хэвшсэн. Байгууллагын төв байр нь [[Франц|Франц улсын]] [[Лион|Лион хотод]] байрладаг. Бүс нутгуудийг хариуцсан 7 товчоо, Үндэсний төв товчооноос бүрдэх 196 гишүүн оронтой томоохон байгууллага юм.<ref>https://www.interpol.int/en/Who-we-are/General-Secretariat</ref> Үйл ажиллагаа болон гишүүн орнуудынхаа цар хүрээгээр НҮБ-ын дараа ордог. Интерпол нь 1914 онд хууль сахиулах хамтын ажиллагааны чиглэлээр 24 улс орны төлөөлөгчдөөс бүрдсэн Олон улсын Эрүүгийн цагдаагийн конгрессийн үеэр үүсгэн байгуулагдах үндэс суурь нь тавигдсан. 1923 онд Олон Улсын Эрүүгийн Цагдаагийн Комисс нэртэйгээр байгуулагдсан. 1956 онд зохион байгуулагдсан хурлын үеэр дүрмээ шинэчлэн баталж, байгууллагынхаа нэрийг цахилгаан мэдээний код болох ИНТЕРПОЛ гэсэн нэршлийг ашиглахаар албан ёсоор шийдвэрлэсэн. [[Монгол Улс]] тус байгууллагад 1991 оны 11-р сарын 4-нд элссэн байна. == Түүх == 19-р зууныг хүртэл дэлхийн улс орнуудын цагдаагийн байгууллагын хамтын ажиллагаа нь тодорхой зорилго буюу эрүүгийн хэргийг шийдвэрлэх түр зуурын шинж чанартай байв. Олон улсын цагдаагийн байгууллагын албан ёсны, байнгын тогтолцооны хамгийн анхны оролдлого нь 1851 онд Герман хэлээр ярьдаг улс орнуудын цагдаа нарыг нэгтгэх зорилгоор байгуулагдсан Германы Цагдаагийн Холбоо юм. Тус холбооны үйл ажиллагаа нь ихэнхдээ улс төрийн зөрчил, улс төрийн гэмт хэрэгтнүүд дээр төвлөрсөн байв. Үүнтэй төстэй төлөвлөгөөг 1898 онд [[Итали|Италийн]] [[Ром|Ром хотод]] болсон Анархистын эсрэг бага хурлаар [[Европ|Европын]] 21 улсын төлөөлөгчид Олон Улсын Анархист хөдөлгөөний асуудлыг шийдвэрлэх албан ёсны бүтэц бий болгох талаар хэлэлцсэн. 1904 онд [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургт]] болсон чуулга уулзалт, түүний дараа хийсэн уулзалтуудаар тус асуудлыг үргэлжлүүлэн хэлэлцсэн ч үр дүнд хүрээгүй. 20-р зууны эхэн үед олон улсын аялал жуулчлал, худалдаа эрчимжиж эхэлснээр үндэстэн дамнасан эрүүгийн байгууллага болон хууль зөрчигчдийг илрүүлэхэд олон улсын цагдаагийн хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх хэд хэдэн оролдлого хийсэн. Хамгийн эхнийх нь 1914 онд [[Монако|Монакод]] зохион байгуулагдсан Олон Улсын Эрүүгийн Цагдаагийн Конгресс бөгөөд 20 гаруй улсын цагдаа, хууль сахиулах ажилтнууд нэгдэж гэмт хэрэг мөрдөн шалгах, мөрдөн байцаах арга техникээ солилцох, шилжүүлэн өгөх ажиллагааны талаар хэлэлцэхээр тогтсон.<ref>https://www.jstor.org/stable/3115142?seq=1</ref> Монакогийн Конгрессоор Интерполын үндэс суурь болсон арван хоёр зарчим, тэргүүлэх чиглэлийг гаргасан бөгөөд үүнд улс орны цагдаагийн байгууллагууд хоорондоо шууд холбоо тогтоох, шүүх, мэдээлэл цуглуулж солилцох олон улсын стандартыг бий болгох, шилжүүлэн өгөх хүсэлтийг үр дүнтэй боловсруулахад дэмжлэг үзүүлэх зэрэг чухал асуудлуудыг тусгасан. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн нэгдүгээр дайны]] улмаас олон улсын цагдаагийн байгууллага байгуулах санаа биеллээ хараахан олоогүй. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] 1922 онд [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк]] хотод Олон улсын цагдаагийн бага хурал зохион байгуулсан боловч энэ нь олон улсын анхаарлыг татаж чадаагүй. Үүнээс нэг жилийн дараа буюу 1923 онд [[Вена]] хотод болсон Олон Улсын Эрүүгийн Цагдаагийн Бага хурлаар Венийн Цагдаагийн газрын дарга Иоханнес Шоберер тэргүүлэн шинэ санаачилга гарав. 22 улсын төлөөлөгч Вена хотод төвтэй Олон улсын эрүүгийн цагдаагийн комиссыг (ОУЭЦК) үүсгэн байгуулахаар тохиролцсон нь Инперпол байгууллагын үндэс суурь болсон. Үүсгэн байгуулагчдын бүрэлдэхүүнд [[Австри]], [[Герман]], [[Бельги|Бельги,]] [[Польш]], [[Хятад улс|Хятад]], [[Египет]], [[Франц]], [[Грек]], [[Унгар]], [[Итали]], [[Нидерланд]], [[Япон]], [[Румын]], [[Швед]], [[Швейцар]], [[Югослав|Югославын]] цагдаагийн албан хаагчид багтсан. Байгуулагдсан жилдээ ОУЭЦК-ын Олон нийтийн аюулгүй байдлын сэтгүүлд эрэн сурвалжлагдаж буй гэмт хэрэгтнүүдийг мэдээллийг нийтэлж эхэлсэн. [[Их Британи]] улс тус байгууллагад 1928 онд элссэн.<ref>https://www.interpol.int/Who-we-are/Member-countries/United-Kingdom{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> АНУ-ын цагдаагийн байгууллагын төлөөлөл албан ёсоор 1923 оны хуралд оролцсон хэдий ч 1938 он хүртэл элсээгүй. 1934 он гэхэд ОУЭЦК-ны гишүүнчлэл 2 дахин нэмэгдэж 58 улс орон гишүүнээр элссэн. 1938 онд нацистууд [[Австри]] улсыг эзлэн, өөртөө нэгтгэснээр [[Вена]] хотод төвтэй тус байгууллага [[Нацист Герман|нацист Герман улсын]] мэдэлд орж, Комиссын төв байр 1942 онд [[Берлин]] хот рүү нүүсэн. Ихэнх гишүүн орнууд энэ хугацаанд тус байгууллагад дэмжлэг үзүүлэхээс татгалзсан. 1938-1945 онуудад Олон Улсын Эрүүгийн Цагдаагийн Комиссын Ерөнхийлөгчөөр Отто Штайнхаус, Рейнхард Хейдрих, Артур Небе, Эрнст Калтенбруннер нар ажилласан. Эдгээр хүмүүс нь бүгд SS-ийн генералууд байсан бөгөөд эдгээрээс Калтенбруннер нь Нюрнбергийн шүүх хурлын дараа цаазлагдсан хамгийн өндөр албан тушаалтан байсан юм. 1946 онд [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн 2-р дайн]] дууссаны дараа [[Бельги]], [[Франц]], Скандинавын хойгийн орнууд, Их Британи улсын албан тушаалтнууд нэгдэж, нэршлийг Олон Улсын Эрүүгийн Цагдаагийн Байгууллага (ОУЭЦБ) болгож шинэчлэв. Байгууллагын шинэ төв байр [[Парис]] хотод байрлаж байгаад, 1967 оноос хойш Парисын захад орших Сен-Клу коммун руу нүүж 1989 онд Лион хот дахь одоогийн байранд орох хүртлээ байрлажээ. 1980-аад он хүртэл Интерпол нь байгууллагын дүрмийн 3-р зүйлд заасны дагуу "улс төрийн" асуудалд хөндлөнгөөс оролцохгүй байх зарчмыг баримталж нацист дайны гэмт хэрэгтнүүдийг яллах ажиллагаанд оролцоогүй. <ref>Barnett, M.; Coleman, L. (2005). "Designing Police: INTERPOL and the Study of Change in International Organizations". ''International Studies Quarterly''. '''49''' (4): 593. doi:10.1111/j.1468-2478.2005.00380.x.</ref> == Ерөнхий нарийн бичгийн дарга нар == {| class="wikitable" |1 |'''Оскар Дресслер''' |1923 он |1946 он |Австри |- |2 |'''Луи Дюклу''' |1946 он |1951 он |Франц |- |3 |'''Марсель Сико''' |1951 он |1963 он |Франц |- |4 |'''Жан Непот''' |1963 он |1978 оны 10-р сар |Франц |- |5 |'''Андре Боссар''' |1978 оны 10-р сар |1985 оны 10-р сар |Франц |- |6 |'''Раймонд Кендалл''' (1933 төрсөн) |1985 оны 10-р сар |2000 оны 10-р сар |Их Британи |- |7 |'''Рональд Ноубл''' (1956 төрсөн) |2000 оны 11-р сар |2014 оны 11-р сарын 7. |АНУ |- |8 |'''Юрген Шток''' (1959 төрсөн) |2014 оны 11-р сарын 7-ноос |2024 оны 11-р сарын 5. |Герман |- |9 |'''Вальдес Уркиза''' (1981 онд төрсөн) |2024 оны 11-р сарын 5-наас | -/-/- |Бразил |} == Цахим холбоос == {{Wiktionary|интерпол|Интерпол}} {{Commonscat|Interpol|Интерпол}} * [https://www.interpol.int/ Интерполын албан ёсны цахим хуудас] (англиар) == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Интерпол| ]] [[Ангилал:Цагдаагийн байгууллага]] [[Ангилал:Олон улсын эрх зүйн байгууллага]] [[Ангилал:Лионы байгууллага]] [[Ангилал:Францын клуб]] [[Ангилал:1923 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Товчилсон үг]] c0bqw5xgkercve5j4g4akun9qunslic Хайфа 0 105908 864460 864314 2026-08-03T07:12:51Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 864460 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Израилын хот}} {{Инфобокс суурин | name = Хайфа | native_name = {{native name|he|חיפה|italics=off}}<br />{{native name|ar|حيفا|italics=off}} | settlement_type = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/3/2/2 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = The Hanging Gardens of Haifa, Israel (50099173503) (cropped).jpg | caption1 = [[Бахайн ертөнцийн төв]]өөс харагдах Хайфа хот | image2 = SailTower.jpg | caption2 = [[Дарвуул (Хайфа)|Дарвуул]] | image3 = Haifa_Theatre_0401.jpg | caption3 = [[Хайфагийн театр]] | image4 = Israel_Electric_Company_Building_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa.jpg | caption4 = [[IEC Tower]] | image5 = 98082 polytechnic PikiWiki Israel.jpg | caption5 = [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Мадатек]] | image6 = Bat Galim neighborhood and Haifa Bay.jpg | caption6 = [[Бат-Галим]] | image7 = Hadar_and_Carmel.jpg | caption7 = [[Адар]] | image8 = 97600_stella_maris_monastery_PikiWiki_Israel.jpg | caption8 = [[Стелла Марис хийд]] }} | image_flag = Flag of Haifa.svg | image_blank_emblem = [[File:Haifa coa.svg|60px]] | blank_emblem_type = Сүлд | image_map = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg | mapsize = 250px | map_caption = Хайфагийн газрын зураг | pushpin_map_alt = | pushpin_map = Израил умард хайфа#Израил | pushpin_mapsize = | pushpin_label_position = left | pushpin_map_caption = Израил дахь байршил | coordinates = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}} |subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] |subdivision_name = {{ISR}} |subdivision_type1 = [[Израилын тойргууд|Тойрог]] |subdivision_name1 = [[Хайфа тойрог|Хайфа]] |subdivision_type2 = Дэд тойрог |subdivision_name2 = [[Хайфа дэд тойрог|Хайфа]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 1-р зуун |government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] |governing_body = Хайфа хотын захиргаа | leader_title = [[Хайфа хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Йона Яхав]] | unit_pref = metric | area_total_dunam = {{formatnum:63666|R}} | population_footnotes = {{Israel populations|reference}} | population_total = {{Israel populations|Haifa}} | population_urban = 600,000 | population_metro = 1,050,000 | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = Хайфачууд | demographics_type1 = Угсаатан | demographics1_footnotes = {{Israel populations|reference}} | demographics1_title1 = [[Израилын Еврейчүүд|Еврейчүүд]] | demographics1_info1 = 73.1% | demographics1_title2 = [[Израилын араб иргэд|Арабууд]] | demographics1_info2 = 12.1% | demographics1_title3 = Бусад | demographics1_info3 = 14.8% | timezone1 = [[Израилын Стандарт Цаг|IST]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Израилын Зуны Цаг|IDT]] | utc_offset1_DST = +3 | website = {{URL|www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}} }} '''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].<ref name="CBS">{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}</ref><ref name="pop">{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}</ref> Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог. Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.<ref name="Judaica">[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139</ref> МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.<ref name="UNESCO">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == Нэрний гарал үүсэл == Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.<ref>{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}</ref> == Түүх == === Османчуудын ноёрхол === [[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг. [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон. [[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв. [[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.<ref>{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}</ref> Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв. [[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов. [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}</ref><ref name="modern">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}</ref> [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.<ref>Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)</ref> Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв. [[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.<ref>{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}</ref> [[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]] [[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]] Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ. [[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан. [[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]] === Британийн мандат === [[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.<ref>{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}</ref> [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв. [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.<ref>Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''</ref><ref name="Census1922">Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]</ref> [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.<ref>{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}</ref> Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.<ref>Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press</ref> [[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.<ref>{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}</ref> [[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]] === 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн === [[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.<ref>[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137</ref> [[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.<ref>{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}</ref> Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.<ref>Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.</ref> Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв. Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.<ref>Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: "Nor is there any evidence that a "massacre" took place in the town."</ref> [[Файл:הריסות העיר התחתית בחיפה לאחר מלחמת השחרור.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]] === Израил улс === [[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}</ref> [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. [[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.<ref name="Johal">{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}</ref> [[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}</ref> 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.<ref>{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009|archive-date=24 Долдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724135023/http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|url-status=dead}}</ref> == Хүн ам == {{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}} Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.<ref name="Stats2003">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}</ref> Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.<ref>Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}</ref> 1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.<ref name="demo">{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}</ref> [[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.<ref name="globes">{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}</ref> == Газар зүй == Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.<ref>{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}</ref> [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.<ref name="tiers">{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}</ref> Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.<ref>{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}</ref>{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}} == Уур амьсгал == Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html |wayback=20091028171259 |text=Israel |archiv-bot=2026-08-03 07:12:51 InternetArchiveBot }}</ref> Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм. {{Уур амьсгалын хүснэгт |location=[[Хайфа нисэх буудал]] (5 м / 16 фут) (Хэм: 1995–2010, Туйлшрал 1898–2011, Хур тунадас: 1980–2010) |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C=27.0 |Feb record high C=30.4 |Mar record high C=38.0 |Apr record high C=42.5 |May record high C=44.6 |Jun record high C=43.5 |Jul record high C=37.8 |Aug record high C=37.8 |Sep record high C=41.8 |Oct record high C=41.4 |Nov record high C=36.0 |Dec record high C=31.5 |Jan avg record high C=22.6 |Feb avg record high C=25.0 |Mar avg record high C=29.9 |Apr avg record high C=35.5 |May avg record high C=36.2 |Jun avg record high C=34.6 |Jul avg record high C=35.2 |Aug avg record high C=34.1 |Sep avg record high C=34.7 |Oct avg record high C=35.4 |Nov avg record high C=30.3 |Dec avg record high C=24.7 |year avg record high C= |Jan high C=17.8 |Feb high C=18.6 |Mar high C=20.9 |Apr high C=23.8 |May high C=26.5 |Jun high C=29.5 |Jul high C=31.6 |Aug high C=31.6 |Sep high C=30.2 |Oct high C=27.9 |Nov high C=24.4 |Dec high C=19.8 |year high C= |Jan mean C=13.9 |Feb mean C=14.4 |Mar mean C=16.5 |Apr mean C=19.4 |May mean C=22.4 |Jun mean C=25.7 |Jul mean C=28.0 |Aug mean C=28.4 |Sep mean C=26.7 |Oct mean C=23.7 |Nov mean C=19.8 |Dec mean C=15.8 |year mean C= |Jan low C=10.0 |Feb low C=10.2 |Mar low C=12.1 |Apr low C=14.8 |May low C=18.2 |Jun low C=21.9 |Jul low C=24.4 |Aug low C=25.1 |Sep low C=23.2 |Oct low C=19.5 |Nov low C=15.1 |Dec low C=11.8 |year low C=15.9 |Jan avg record low C=5.4 |Feb avg record low C=6.1 |Mar avg record low C=7.6 |Apr avg record low C=9.5 |May avg record low C=13.7 |Jun avg record low C=18.4 |Jul avg record low C=21.7 |Aug avg record low C=22.7 |Sep avg record low C=19.5 |Oct avg record low C=14.8 |Nov avg record low C=9.9 |Dec avg record low C=7.3 |year avg record low C= |Jan record low C=-1.6 |Feb record low C=-3.5 |Mar record low C=2.0 |Apr record low C=4.3 |May record low C=9.6 |Jun record low C=13.0 |Jul record low C=17.0 |Aug record low C=17.9 |Sep record low C=14.2 |Oct record low C=8.5 |Nov record low C=5.0 |Dec record low C=0.2 |year record low C= |rain colour=green |Jan rain mm=124.9 |Feb rain mm=95.2 |Mar rain mm=52.8 |Apr rain mm=23.6 |May rain mm=2.7 |Jun rain mm=0.1 |Jul rain mm=0.0 |Aug rain mm=0.0 |Sep rain mm=1.2 |Oct rain mm=28.0 |Nov rain mm=77.8 |Dec rain mm=135.5 |unit rain days=0.1 мм |Jan rain days=13.9 |Feb rain days=11.7 |Mar rain days=8.6 |Apr rain days=3.6 |May rain days=1.4 |Jun rain days=0.1 |Jul rain days=0.1 |Aug rain days=0 |Sep rain days=0.8 |Oct rain days=3.9 |Nov rain days=8.0 |Dec rain days=11.8 |source 1=''Израилын Цаг Уурын Алба''<ref name=IMS>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |title=Temperature average |publisher=Израилын Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130618145923/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |archive-date=2013-06-18}}{{in lang|he}}</ref><ref name=Rain>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |title=Precipitation average |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925080227/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |archive-date=2011-09-25}}{{in lang|he}}</ref> }} == Эдийн засаг == [[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]] [[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]] Израилын "Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг" гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.<ref>{{Cite news|title=Tel Aviv: "Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays"|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.<ref name="foundation">{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com}}</ref> Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.<ref>{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.<ref name="Monocle">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}</ref> [[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}</ref> Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.<ref name="hotels">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref> 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}</ref> === Аялал жуулчлал === [[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.<ref name="tourism">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.<ref name="leisure">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}</ref> Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.<ref>{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}</ref> [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415044437/http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|url-status=dead}}</ref> == Урлаг ба соёл == [[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]] [[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]] Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.<ref name="culture">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture & Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}</ref> Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}</ref> [[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}</ref> Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн "Едиот Хайфа" сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок & блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ. === Музей === [[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]] Хайфа нь арав гаруй музейтэй.<ref name="museums">{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}</ref> Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}</ref> Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг. == Засгийн газар == [[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.<ref name="govt">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&q=haifa+municipality&pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}</ref> Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.<ref name="council">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.<ref name="councillors">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> === Хотын дарга нар === [[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]] {{Div col}} * [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77) * [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81) * [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84) * [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903) * [[Джамиль Садик]] (1904–10) * [[Рифат аль-Салах]] (1910–11) * [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13) * [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27) * [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40) * [[Шабтай Леви]] (1940–51) * [[Абба Хуши]] (1951–1969) * [[Моше Флиманн]] (1969–1973) * [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975) * [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978) * [[Ари Гурель]] (1978–1993) * [[Амрам Мицна]] (1993–2003) * [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003) * [[Йона Яхав]] (2003–2018) * [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024) * [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе) {{Div col end}} == Эмнэлгийн байгууламж == [[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]] [[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]] Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.<ref>{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}</ref> Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}</ref> Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.<ref>{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}</ref> == Боловсрол == Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг. [[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.<ref>{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz|archive-date=3 Арван хоёрдугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071203085715/http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|url-status=dead}}</ref> 2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.<ref name="edu">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.<ref>{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013|archive-date=3 Есдүгээр сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903212521/http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|url-status=dead}}</ref> == Тээвэр == === Нийтийн тээвэр === [[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]] Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг. Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг: * Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд * Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг. [[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]] Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно. Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм. [[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]] Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}</ref> Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ. === Агаар болон далайн тээвэр === [[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг. === Зам === Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.<ref>{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}</ref> == Спорт == [[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]] Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн. Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан. == Ах дүү хотууд == Одоогийн байдлаар:<ref>{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}</ref> * {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он * {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он *{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он * {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны * {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он * {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он * {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он * {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] * {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он * {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он == Зургийн цомог == <gallery widths="180" heights="180" perrow="6"> Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, "Каньон Азриели Хайфа" худалдааны төв, Конгрессийн төв. Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв Файл:Метронит..jpg|Метронит Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв Файл:Karmelit.jpg|Кармелит Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац» </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Haifa|Хайфа}} {{Wikinews|Haifa|Хайфа}} {{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}} == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Израилын хот}} {{Хайфа тойрог}} [[Ангилал:Хайфа| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]] [[Ангилал:Хайфа тойрог]] [[Ангилал:Израилын хот]] g3ow44zpwqmu16b7u7nob3p4juz8n7d Жон Рокфеллер 0 131133 864465 753457 2026-08-03T07:20:40Z Avirmed Batsaikhan 53733 864465 wikitext text/x-wiki [[Файл:Rockefeller, John D. 1905-f - DPLA - b76d679c2ad29570788dd35467a0d96d.jpg|thumb|Жон Дэвисон Рокфеллер]] '''Жон Дэвисон Рокфеллер''' ([[Англи хэл|англи]]. ''John Davison Rockefeller''; 1839 оны 7-р сарын 8-нд [[Нью-Йорк (муж улс)|Нью-Йорк мужийн]] Ричфордод төрж, 1937 оны 5-р сарын 23-нд [[Флорида|Флорида мужийн]] Ормонд-Бичэд нас барсан) — Америкийн ажил хэрэгч хүн, ивээн тэтгэгч буяны үйлстэн, хүн төрөлхтний түүхэн дэханхны албан ёсны америк долларын тэрбумтан. Тэрбээр 1870 онд "Standard Oil" компани үүсгэн байгуулаад 1897 онд албан ёсоор тэтгэвэрт гартлаа удирдсан байна. Ж.Рокфеллер "Standard Oil" компаниа [[Охайо]] мужид дүү Уильям Рокфеллер, Хенри Флаглер, Жейбез Боствик, химич Сэмюэл Эндрюс болон саналын эрхгүй түнш Стефан Харкенс нарын хамт үүсгэн байгуулсан байна. Керосин, бензиний эрэлт хэрэгцээ өсөхийн хэрээр Рокфеллерийн хөрөнгө ч нэмэгдэж, нас барах үедээ 1.4 тэрбум ам. доллар (1937 оны нэрлэсэн) буюу АНУ-ын ДНБ-ий 1.54%-тай тэнцэж, тухайн үеийн дэлхийн хамгийн баян хүн болсон юм. The New York Times инфляцийг тооцож гаргасан түүний хөрөнгө 2021 оны 423 тэрбум доллартай тэнцэх хөрөнгөтэй байжээ гэж тооцоолсон байна. Рокфеллер АНУ-ын буяны үйлстэн, "[[Рокфеллер сан]]"-г үүсгэн байгуулагч, боловсрол, анагаах ухааны судалгаа, ялангуяа "шар тахал"-ын эсрэг тэмцэлд их хэмжээний хандив өргөсөн хүн юм. Мөн тэрээр [[Чикагогийн Их сургууль]], Рокфеллерийн Их сургуулийг байгуулсан ажээ. Тэрбээр шашин шүтлэгтэй байсан бөгөөд амьдралынхаа туршид сүмийн байгууллагуудыг дэмжихийн тулд орлогынхоо тодорхой хэсгийг хандивлаж байсан юм. Түүнийг ажилсаг, зорилготой, үнэнч Христэд итгэгч гэдгээрээ алдартай байсан тул хамтрагчид найз нөхөд нь түүнийг "Ламтан" гэж нэрлэдэг байв. Тэрбээр үргэлж эрүүл амьдралын хэв маягийг баримтлаж архи, тамхинаас бүрэн татгалздаг байсан. Тэрбээр 4 охинтой бөгөөд Рокфеллер сангийн удирдлагыг өвлөн авсан ганц хүү нь бага Жон Рокфеллер (1874—1960) байжээ. == Намтар == Тэрбээр англи-герман гаралтай мөнгө хүүлэгч, газар эзэмшигч Уильям Авери Рокфеллер (1810-1906) болон шотланд-ирланд Луиза Дэвисон (1813-1889) нарын гэр бүлийн зургаан хүүхдийн хоёр дахь хүүхэд болж төржээ. Рокфеллерт бага наснаас нь эцэг нь өөрийн эрхэлж байсан аж ахуйн нэгжүүдийн талаар ярьж, бизнес эрхлэх зарчмуудыг тайлбарлаж байжээ. Үүний тухай тэрээр:- "Тэр надтай байнга наймаалцаж, надаас янз бүрийн үйлчилгээ худалдаж авдаг байсан. Тэр надад яаж худалдах, худалдаж авах үндсийг зааж өгсөн. Аав маань намайг зүгээр л баяжих аргад “сургаж” байсан” гэж дурссан байдаг. Жон долоон настай байхдаа цацагт хяруул тэжээж борлуулдаг, хөршүүддээ төмс ухаж нэмэлт мөнгө олдог байжээ. Тэрээр арилжаа наймааныхаа үр дүнг бяцхан тэмдэглэлийн номдоо бичдэг байжээ. Анхны цалингаараа Рокфеллер нягтлан бодох бүртгэлийн дэвтэр худалдаж авсан бөгөөд бүх орлого, зарлагаа бүртгэж, хамгийн жижиг нарийн ширийн зүйлийг ч анхаарч тэмдэглэдэг байжээ Тэрбээр энэхүү тэмдэглэлийн дэвтэртээ онцгой хүндэтгэлтэй хандаж, насан туршдаа хадгалж үлдээсэн байдаг. Тэрбээр 13 настайдаа Ричфорд дахь сургуульд сурч амжилттай төгсөөд Кливленд коллежид нягтлан бодох бүртгэл, худалдааны үндсийг зааж байжээ. 1853 онд Рокфеллерийн гэр бүл Кливленд руу нүүж тэр гэр бүлийн том хүүхдүүдийн нэг байсан тул 16 настайдаа удаан хайсны эцэст Hewitt & Tuttle хэмээх үл хөдлөх хөрөнгө, тээвэрлэлтийн жижиг компанид туслах нягтлан бодогчоор ажилд ороод удалгүй нягтлан бодогч болж дэшвсэн байна. Удалгүй тэрээр Жон Моррис Кларк гэх англи хүнтэй хамтарч "Кларк ба Рокфеллер" компани байгуулж буудай, тэжээл, мах зэргийн арилжааны үйл ажиллагаа эрхэлж, тэр үед дөнгөж эхлээд байсан [[Америкийн иргэний дайн|АНУ-ын Иргэний дайны]] үед арын албаны хүнсээр хангах зорилготой банкнаас их хэмжээний хөрөнгө зээлж байжээ. 1850-иад оны сүүлч, 1860-аад оны эхээр керосин чийдэн өргөн тархаж, газрын тосны түүхий эдийн эрэлт хэрэгцээ үлэмж нэмэгдэв. Энэ үед Рокфеллер [[газрын тос]] боловсруулах чиглэлээр ажиллаж байсан химич Самуэль Эндрюстэй уулзаж, керосиныг гэрэлтүүлгийн гол хэрэгсэл гэдэгт итгэлтэй болжээ. Рокфеллер 1859 онд Эдвин Дрейкийн нээсэн газрын тосны ордын тухай мэдээг сонирхож байв. Ингээд Эндрюс, Рокфеллер хоёрын ашиг сонирхол нэгдэж Кларкийн компанитай эн тэнцүү байх үндсэн дээр Эндрюс, Кларк хэмээх газрын тос боловсруулах шинэ компани байгуулжээ. Түншүүд Кливленд хотод "Flats" хэмээх газрын тос боловсруулах үйлдвэр байгуулжээ. Тэд [[Төмөр зам|төмөр замаар]] газрын тос болон бусад бараа бүтээгдэхүүн тээвэрлэдэг болжээ. [[Файл:Rockefeller, John D, 1922, Agence Rol, BNF Gallica.jpg|thumb|Жон Дэвисон Рокфеллер, 1922 онд.]] Тэрбээр "Стандарт Ойл" компанийг 1870 онд байгуулж газрын тос хайж эхлэв; Тэрээр үйл ажиллагааныхаа эхэн үед газрын тосны бизнес бүхэлдээ эмх замбараагүй, зохион байгуулалтгүй байгааг анзаарч, бүх зүйлийг эмх цэгцтэй болгоход анхаарлаа төвлөрүүлжээ. Эхний алхам нь компанийн дүрмийг бий болгох явдал байв. Ажилчдыг урамшуулахын тулд Рокфеллер эхлээд цалингаас татгалзаж, хувьцаагаар цалинжуулахаар шийдсэн бөгөөд үүний ачаар тэд илүү идэвхтэй ажиллах болно, учир нь тэд өөрсдийгөө компанийн нэг хэсэг гэж үзэх болно, учир нь тэдний эцсийн орлого нь компанийн амжилтаас хамаарна гэж үзэж байв. Энэ бизнес нь орлого олж эхэлсэн бөгөөд Рокфеллер аажмаар бусад газрын тосны жижиг компаниудыг худалдан авч эхлэв. 1880 он гэхэд олон тооны жижиг, дунд хэмжээний нэгдлийн ачаар Америкийн нефтийн үйлдвэрлэлийн 95% нь Рокфеллерийн гарт орсон байв. Монополь болсныхоо дараа Стандарт Ойл үнээ өсгөж, тухайн үедээ дэлхийн хамгийн том компани болсон. 1890 онд Шерманы монополийн эсрэг хууль батлагдаж, дараа нь Стандарт Ойл компанид задлах шаардлагыг тавьжээ. Улмаар 1911 онд Рокфеллер бизнесээ 34 жижиг компани болгон хуваасан бөгөөд бүгд хувьцааны хяналтын багцаа авч үлдэж, нэгэн зэрэг хөрөнгөө нэмэгдүүлж байжээ. Standard Oil компани түүнд жил бүр 3 сая долларын ашиг авчирдаг байсан бөгөөд тэрээр 16 төмөр зам, 6 гангийн компани, 9 үл хөдлөх хөрөнгийн компани, 6 тээврийн компани, 9 банк, 3 жүржийн төгөл эзэмшдэг болсон байна. Жон Рокфеллер 100 наслахыг хүссэн боловч 3 жил дутуу байхад 1937 оны 5-р сарын 23-нд 97 насандаа зүрхний шигдээсээр нас барсан юм. {{DEFAULTSORT:Рокфеллер, Жон}} [[Ангилал:АНУ-ын бизнесмэн]] [[Ангилал:1839 онд төрсөн]] [[Ангилал:1937 онд өнгөрсөн]] bz4yljqdqeptynhrsbu5a2m9194nmnx Очирын Очиржав 0 132435 864426 830916 2026-08-03T03:09:54Z ~2026-42715-40 106495 ҮАБЗ-д ажилласан жилийг засав 864426 wikitext text/x-wiki '''Очирын Очиржав''' (1957 онд [[Дорнод аймаг|Дорнод аймагт]] төрсөн) - Монгол Улсын Бага хурлын гишүүн, ҮАБЗ-ийн Ажлын албаны дарга, ГХЯ-ны Төрийн нарийн бичгийн дарга, Элчин сайд, дипломат. == Намтар == * 1984-1990 – БНМАУ-ын Гадаад явдлын яамны Консулын газрын ажилтан. * 1990-1992 – Улсын Бага Хурлын гишүүн. * 1992-1996 – Шинэ [[Дели]] дахь ЭСЯ-ны зөвлөх. * 1996-2000 – ГХЯ-ны Төрийн нарийн бичгийн дарга. * 2000-2001 – ГХЯ-ны Эрх зүй, консулын газрын зөвлөх. * 2001-2004 – Сөүл дахь ЭСЯ-ны зөвлөх. * 2005 –2008 онд ГХЯ-ны Гэрээ, эрх зүйн газрын дэд захирал, захирал. * 2008-2012 онд Монгол Улсаас Туркэд суугаа Элчин сайд * 2012-2017 онд ҮАБЗ-ийн Ажлын албаны дарга. * 2015-2020 онд ГХЯ-нд Тусгай үүрэг гүйцэтгэгч Элчин сайд. {{DEFAULTSORT:Очиржав, Очирын}} [[Ангилал:Монголын дипломатч]] [[Ангилал:Турк дэх Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1957 онд төрсөн]] 2d4i0jx8lwbkdd6l1nhfmxwzxeuw60w 864473 864426 2026-08-03T07:45:24Z Avirmed Batsaikhan 53733 864473 wikitext text/x-wiki '''Очирын Очиржав''' (1957 онд [[Дорнод аймаг|Дорнод аймагт]] төрсөн) - Монгол Улсын Бага хурлын гишүүн, ҮАБЗ-ийн Ажлын албаны дарга, ГХЯ-ны Төрийн нарийн бичгийн дарга, Элчин сайд, дипломат. == Намтар == * 1984-1990 – БНМАУ-ын Гадаад явдлын яамны Консулын газрын ажилтан. * 1990-1992 – Улсын Бага Хурлын гишүүн. * 1992-1996 – Шинэ [[Дели]] дахь Монгол Улсын ЭСЯ-ны зөвлөх. * 1996-2000 – ГХЯ-ны Төрийн нарийн бичгийн дарга. * 2000-2001 – ГХЯ-ны Эрх зүй, консулын газрын зөвлөх. * 2001-2004 – [[Сөүл]] дахь Монгол Улсын ЭСЯ-ны зөвлөх. * 2005-2008 - ГХЯ-ны Гэрээ, эрх зүйн газрын дэд захирал, захирал. * 2008-2012 - Монгол Улсаас [[Турк]] улсад суугаа [[Элчин сайд]] * 2012-2017 - Монгол Улсын ҮАБЗ-ийн Ажлын албаны дарга. * 2015-2020 - ГХЯ-нд Тусгай үүрэг гүйцэтгэгч Элчин сайд. {{DEFAULTSORT:Очиржав, Очирын}} [[Ангилал:Монголын дипломатч]] [[Ангилал:Турк дэх Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1957 онд төрсөн]] pzb834nuyfu6do3psqwck6w5wx9dqqc Хэрэглэгчийн яриа:-revi 3 137287 864371 796625 2026-08-02T15:37:34Z Pathoschild 860 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]]) 864371 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[User talk:Revi C.]] o9z79lcc9a9pfmqmrod5w3eyk4q9i0o Хэрэглэгч:-revi 2 137288 864366 796624 2026-08-02T15:01:09Z Pathoschild 860 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]]) 864366 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[User:Revi C.]] 88g0cv17whfgb1wkeh281mptujwtlut Загвар:Infobox economy 10 145258 864372 849376 2026-08-02T15:37:52Z Koldobin 106481 864372 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox | bodystyle = width:{{{width|26.0em}}};padding:0; | titleclass = adr | title = Economy of {{#if:{{{continent|}}} |{{{continent}}} | {{#if:{{{city|}}} |{{{city}}} | {{#if:{{{country|}}}|<span class="country-name">{{{country}}}</span>|{{{name|}}} }} }} }} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{image|}}} |size={{{image_size|{{{image size|}}}}}} |sizedefault=frameless |maxsize=300px|alt={{{alt|}}} }} | caption = {{{caption|}}} | headerstyle = background:lightblue;color:inherit; | label1 = Currency | data1 = {{{currency|}}} | label2 = {{longitem|[[Fixed exchange rate system|{{wrap|Fixed exchange rates}}]]}} | data2 = {{{fixed exchange|}}} | label3 = {{longitem|[[Санхүүгийн жил]]}} | data3 = {{{year|}}} | label4 = {{longitem|Trade {{#switch:{{{spelling|}}} |Oxford|US|U.S.=organizations |#default=organisations}}}} | data4 = {{{organs|}}} | label5 = {{longitem|Country group}} | data5 = {{{group|}}} <!----------------------Statistics-------------------------> | header6 = Statistics | label7 = Population | data7 = {{{population|}}} | label8 = [[Gross domestic product|GDP]] | data8 = {{{gdp|}}} | label9 = GDP rank | data9 = {{{gdp rank|}}} | label10 = {{longitem|GDP growth}} | data10 = {{{growth|}}} | label11 = {{longitem|GDP per capita}} | data11 = {{{per capita|}}} | label12 = {{longitem|GDP per capita rank}} | data12 = {{{per capita rank|}}} | label13 = {{longitem|GDP by sector}} | data13 = {{{sectors|}}} | label14 = {{longitem|GDP by component}} | data14 = {{{components|}}} | label15 = {{longitem|style=line-height:1.2em|[[Инфляци|Инфляц]] (ХҮИ)}} | data15 = {{{inflation|}}} | label16 = {{longitem|[[Bank rate|{{wrap|Base borrowing rate}}]]}} | data16 = {{{bankrate|}}} | label17 = {{longitem|style=line-height:1.2em|[[Millionaire]]s (US$)}} | data17 = {{{millionaires|}}} | label18 = {{longitem|Population below {{nowrap|[[Poverty threshold|poverty line]]}}}} | data18 = {{{poverty|}}} | label19 = {{longitem|Population at risk of poverty}} | data19 = {{{risk of poverty|}}} | label20 = {{longitem|[[Gini coefficient|{{wrap|Gini coefficient}}]]}} | data20 = {{{gini|}}} | label21 = {{longitem|[[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр]]}} | data21 = {{{hdi|}}} | label22 = {{longitem|[[Corruption Perceptions Index]]}} | data22 = {{{cpi|}}} | label23 = {{longitem|{{#switch:{{{spelling}}} |US|U.S.=Labor |#default=Labour}} force}} | data23 = {{#if:{{{labor|}}} |{{{labor}}} |{{{labour|}}} }} | label24 = {{longitem|{{#switch:{{{spelling}}} |US|U.S.=Labor |#default=Labour}} force by occupation}} | data24 = {{{occupations|}}} | label25 = Unemployment | data25 = {{{unemployment|}}} | label26 = {{longitem|Average gross salary}} | data26 = {{{average gross salary|}}} | label27 = {{longitem|[[Net income|{{wrap|Average net salary}}]]}} | data27 = {{{average net salary|}}} | label28 = {{longitem|Final [[Consumption (economics)|{{wrap|consumption expenditure}}]]}} | data28 = {{{consumption|}}} | label29 = {{longitem|Gross [[Gross fixed capital formation|{{wrap|capital formation}}]]}} | data29 = {{{gfcf|}}} | label30 = Gross savings | data30 = {{{savings|}}} | label31 = {{longitem|[[Yield curve|{{wrap|Yield curve}}]]}} | data31 = {{{yield curve|}}} | label32 = {{longitem|[[Purchasing Managers' Index|{{wrap|Purchasing Managers' Index}}]]}} | data32 = {{{pmi|}}} | label33 = {{longitem|Main industries}} | data33 = {{{industries|}}} <!-----------------------External--------------------------> | header34 = {{#if:{{{exports|}}}{{{export-goods|}}}{{{export-partners|}}}{{{imports|}}}{{{import-goods|}}}{{{import-partners|}}}{{{FDI|}}}{{{current account|}}}{{{gross external debt|}}}{{{external debt per gdp|}}}{{{external debt payments per gdp|}}}{{{foreign aid revenue per gdp|}}}{{{NIIP|}}} |External}} | label35 = Exports | data35 = {{{exports|}}} | label36 = {{longitem|Export goods}} | data36 = {{{export-goods|}}} | label37 = {{longitem|Main export partners}} | data37 = {{{export-partners|}}} | label38 = Imports | data38 = {{{imports|}}} | label39 = {{longitem|Import goods}} | data39 = {{{import-goods|}}} | label40 = {{longitem|Main import partners}} | data40 = {{{import-partners|}}} | label41 = {{longitem|[[Foreign direct investment|FDI]] stock}} | data41 = {{{FDI|}}} | label42 = {{longitem|[[current account (balance of payments)|{{wrap|Current account}}]]}} | data42 = {{{current account|}}} | label43 = {{longitem|Gross [[External debt|{{wrap|external debt}}]]}} | data43 = {{{gross external debt|}}} | label44 = {{longitem|[[External debt|{{wrap|External debt}}]] as % of GDP}} | data44 = {{{external debt per gdp|}}} | label45 = {{longitem|External debt payments as % of GDP}} | data45 = {{{external debt payments per gdp|}}} | label46 = {{longitem|Foreign-aid revenue as % of GDP}} | data46 = {{{foreign aid revenue per gdp|}}} | label47 = {{longitem|[[Net international investment position|{{wrap|Net international investment position}}]]}} | data47 = {{{NIIP|}}} <!--------------------Public finances----------------------> | header48 = {{#if:{{{debt|}}}{{{reserves|}}}{{{balance|}}}{{{revenue|}}}{{{expenses|}}}{{{aid|}}}{{{credit|}}} |Public finances}} | label49 = {{longitem|[[List of countries by government debt|{{wrap|Government debt}}]]}} | data49 = {{{debt|}}} | label50 = {{longitem|[[Foreign exchange reserves|{{wrap|Foreign reserves}}]]}} | data50 = {{{reserves|}}} | label51 = {{longitem|[[Government budget balance|{{wrap|Budget balance}}]]}} | data51 = {{{balance|}}} | label52 = Revenues | data52 = {{{revenue|}}} | label53 = Expenses | data53 = {{{expenses|}}} | label54 = Economic&nbsp;aid | data54 = {{{aid|}}} | label55 = {{longitem|[[List of countries by credit rating|{{wrap|Credit rating}}]]}} | data55 = {{{credit|}}} | belowstyle = {{#ifeq:{{{usebelowbox}}}|no | |background:lightblue;color:inherit;}} | below = {{{footnotes|{{{footnote|}}}}}}<!-- -->{{#ifeq:{{{usebelowbox}}}|no | | {{longitem |style=line-height:1.25em;padding:0.2em; | ''All values, unless otherwise stated, are in [[United States dollar|US dollars]].''}} }} }}</includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox economy with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox economy]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| aid | alt | average gross salary | average net salary | balance | bankrate | caption | city | components | consumption | continent | country | cpi | credit | currency | current account | debt | expenses | export-goods | export-partners | exports | external debt payments per gdp | external debt per gdp | FDI | fixed exchange | footnote | footnotes | foreign aid revenue per gdp | gdp | gdp rank | gfcf | gini | gross external debt | group | growth | hdi | image | image size | image_size | import-goods | import-partners | imports | industries | inflation | labor | labour | millionaires | name | NIIP | occupations | organs | per capita | per capita rank | pmi | population | poverty | presentUS$asdefault | reserves | revenue | risk of poverty | savings | sectors | spelling | unemployment | usebelowbox | width | year | yield curve }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> 0r6ptiwwlzslfwgl00axgewn1wg6p7l 864373 864372 2026-08-02T15:41:24Z Koldobin 106481 Infobox economy загварын бүх гарчиг, шошго болон тайлбарыг монголчилж, эвдэрсэн англи холбоосуудыг засав 864373 wikitext text/x-wiki <includeonly> {{Infobox | bodystyle = width:{{{width|26.0em}}};padding:0; | titleclass = adr | title = {{#if:{{{continent|}}} | {{{continent}}} — эдийн засаг | {{#if:{{{city|}}} | {{{city}}} — эдийн засаг | {{#if:{{{country|}}} | <span class="country-name">{{{country}}}</span> — эдийн засаг | {{{name|}}} }} }} }} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{image|}}} |size={{{image_size|{{{image size|}}}}}} |sizedefault=frameless |maxsize=300px |alt={{{alt|}}} }} | caption = {{{caption|}}} | headerstyle = background:lightblue;color:inherit; | label1 = Мөнгөн тэмдэгт | data1 = {{{currency|}}} | label2 = {{longitem|Тогтмол валютын ханш}} | data2 = {{{fixed exchange|}}} | label3 = {{longitem|[[Санхүүгийн жил]]}} | data3 = {{{year|}}} | label4 = {{longitem|Олон улсын байгууллагууд}} | data4 = {{{organs|}}} | label5 = {{longitem|Эдийн засгийн ангилал}} | data5 = {{{group|}}} <!---------------------- Үндсэн үзүүлэлтүүд ----------------------> | header6 = Үндсэн үзүүлэлтүүд | label7 = Хүн ам | data7 = {{{population|}}} | label8 = [[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн|ДНБ]] | data8 = {{{gdp|}}} | label9 = ДНБ-ий эрэмбэ | data9 = {{{gdp rank|}}} | label10 = {{longitem|ДНБ-ий өсөлт}} | data10 = {{{growth|}}} | label11 = {{longitem|Нэг хүнд ногдох ДНБ}} | data11 = {{{per capita|}}} | label12 = {{longitem|Нэг хүнд ногдох ДНБ-ий эрэмбэ}} | data12 = {{{per capita rank|}}} | label13 = {{longitem|ДНБ-ий салбарын бүтэц}} | data13 = {{{sectors|}}} | label14 = {{longitem|ДНБ-ий хэрэглээний бүтэц}} | data14 = {{{components|}}} | label15 = {{longitem|style=line-height:1.2em|[[Инфляци|Инфляц]] (ХҮИ)}} | data15 = {{{inflation|}}} | label16 = {{longitem|Бодлогын хүү}} | data16 = {{{bankrate|}}} | label17 = {{longitem|style=line-height:1.2em|Ам.долларын саятнууд}} | data17 = {{{millionaires|}}} | label18 = {{longitem|Ядуурлын шугамаас доогуур хүн ам}} | data18 = {{{poverty|}}} | label19 = {{longitem|Ядууралд өртөх эрсдэлтэй хүн ам}} | data19 = {{{risk of poverty|}}} | label20 = {{longitem|Жини коэффициент}} | data20 = {{{gini|}}} | label21 = {{longitem|[[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр]]}} | data21 = {{{hdi|}}} | label22 = {{longitem|Авлигын төсөөллийн индекс}} | data22 = {{{cpi|}}} | label23 = {{longitem|Ажиллах хүч}} | data23 = {{#if:{{{labor|}}} | {{{labor}}} | {{{labour|}}} }} | label24 = {{longitem|Ажил эрхлэлт, салбараар}} | data24 = {{{occupations|}}} | label25 = Ажилгүйдэл | data25 = {{{unemployment|}}} | label26 = {{longitem|Сарын дундаж нийт цалин}} | data26 = {{{average gross salary|}}} | label27 = {{longitem|Сарын дундаж цэвэр цалин}} | data27 = {{{average net salary|}}} | label28 = {{longitem|Эцсийн хэрэглээний зардал}} | data28 = {{{consumption|}}} | label29 = {{longitem|Үндсэн хөрөнгийн нийт хуримтлал}} | data29 = {{{gfcf|}}} | label30 = Нийт хадгаламж | data30 = {{{savings|}}} | label31 = {{longitem|Өгөөжийн муруй}} | data31 = {{{yield curve|}}} | label32 = {{longitem|Худалдан авалтын менежерийн индекс}} | data32 = {{{pmi|}}} | label33 = {{longitem|Эдийн засгийн гол салбарууд}} | data33 = {{{industries|}}} <!---------------------- Гадаад сектор ----------------------> | header34 = {{#if: {{{exports|}}} {{{export-goods|}}} {{{export-partners|}}} {{{imports|}}} {{{import-goods|}}} {{{import-partners|}}} {{{FDI|}}} {{{current account|}}} {{{gross external debt|}}} {{{external debt per gdp|}}} {{{external debt payments per gdp|}}} {{{foreign aid revenue per gdp|}}} {{{NIIP|}}} |Гадаад сектор }} | label35 = Экспорт | data35 = {{{exports|}}} | label36 = {{longitem|Экспортын гол бүтээгдэхүүн}} | data36 = {{{export-goods|}}} | label37 = {{longitem|Экспортын гол түншүүд}} | data37 = {{{export-partners|}}} | label38 = Импорт | data38 = {{{imports|}}} | label39 = {{longitem|Импортын гол бүтээгдэхүүн}} | data39 = {{{import-goods|}}} | label40 = {{longitem|Импортын гол түншүүд}} | data40 = {{{import-partners|}}} | label41 = {{longitem|Гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтын үлдэгдэл}} | data41 = {{{FDI|}}} | label42 = {{longitem|Урсгал дансны тэнцэл}} | data42 = {{{current account|}}} | label43 = {{longitem|Гадаад нийт өр}} | data43 = {{{gross external debt|}}} | label44 = {{longitem|Гадаад өр, ДНБ-д эзлэх хувиар}} | data44 = {{{external debt per gdp|}}} | label45 = {{longitem|Гадаад өрийн төлбөр, ДНБ-д эзлэх хувиар}} | data45 = {{{external debt payments per gdp|}}} | label46 = {{longitem|Гадаад тусламжийн орлого, ДНБ-д эзлэх хувиар}} | data46 = {{{foreign aid revenue per gdp|}}} | label47 = {{longitem|Олон улсын хөрөнгө оруулалтын цэвэр байр суурь}} | data47 = {{{NIIP|}}} <!---------------------- Төсөв, улсын санхүү ----------------------> | header48 = {{#if: {{{debt|}}} {{{reserves|}}} {{{balance|}}} {{{revenue|}}} {{{expenses|}}} {{{aid|}}} {{{credit|}}} |Төсөв, улсын санхүү }} | label49 = {{longitem|Засгийн газрын өр}} | data49 = {{{debt|}}} | label50 = {{longitem|Гадаад валютын нөөц}} | data50 = {{{reserves|}}} | label51 = {{longitem|Төсвийн тэнцэл}} | data51 = {{{balance|}}} | label52 = Орлого | data52 = {{{revenue|}}} | label53 = Зарлага | data53 = {{{expenses|}}} | label54 = Эдийн засгийн тусламж | data54 = {{{aid|}}} | label55 = {{longitem|Зээлжих зэрэглэл}} | data55 = {{{credit|}}} | belowstyle = {{#ifeq:{{{usebelowbox|}}}|no | |background:lightblue;color:inherit; }} | below = {{{footnotes|{{{footnote|}}}}}}{{#ifeq:{{{usebelowbox|}}}|no | |{{longitem |style=line-height:1.25em;padding:0.2em; |''Хэрэв өөрөөр заагаагүй бол бүх мөнгөн дүнг [[Америк доллар|ам.доллар]]аар илэрхийлэв.'' }} }} }} {{#invoke:Check for unknown parameters|check | unknown = {{main other|[[Ангилал:Infobox economy загварыг үл мэдэгдэх параметртэй ашигласан хуудас|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}} | preview = [[Загвар:Infobox economy]] загварыг үл мэдэгдэх "_VALUE_" параметртэй ашиглаж байна | ignoreblank = y | aid | alt | average gross salary | average net salary | balance | bankrate | caption | city | components | consumption | continent | country | cpi | credit | currency | current account | debt | expenses | export-goods | export-partners | exports | external debt payments per gdp | external debt per gdp | FDI | fixed exchange | footnote | footnotes | foreign aid revenue per gdp | gdp | gdp rank | gfcf | gini | gross external debt | group | growth | hdi | image | image size | image_size | import-goods | import-partners | imports | industries | inflation | labor | labour | millionaires | name | NIIP | occupations | organs | per capita | per capita rank | pmi | population | poverty | presentUS$asdefault | reserves | revenue | risk of poverty | savings | sectors | spelling | unemployment | usebelowbox | width | year | yield curve }} </includeonly> <noinclude> {{documentation}} </noinclude> 3pc4oe6tjc8knq1djodsz16qnsaakxb 864374 864373 2026-08-02T15:48:32Z Koldobin 106481 Инфобоксын дээр үүссэн илүүдэл зайг арилгахын тулд байрлалын тохиргоог засав 864374 wikitext text/x-wiki <includeonly> {{Infobox | bodystyle = width:{{{width|26.0em}}};padding:0;clear:none;margin-top:0; | titleclass = adr | title = {{#if:{{{continent|}}} | {{{continent}}} — эдийн засаг | {{#if:{{{city|}}} | {{{city}}} — эдийн засаг | {{#if:{{{country|}}} | <span class="country-name">{{{country}}}</span> — эдийн засаг | {{{name|}}} }} }} }} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{image|}}} |size={{{image_size|{{{image size|}}}}}} |sizedefault=frameless |maxsize=300px |alt={{{alt|}}} }} | caption = {{{caption|}}} | headerstyle = background:lightblue;color:inherit; | label1 = Мөнгөн тэмдэгт | data1 = {{{currency|}}} | label2 = {{longitem|Тогтмол валютын ханш}} | data2 = {{{fixed exchange|}}} | label3 = {{longitem|[[Санхүүгийн жил]]}} | data3 = {{{year|}}} | label4 = {{longitem|Олон улсын байгууллагууд}} | data4 = {{{organs|}}} | label5 = {{longitem|Эдийн засгийн ангилал}} | data5 = {{{group|}}} <!---------------------- Үндсэн үзүүлэлтүүд ----------------------> | header6 = Үндсэн үзүүлэлтүүд | label7 = Хүн ам | data7 = {{{population|}}} | label8 = [[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн|ДНБ]] | data8 = {{{gdp|}}} | label9 = ДНБ-ий эрэмбэ | data9 = {{{gdp rank|}}} | label10 = {{longitem|ДНБ-ий өсөлт}} | data10 = {{{growth|}}} | label11 = {{longitem|Нэг хүнд ногдох ДНБ}} | data11 = {{{per capita|}}} | label12 = {{longitem|Нэг хүнд ногдох ДНБ-ий эрэмбэ}} | data12 = {{{per capita rank|}}} | label13 = {{longitem|ДНБ-ий салбарын бүтэц}} | data13 = {{{sectors|}}} | label14 = {{longitem|ДНБ-ий хэрэглээний бүтэц}} | data14 = {{{components|}}} | label15 = {{longitem|style=line-height:1.2em|[[Инфляци|Инфляц]] (ХҮИ)}} | data15 = {{{inflation|}}} | label16 = {{longitem|Бодлогын хүү}} | data16 = {{{bankrate|}}} | label17 = {{longitem|style=line-height:1.2em|Ам.долларын саятнууд}} | data17 = {{{millionaires|}}} | label18 = {{longitem|Ядуурлын шугамаас доогуур хүн ам}} | data18 = {{{poverty|}}} | label19 = {{longitem|Ядууралд өртөх эрсдэлтэй хүн ам}} | data19 = {{{risk of poverty|}}} | label20 = {{longitem|Жини коэффициент}} | data20 = {{{gini|}}} | label21 = {{longitem|[[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр]]}} | data21 = {{{hdi|}}} | label22 = {{longitem|Авлигын төсөөллийн индекс}} | data22 = {{{cpi|}}} | label23 = {{longitem|Ажиллах хүч}} | data23 = {{#if:{{{labor|}}} | {{{labor}}} | {{{labour|}}} }} | label24 = {{longitem|Ажил эрхлэлт, салбараар}} | data24 = {{{occupations|}}} | label25 = Ажилгүйдэл | data25 = {{{unemployment|}}} | label26 = {{longitem|Сарын дундаж нийт цалин}} | data26 = {{{average gross salary|}}} | label27 = {{longitem|Сарын дундаж цэвэр цалин}} | data27 = {{{average net salary|}}} | label28 = {{longitem|Эцсийн хэрэглээний зардал}} | data28 = {{{consumption|}}} | label29 = {{longitem|Үндсэн хөрөнгийн нийт хуримтлал}} | data29 = {{{gfcf|}}} | label30 = Нийт хадгаламж | data30 = {{{savings|}}} | label31 = {{longitem|Өгөөжийн муруй}} | data31 = {{{yield curve|}}} | label32 = {{longitem|Худалдан авалтын менежерийн индекс}} | data32 = {{{pmi|}}} | label33 = {{longitem|Эдийн засгийн гол салбарууд}} | data33 = {{{industries|}}} <!---------------------- Гадаад сектор ----------------------> | header34 = {{#if: {{{exports|}}} {{{export-goods|}}} {{{export-partners|}}} {{{imports|}}} {{{import-goods|}}} {{{import-partners|}}} {{{FDI|}}} {{{current account|}}} {{{gross external debt|}}} {{{external debt per gdp|}}} {{{external debt payments per gdp|}}} {{{foreign aid revenue per gdp|}}} {{{NIIP|}}} |Гадаад сектор }} | label35 = Экспорт | data35 = {{{exports|}}} | label36 = {{longitem|Экспортын гол бүтээгдэхүүн}} | data36 = {{{export-goods|}}} | label37 = {{longitem|Экспортын гол түншүүд}} | data37 = {{{export-partners|}}} | label38 = Импорт | data38 = {{{imports|}}} | label39 = {{longitem|Импортын гол бүтээгдэхүүн}} | data39 = {{{import-goods|}}} | label40 = {{longitem|Импортын гол түншүүд}} | data40 = {{{import-partners|}}} | label41 = {{longitem|Гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтын үлдэгдэл}} | data41 = {{{FDI|}}} | label42 = {{longitem|Урсгал дансны тэнцэл}} | data42 = {{{current account|}}} | label43 = {{longitem|Гадаад нийт өр}} | data43 = {{{gross external debt|}}} | label44 = {{longitem|Гадаад өр, ДНБ-д эзлэх хувиар}} | data44 = {{{external debt per gdp|}}} | label45 = {{longitem|Гадаад өрийн төлбөр, ДНБ-д эзлэх хувиар}} | data45 = {{{external debt payments per gdp|}}} | label46 = {{longitem|Гадаад тусламжийн орлого, ДНБ-д эзлэх хувиар}} | data46 = {{{foreign aid revenue per gdp|}}} | label47 = {{longitem|Олон улсын хөрөнгө оруулалтын цэвэр байр суурь}} | data47 = {{{NIIP|}}} <!---------------------- Төсөв, улсын санхүү ----------------------> | header48 = {{#if: {{{debt|}}} {{{reserves|}}} {{{balance|}}} {{{revenue|}}} {{{expenses|}}} {{{aid|}}} {{{credit|}}} |Төсөв, улсын санхүү }} | label49 = {{longitem|Засгийн газрын өр}} | data49 = {{{debt|}}} | label50 = {{longitem|Гадаад валютын нөөц}} | data50 = {{{reserves|}}} | label51 = {{longitem|Төсвийн тэнцэл}} | data51 = {{{balance|}}} | label52 = Орлого | data52 = {{{revenue|}}} | label53 = Зарлага | data53 = {{{expenses|}}} | label54 = Эдийн засгийн тусламж | data54 = {{{aid|}}} | label55 = {{longitem|Зээлжих зэрэглэл}} | data55 = {{{credit|}}} | belowstyle = {{#ifeq:{{{usebelowbox|}}}|no | |background:lightblue;color:inherit; }} | below = {{{footnotes|{{{footnote|}}}}}}{{#ifeq:{{{usebelowbox|}}}|no | |{{longitem |style=line-height:1.25em;padding:0.2em; |''Хэрэв өөрөөр заагаагүй бол бүх мөнгөн дүнг [[Америк доллар|ам.доллар]]аар илэрхийлэв.'' }} }} }} {{#invoke:Check for unknown parameters|check | unknown = {{main other|[[Ангилал:Infobox economy загварыг үл мэдэгдэх параметртэй ашигласан хуудас|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}} | preview = [[Загвар:Infobox economy]] загварыг үл мэдэгдэх "_VALUE_" параметртэй ашиглаж байна | ignoreblank = y | aid | alt | average gross salary | average net salary | balance | bankrate | caption | city | components | consumption | continent | country | cpi | credit | currency | current account | debt | expenses | export-goods | export-partners | exports | external debt payments per gdp | external debt per gdp | FDI | fixed exchange | footnote | footnotes | foreign aid revenue per gdp | gdp | gdp rank | gfcf | gini | gross external debt | group | growth | hdi | image | image size | image_size | import-goods | import-partners | imports | industries | inflation | labor | labour | millionaires | name | NIIP | occupations | organs | per capita | per capita rank | pmi | population | poverty | presentUS$asdefault | reserves | revenue | risk of poverty | savings | sectors | spelling | unemployment | usebelowbox | width | year | yield curve }} </includeonly> <noinclude> {{documentation}} </noinclude> me1gwuey63uy5502wjop5desky80dla 864375 864374 2026-08-02T15:56:24Z Koldobin 106481 Загварын үүсгэж байсан хоосон мөрүүдийг арилгаж, инфобокс ба өгүүллийн эхний догол мөрийн хоорондох илүүдэл зайг засав 864375 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox | bodystyle = width:{{{width|26.0em}}};padding:0; | titleclass = adr | title = {{#if:{{{continent|}}} | {{{continent}}} — эдийн засаг | {{#if:{{{city|}}} | {{{city}}} — эдийн засаг | {{#if:{{{country|}}} | <span class="country-name">{{{country}}}</span> — эдийн засаг | {{{name|}}} }} }} }} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{image|}}} |size={{{image_size|{{{image size|}}}}}} |sizedefault=frameless |maxsize=300px |alt={{{alt|}}} }} | caption = {{{caption|}}} | headerstyle = background:lightblue;color:inherit; | label1 = Мөнгөн тэмдэгт | data1 = {{{currency|}}} | label2 = {{longitem|Тогтмол валютын ханш}} | data2 = {{{fixed exchange|}}} | label3 = {{longitem|[[Санхүүгийн жил]]}} | data3 = {{{year|}}} | label4 = {{longitem|Олон улсын байгууллагууд}} | data4 = {{{organs|}}} | label5 = {{longitem|Эдийн засгийн ангилал}} | data5 = {{{group|}}} <!---------------------- Үндсэн үзүүлэлтүүд ----------------------> | header6 = Үндсэн үзүүлэлтүүд | label7 = Хүн ам | data7 = {{{population|}}} | label8 = [[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн|ДНБ]] | data8 = {{{gdp|}}} | label9 = ДНБ-ий эрэмбэ | data9 = {{{gdp rank|}}} | label10 = {{longitem|ДНБ-ий өсөлт}} | data10 = {{{growth|}}} | label11 = {{longitem|Нэг хүнд ногдох ДНБ}} | data11 = {{{per capita|}}} | label12 = {{longitem|Нэг хүнд ногдох ДНБ-ий эрэмбэ}} | data12 = {{{per capita rank|}}} | label13 = {{longitem|ДНБ-ий салбарын бүтэц}} | data13 = {{{sectors|}}} | label14 = {{longitem|ДНБ-ий хэрэглээний бүтэц}} | data14 = {{{components|}}} | label15 = {{longitem|style=line-height:1.2em|[[Инфляци|Инфляц]] (ХҮИ)}} | data15 = {{{inflation|}}} | label16 = {{longitem|Бодлогын хүү}} | data16 = {{{bankrate|}}} | label17 = {{longitem|style=line-height:1.2em|Ам.долларын саятнууд}} | data17 = {{{millionaires|}}} | label18 = {{longitem|Ядуурлын шугамаас доогуур хүн ам}} | data18 = {{{poverty|}}} | label19 = {{longitem|Ядууралд өртөх эрсдэлтэй хүн ам}} | data19 = {{{risk of poverty|}}} | label20 = {{longitem|Жини коэффициент}} | data20 = {{{gini|}}} | label21 = {{longitem|[[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр]]}} | data21 = {{{hdi|}}} | label22 = {{longitem|Авлигын төсөөллийн индекс}} | data22 = {{{cpi|}}} | label23 = {{longitem|Ажиллах хүч}} | data23 = {{#if:{{{labor|}}} | {{{labor}}} | {{{labour|}}} }} | label24 = {{longitem|Ажил эрхлэлт, салбараар}} | data24 = {{{occupations|}}} | label25 = Ажилгүйдэл | data25 = {{{unemployment|}}} | label26 = {{longitem|Сарын дундаж нийт цалин}} | data26 = {{{average gross salary|}}} | label27 = {{longitem|Сарын дундаж цэвэр цалин}} | data27 = {{{average net salary|}}} | label28 = {{longitem|Эцсийн хэрэглээний зардал}} | data28 = {{{consumption|}}} | label29 = {{longitem|Үндсэн хөрөнгийн нийт хуримтлал}} | data29 = {{{gfcf|}}} | label30 = Нийт хадгаламж | data30 = {{{savings|}}} | label31 = {{longitem|Өгөөжийн муруй}} | data31 = {{{yield curve|}}} | label32 = {{longitem|Худалдан авалтын менежерийн индекс}} | data32 = {{{pmi|}}} | label33 = {{longitem|Эдийн засгийн гол салбарууд}} | data33 = {{{industries|}}} <!---------------------- Гадаад сектор ----------------------> | header34 = {{#if: {{{exports|}}} {{{export-goods|}}} {{{export-partners|}}} {{{imports|}}} {{{import-goods|}}} {{{import-partners|}}} {{{FDI|}}} {{{current account|}}} {{{gross external debt|}}} {{{external debt per gdp|}}} {{{external debt payments per gdp|}}} {{{foreign aid revenue per gdp|}}} {{{NIIP|}}} |Гадаад сектор }} | label35 = Экспорт | data35 = {{{exports|}}} | label36 = {{longitem|Экспортын гол бүтээгдэхүүн}} | data36 = {{{export-goods|}}} | label37 = {{longitem|Экспортын гол түншүүд}} | data37 = {{{export-partners|}}} | label38 = Импорт | data38 = {{{imports|}}} | label39 = {{longitem|Импортын гол бүтээгдэхүүн}} | data39 = {{{import-goods|}}} | label40 = {{longitem|Импортын гол түншүүд}} | data40 = {{{import-partners|}}} | label41 = {{longitem|Гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтын үлдэгдэл}} | data41 = {{{FDI|}}} | label42 = {{longitem|Урсгал дансны тэнцэл}} | data42 = {{{current account|}}} | label43 = {{longitem|Гадаад нийт өр}} | data43 = {{{gross external debt|}}} | label44 = {{longitem|Гадаад өр, ДНБ-д эзлэх хувиар}} | data44 = {{{external debt per gdp|}}} | label45 = {{longitem|Гадаад өрийн төлбөр, ДНБ-д эзлэх хувиар}} | data45 = {{{external debt payments per gdp|}}} | label46 = {{longitem|Гадаад тусламжийн орлого, ДНБ-д эзлэх хувиар}} | data46 = {{{foreign aid revenue per gdp|}}} | label47 = {{longitem|Олон улсын хөрөнгө оруулалтын цэвэр байр суурь}} | data47 = {{{NIIP|}}} <!---------------------- Төсөв, улсын санхүү ----------------------> | header48 = {{#if: {{{debt|}}} {{{reserves|}}} {{{balance|}}} {{{revenue|}}} {{{expenses|}}} {{{aid|}}} {{{credit|}}} |Төсөв, улсын санхүү }} | label49 = {{longitem|Засгийн газрын өр}} | data49 = {{{debt|}}} | label50 = {{longitem|Гадаад валютын нөөц}} | data50 = {{{reserves|}}} | label51 = {{longitem|Төсвийн тэнцэл}} | data51 = {{{balance|}}} | label52 = Орлого | data52 = {{{revenue|}}} | label53 = Зарлага | data53 = {{{expenses|}}} | label54 = Эдийн засгийн тусламж | data54 = {{{aid|}}} | label55 = {{longitem|Зээлжих зэрэглэл}} | data55 = {{{credit|}}} | belowstyle = {{#ifeq:{{{usebelowbox|}}}|no | |background:lightblue;color:inherit; }} | below = {{{footnotes|{{{footnote|}}}}}}{{#ifeq:{{{usebelowbox|}}}|no | |{{longitem |style=line-height:1.25em;padding:0.2em; |''Хэрэв өөрөөр заагаагүй бол бүх мөнгөн дүнг [[Америк доллар|ам.доллар]]аар илэрхийлэв.'' }} }} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check |unknown={{main other|[[Ангилал:Infobox economy загварыг үл мэдэгдэх параметртэй ашигласан хуудас|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}} |preview=[[Загвар:Infobox economy]] загварыг үл мэдэгдэх "_VALUE_" параметртэй ашиглаж байна |ignoreblank=y |aid |alt |average gross salary |average net salary |balance |bankrate |caption |city |components |consumption |continent |country |cpi |credit |currency |current account |debt |expenses |export-goods |export-partners |exports |external debt payments per gdp |external debt per gdp |FDI |fixed exchange |footnote |footnotes |foreign aid revenue per gdp |gdp |gdp rank |gfcf |gini |gross external debt |group |growth |hdi |image |image size |image_size |import-goods |import-partners |imports |industries |inflation |labor |labour |millionaires |name |NIIP |occupations |organs |per capita |per capita rank |pmi |population |poverty |presentUS$asdefault |reserves |revenue |risk of poverty |savings |sectors |spelling |unemployment |usebelowbox |width |year |yield curve }}</includeonly><noinclude>{{documentation}}</noinclude> mfmesuw6enig40wdmjzlqiq14tykinm Гомбожавын Пэрэнлэй 0 147080 864504 861933 2026-08-03T10:20:19Z ~2026-42940-79 106508 864504 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Гомбожавын Пэрэнлэй|төрсөн=1930|төрсөн газар=Дорнод аймаг Дашбалбар сум Баянцагаан|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Түүхч, Багш мэргэжилтэй|зураг=Perenlei1.jpg}} '''Гомбожавын Пэрэнлэй''' нь 1930 оны 3-р сарын 16-нд Дорнод аймаг Дашбалбар сум “Баянцагаан” гэдэг газар төрсөн. Түүхч, Багш мэргэжилтэй. Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан. ==ТӨГССӨН СУРГУУЛЬ== * 1940-1944 онд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын бага сургууль * 1966 онд Улсын багшийн дээд сургуулийн түүхийн ангийг “онц” дүнтэй төгссөн * 1975 онд Эрхүү хотод 3 сарын хугацаатай нэгдлийн даргын мэргэжил дээшлүүлэх курс * 1983 онд 45 хоногийн хугацаагаар Улаан-Үүд хотод мэргэжил дээшлүүлэх курс ==НАМТАР== Пэрэнлэй нь Бөгтөр Хуасай омгийн Аюур овогтой Гомбожавын ууган хүү. Буриад ястан. Түүний намтарын товчооноор аялахын өмнө хүн яаж сурч боловсорч өөрийгөө хөгжүүллдэг. Үр шимээ ч нутаг орондоо хоёргүй сэтгэлээр зүтгэж Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн даргаар 21 жил тууштай ажиллан нэгэн насны амьдралаа зориулж чадсан түүхэн дарга, багш, захирал байсан гэдгийг нутаг орныхон нь, шавь нар нь, үе үеийн хамтран зүтгэгчид нь, хийж бүтээсэн түүхэн замнал нь Гомбожавын Пэрэнлэйг илтгэнэ. Тэрээр бусдын адил сумынхаа сургуульд суралцан “онц сайн” дүнтэй бага сургуулиа төгссөн ч “хараа муу” шалтгаанаар үргэлжлүүлэн сурч чадаагүй юм. Хэдий тийм боловч 14 настай Пэрэнлэйд Дашбалбар сумынхаа захиргаанд “Галч бичээч”-ээр орох боломж олдсон. Түүний хувьд анхны ажлын гараа нь ийнхүү эхэлж гурван жил хөдөлмөрлөж цаашлаад хоршооны барааны нярав, дэлгүүрийн худалдагч хийж явсаар нэг л өдөр сумандаа “Бага ангийн багш” болон очиж, хүүхэд багачуудад эрдэм мэдлэгийг түгээх их үйлсийн эзэн болсон. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар тус тус тасралтгүй ажиллаж, ард олныхоо итгэлийг алдалгүй соён гэгээрлийг түгээж явсан нэгэн билээ. Г.Пэрэнлэй хүүхэд байхын хичээнгүй, аливаад үнэнчээр хандаж байсны үр шимээр Улсын Багшийн Дээд сургуулийн түүхийн ангийг төгссөн. Хүнд “Боловсрол”ямар хэрэгтэйг ухааран 1966 оны зун “Онц” дүнтэй 2761 тоот дипломтойгоор сургуулиа амжилттай төгссөн оюунлаг нэгэн байсан. Сумаа нэгдлийн хөрөнгөөр шинэхэн Соёлын төвтэй болгох барилгын ажлыг хүндхэн цаг үед шинэхэн дарга санаачилж байсан түүхтэй. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн (одоогоор боловсролын хэлтэс) даргаар ажиллаж байх үедээ Монгол улсад анх удаа багш нарын баярыг 1964 онд тэмдэглэж байсан гээд санаачлан хийснийг энд дурьдвал тоймгүй их. Түүний аав Аюурын Гомбожав14 насандаа ааваасаа өнчирөн үлдэж, ээж дүү хоёрын хамт амьдрахын эрхээр өөрийн төрсөн газар Оросын холбооны улс Чита мужийн Агын үндэсний тойргийн Агын районы Будлан хүнхэр гэдэг газраас Монголд амьдарч буй нагац нараа түшиглэхээр 1914 онд иржээ. Дорнод аймаг Дашбалбар, Баяндун сумдын нутгаар амьдарч, хатуу бэрхийг туулж, хар бор ажлыг гололгүй хийсээр эрийн цээнд хүрч, мал маллан ахуй амьдралаа тогтвор сууршилтай болгож чадсан аавын хүү ажээ. Хожим Пэрэнлэйн аав Монгол бичиг, шинэ үсгийг ч бие даан сурч худалдааны байгууллагад малын эрхлэгч агентын ажлыг 20 шахам жил хийсэн хөдөлмөрч нэгэн байжээ. Пэрэнлэй төрүүлсөн ээж Дариймаас амьдралын эрхээр өргүүлэн Нансалмаа ээжийн гар дээр өссөн. Тэд бүгд Буриад ястан. Эгэл жирийн малчин, энгийн даруу хөдөлмөрч бүсгүйчүүд байсан гэдэг. Пэрэнлэй дарга нутаг орноо хөгжүүлэх их үйлсийн төлөө ажиллаж явахдаа хань Цэндэмтэй танилцан гэр бүл болж 9 хүүхдийг төрүүлж 3 хүүхдээ ах эгч нартаа өргүүлэн ахан дүүсээ хаялгүй хамаатны нандин холбоог үргэлжлүүлэн зургаан хүүхдээ өөсрдөө өсгөцгөөжээ. Түүний хань Цэвэгийн Цэндэм нь Хэнтий аймгийн Дадал суманд төрсөн. Багш мэргэжилтэй. Дадал сумандаа төдийгүй Чойбалсан хотод цэцэрлэгийн эрхлэгчээр, Баян-Уул, Дашбалбар сумын дунд сургуульд гэр ахуйн багшаар тус тус багшилж байгаад хүнд өвчний улмаас 1981 онд насан эцэслэжээ. [[Файл:Perenlei2.png |450x350px|thumb| Г.Пэрэнлэй хань Ц.Цэндэмийн хамт]] Алдарт эхийн 1,2-р одонт, “хөдөлмөрийн гавшгайч” 1,2-р тэмдэгтэй, Монгол улсдаа Эвлэлийн гишүүнээр он удаан жил явжээ. Хань Цэндэм энэ биеэ бусдын хүүхдүүдийн сурч боловсрох үйлд зориулан амьдарч ажиллаж явсан ачтан байсан нь үйл хэрэг нь харуулнам. Ийм л оюунлаг эцэг эхийн үргэлжлэл болсон Оюунжаргал Түмэнжаргал, Уранжаргал, Төгсжаргал, Отгонжаргал, Түвшинжаргал нар нь үр хүүхэд хань ижлийн хамт өнөр өтгөн болцгоож улс орондоо, төрсөн нутаг усандаа өөрсдийн хийж чаддаг зүйлээрээ ажиллаж хөдөлмөрлөн амар тайван амьдарцгаана. ==АЖЛЫН ЗАМНАЛ== Гомбожавын Пэрэнлэй нь хөдөлмөрийн гараагаа: *1944-1947 онд Дашбалбар сумын захиргаанд галч бичээчээр *1947-1948 оны Хоршооны барааны нярав, худалдагчаар *1948 оны 8 сараас сумандаа Бага ангийн багш *1949-1955 онд Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар *1958-1965 онд Чойбалсан хотын НДХ гүйцэтгэх захиргааны Гэгээрлийн хэлтэст байцаагч, даргаар *1966-1967 онд Дорнод аймаг Баян-Уул сумын арван жилийн дунд сургуулийн захирал *1967-1988 онд Дорнод аймаг Дашбалбар сумын "Улз" нэгдлийн даргаар ажиллаж байсан. ==ГАВЬЯА ШАГНАЛ== * 1961 онд Сайд нарын зөвлөлийн жуух бичиг * 1968 онд АИХ тэргүүлэгчдийн 208-р зарлигаар “Хөдөлмөрийн хүндэт медаль" * 1971 онд “Алтан гадас” одон * 1974 онд “Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон” * 1962 онд “Ардын гэгээрлийн тэргүүний ажилтан” * 1971 онд “МХЗЭ-ийн тэргүүний ажилтан” * 1973 онд “Ардын цэргийн тэргүүний ажилтан” * 1979 онд “ХАА-ын тэргүүний сайчуул” цол * 1981 онд Улсын биеийн тамирын спортын хорооны “Хүндэт тэмдэг” * 1961, 1971, 1981 онуудад Ардын хувьсгалын 40, 50, 60 жилийн “Хүндэт медаль" ==СОНГУУЛЬТ АЖИЛ== Гомбожавын Пэрэнлэй нь аймаг орон нутгийнхаа депутатаар олон жил сонгогдон нам төрийн үйл хэрэгт идэвхитэй оролцдог МАХН-ын гишүүн, түмнийхээ итгэлийг олсон нэгэн байсан нь түүний сонгуульт ажил харуулж байна. Тухайлбал: [[Файл:Perenlei3.png|600x500px|thumb|МАХН-ын XIX их хурлын Дорнод аймгийн төлөөлөгчид]] - 1944 онд МУ эвлэлд гишүүн - 1945 онд МХЗ эвлэлд элсэн орсон - 1952 онд сумын АДХ-ын депутат - 1954 оны 3-р сарын 25-нд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын намын үүрийн бүх гишүүдийн хурлаар МАХН-ын гишүүн - 1961 онд Монголын багш нарын III дугаар их хуралд - 1963-1966 онд Дорнод аймгийн төвийн АИХ-ын сонгох сонгуулийн Зангиатын 139-р тойрогт АИХ-ын депутатаар 3 жил - 1967 онд аймгийн АДХ-ын депутатаар 5,6,8,9,10,11,12,13,14 дэх удаагийн сонгуулиар аймгийн намын хорооны 11,12,14,15,16,17,18,19,20 дугаар бага хурлаас бүгд хурлын гишүүнээр тус тус сонгогдон ажилласан. - 1967, 1973, 1979 онуудад нэгдэлчдийн III, IV, V-р их хуралд тус бүр төлөөлөгчөөр - 1969 онд Монголын Биеийн тамир спортын III дугаар их хуралд - 1973-1977 онд АИХ-ын сонгох сонгуулийн Дашбалбарын 171-р тойрогт Ардын их хурлын депутатаар 4 жил сонгогдсон. - 1971, 1976 онд аймгийн намын 25-р бага хурлаас МАХН-ын 16, 17-р их хурлын төлөөлөгчөөр - 1977-1982 онд Монголын ХАА-ын Үйлдвэрчдийн эвлэлийн бүгд хурлын гишүүнээр сонгогдсон. - 1983 оны сүүлээр Улаанбаатар хотод болсон БНМАУ-ын сум, хороо, район хотын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дарга нарын улсын зөвлөгөөнд оролцсон. ==НОМ БҮТЭЭЛ== Г.Пэрэнлэй агсан сум орныхоо түүхийг гар бие оролцон бүтээж явсны хувьд, болохоос нь болохгүй хүртэл их бага гэлтгүйгээр сэтгэлээн чилээж, урсах цаг хугацаатай уралдан, энэ л нутаг орныхоо бүтээн байгуулалт, хөгжил цэцэглэлтийн эх суурийг тавьсан түүхийн гэрч юмаа. Үүнийгээ ч үеийн үед нутгийн зон олон, ирээдүй хойчдоо үлдээе хэмээн зорин, тэр их ажлын хажуугаар ном тохимол бичсэн оюуны хүн байлаа. Тиймдээ ч үр хүүхдүүд нь төрөлх Дашбалбар сумын түүхт 100 жилийн ой 2025 онд болоход аавынхаа бичиж үлдээсэн 2 товхимол номыг нэгтгэн нэг ном болгон хэвлүүлж нутаг орондоо дурсгажээ. 1. '''1995 он “Дашбалбар сумын түүх оршвой”''' 2. '''1988 он Дашбалбар сум “Улз” нэгдлийн түүхчилсэн танилцуулга''' ==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙ ДАРГЫН САНААЧЛАН ХИЙСЭН ТҮҮХЭН АЖЛУУД== '''НЭГ. Дашбалбар сум анхны соёлын төвтэй болов''' Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын "Улз" нэгдлийн даргаар 1967 оны хавар Гомбожавын Пэрэнлэй сонгогджээ. Шинэхэн дарга нэгдлийн төвийг тохижуулна, хүн ардаа соёлжуулна гэж ярьдаг, сайхан клуб бариулна гээд энэ санаагаа 1968 оны үйлдвэр-санхүүгийн төлөвлөгөөнд тусгасан байна. Клубын барилгын төсөл 750 мянган төгрөг зарцуулагдахаар болжээ. Ингээд материал татах зэрэг ажилд мөнгө зарах гэтэл аймгийн банк 100 мянгаас дээш төгрөгийн төсөвтэй барилгад Улсын төлөвлөгөөний комиссын хурлаар баталсан шийдвэр шаардлагатай гээд зөвшөөрсөнгүй. Иймээс Пэрэнлэй дарга нэгдлийн 1-р бригадын даргаар ажиллаж буй Жалсавын Жамцыг дуудаж: Та Улаанбаатар хотод томилолтоор яв. Улсын төлөвлөгөөний комиссоос манай клубыг бариулах тогтоол шийдвэр гаргуулаад ир! гэжээ. Танай нэгдлийн шинэ дарга аж ахуй, эдийн засгаа хөгжүүлэхийн оронд соёл урлагийн газраа илүү анхаарч байгаа нь тун ч харамсалтай алдаа юм даа гээд халгаасангүй. Жамц дарга учир байдлаа тоочин гомдолсны эцэст Улсын төлөвлөгөөний комисс орж хурлаар тогтоол шийдвэр гаргуулаад нутаг буцсан түүхтэй ажээ. Ингээд цэргийн 030-р ангийхантай "Улз" нэгдэл холбоо тогтоож, тэр ангийн барилгачид болон Чойбалсан хотод мах комбинат барьж байсан Болгар нөхдийн оролцоотойгоор Дашбалбар сум хоёр жилийн хугацаанд клубын барилга ашиглалтанд оржээ. Г.Пэрэнлэй дарга нэгдлийн хөрөнгийг буруу зүйлд зарцуулсан гэж НХДЗ-ийн даргаас зэмлэл хүлээсэн ч Монгол улсын хөдөө нутгийн аль ч сумын төвд байхгүй, зарим хэсэгтээ хоёр давхар, олон хүний багтаамжтай, цэлгэр тайз, бүжгийн танхим, номын сан, хөнгөн цайны газар, орон нутгийг судлах музейтэй, үнэхээр соёлын төв гэсэн нэрэндээ тохирсон газар болж хүн зоны хөл тасрахгүй ажилласаар байжээ. Цаашлаад Б.Балжидын удирдсан тус төвд ардын театр ажиллаж, нутгийн хүү Ж.Лодойн "Хурим", Буриадын зохиолч Шагжийн Цэрэний "Будамшуу", Ж.Жамцын зохиол "Зовсон жаргал", "Солигдсон амь" зэрэг жүжгийг амжилттай тоглосноос гадна "Улзын дэлбээ" нэртэй бүжгийн хамтлаг ажиллаж байв. '''Д.Бадамням, Ц.Жамбалжамц нарын дурсамжаас 1967''' [[Файл:Perenlei6.png|600x400px|thumb|Г.Пэрэнлэй нь Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн /одоогийн боловсролын хэлтэс / даргаар ажиллаж байсан үед Ю.Цэдэнбал даргатай хамт]] '''ХОЁР. Монгол улс түүхэндээ “Багш нарын баяр”-тай болов''' Б.Жаргал: Манай улсад багш нарын баярыг тэмдэглэдэг болоогүй байхад Дорнод аймгийн багш нар 1964 онд Пэрэнлэй даргын санаачилгаар анх удаа "Багш нарын баяр"-ыг тэмдэглэсэн. Өмнө нь Гэгээрлийн хэлтсийхэн энэ талаар аймгийнхаа багш нараасаа санал авахад бүгд зөвшөөрсөн юм. '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос''' '''ГУРАВ. "Хөдөлмөр зуслан" анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга''' Гэгээрлийн хэлтсийн дарга, тууврын хонины ноосыг бага хугацаанд хяргаж эрт тарга хүч авхуулах зорилгоор сурагчдын зуны амралтаар "Хөдөлмөр зуслан" анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга юм. '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос''' '''ДӨРӨВ. Дашбалбар сумын туршлагыг орон даяар нэвтрүүлэв''' Пэрэнлэйг сумын гүйцэтгэх захиргааны даргаар ажилласан найм дахь жилийн босгон дээр 1975 оны намар түүнийг Улаанбаатар хотоос дууджээ. «Сумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргаанаас соёл хүмүүжлийн ажлыг ҳэрхэн удирдаж байгаа тухай» илтгэлийг нь Сайд нарын Зөвлөлд авч хэлэлцжээ. Сумынхаа төвд үзвэр үйлчилгээ, уншлагын заал бүхий тохилог сайхан клуб, баялаг үзмэртэй кабинет, жирэмсэн эхчүүдийн амрах байр, нийтийн халуун ус байгуулан тохижуулснаа илтгэжээ. Дашбалбар сумынхны амжилт бүтээлийг нам засаг өндөр үнэлж, туршлагыг нь орон даяар нэвтрүүлэх тухай тогтоол гаргаж байжээ. '''ТАВ. "Улз" нэгдэл нь материаллаг бааз бүрэн бэхжэв''' Дашбалбар сумын "Улз" нэгдэл нь материаллаг бааз, хэрэгслийн хувьд бэхэжсэн, аж ахуйн зохион байгуулалт бүрэн төлөвшсөн, эдийн засгийн талаар биеэ даасан манай улсын томоохон сум, аж ахуйн нэг болсон. Энэ нь түүнийг 20 гаруй жил удирдсан Гомбожавын Пэрэнлэй гэдэг эгэл жирийн ухаалаг хүний ажил амьдралтай салшгүй холбоотой билээ. '''ЗУРГАА. Нэгдлийн мөнгөн орлого нэмэгдэж хөдөлмөрийн бүтээмж өсөв''' Сум орныхоо одоо, ирээдүйн тухай өргөн хүрээнд буурь суурьтай, гүн гүнзгий бодож сэтгэхийг Пэрэнлэйгээс амьдрал аяндаа шаарджээ. YII таван жилд төлөвлөсен хэмжээнээс нэгдлийн мөнгөн орлого, хөдөлмөрийн бүтээмж ихээхэн өсчээ. Хөдөө аж ахуйн эдэлбэр газрын зуун га тутмаас 220 центнер мах, 15 центнер ноос, 55 центнер сүү үйлдвэрлэж сумын АДХ-ын чуулганыг мал аж ахуйн бригадад төвлөрүүлж хийсэн тэр жилийн намар арван мянган тонн өвс нөөцөлжээ. Бод, бог мал нэгээс хоёр ээлжийн хашаагаар хангагдаж, холимог тэжээл үйлдвэрлэлт эрс нэмэгдсэн байна. «Улз» нэгдэлд мужааны цех, барилгын бригад ажиллаж төвийнхөн нь шинэ байшинд суух болжээ. Дөч гаруй цэгт төмс, хүнсний ногоо тарьж ургуулан амины туслах аж ахуйн хүрээнд гахай бордож мах үйлдвэрлэдэг айл өрх ч бий болов. '''Сэтгүүлч Ц.ВАНЧИНДОРЖ''' ==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙН ТУХАЙ ДУРСАМЖ ЯРИАНУУД== [[Файл:Perenlei5.png|600x400px|thumb|Зүүн гар талаас "Улз" нэгдлийн орлогч дарга А.Данзан. Дашбалбар сум "Улз" нэгдлийн дарга БНМАУ- АИХ-н Депутат Г.Пэрэнлэй, Дашбалбар сумын намын дарга Л.Банзрагч]] '''Малын их эмч С.Чойжилсүрэн''' Гомбожавын Пэрэнлэй даргынхаа тухай дурсан ярихад сайхан үг хүртэл багадаж байна. Би дөрвөн жил хамт ажилласан хэрнээ насаараа тэр хүнээс суралцаж үг үйлдэл, ажлын арга барилыг нь үргэлж санан бодож ажил амьдралдаа тусгаж явдаг. Хөдөө аж ахуйн их сургуулийг 1974 онд 23 настайдаа төгсөөд аймгийн намын хорооны шийдврээр хувиарлагдан Дашбалбар суманд малын эмчээр томилогдон очоод Пэрэнлэй даргын удирдлаган дор ажилласан. Дараа нь сангийн ач ахуйд малын эмчээр очиж ажиллаж байлаа. Өөрөө ч сум нэгдлийн дарга боллоо. Ингэхдээ байнга л Пэрэнлэй даргатай харьцуулдаг. Тухайн үед МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын нэгдлийн дарга намын XIX-р хурал дээр хэлсэн үг байдаг. “Дарга хүн гэж хүнээр юм хийлгэж чаддаг хүнийг хэлдэг юмаа” гэхэд тэнд байсан намын гишүүд бүгд алга ташиж хүлээн зөвшөөрсөн байдаг. Тэр тодорхойлолтонд хүрч чадсан хүн бол яах аргагүй манай Пэрэнлэй дарга юм байна гэж одоог хүртэл ойлгож явдаг. Пэрэнлэй дарга хүмүүсээр юм хийлгэж чаддаг. Өөрийн гэсэн арга барилтай. Хийсэн бүтээснээрээ сум орон нутагтаа төдийгүй аймагт нэр хүндтэй хүн байсан. Хадлан хадахад хүртэл газрыг нь зааж өгдөг. Аливаа ажлыг жижиг бага гэлтгүй ач холбогдол өгдөг. Багш хүн учир орчноо мэдэрч хүнд юм тайлбарлаж өгдөг. Одоо байсан бол энгэрт нь “Гавьяат” тэмдэг байхаар сумын дарга. Пэрэнлэй даргын үед улсын хэмжээнд 255 нэгдэл байлаа. Тэр дунд Дашбалбар сумын “Улз” нэгдэл эдийн засгийн хувьд хүчин чадал сайтай. Бие даасан бааз суурьтай байсан. Пэрэнлэй даргаас хойш томилогдон очсон дарга нар нутаг орныхонд их гологдсон. Дамдинсүрэн дарга одоо ч ярьдаг юм. Мундаг хүн удирдаж байсан учраас Дагдан бид 2 жижигдсэндээ гэдэг. Тэр том хүний нөөлөг, бүтээн байгуулалт нүсэр байсан учраас шүү дээ. Би 1993 онд мөн 2015 онд суманд очиход тэр үеийн байшин барилга бүтээн байгуулалтаа харах сайхан байсан. Нэг жишээ хэлэхэд сумын төвийн барилгын бригадыг Шийрэв гуай ахлаад ажиллахдаа авдар, савнаас авхуулаад Номын сан хүртэл хийж байсан. Хүний хүссэн болгоныг хийдэг. Намайг Дашбалбар суманд шилжих үед Пэрэнлэй даргын бэлэглэсэн номын сан, 1974 оны 9 сард хийгдсэн 4 сандал одоо хүртэл өнгө хийц чанраараа байна. Тийм мужааны цехтэй сум ховор байлаа. Тэгэж л сумынхаа хүмүүсийн хэрэгцээг хангаж чаддаг нэгдлийн дарга байлаа. Ер нь өнгөрснөө мэдэхгүй бол өнөөдрөө зөв харахгүй. Ирээдүйгээ ч зөв тодорхойлохгүй шүү дээ. Пэрэнлэй даргатай хамт 1975 онд 4-р бригад дээр очлоо. Нэг дурсамж санаанд бууна. Дашбалбар сум зуун хориод мянган малтай. Түүнийг гардан өсгөж, арчилж малладаг суурь бүрээр орж малчин олныхоо ажил амьдралыг судлан санаа бодлыг нь сонсож явахаас сайхан юм байхгүй шүү гэж Пэрэнлэй дарга өгүүлж билээ. Норовсамбуу гээд айлд орсон. Гадаа нь нэг хонь хэвтэх юм. Энэ яасын гэсэн хургалах гээд чадахгүй гурав хонолоо гэнэ. Малын эмч ирснийх гээд үзлэг хийсэн хургалах боломжгүй байсан. Үхсэн хургийг нь гаргаад гэдсийг нь буцаж боогоод хэсэг хугацааны дараа нөгөө хонь босоод явлаа. Тэгсэн дарга гарч ирээд хонийг анхаараарай гэнэ. Тэгээд надаас асууж байдаг шүү. Саяын хагалаа хийлгэсэн хонь амьдрах уу гэж байна. Тэгнээ тэр явна гэсэн харчихаад гүй ямар жигтэй юм гээд өөр юм хэлсэнгүй. Хожим бригадын даргаас асуухад нь нөгөө хонь амьдарсныг мэдээд намайг их тоосон. Ингэж л Пэрэнлэй дарга юм хийж чаддаг хүнээ томилдог. “Улз” нэгдэл малын тоо толгойгоороо, ажлын үзүүлэлтээр ч аймагтаа өрсөлддөг байлаа. Тиймдээ ч “Гавьяат” сум болж байсан. Улсын анхдугаар зөвлөгөөн болоход завсарлагаанаар Рагчаа даргатай тамхи татаад зогсож байдаг. Пэрэнлэй дарга тааруу сум орноо удирдан авч явсан бол тэгж зогсохгүй дээ. Энэ мэт жишээ олон. Дарга тийм чанга хүн биш. Хүний эвийг олдог. Гэхдээ бас хатуу юман дээрээ дугарна. Их хошин бас их ёгч үгэн дотор үг хавчуулна. Мөн Пэрэнлэй даргын үед Улаанбаатар хотод “Нутгийн сэхээтний зөвлөл” гэж байгуулагдсан. Ардын уран зураач Г.Одон гуай 50 жилийн ойн сум нэгдлийн дарга тавих илтгэлийг бичдэг байлаа шүү дээ. Пэрэнлэй дарга ерөнхий бичээд одоогоор бол редакторлуулж байсан. Харилцаа холбоог олон талаар хослуулж хөрш зэргэлдээ Чита мужтай ойр дотно ажилладаг байлаа. Пэрэнлэй дарга цэлгэр талын дээгүүр элч туяагаа цацруулах хоёр нарны хооронд төдийгүй шөнө дөл болсон хойно ч сууриас суурь дамжин зав чөлөөгүй явж «Улз» нэгдлийн ирээдүй өөд, түмэн олныхоо хүсэл эрмэлзэл, итгэл найдварыг биелүүлэхийн төлөө хүчин зүтгэж явсан Дашбалбар сумын түүхэнд тодоос тод бичигдэх ховорхон хүн билээ. '''Хүний гавьяат эмч, Дашбалбар сумын Эрүүл мэндийн төвийн дарга В.Алтанцэцэг''' Гомбожавын Пэрэнлэй нь манай сумын түүхэн хүний нэг юм. Миний хувьд нэгдлийн дарга байхад нь сургуулиа төгсч ирээд сумандаа ажиллах болсон цаг. Дараа нь би сумынхаа засаг даргаар ажиллаж байх үедээ уулзаж зөвлөлгөө авч байсан. Өндөр настай болоод гэртээ суудаг байхад нь хаяа уулзахад сумынхаа төлөө санаа тавьж “ийм ажил хийвэл их зүгээр дээ" гээд л ярьж байдаг нь үнэхээр нутгаа гэсэн сэтгэлтэй хүн юмаа гэж хүндэлэг байлаа. Манай сумын хагас зуун жилийн түүх Г.Пэрэнлэй, Ж.Ёндонжамц дарга нартай салшгүй холбоотой гэж боддог. Тэд л одоогийн энэ хөгжил дэвшилд хүрэхэд үүрэг гүйцэтгэсэн хүмүүс юм. Пэрэнлэй даргын хувьд 20 гаруй жил сум нэгдлийг удирдахдаа “Улз” нэгдлийг улсдаа тэргүүнйи нэгдэл болгон хөгжүүлж, хойч үе бидэндээ хүлээлгэж өгсөн. Одоо манай сум “Улсын тэргүүний сум болтлоо хөгжсөн. Монгол улсын 330 сумаас улсад малын тоогоороо эхний 8-рт бичигдэж байгаа нь Пэрэнлэй даргын маань “Улз” нэгдлийн буян юмдаа. Нэгдэл тарахад сумын иргэдэд хувьчилсан мал, бусад хөрөнгүүд иргэдийн хувийн өмчийн суурь болсон. Улсдаа тэргүүлдэг сум нэгдэл байсныг гэрчлэх хэдэн жишээ дурдвал: -1969 онд нэгдэлжих хөдлөлгөөн ялсаны 10 жилийн ой угтсан уралдаанд улсад 2-р байр /'''ОНСмузейн материалаас'''/ -1971 онд Ардын хувьсгал, МХЗЭ-ийн 50 жилийн ой угтаж заралсан уралдаанд улсад 3-р байр /'''ОНС музейн матеираас'''/ -1974 онд Засгийн газрын хүндэт жуух бичгээр шагнуулсан /'''ОНСмузейн материалаас'''/ -1975,1976 онуудад цөцгийн тос ээдэмцэрийн төлөвлөгөөг биелүүлсэн амжилтаар 2,3-р байр эзэлж байжээ, “Улз" нэгдэл улсад мөнгөн орлогоороо 2-р байр, нэгдлийн гишүүдэд хөлс олголтооороо 1-р байр улсаас урт богино хугацааны зээл авдаггүй өөрийгөө санхүүжүүлдэг нэгдэл байсан. Дашбалбар сумын 40,50,60 жилийн ойн зардалыг “Улз” нэгдэл санхүүжүүлдэг байсан ба тухайн үед хандив тусламж авдаггүй байлаа. -1979 онд түүхэндээ хамгийн олон буюу 113432 толгой мал тоолуулж байсан. “Улз” нэгдэл 30 гаруй авто машин, гинжит болон дугуйт трактортой, томоохон авто гаржтай, нэгдлийн тээврийн бүхий л үйлчилгээ үзүүлдэг байсан. Мөн айлуудад ундны ус түгээдэг авто цистерн, бригадуудаас сүү, цөцгийн тосоо тээвэрлэдэг сүүний машин бригаддад соёлын үйлчилгээ хүргэдэг, “Кубань машин, түлш цэнэглэдэг машинуутай. Сумын төвийн айл өрхүүдийг цахилгаанаар хангадаг дизель станц, хадлангийн механикжсан салаа тариа бригад, жилдээ 20,0-30,0 цөцгийн тос боловсруулдаг сүү тосны завод, халуун усны газар, айл өрхүүдэд тавилга болон хэрэгцээт зүйлийг хийж үйлдвэрлэдэг барилгын цех , нэг ээлжинд 25 хүн хүлээн авах хүчин чадалтай зочид буудал, 40 хүн хүлээж авах гуанз, Талхны газар, гахай шувууны аж ахуй, мал тууварын бригад, мал эмнэлэг, худаг усны бригад чанар нөөцийн бригад, хүүхдийн хөдөлмөр зуслан гээд тоочоод барамгүй одооноос дутахгүй жижиг үйлдвэрлэл үйлчилгээний газруудтай сумынхаа иргэдийн хэрэгцээг хангадаг ийм сайхан нэгдэл сум байсан даа. Энэ бүхэн Пэрэнлэй даргын сэтгэл оюун, хөдөлмөр зүтгэлээ шингээн ажиллаж ирсэн 20 гаруй жилийн түүхэн амжилт билээ. '''Соёлын төвийн эрхлэгчээр ажиллаж байсан Б.Балжид''' Би айлын ганц охин. Аав, ээж хоёр минь нэгдлийн хоньчин. Аав маань хониныхоо бэлчээр дээрээ бурхан болсон. Жаахан басган байхдаа сумын дарга гэж ямар хүн байдгийг ч мэдэхгүй байлаа. Хамгийн анхны Г.Пэрэнлэй даргын талаарх дурсамж аавын минь ажил явдалд 56 машинаар дүүрэн нутгийн олноо авчирч оролцуулж, хариуцаж байсан хонийг нь даруй айлд шилжүүлж ээж бид хоёрын амьдралд тулгарсан ачааг хөнгөлж байснаар нь “ямар сайн хүн бэ” гэж боддог байсан. Би Баян-уулын сургуулийг дүүргээд МУИС-ын Орос хэлний багшийн сургуульд явах гэсэн оноо хүрэхгүй, мориноос унаад биеийн эрүүл мэнд сайнгүй байлаа. Тэр үед Пэрэнлэй дарга намайг ардын депутатын хурлын гүйцэтгэх захиргааны бичээч, бичиг хэргийн ажилтнаар ажилллаж чадах уу гэж асуув. Би чадахгүй байхдаа гэхэд сурна даа гэж эрс шийдэмгий хэлж билээ. Ингээд дөрвөн хуруугаараа бичгийн машин дээр бичиж сураад 3 жил энэ албан тушаалыг хашсан. Гэтэл элэгний өвчин сэдэрч сумын эмч Мөнхөөгийн тодорхойлолтоор нарийн бичгийн даргын албыг үргэлжлүүлэн хаших боломжгүй боллоо. Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудаж одоо Баруун Яслийн эрхлэгч болно доо гэлээ. Хэлснээр нь Яслийн эрхлэгчээр ажиллаж байтал тэрээр хөөцөлдөж явсаар Цэдэнбал Фелотовагийн нэрэмжит Хүүхдийн фондын хөрөнгөөр улсын хэмжээнд баригдах 33 цэцэрлэгийн нэгийг сумандаа 1 жилийн дотор зохион байгуулан бариулж сум маань Цэцэрлэг, Яслийн цогцолбортой боллоо. Шинэ хуучин хоёр цэцэрлэг нэгдэж, би цэцэрлэгийн эрхлэгч, нярав хоёрыг хамтад нь хийж байлаа. Ажлаа гартаа оруулаад 4 жил 8 сар болов. Гэтэл нэг өдөр Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудлаа. Дарга өрөөндөө намын даргатай хамт тамхиа баагиулаад сууж байна. “Чамайг Клубийн даргаар тавина” гэдэг юм. “Би клубийн дарга болмооргүй байна. Олон дарга солигдсон, уналтын байдалтай байгаа” гэв. Энэ явдлаас өмнө сумын тооцооны тасгийн нярав бол гэж нэг удаа хэлсэн ч би санхүү тооцоо мэдэхгүй. Тэгтэл өнөө орой очоод Жамсрандоржоор сампин заалгаад ир гэлээ. Тэр оройжин том хүрэн сампин дээр хичээл заалгаж аваад хэсэг хугацаанд тооцооны касс, яслийн эрхлэгч хийж байтал дарга өөрийнхөөрөө ямартай ч намайг клубийн эрхлэгч болголоо. Би дургүй ч 1983 оны 10-р сарын 1-нд клубийн эрхлэгч боллоо. Анх ажлаа авахад том хүрэн ширээ, шургуулгад нь хэдэн ширхэг Правда сэтгүүл, өрөөний мухарт 6 ширхэг архины шил байлаа. Г.Пэрэнлэй дарга Доржханд гуай манаачтай, Номын санч Цэвэлмаа гээд 4 хүний орон тоотой ажил хүлээлгэн өглөө. Клубийн нэг ч техник ажилладаггүй, том хар төгөлдөр хуур, ажилладаг, ажилладаггүй цөөн хэдэн хөгжмийн зэмсэг байж билээ. Нөхцөл байдал нилээн хүнд байлаа. Улсын хэмжээнд соёлжуулах аян зохион байгуулагдаж, тухайн үед нь Пэрэнлэй дарга 100 хүн хамрагдах сургалтад намайг явуулж чадсан юм. 1 сарын дараа клубийн эрхлэгчийн мэргэжлийн үнэмлэх гардаж авав. Дорнод аймгийн бүх суманд “Дашбалбар цахилгаан хөгжимтэй болсон” гэж ойрын сумдад зар түгж, залуучууд оройдоо гурван дугуйттайгаа цахилгаан хөгжимтэй бүжигт оролцох гэж ирнэ. Пянз тоглуулагч Пэрэнлэй даргаар цохуулж аваад өглөө хүртэл диско бүжигт залуучуудыг татаж байлаа. Бүжигт орохдоо хромын гутал, тэрлэгэн дээл зэрэг гоёлын хувцас өмсөж ордог боллоо. Пэрэнлэй даргын бодлого нь соёлын төвөөр дамжуулан нутгийн залуучуудыг соёлжуулах үйл ажиллагааг идэвхтэй зохион байгуулсан. Миний сурах зүйл сургалт үргэлжилсээр Улаанбаатар хот руу 3 сарын курст дараа нь 20 хүнийг Москва руу явуулна гэсэн жагсаалтад багтаж 1 сарын онолын сургалт хийгээд үлдсэн хугацаанд дадлага хийсэн. Үүнийг хэлэх болсон шалтгаан нь 3 сарын курс төгссөнөөрөө Соёлын төвийн захирал гэсэн тушаалтай ирсэн бөгөөд Соёлын яамны шалгуур үзүүлэлтийн дагуу жил жилээр Соёлын төвийн хөдөлгөөнд хамруулж байв. Тэр үеэс хойш би гэдэг хүн их л дургүй, уйлан байж ажиллахаар ирсэн Соёлын төвийнхөө эрхлэгчээр 22 жил ажилласан юмдаа. Пэрэнлэй дарга соёлыг бодлогоор маш их дэмжсэн. Гадаад дотоод харилцаа сайтай, залуу мэргэжилтэн суурьшуулахад анхаарч ажилладаг алсын хараатай хүн байсан гэдгийг онцолмоор байна. Соёлын төв ажил хөдөлмөрөөрөө аймагтаа битгий хэл улсын хэмжээнд тэргүүлж улсын хүүхэд залуучуудын театрт тайлант тоглолт хүртэл хийдэг боллоо. Ямар ч уулзалт, үйл ажиллагаанд заавал санхүүгийн мэргэжилтнээ дагуулж явдаг бөгөөд өөртөө нэг ч төгрөг завшиж байгаагүй. Миний амьдралын багш юмаа. Пэрэнлэй дарга маш оюунлаг хүн байсан учраас нутгийн ажилчдыг соёлжуулахад ном, кино зэргээр хүчтэй нөлөөлсөн гэж хэлж болно. Соёлын төв нэг сард 4 шинэ кино гаргана, нэгдлийн хөрөнгөөр шинээр гарсан номоос заавал 5 ширхгийг худалдан авдаг. Хэвлэлийн жагсаалтад байгаа бүх сонин, сэтгүүлийг захиалж хүмүүст заавал уншуул гэдэг байлаа. Нэгдэл хөрөнгөтэй тулдаа Соёлд хөрөнгө оруулалт хийдэг байсан. Мөнгөгүй бол мал аж ахуйгаа арайхийн удирдаж, тэр холын соёлыг орхигдуулдаг нэгдлүүдийн нэгэн адил болох байсан гэж боддог юм. ==ДУРСГАЛ== Пэрэнлэй дарга “Багш” мэргэжилтэй учир хүнд юм ойлгуулах арга ухааныг туйлын чамбай эзэмшсэн хүн гэж олон хүнээс сонсоно. Хэнд, хэдийд, ямар маягаар, юуг хэлж ойлгуулахаа сүрхий мэддэг байж. [[Файл:Perenlei7.png|thumb| Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан Гомбожавын Пэрэнлэй]] 1990 онд хувьчлал явагдаж, хуучин бүх зүйл өөрчлөгдөхөд 20 гаруй жил сум, нэгдэл удирдаж, олон зүйлийг шинээр бий болгож, бүтээсэн Пэрэнлэй даргын хувьд өөрийнх нь нүдэн дээр бүх юм өөрчлөгдөж, хувьчлал нэрэн дор зарим зүйлиййг үгүй хийсэн нь түүнд үнэхээр хүнд туссан гэдэг. Түүнийгээ ч 1993 онд ажлаар суманд нь очсон Малын их эмч С.Чойжилсүрэнд ихэд гутрангуй дурсан ярьжээ. Г.Пэрэнлэй дарга хүнд ажил хариуцуулан хийлгэж чаддаг, хүний эвийг олдог. Дарга нарт ажлаа ойлгуулж, танилцуулж чаддаг, Аймгийн чуулганд үгээ оновчтой хэлдэг, тэр нь олны анхаарлыг ихэд татдаг, сумандаа ахмадуудын дунд нэр хүндтэй нэгэн байжээ. Үүгээр зогсохгүй сум орон нутгаасаа төрсөн, аймаг болон улсад хариуцлагатай ажил, алба хийж буй сэхээтэн, дарга нартай холбоотой байх, тэд нарын туслалцааг сумандаа авах, ашиглах талаар гарамгай сайн ажиллаж байж. Чита мужийн Агийн Үндэсний тойргийн удирдлагуудтай харилцан туслалцах, гэрээ хэлцэл байгуулж тогтмол холбоотой байдаг, Хүнийг гомдоохоос ихэд зайлсхийдэг, сумынхаа нэр хүндийг ямагт өргөж, сайхан байлгахыг эрмэлздэг, ажлаа чин сэтгэлээсээ зориулж чаддаг ховорхон дарга, ах, сумандаа хайртай нутгийн хүү байжээ. eeijxu76j8khh8tlewvnp6omf1uvkgr 864505 864504 2026-08-03T10:49:21Z ~2026-42940-79 106508 864505 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Гомбожавын Пэрэнлэй|төрсөн=1930|төрсөн газар=Дорнод аймаг Дашбалбар сум Баянцагаан|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Түүхч, Багш мэргэжилтэй|зураг=Perenlei1.jpg}} '''Гомбожавын Пэрэнлэй''' нь 1930 оны 3-р сарын 16-нд Дорнод аймаг Дашбалбар сум “Баянцагаан” гэдэг газар төрсөн. Түүхч, Багш мэргэжилтэй. Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан. ==ТӨГССӨН СУРГУУЛЬ== * 1940-1944 онд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын бага сургууль * 1966 онд Улсын багшийн дээд сургуулийн түүхийн ангийг “онц” дүнтэй төгссөн * 1975 онд Эрхүү хотод 3 сарын хугацаатай нэгдлийн даргын мэргэжил дээшлүүлэх курс * 1983 онд 45 хоногийн хугацаагаар Улаан-Үүд хотод мэргэжил дээшлүүлэх курс ==НАМТАР== Пэрэнлэй нь Бөгтөр Хуасай омгийн Аюур овогтой Гомбожавын ууган хүү. Буриад ястан. Түүний намтарын товчооноор аялахын өмнө хүн яаж сурч боловсорч өөрийгөө хөгжүүллдэг. Үр шимээ ч нутаг орондоо хоёргүй сэтгэлээр зүтгэж Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн даргаар 21 жил тууштай ажиллан нэгэн насны амьдралаа зориулж чадсан түүхэн дарга, багш, захирал байсан гэдгийг нутаг орныхон нь, шавь нар нь, үе үеийн хамтран зүтгэгчид нь, хийж бүтээсэн түүхэн замнал нь Гомбожавын Пэрэнлэйг илтгэнэ. Тэрээр бусдын адил сумынхаа сургуульд суралцан “онц сайн” дүнтэй бага сургуулиа төгссөн ч “хараа муу” шалтгаанаар үргэлжлүүлэн сурч чадаагүй юм. Хэдий тийм боловч 14 настай Пэрэнлэйд Дашбалбар сумынхаа захиргаанд “Галч бичээч”-ээр орох боломж олдсон. Түүний хувьд анхны ажлын гараа нь ийнхүү эхэлж гурван жил хөдөлмөрлөж цаашлаад хоршооны барааны нярав, дэлгүүрийн худалдагч хийж явсаар нэг л өдөр сумандаа “Бага ангийн багш” болон очиж, хүүхэд багачуудад эрдэм мэдлэгийг түгээх их үйлсийн эзэн болсон. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар тус тус тасралтгүй ажиллаж, ард олныхоо итгэлийг алдалгүй соён гэгээрлийг түгээж явсан нэгэн билээ. Г.Пэрэнлэй хүүхэд байхын хичээнгүй, аливаад үнэнчээр хандаж байсны үр шимээр Улсын Багшийн Дээд сургуулийн түүхийн ангийг төгссөн. Хүнд “Боловсрол”ямар хэрэгтэйг ухааран 1966 оны зун “Онц” дүнтэй 2761 тоот дипломтойгоор сургуулиа амжилттай төгссөн оюунлаг нэгэн байсан. Сумаа нэгдлийн хөрөнгөөр шинэхэн Соёлын төвтэй болгох барилгын ажлыг хүндхэн цаг үед шинэхэн дарга санаачилж байсан түүхтэй. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн (одоогоор боловсролын хэлтэс) даргаар ажиллаж байх үедээ Монгол улсад анх удаа багш нарын баярыг 1964 онд тэмдэглэж байсан гээд санаачлан хийснийг энд дурьдвал тоймгүй их. Түүний аав Аюурын Гомбожав14 насандаа ааваасаа өнчирөн үлдэж, ээж дүү хоёрын хамт амьдрахын эрхээр өөрийн төрсөн газар Оросын холбооны улс Чита мужийн Агын үндэсний тойргийн Агын районы Будлан хүнхэр гэдэг газраас Монголд амьдарч буй нагац нараа түшиглэхээр 1914 онд иржээ. Дорнод аймаг Дашбалбар, Баяндун сумдын нутгаар амьдарч, хатуу бэрхийг туулж, хар бор ажлыг гололгүй хийсээр эрийн цээнд хүрч, мал маллан ахуй амьдралаа тогтвор сууршилтай болгож чадсан аавын хүү ажээ. Хожим Пэрэнлэйн аав Монгол бичиг, шинэ үсгийг ч бие даан сурч худалдааны байгууллагад малын эрхлэгч агентын ажлыг 20 шахам жил хийсэн хөдөлмөрч нэгэн байжээ. Пэрэнлэй төрүүлсөн ээж Дариймаас амьдралын эрхээр өргүүлэн Нансалмаа ээжийн гар дээр өссөн. Тэд бүгд Буриад ястан. Эгэл жирийн малчин, энгийн даруу хөдөлмөрч бүсгүйчүүд байсан гэдэг. Пэрэнлэй дарга нутаг орноо хөгжүүлэх их үйлсийн төлөө ажиллаж явахдаа хань Цэндэмтэй танилцан гэр бүл болж 9 хүүхдийг төрүүлж 3 хүүхдээ ах эгч нартаа өргүүлэн ахан дүүсээ хаялгүй хамаатны нандин холбоог үргэлжлүүлэн зургаан хүүхдээ өөсрдөө өсгөцгөөжээ. Түүний хань Цэвэгийн Цэндэм нь Хэнтий аймгийн Дадал суманд төрсөн. Багш мэргэжилтэй. Дадал сумандаа төдийгүй Чойбалсан хотод цэцэрлэгийн эрхлэгчээр, Баян-Уул, Дашбалбар сумын дунд сургуульд гэр ахуйн багшаар тус тус багшилж байгаад хүнд өвчний улмаас 1981 онд насан эцэслэжээ. [[Файл:Perenlei2.png |450x350px|thumb| Г.Пэрэнлэй хань Ц.Цэндэмийн хамт]] Алдарт эхийн 1,2-р одонт, “хөдөлмөрийн гавшгайч” 1,2-р тэмдэгтэй, Монгол улсдаа Эвлэлийн гишүүнээр он удаан жил явжээ. Хань Цэндэм энэ биеэ бусдын хүүхдүүдийн сурч боловсрох үйлд зориулан амьдарч ажиллаж явсан ачтан байсан нь үйл хэрэг нь харуулнам. Ийм л оюунлаг эцэг эхийн үргэлжлэл болсон Оюунжаргал Түмэнжаргал, Уранжаргал, Төгсжаргал, Отгонжаргал, Түвшинжаргал нар нь үр хүүхэд хань ижлийн хамт өнөр өтгөн болцгоож улс орондоо, төрсөн нутаг усандаа өөрсдийн хийж чаддаг зүйлээрээ ажиллаж хөдөлмөрлөн амар тайван амьдарцгаана. ==АЖЛЫН ЗАМНАЛ== Гомбожавын Пэрэнлэй нь хөдөлмөрийн гараагаа: *1944-1947 онд Дашбалбар сумын захиргаанд галч бичээчээр *1947-1948 оны Хоршооны барааны нярав, худалдагчаар *1948 оны 8 сараас сумандаа Бага ангийн багш *1949-1955 онд Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар *1958-1965 онд Чойбалсан хотын НДХ гүйцэтгэх захиргааны Гэгээрлийн хэлтэст байцаагч, даргаар *1966-1967 онд Дорнод аймаг Баян-Уул сумын арван жилийн дунд сургуулийн захирал *1967-1988 онд Дорнод аймаг Дашбалбар сумын "Улз" нэгдлийн даргаар ажиллаж байсан. ==ГАВЬЯА ШАГНАЛ== * 1961 онд Сайд нарын зөвлөлийн жуух бичиг * 1968 онд АИХ тэргүүлэгчдийн 208-р зарлигаар “Хөдөлмөрийн хүндэт медаль" * 1971 онд “Алтан гадас” одон * 1974 онд “Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон” * 1962 онд “Ардын гэгээрлийн тэргүүний ажилтан” * 1971 онд “МХЗЭ-ийн тэргүүний ажилтан” * 1973 онд “Ардын цэргийн тэргүүний ажилтан” * 1979 онд “ХАА-ын тэргүүний сайчуул” цол * 1981 онд Улсын биеийн тамирын спортын хорооны “Хүндэт тэмдэг” * 1961, 1971, 1981 онуудад Ардын хувьсгалын 40, 50, 60 жилийн “Хүндэт медаль" ==СОНГУУЛЬТ АЖИЛ== Гомбожавын Пэрэнлэй нь аймаг орон нутгийнхаа депутатаар олон жил сонгогдон нам төрийн үйл хэрэгт идэвхитэй оролцдог МАХН-ын гишүүн, түмнийхээ итгэлийг олсон нэгэн байсан нь түүний сонгуульт ажил харуулж байна. Тухайлбал: [[Файл:Perenlei3.png|600x500px|thumb|МАХН-ын XIX их хурлын Дорнод аймгийн төлөөлөгчид]] - 1944 онд МУ эвлэлд гишүүн - 1945 онд МХЗ эвлэлд элсэн орсон - 1952 онд сумын АДХ-ын депутат - 1954 оны 3-р сарын 25-нд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын намын үүрийн бүх гишүүдийн хурлаар МАХН-ын гишүүн - 1961 онд Монголын багш нарын III дугаар их хуралд - 1963-1966 онд Дорнод аймгийн төвийн АИХ-ын сонгох сонгуулийн Зангиатын 139-р тойрогт АИХ-ын депутатаар 3 жил - 1967 онд аймгийн АДХ-ын депутатаар 5,6,8,9,10,11,12,13,14 дэх удаагийн сонгуулиар аймгийн намын хорооны 11,12,14,15,16,17,18,19,20 дугаар бага хурлаас бүгд хурлын гишүүнээр тус тус сонгогдон ажилласан. - 1967, 1973, 1979 онуудад нэгдэлчдийн III, IV, V-р их хуралд тус бүр төлөөлөгчөөр - 1969 онд Монголын Биеийн тамир спортын III дугаар их хуралд - 1973-1977 онд АИХ-ын сонгох сонгуулийн Дашбалбарын 171-р тойрогт Ардын их хурлын депутатаар 4 жил сонгогдсон. - 1971, 1976 онд аймгийн намын 25-р бага хурлаас МАХН-ын 16, 17-р их хурлын төлөөлөгчөөр - 1977-1982 онд Монголын ХАА-ын Үйлдвэрчдийн эвлэлийн бүгд хурлын гишүүнээр сонгогдсон. - 1983 оны сүүлээр Улаанбаатар хотод болсон БНМАУ-ын сум, хороо, район хотын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дарга нарын улсын зөвлөгөөнд оролцсон. ==НОМ БҮТЭЭЛ== Г.Пэрэнлэй агсан сум орныхоо түүхийг гар бие оролцон бүтээж явсны хувьд, болохоос нь болохгүй хүртэл их бага гэлтгүйгээр сэтгэлээн чилээж, урсах цаг хугацаатай уралдан, энэ л нутаг орныхоо бүтээн байгуулалт, хөгжил цэцэглэлтийн эх суурийг тавьсан түүхийн гэрч юмаа. Үүнийгээ ч үеийн үед нутгийн зон олон, ирээдүй хойчдоо үлдээе хэмээн зорин, тэр их ажлын хажуугаар ном тохимол бичсэн оюуны хүн байлаа. Тиймдээ ч үр хүүхдүүд нь төрөлх Дашбалбар сумын түүхт 100 жилийн ой 2025 онд болоход аавынхаа бичиж үлдээсэн 2 товхимол номыг нэгтгэн нэг ном болгон хэвлүүлж нутаг орондоо дурсгажээ. 1. '''1995 он “Дашбалбар сумын түүх оршвой”''' 2. '''1988 он Дашбалбар сум “Улз” нэгдлийн түүхчилсэн танилцуулга''' ==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙ ДАРГЫН САНААЧЛАН ХИЙСЭН ТҮҮХЭН АЖЛУУД== '''НЭГ. Дашбалбар сум анхны соёлын төвтэй болов''' Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын "Улз" нэгдлийн даргаар 1967 оны хавар Гомбожавын Пэрэнлэй сонгогджээ. Шинэхэн дарга нэгдлийн төвийг тохижуулна, хүн ардаа соёлжуулна гэж ярьдаг, сайхан клуб бариулна гээд энэ санаагаа 1968 оны үйлдвэр-санхүүгийн төлөвлөгөөнд тусгасан байна. Клубын барилгын төсөл 750 мянган төгрөг зарцуулагдахаар болжээ. Ингээд материал татах зэрэг ажилд мөнгө зарах гэтэл аймгийн банк 100 мянгаас дээш төгрөгийн төсөвтэй барилгад Улсын төлөвлөгөөний комиссын хурлаар баталсан шийдвэр шаардлагатай гээд зөвшөөрсөнгүй. Иймээс Пэрэнлэй дарга нэгдлийн 1-р бригадын даргаар ажиллаж буй Жалсавын Жамцыг дуудаж: Та Улаанбаатар хотод томилолтоор яв. Улсын төлөвлөгөөний комиссоос манай клубыг бариулах тогтоол шийдвэр гаргуулаад ир! гэжээ. Танай нэгдлийн шинэ дарга аж ахуй, эдийн засгаа хөгжүүлэхийн оронд соёл урлагийн газраа илүү анхаарч байгаа нь тун ч харамсалтай алдаа юм даа гээд халгаасангүй. Жамц дарга учир байдлаа тоочин гомдолсны эцэст Улсын төлөвлөгөөний комисс орж хурлаар тогтоол шийдвэр гаргуулаад нутаг буцсан түүхтэй ажээ. Ингээд цэргийн 030-р ангийхантай "Улз" нэгдэл холбоо тогтоож, тэр ангийн барилгачид болон Чойбалсан хотод мах комбинат барьж байсан Болгар нөхдийн оролцоотойгоор Дашбалбар сум хоёр жилийн хугацаанд клубын барилга ашиглалтанд оржээ. Г.Пэрэнлэй дарга нэгдлийн хөрөнгийг буруу зүйлд зарцуулсан гэж НХДЗ-ийн даргаас зэмлэл хүлээсэн ч Монгол улсын хөдөө нутгийн аль ч сумын төвд байхгүй, зарим хэсэгтээ хоёр давхар, олон хүний багтаамжтай, цэлгэр тайз, бүжгийн танхим, номын сан, хөнгөн цайны газар, орон нутгийг судлах музейтэй, үнэхээр соёлын төв гэсэн нэрэндээ тохирсон газар болж хүн зоны хөл тасрахгүй ажилласаар байжээ. Цаашлаад Б.Балжидын удирдсан тус төвд ардын театр ажиллаж, нутгийн хүү Ж.Лодойн "Хурим", Буриадын зохиолч Шагжийн Цэрэний "Будамшуу", Ж.Жамцын зохиол "Зовсон жаргал", "Солигдсон амь" зэрэг жүжгийг амжилттай тоглосноос гадна "Улзын дэлбээ" нэртэй бүжгийн хамтлаг ажиллаж байв. '''Д.Бадамням, Ц.Жамбалжамц нарын дурсамжаас 1967''' [[Файл:Perenlei6.png|600x400px|thumb|Г.Пэрэнлэй нь Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн /одоогийн боловсролын хэлтэс / даргаар ажиллаж байсан үед Ю.Цэдэнбал даргатай хамт]] '''ХОЁР. Монгол улс түүхэндээ “Багш нарын баяр”-тай болов''' Б.Жаргал: Манай улсад багш нарын баярыг тэмдэглэдэг болоогүй байхад Дорнод аймгийн багш нар 1964 онд Пэрэнлэй даргын санаачилгаар анх удаа "Багш нарын баяр"-ыг тэмдэглэсэн. Өмнө нь Гэгээрлийн хэлтсийхэн энэ талаар аймгийнхаа багш нараасаа санал авахад бүгд зөвшөөрсөн юм. '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос''' '''ГУРАВ. "Хөдөлмөр зуслан" анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга''' Гэгээрлийн хэлтсийн дарга, тууврын хонины ноосыг бага хугацаанд хяргаж эрт тарга хүч авхуулах зорилгоор сурагчдын зуны амралтаар "Хөдөлмөр зуслан" анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга юм. '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос''' '''ДӨРӨВ. Дашбалбар сумын туршлагыг орон даяар нэвтрүүлэв''' Пэрэнлэйг сумын гүйцэтгэх захиргааны даргаар ажилласан найм дахь жилийн босгон дээр 1975 оны намар түүнийг Улаанбаатар хотоос дууджээ. «Сумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргаанаас соёл хүмүүжлийн ажлыг ҳэрхэн удирдаж байгаа тухай» илтгэлийг нь Сайд нарын Зөвлөлд авч хэлэлцжээ. Сумынхаа төвд үзвэр үйлчилгээ, уншлагын заал бүхий тохилог сайхан клуб, баялаг үзмэртэй кабинет, жирэмсэн эхчүүдийн амрах байр, нийтийн халуун ус байгуулан тохижуулснаа илтгэжээ. Дашбалбар сумынхны амжилт бүтээлийг нам засаг өндөр үнэлж, туршлагыг нь орон даяар нэвтрүүлэх тухай тогтоол гаргаж байжээ. '''ТАВ. "Улз" нэгдэл нь материаллаг бааз бүрэн бэхжэв''' Дашбалбар сумын "Улз" нэгдэл нь материаллаг бааз, хэрэгслийн хувьд бэхэжсэн, аж ахуйн зохион байгуулалт бүрэн төлөвшсөн, эдийн засгийн талаар биеэ даасан манай улсын томоохон сум, аж ахуйн нэг болсон. Энэ нь түүнийг 20 гаруй жил удирдсан Гомбожавын Пэрэнлэй гэдэг эгэл жирийн ухаалаг хүний ажил амьдралтай салшгүй холбоотой билээ. '''ЗУРГАА. Нэгдлийн мөнгөн орлого нэмэгдэж хөдөлмөрийн бүтээмж өсөв''' Сум орныхоо одоо, ирээдүйн тухай өргөн хүрээнд буурь суурьтай, гүн гүнзгий бодож сэтгэхийг Пэрэнлэйгээс амьдрал аяндаа шаарджээ. YII таван жилд төлөвлөсен хэмжээнээс нэгдлийн мөнгөн орлого, хөдөлмөрийн бүтээмж ихээхэн өсчээ. Хөдөө аж ахуйн эдэлбэр газрын зуун га тутмаас 220 центнер мах, 15 центнер ноос, 55 центнер сүү үйлдвэрлэж сумын АДХ-ын чуулганыг мал аж ахуйн бригадад төвлөрүүлж хийсэн тэр жилийн намар арван мянган тонн өвс нөөцөлжээ. Бод, бог мал нэгээс хоёр ээлжийн хашаагаар хангагдаж, холимог тэжээл үйлдвэрлэлт эрс нэмэгдсэн байна. «Улз» нэгдэлд мужааны цех, барилгын бригад ажиллаж төвийнхөн нь шинэ байшинд суух болжээ. Дөч гаруй цэгт төмс, хүнсний ногоо тарьж ургуулан амины туслах аж ахуйн хүрээнд гахай бордож мах үйлдвэрлэдэг айл өрх ч бий болов. '''Сэтгүүлч Ц.ВАНЧИНДОРЖ''' ==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙН ТУХАЙ ДУРСАМЖ ЯРИАНУУД== [[Файл:Perenlei5.png|600x400px|thumb|Зүүн гар талаас "Улз" нэгдлийн орлогч дарга А.Данзан. Дашбалбар сум "Улз" нэгдлийн дарга БНМАУ- АИХ-н Депутат Г.Пэрэнлэй, Дашбалбар сумын намын дарга Л.Банзрагч]] '''Малын их эмч С.Чойжилсүрэн''' Гомбожавын Пэрэнлэй даргынхаа тухай дурсан ярихад сайхан үг хүртэл багадаж байна. Би дөрвөн жил хамт ажилласан хэрнээ насаараа тэр хүнээс суралцаж үг үйлдэл, ажлын арга барилыг нь үргэлж санан бодож ажил амьдралдаа тусгаж явдаг. Хөдөө аж ахуйн их сургуулийг 1974 онд 23 настайдаа төгсөөд аймгийн намын хорооны шийдврээр хувиарлагдан Дашбалбар сумын мал эмнэлгийн тасгийн их эмчээр томилогдон очоод Пэрэнлэй даргын удирдлаган дор ажилласан. Дараа нь 1992-1996 онд Булган сумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны болон "Туг" нэгдлийн дарга, 1992-1996 онд Аймгийн АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дэд дарга, Засаг даргын орлогч, 1998-2001 онд "Дорнод гурил" ХК-ны гүйцэтгэх захирал, 2001-2013 оны хооронд Дорнод аймаг дахь Гаалийн газрын даргаар тус тус ажиллаж байв. Ингэхдээ байнга л Пэрэнлэй даргатай харьцуулдаг. Тухайн үед МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын нэгдлийн дарга намын XIX-р хурал дээр хэлсэн үг байдаг. “Дарга хүн гэж хүнээр юм хийлгэж чаддаг хүнийг хэлдэг юмаа” гэхэд тэнд байсан намын гишүүд бүгд алга ташиж хүлээн зөвшөөрсөн байдаг. Тэр тодорхойлолтонд хүрч чадсан хүн бол яах аргагүй манай Пэрэнлэй дарга юм байна гэж одоог хүртэл ойлгож явдаг. Пэрэнлэй дарга хүмүүсээр юм хийлгэж чаддаг. Өөрийн гэсэн арга барилтай. Хийсэн бүтээснээрээ сум орон нутагтаа төдийгүй аймагт нэр хүндтэй хүн байсан. Хадлан хадахад хүртэл газрыг нь зааж өгдөг. Аливаа ажлыг жижиг бага гэлтгүй ач холбогдол өгдөг. Багш хүн учир орчноо мэдэрч хүнд юм тайлбарлаж өгдөг. Одоо байсан бол энгэрт нь “Гавьяат” тэмдэг байхаар сумын дарга. Пэрэнлэй даргын үед улсын хэмжээнд 255 нэгдэл байлаа. Тэр дунд Дашбалбар сумын “Улз” нэгдэл эдийн засгийн хувьд хүчин чадал сайтай. Бие даасан бааз суурьтай байсан. Пэрэнлэй даргаас хойш томилогдон очсон дарга нар нутаг орныхонд их гологдсон. Дамдинсүрэн дарга одоо ч ярьдаг юм. Мундаг хүн удирдаж байсан учраас Дагдан бид 2 жижигдсэндээ гэдэг. Тэр том хүний нөөлөг, бүтээн байгуулалт нүсэр байсан учраас шүү дээ. Би 1993 онд мөн 2015 онд суманд очиход тэр үеийн байшин барилга бүтээн байгуулалтаа харах сайхан байсан. Нэг жишээ хэлэхэд сумын төвийн барилгын бригадыг Шийрэв гуай ахлаад ажиллахдаа авдар, савнаас авхуулаад Номын сан хүртэл хийж байсан. Хүний хүссэн болгоныг хийдэг. Намайг Дашбалбар суманд шилжих үед Пэрэнлэй даргын бэлэглэсэн номын сан, 1974 оны 9 сард хийгдсэн 4 сандал одоо хүртэл өнгө хийц чанраараа байна. Тийм мужааны цехтэй сум ховор байлаа. Тэгэж л сумынхаа хүмүүсийн хэрэгцээг хангаж чаддаг нэгдлийн дарга байлаа. Ер нь өнгөрснөө мэдэхгүй бол өнөөдрөө зөв харахгүй. Ирээдүйгээ ч зөв тодорхойлохгүй шүү дээ. Пэрэнлэй даргатай хамт 1975 онд 4-р бригад дээр очлоо. Нэг дурсамж санаанд бууна. Дашбалбар сум зуун хориод мянган малтай. Түүнийг гардан өсгөж, арчилж малладаг суурь бүрээр орж малчин олныхоо ажил амьдралыг судлан санаа бодлыг нь сонсож явахаас сайхан юм байхгүй шүү гэж Пэрэнлэй дарга өгүүлж билээ. Норовсамбуу гээд айлд орсон. Гадаа нь нэг хонь хэвтэх юм. Энэ яасын гэсэн хургалах гээд чадахгүй гурав хонолоо гэнэ. Малын эмч ирснийх гээд үзлэг хийсэн хургалах боломжгүй байсан. Үхсэн хургийг нь гаргаад гэдсийг нь буцаж боогоод хэсэг хугацааны дараа нөгөө хонь босоод явлаа. Тэгсэн дарга гарч ирээд хонийг анхаараарай гэнэ. Тэгээд надаас асууж байдаг шүү. Саяын хагалаа хийлгэсэн хонь амьдрах уу гэж байна. Тэгнээ тэр явна гэсэн харчихаад гүй ямар жигтэй юм гээд өөр юм хэлсэнгүй. Хожим бригадын даргаас асуухад нь нөгөө хонь амьдарсныг мэдээд намайг их тоосон. Ингэж л Пэрэнлэй дарга юм хийж чаддаг хүнээ томилдог. “Улз” нэгдэл малын тоо толгойгоороо, ажлын үзүүлэлтээр ч аймагтаа өрсөлддөг байлаа. Тиймдээ ч “Гавьяат” сум болж байсан. Улсын анхдугаар зөвлөгөөн болоход завсарлагаанаар Рагчаа даргатай тамхи татаад зогсож байдаг. Пэрэнлэй дарга тааруу сум орноо удирдан авч явсан бол тэгж зогсохгүй дээ. Энэ мэт жишээ олон. Дарга тийм чанга хүн биш. Хүний эвийг олдог. Гэхдээ бас хатуу юман дээрээ дугарна. Их хошин бас их ёгч үгэн дотор үг хавчуулна. Мөн Пэрэнлэй даргын үед Улаанбаатар хотод “Нутгийн сэхээтний зөвлөл” гэж байгуулагдсан. Ардын уран зураач Г.Одон гуай 50 жилийн ойн сум нэгдлийн дарга тавих илтгэлийг бичдэг байлаа шүү дээ. Пэрэнлэй дарга ерөнхий бичээд одоогоор бол редакторлуулж байсан. Харилцаа холбоог олон талаар хослуулж хөрш зэргэлдээ Чита мужтай ойр дотно ажилладаг байлаа. Пэрэнлэй дарга цэлгэр талын дээгүүр элч туяагаа цацруулах хоёр нарны хооронд төдийгүй шөнө дөл болсон хойно ч сууриас суурь дамжин зав чөлөөгүй явж «Улз» нэгдлийн ирээдүй өөд, түмэн олныхоо хүсэл эрмэлзэл, итгэл найдварыг биелүүлэхийн төлөө хүчин зүтгэж явсан Дашбалбар сумын түүхэнд тодоос тод бичигдэх ховорхон хүн билээ. '''Хүний гавьяат эмч, Дашбалбар сумын Эрүүл мэндийн төвийн дарга В.Алтанцэцэг''' Гомбожавын Пэрэнлэй нь манай сумын түүхэн хүний нэг юм. Миний хувьд нэгдлийн дарга байхад нь сургуулиа төгсч ирээд сумандаа ажиллах болсон цаг. Дараа нь би сумынхаа засаг даргаар ажиллаж байх үедээ уулзаж зөвлөлгөө авч байсан. Өндөр настай болоод гэртээ суудаг байхад нь хаяа уулзахад сумынхаа төлөө санаа тавьж “ийм ажил хийвэл их зүгээр дээ" гээд л ярьж байдаг нь үнэхээр нутгаа гэсэн сэтгэлтэй хүн юмаа гэж хүндэлэг байлаа. Манай сумын хагас зуун жилийн түүх Г.Пэрэнлэй, Ж.Ёндонжамц дарга нартай салшгүй холбоотой гэж боддог. Тэд л одоогийн энэ хөгжил дэвшилд хүрэхэд үүрэг гүйцэтгэсэн хүмүүс юм. Пэрэнлэй даргын хувьд 20 гаруй жил сум нэгдлийг удирдахдаа “Улз” нэгдлийг улсдаа тэргүүнйи нэгдэл болгон хөгжүүлж, хойч үе бидэндээ хүлээлгэж өгсөн. Одоо манай сум “Улсын тэргүүний сум болтлоо хөгжсөн. Монгол улсын 330 сумаас улсад малын тоогоороо эхний 8-рт бичигдэж байгаа нь Пэрэнлэй даргын маань “Улз” нэгдлийн буян юмдаа. Нэгдэл тарахад сумын иргэдэд хувьчилсан мал, бусад хөрөнгүүд иргэдийн хувийн өмчийн суурь болсон. Улсдаа тэргүүлдэг сум нэгдэл байсныг гэрчлэх хэдэн жишээ дурдвал: -1969 онд нэгдэлжих хөдлөлгөөн ялсаны 10 жилийн ой угтсан уралдаанд улсад 2-р байр /'''ОНСмузейн материалаас'''/ -1971 онд Ардын хувьсгал, МХЗЭ-ийн 50 жилийн ой угтаж заралсан уралдаанд улсад 3-р байр /'''ОНС музейн матеираас'''/ -1974 онд Засгийн газрын хүндэт жуух бичгээр шагнуулсан /'''ОНСмузейн материалаас'''/ -1975,1976 онуудад цөцгийн тос ээдэмцэрийн төлөвлөгөөг биелүүлсэн амжилтаар 2,3-р байр эзэлж байжээ, “Улз" нэгдэл улсад мөнгөн орлогоороо 2-р байр, нэгдлийн гишүүдэд хөлс олголтооороо 1-р байр улсаас урт богино хугацааны зээл авдаггүй өөрийгөө санхүүжүүлдэг нэгдэл байсан. Дашбалбар сумын 40,50,60 жилийн ойн зардалыг “Улз” нэгдэл санхүүжүүлдэг байсан ба тухайн үед хандив тусламж авдаггүй байлаа. -1979 онд түүхэндээ хамгийн олон буюу 113432 толгой мал тоолуулж байсан. “Улз” нэгдэл 30 гаруй авто машин, гинжит болон дугуйт трактортой, томоохон авто гаржтай, нэгдлийн тээврийн бүхий л үйлчилгээ үзүүлдэг байсан. Мөн айлуудад ундны ус түгээдэг авто цистерн, бригадуудаас сүү, цөцгийн тосоо тээвэрлэдэг сүүний машин бригаддад соёлын үйлчилгээ хүргэдэг, “Кубань машин, түлш цэнэглэдэг машинуутай. Сумын төвийн айл өрхүүдийг цахилгаанаар хангадаг дизель станц, хадлангийн механикжсан салаа тариа бригад, жилдээ 20,0-30,0 цөцгийн тос боловсруулдаг сүү тосны завод, халуун усны газар, айл өрхүүдэд тавилга болон хэрэгцээт зүйлийг хийж үйлдвэрлэдэг барилгын цех , нэг ээлжинд 25 хүн хүлээн авах хүчин чадалтай зочид буудал, 40 хүн хүлээж авах гуанз, Талхны газар, гахай шувууны аж ахуй, мал тууварын бригад, мал эмнэлэг, худаг усны бригад чанар нөөцийн бригад, хүүхдийн хөдөлмөр зуслан гээд тоочоод барамгүй одооноос дутахгүй жижиг үйлдвэрлэл үйлчилгээний газруудтай сумынхаа иргэдийн хэрэгцээг хангадаг ийм сайхан нэгдэл сум байсан даа. Энэ бүхэн Пэрэнлэй даргын сэтгэл оюун, хөдөлмөр зүтгэлээ шингээн ажиллаж ирсэн 20 гаруй жилийн түүхэн амжилт билээ. '''Соёлын төвийн эрхлэгчээр ажиллаж байсан Б.Балжид''' Би айлын ганц охин. Аав, ээж хоёр минь нэгдлийн хоньчин. Аав маань хониныхоо бэлчээр дээрээ бурхан болсон. Жаахан басган байхдаа сумын дарга гэж ямар хүн байдгийг ч мэдэхгүй байлаа. Хамгийн анхны Г.Пэрэнлэй даргын талаарх дурсамж аавын минь ажил явдалд 56 машинаар дүүрэн нутгийн олноо авчирч оролцуулж, хариуцаж байсан хонийг нь даруй айлд шилжүүлж ээж бид хоёрын амьдралд тулгарсан ачааг хөнгөлж байснаар нь “ямар сайн хүн бэ” гэж боддог байсан. Би Баян-уулын сургуулийг дүүргээд МУИС-ын Орос хэлний багшийн сургуульд явах гэсэн оноо хүрэхгүй, мориноос унаад биеийн эрүүл мэнд сайнгүй байлаа. Тэр үед Пэрэнлэй дарга намайг ардын депутатын хурлын гүйцэтгэх захиргааны бичээч, бичиг хэргийн ажилтнаар ажилллаж чадах уу гэж асуув. Би чадахгүй байхдаа гэхэд сурна даа гэж эрс шийдэмгий хэлж билээ. Ингээд дөрвөн хуруугаараа бичгийн машин дээр бичиж сураад 3 жил энэ албан тушаалыг хашсан. Гэтэл элэгний өвчин сэдэрч сумын эмч Мөнхөөгийн тодорхойлолтоор нарийн бичгийн даргын албыг үргэлжлүүлэн хаших боломжгүй боллоо. Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудаж одоо Баруун Яслийн эрхлэгч болно доо гэлээ. Хэлснээр нь Яслийн эрхлэгчээр ажиллаж байтал тэрээр хөөцөлдөж явсаар Цэдэнбал Фелотовагийн нэрэмжит Хүүхдийн фондын хөрөнгөөр улсын хэмжээнд баригдах 33 цэцэрлэгийн нэгийг сумандаа 1 жилийн дотор зохион байгуулан бариулж сум маань Цэцэрлэг, Яслийн цогцолбортой боллоо. Шинэ хуучин хоёр цэцэрлэг нэгдэж, би цэцэрлэгийн эрхлэгч, нярав хоёрыг хамтад нь хийж байлаа. Ажлаа гартаа оруулаад 4 жил 8 сар болов. Гэтэл нэг өдөр Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудлаа. Дарга өрөөндөө намын даргатай хамт тамхиа баагиулаад сууж байна. “Чамайг Клубийн даргаар тавина” гэдэг юм. “Би клубийн дарга болмооргүй байна. Олон дарга солигдсон, уналтын байдалтай байгаа” гэв. Энэ явдлаас өмнө сумын тооцооны тасгийн нярав бол гэж нэг удаа хэлсэн ч би санхүү тооцоо мэдэхгүй. Тэгтэл өнөө орой очоод Жамсрандоржоор сампин заалгаад ир гэлээ. Тэр оройжин том хүрэн сампин дээр хичээл заалгаж аваад хэсэг хугацаанд тооцооны касс, яслийн эрхлэгч хийж байтал дарга өөрийнхөөрөө ямартай ч намайг клубийн эрхлэгч болголоо. Би дургүй ч 1983 оны 10-р сарын 1-нд клубийн эрхлэгч боллоо. Анх ажлаа авахад том хүрэн ширээ, шургуулгад нь хэдэн ширхэг Правда сэтгүүл, өрөөний мухарт 6 ширхэг архины шил байлаа. Г.Пэрэнлэй дарга Доржханд гуай манаачтай, Номын санч Цэвэлмаа гээд 4 хүний орон тоотой ажил хүлээлгэн өглөө. Клубийн нэг ч техник ажилладаггүй, том хар төгөлдөр хуур, ажилладаг, ажилладаггүй цөөн хэдэн хөгжмийн зэмсэг байж билээ. Нөхцөл байдал нилээн хүнд байлаа. Улсын хэмжээнд соёлжуулах аян зохион байгуулагдаж, тухайн үед нь Пэрэнлэй дарга 100 хүн хамрагдах сургалтад намайг явуулж чадсан юм. 1 сарын дараа клубийн эрхлэгчийн мэргэжлийн үнэмлэх гардаж авав. Дорнод аймгийн бүх суманд “Дашбалбар цахилгаан хөгжимтэй болсон” гэж ойрын сумдад зар түгж, залуучууд оройдоо гурван дугуйттайгаа цахилгаан хөгжимтэй бүжигт оролцох гэж ирнэ. Пянз тоглуулагч Пэрэнлэй даргаар цохуулж аваад өглөө хүртэл диско бүжигт залуучуудыг татаж байлаа. Бүжигт орохдоо хромын гутал, тэрлэгэн дээл зэрэг гоёлын хувцас өмсөж ордог боллоо. Пэрэнлэй даргын бодлого нь соёлын төвөөр дамжуулан нутгийн залуучуудыг соёлжуулах үйл ажиллагааг идэвхтэй зохион байгуулсан. Миний сурах зүйл сургалт үргэлжилсээр Улаанбаатар хот руу 3 сарын курст дараа нь 20 хүнийг Москва руу явуулна гэсэн жагсаалтад багтаж 1 сарын онолын сургалт хийгээд үлдсэн хугацаанд дадлага хийсэн. Үүнийг хэлэх болсон шалтгаан нь 3 сарын курс төгссөнөөрөө Соёлын төвийн захирал гэсэн тушаалтай ирсэн бөгөөд Соёлын яамны шалгуур үзүүлэлтийн дагуу жил жилээр Соёлын төвийн хөдөлгөөнд хамруулж байв. Тэр үеэс хойш би гэдэг хүн их л дургүй, уйлан байж ажиллахаар ирсэн Соёлын төвийнхөө эрхлэгчээр 22 жил ажилласан юмдаа. Пэрэнлэй дарга соёлыг бодлогоор маш их дэмжсэн. Гадаад дотоод харилцаа сайтай, залуу мэргэжилтэн суурьшуулахад анхаарч ажилладаг алсын хараатай хүн байсан гэдгийг онцолмоор байна. Соёлын төв ажил хөдөлмөрөөрөө аймагтаа битгий хэл улсын хэмжээнд тэргүүлж улсын хүүхэд залуучуудын театрт тайлант тоглолт хүртэл хийдэг боллоо. Ямар ч уулзалт, үйл ажиллагаанд заавал санхүүгийн мэргэжилтнээ дагуулж явдаг бөгөөд өөртөө нэг ч төгрөг завшиж байгаагүй. Миний амьдралын багш юмаа. Пэрэнлэй дарга маш оюунлаг хүн байсан учраас нутгийн ажилчдыг соёлжуулахад ном, кино зэргээр хүчтэй нөлөөлсөн гэж хэлж болно. Соёлын төв нэг сард 4 шинэ кино гаргана, нэгдлийн хөрөнгөөр шинээр гарсан номоос заавал 5 ширхгийг худалдан авдаг. Хэвлэлийн жагсаалтад байгаа бүх сонин, сэтгүүлийг захиалж хүмүүст заавал уншуул гэдэг байлаа. Нэгдэл хөрөнгөтэй тулдаа Соёлд хөрөнгө оруулалт хийдэг байсан. Мөнгөгүй бол мал аж ахуйгаа арайхийн удирдаж, тэр холын соёлыг орхигдуулдаг нэгдлүүдийн нэгэн адил болох байсан гэж боддог юм. ==ДУРСГАЛ== Пэрэнлэй дарга “Багш” мэргэжилтэй учир хүнд юм ойлгуулах арга ухааныг туйлын чамбай эзэмшсэн хүн гэж олон хүнээс сонсоно. Хэнд, хэдийд, ямар маягаар, юуг хэлж ойлгуулахаа сүрхий мэддэг байж. [[Файл:Perenlei7.png|thumb| Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан Гомбожавын Пэрэнлэй]] 1990 онд хувьчлал явагдаж, хуучин бүх зүйл өөрчлөгдөхөд 20 гаруй жил сум, нэгдэл удирдаж, олон зүйлийг шинээр бий болгож, бүтээсэн Пэрэнлэй даргын хувьд өөрийнх нь нүдэн дээр бүх юм өөрчлөгдөж, хувьчлал нэрэн дор зарим зүйлиййг үгүй хийсэн нь түүнд үнэхээр хүнд туссан гэдэг. Түүнийгээ ч 1993 онд ажлаар суманд нь очсон Малын их эмч С.Чойжилсүрэнд ихэд гутрангуй дурсан ярьжээ. Г.Пэрэнлэй дарга хүнд ажил хариуцуулан хийлгэж чаддаг, хүний эвийг олдог. Дарга нарт ажлаа ойлгуулж, танилцуулж чаддаг, Аймгийн чуулганд үгээ оновчтой хэлдэг, тэр нь олны анхаарлыг ихэд татдаг, сумандаа ахмадуудын дунд нэр хүндтэй нэгэн байжээ. Үүгээр зогсохгүй сум орон нутгаасаа төрсөн, аймаг болон улсад хариуцлагатай ажил, алба хийж буй сэхээтэн, дарга нартай холбоотой байх, тэд нарын туслалцааг сумандаа авах, ашиглах талаар гарамгай сайн ажиллаж байж. Чита мужийн Агийн Үндэсний тойргийн удирдлагуудтай харилцан туслалцах, гэрээ хэлцэл байгуулж тогтмол холбоотой байдаг, Хүнийг гомдоохоос ихэд зайлсхийдэг, сумынхаа нэр хүндийг ямагт өргөж, сайхан байлгахыг эрмэлздэг, ажлаа чин сэтгэлээсээ зориулж чаддаг ховорхон дарга, ах, сумандаа хайртай нутгийн хүү байжээ. afpaj45ucrfmebplqpsstoz0w16wqrz 864506 864505 2026-08-03T10:54:06Z ~2026-42940-79 106508 864506 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Гомбожавын Пэрэнлэй|төрсөн=1930|төрсөн газар=Дорнод аймаг Дашбалбар сум Баянцагаан|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Түүхч, Багш мэргэжилтэй|зураг=Perenlei1.jpg}} '''Гомбожавын Пэрэнлэй''' нь 1930 оны 3-р сарын 16-нд Дорнод аймаг Дашбалбар сум “Баянцагаан” гэдэг газар төрсөн. Түүхч, Багш мэргэжилтэй. Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан. ==ТӨГССӨН СУРГУУЛЬ== * 1940-1944 онд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын бага сургууль * 1966 онд Улсын багшийн дээд сургуулийн түүхийн ангийг “онц” дүнтэй төгссөн * 1975 онд Эрхүү хотод 3 сарын хугацаатай нэгдлийн даргын мэргэжил дээшлүүлэх курс * 1983 онд 45 хоногийн хугацаагаар Улаан-Үүд хотод мэргэжил дээшлүүлэх курс ==НАМТАР== Пэрэнлэй нь Бөгтөр Хуасай омгийн Аюур овогтой Гомбожавын ууган хүү. Буриад ястан. Түүний намтарын товчооноор аялахын өмнө хүн яаж сурч боловсорч өөрийгөө хөгжүүллдэг. Үр шимээ ч нутаг орондоо хоёргүй сэтгэлээр зүтгэж Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн даргаар 21 жил тууштай ажиллан нэгэн насны амьдралаа зориулж чадсан түүхэн дарга, багш, захирал байсан гэдгийг нутаг орныхон нь, шавь нар нь, үе үеийн хамтран зүтгэгчид нь, хийж бүтээсэн түүхэн замнал нь Гомбожавын Пэрэнлэйг илтгэнэ. Тэрээр бусдын адил сумынхаа сургуульд суралцан “онц сайн” дүнтэй бага сургуулиа төгссөн ч “хараа муу” шалтгаанаар үргэлжлүүлэн сурч чадаагүй юм. Хэдий тийм боловч 14 настай Пэрэнлэйд Дашбалбар сумынхаа захиргаанд “Галч бичээч”-ээр орох боломж олдсон. Түүний хувьд анхны ажлын гараа нь ийнхүү эхэлж гурван жил хөдөлмөрлөж цаашлаад хоршооны барааны нярав, дэлгүүрийн худалдагч хийж явсаар нэг л өдөр сумандаа “Бага ангийн багш” болон очиж, хүүхэд багачуудад эрдэм мэдлэгийг түгээх их үйлсийн эзэн болсон. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар тус тус тасралтгүй ажиллаж, ард олныхоо итгэлийг алдалгүй соён гэгээрлийг түгээж явсан нэгэн билээ. Г.Пэрэнлэй хүүхэд байхын хичээнгүй, аливаад үнэнчээр хандаж байсны үр шимээр Улсын Багшийн Дээд сургуулийн түүхийн ангийг төгссөн. Хүнд “Боловсрол”ямар хэрэгтэйг ухааран 1966 оны зун “Онц” дүнтэй 2761 тоот дипломтойгоор сургуулиа амжилттай төгссөн оюунлаг нэгэн байсан. Сумаа нэгдлийн хөрөнгөөр шинэхэн Соёлын төвтэй болгох барилгын ажлыг хүндхэн цаг үед шинэхэн дарга санаачилж байсан түүхтэй. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн (одоогоор боловсролын хэлтэс) даргаар ажиллаж байх үедээ Монгол улсад анх удаа багш нарын баярыг 1964 онд тэмдэглэж байсан гээд санаачлан хийснийг энд дурьдвал тоймгүй их. Түүний аав Аюурын Гомбожав14 насандаа ааваасаа өнчирөн үлдэж, ээж дүү хоёрын хамт амьдрахын эрхээр өөрийн төрсөн газар Оросын холбооны улс Чита мужийн Агын үндэсний тойргийн Агын районы Будлан хүнхэр гэдэг газраас Монголд амьдарч буй нагац нараа түшиглэхээр 1914 онд иржээ. Дорнод аймаг Дашбалбар, Баяндун сумдын нутгаар амьдарч, хатуу бэрхийг туулж, хар бор ажлыг гололгүй хийсээр эрийн цээнд хүрч, мал маллан ахуй амьдралаа тогтвор сууршилтай болгож чадсан аавын хүү ажээ. Хожим Пэрэнлэйн аав Монгол бичиг, шинэ үсгийг ч бие даан сурч худалдааны байгууллагад малын эрхлэгч агентын ажлыг 20 шахам жил хийсэн хөдөлмөрч нэгэн байжээ. Пэрэнлэй төрүүлсөн ээж Дариймаас амьдралын эрхээр өргүүлэн Нансалмаа ээжийн гар дээр өссөн. Тэд бүгд Буриад ястан. Эгэл жирийн малчин, энгийн даруу хөдөлмөрч бүсгүйчүүд байсан гэдэг. Пэрэнлэй дарга нутаг орноо хөгжүүлэх их үйлсийн төлөө ажиллаж явахдаа хань Цэндэмтэй танилцан гэр бүл болж 9 хүүхдийг төрүүлж 3 хүүхдээ ах эгч нартаа өргүүлэн ахан дүүсээ хаялгүй хамаатны нандин холбоог үргэлжлүүлэн зургаан хүүхдээ өөсрдөө өсгөцгөөжээ. Түүний хань Цэвэгийн Цэндэм нь Хэнтий аймгийн Дадал суманд төрсөн. Багш мэргэжилтэй. Дадал сумандаа төдийгүй Чойбалсан хотод цэцэрлэгийн эрхлэгчээр, Баян-Уул, Дашбалбар сумын дунд сургуульд гэр ахуйн багшаар тус тус багшилж байгаад хүнд өвчний улмаас 1981 онд насан эцэслэжээ. [[Файл:Perenlei2.png |450x350px|thumb| Г.Пэрэнлэй хань Ц.Цэндэмийн хамт]] Алдарт эхийн 1,2-р одонт, “хөдөлмөрийн гавшгайч” 1,2-р тэмдэгтэй, Монгол улсдаа Эвлэлийн гишүүнээр он удаан жил явжээ. Хань Цэндэм энэ биеэ бусдын хүүхдүүдийн сурч боловсрох үйлд зориулан амьдарч ажиллаж явсан ачтан байсан нь үйл хэрэг нь харуулнам. Ийм л оюунлаг эцэг эхийн үргэлжлэл болсон Оюунжаргал Түмэнжаргал, Уранжаргал, Төгсжаргал, Отгонжаргал, Түвшинжаргал нар нь үр хүүхэд хань ижлийн хамт өнөр өтгөн болцгоож улс орондоо, төрсөн нутаг усандаа өөрсдийн хийж чаддаг зүйлээрээ ажиллаж хөдөлмөрлөн амар тайван амьдарцгаана. ==АЖЛЫН ЗАМНАЛ== Гомбожавын Пэрэнлэй нь хөдөлмөрийн гараагаа: *1944-1947 онд Дашбалбар сумын захиргаанд галч бичээчээр *1947-1948 оны Хоршооны барааны нярав, худалдагчаар *1948 оны 8 сараас сумандаа Бага ангийн багш *1949-1955 онд Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар *1958-1965 онд Чойбалсан хотын НДХ гүйцэтгэх захиргааны Гэгээрлийн хэлтэст байцаагч, даргаар *1966-1967 онд Дорнод аймаг Баян-Уул сумын арван жилийн дунд сургуулийн захирал *1967-1988 онд Дорнод аймаг Дашбалбар сумын "Улз" нэгдлийн даргаар ажиллаж байсан. ==ГАВЬЯА ШАГНАЛ== * 1961 онд Сайд нарын зөвлөлийн жуух бичиг * 1968 онд АИХ тэргүүлэгчдийн 208-р зарлигаар “Хөдөлмөрийн хүндэт медаль" * 1971 онд “Алтан гадас” одон * 1974 онд “Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон” * 1962 онд “Ардын гэгээрлийн тэргүүний ажилтан” * 1971 онд “МХЗЭ-ийн тэргүүний ажилтан” * 1973 онд “Ардын цэргийн тэргүүний ажилтан” * 1979 онд “ХАА-ын тэргүүний сайчуул” цол * 1981 онд Улсын биеийн тамирын спортын хорооны “Хүндэт тэмдэг” * 1961, 1971, 1981 онуудад Ардын хувьсгалын 40, 50, 60 жилийн “Хүндэт медаль" ==СОНГУУЛЬТ АЖИЛ== Гомбожавын Пэрэнлэй нь аймаг орон нутгийнхаа депутатаар олон жил сонгогдон нам төрийн үйл хэрэгт идэвхитэй оролцдог МАХН-ын гишүүн, түмнийхээ итгэлийг олсон нэгэн байсан нь түүний сонгуульт ажил харуулж байна. Тухайлбал: [[Файл:Perenlei3.png|600x500px|thumb|МАХН-ын XIX их хурлын Дорнод аймгийн төлөөлөгчид]] - 1944 онд МУ эвлэлд гишүүн - 1945 онд МХЗ эвлэлд элсэн орсон - 1952 онд сумын АДХ-ын депутат - 1954 оны 3-р сарын 25-нд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын намын үүрийн бүх гишүүдийн хурлаар МАХН-ын гишүүн - 1961 онд Монголын багш нарын III дугаар их хуралд - 1963-1966 онд Дорнод аймгийн төвийн АИХ-ын сонгох сонгуулийн Зангиатын 139-р тойрогт АИХ-ын депутатаар 3 жил - 1967 онд аймгийн АДХ-ын депутатаар 5,6,8,9,10,11,12,13,14 дэх удаагийн сонгуулиар аймгийн намын хорооны 11,12,14,15,16,17,18,19,20 дугаар бага хурлаас бүгд хурлын гишүүнээр тус тус сонгогдон ажилласан. - 1967, 1973, 1979 онуудад нэгдэлчдийн III, IV, V-р их хуралд тус бүр төлөөлөгчөөр - 1969 онд Монголын Биеийн тамир спортын III дугаар их хуралд - 1973-1977 онд АИХ-ын сонгох сонгуулийн Дашбалбарын 171-р тойрогт Ардын их хурлын депутатаар 4 жил сонгогдсон. - 1971, 1976 онд аймгийн намын 25-р бага хурлаас МАХН-ын 16, 17-р их хурлын төлөөлөгчөөр - 1977-1982 онд Монголын ХАА-ын Үйлдвэрчдийн эвлэлийн бүгд хурлын гишүүнээр сонгогдсон. - 1983 оны сүүлээр Улаанбаатар хотод болсон БНМАУ-ын сум, хороо, район хотын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дарга нарын улсын зөвлөгөөнд оролцсон. ==НОМ БҮТЭЭЛ== Г.Пэрэнлэй агсан сум орныхоо түүхийг гар бие оролцон бүтээж явсны хувьд, болохоос нь болохгүй хүртэл их бага гэлтгүйгээр сэтгэлээн чилээж, урсах цаг хугацаатай уралдан, энэ л нутаг орныхоо бүтээн байгуулалт, хөгжил цэцэглэлтийн эх суурийг тавьсан түүхийн гэрч юмаа. Үүнийгээ ч үеийн үед нутгийн зон олон, ирээдүй хойчдоо үлдээе хэмээн зорин, тэр их ажлын хажуугаар ном тохимол бичсэн оюуны хүн байлаа. Тиймдээ ч үр хүүхдүүд нь төрөлх Дашбалбар сумын түүхт 100 жилийн ой 2025 онд болоход аавынхаа бичиж үлдээсэн 2 товхимол номыг нэгтгэн нэг ном болгон хэвлүүлж нутаг орондоо дурсгажээ. 1. '''1995 он “Дашбалбар сумын түүх оршвой”''' 2. '''1988 он Дашбалбар сум “Улз” нэгдлийн түүхчилсэн танилцуулга''' ==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙ ДАРГЫН САНААЧЛАН ХИЙСЭН ТҮҮХЭН АЖЛУУД== '''НЭГ. Дашбалбар сум анхны соёлын төвтэй болов''' Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын "Улз" нэгдлийн даргаар 1967 оны хавар Гомбожавын Пэрэнлэй сонгогджээ. Шинэхэн дарга нэгдлийн төвийг тохижуулна, хүн ардаа соёлжуулна гэж ярьдаг, сайхан клуб бариулна гээд энэ санаагаа 1968 оны үйлдвэр-санхүүгийн төлөвлөгөөнд тусгасан байна. Клубын барилгын төсөл 750 мянган төгрөг зарцуулагдахаар болжээ. Ингээд материал татах зэрэг ажилд мөнгө зарах гэтэл аймгийн банк 100 мянгаас дээш төгрөгийн төсөвтэй барилгад Улсын төлөвлөгөөний комиссын хурлаар баталсан шийдвэр шаардлагатай гээд зөвшөөрсөнгүй. Иймээс Пэрэнлэй дарга нэгдлийн 1-р бригадын даргаар ажиллаж буй Жалсавын Жамцыг дуудаж: Та Улаанбаатар хотод томилолтоор яв. Улсын төлөвлөгөөний комиссоос манай клубыг бариулах тогтоол шийдвэр гаргуулаад ир! гэжээ. Танай нэгдлийн шинэ дарга аж ахуй, эдийн засгаа хөгжүүлэхийн оронд соёл урлагийн газраа илүү анхаарч байгаа нь тун ч харамсалтай алдаа юм даа гээд халгаасангүй. Жамц дарга учир байдлаа тоочин гомдолсны эцэст Улсын төлөвлөгөөний комисс орж хурлаар тогтоол шийдвэр гаргуулаад нутаг буцсан түүхтэй ажээ. Ингээд цэргийн 030-р ангийхантай "Улз" нэгдэл холбоо тогтоож, тэр ангийн барилгачид болон Чойбалсан хотод мах комбинат барьж байсан Болгар нөхдийн оролцоотойгоор Дашбалбар сум хоёр жилийн хугацаанд клубын барилга ашиглалтанд оржээ. Г.Пэрэнлэй дарга нэгдлийн хөрөнгийг буруу зүйлд зарцуулсан гэж НХДЗ-ийн даргаас зэмлэл хүлээсэн ч Монгол улсын хөдөө нутгийн аль ч сумын төвд байхгүй, зарим хэсэгтээ хоёр давхар, олон хүний багтаамжтай, цэлгэр тайз, бүжгийн танхим, номын сан, хөнгөн цайны газар, орон нутгийг судлах музейтэй, үнэхээр соёлын төв гэсэн нэрэндээ тохирсон газар болж хүн зоны хөл тасрахгүй ажилласаар байжээ. Цаашлаад Б.Балжидын удирдсан тус төвд ардын театр ажиллаж, нутгийн хүү Ж.Лодойн "Хурим", Буриадын зохиолч Шагжийн Цэрэний "Будамшуу", Ж.Жамцын зохиол "Зовсон жаргал", "Солигдсон амь" зэрэг жүжгийг амжилттай тоглосноос гадна "Улзын дэлбээ" нэртэй бүжгийн хамтлаг ажиллаж байв. '''Д.Бадамням, Ц.Жамбалжамц нарын дурсамжаас 1967''' [[Файл:Perenlei6.png|600x400px|thumb|Г.Пэрэнлэй нь Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн /одоогийн боловсролын хэлтэс / даргаар ажиллаж байсан үед Ю.Цэдэнбал даргатай хамт]] '''ХОЁР. Монгол улс түүхэндээ “Багш нарын баяр”-тай болов''' Б.Жаргал: Манай улсад багш нарын баярыг тэмдэглэдэг болоогүй байхад Дорнод аймгийн багш нар 1964 онд Пэрэнлэй даргын санаачилгаар анх удаа "Багш нарын баяр"-ыг тэмдэглэсэн. Өмнө нь Гэгээрлийн хэлтсийхэн энэ талаар аймгийнхаа багш нараасаа санал авахад бүгд зөвшөөрсөн юм. '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос''' '''ГУРАВ. "Хөдөлмөр зуслан" анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга''' Гэгээрлийн хэлтсийн дарга, тууврын хонины ноосыг бага хугацаанд хяргаж эрт тарга хүч авхуулах зорилгоор сурагчдын зуны амралтаар "Хөдөлмөр зуслан" анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга юм. '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос''' '''ДӨРӨВ. Дашбалбар сумын туршлагыг орон даяар нэвтрүүлэв''' Пэрэнлэйг сумын гүйцэтгэх захиргааны даргаар ажилласан найм дахь жилийн босгон дээр 1975 оны намар түүнийг Улаанбаатар хотоос дууджээ. «Сумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргаанаас соёл хүмүүжлийн ажлыг ҳэрхэн удирдаж байгаа тухай» илтгэлийг нь Сайд нарын Зөвлөлд авч хэлэлцжээ. Сумынхаа төвд үзвэр үйлчилгээ, уншлагын заал бүхий тохилог сайхан клуб, баялаг үзмэртэй кабинет, жирэмсэн эхчүүдийн амрах байр, нийтийн халуун ус байгуулан тохижуулснаа илтгэжээ. Дашбалбар сумынхны амжилт бүтээлийг нам засаг өндөр үнэлж, туршлагыг нь орон даяар нэвтрүүлэх тухай тогтоол гаргаж байжээ. '''ТАВ. "Улз" нэгдэл нь материаллаг бааз бүрэн бэхжэв''' Дашбалбар сумын "Улз" нэгдэл нь материаллаг бааз, хэрэгслийн хувьд бэхэжсэн, аж ахуйн зохион байгуулалт бүрэн төлөвшсөн, эдийн засгийн талаар биеэ даасан манай улсын томоохон сум, аж ахуйн нэг болсон. Энэ нь түүнийг 20 гаруй жил удирдсан Гомбожавын Пэрэнлэй гэдэг эгэл жирийн ухаалаг хүний ажил амьдралтай салшгүй холбоотой билээ. '''ЗУРГАА. Нэгдлийн мөнгөн орлого нэмэгдэж хөдөлмөрийн бүтээмж өсөв''' Сум орныхоо одоо, ирээдүйн тухай өргөн хүрээнд буурь суурьтай, гүн гүнзгий бодож сэтгэхийг Пэрэнлэйгээс амьдрал аяндаа шаарджээ. YII таван жилд төлөвлөсен хэмжээнээс нэгдлийн мөнгөн орлого, хөдөлмөрийн бүтээмж ихээхэн өсчээ. Хөдөө аж ахуйн эдэлбэр газрын зуун га тутмаас 220 центнер мах, 15 центнер ноос, 55 центнер сүү үйлдвэрлэж сумын АДХ-ын чуулганыг мал аж ахуйн бригадад төвлөрүүлж хийсэн тэр жилийн намар арван мянган тонн өвс нөөцөлжээ. Бод, бог мал нэгээс хоёр ээлжийн хашаагаар хангагдаж, холимог тэжээл үйлдвэрлэлт эрс нэмэгдсэн байна. «Улз» нэгдэлд мужааны цех, барилгын бригад ажиллаж төвийнхөн нь шинэ байшинд суух болжээ. Дөч гаруй цэгт төмс, хүнсний ногоо тарьж ургуулан амины туслах аж ахуйн хүрээнд гахай бордож мах үйлдвэрлэдэг айл өрх ч бий болов. '''Сэтгүүлч Ц.ВАНЧИНДОРЖ''' ==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙН ТУХАЙ ДУРСАМЖ ЯРИАНУУД== [[Файл:Perenlei5.png|600x400px|thumb|Зүүн гар талаас "Улз" нэгдлийн орлогч дарга А.Данзан. Дашбалбар сум "Улз" нэгдлийн дарга БНМАУ- АИХ-н Депутат Г.Пэрэнлэй, Дашбалбар сумын намын дарга Л.Банзрагч]] '''Малын их эмч С.Чойжилсүрэн''' Гомбожавын Пэрэнлэй даргынхаа тухай дурсан ярихад сайхан үг хүртэл багадаж байна. Би дөрвөн жил хамт ажилласан хэрнээ насаараа тэр хүнээс суралцаж үг үйлдэл, ажлын арга барилыг нь үргэлж санан бодож ажил амьдралдаа тусгаж явдаг. Хөдөө аж ахуйн их сургуулийг 1974 онд 23 настайдаа төгсөөд аймгийн намын хорооны шийдврээр хувиарлагдан Дашбалбар сумын мал эмнэлгийн тасгийн их эмчээр томилогдон очоод Пэрэнлэй даргын удирдлаган дор ажилласан. Дараа нь 1992-1996 онд Булган сумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны болон "Туг" нэгдлийн дарга, 1992-1996 онд Аймгийн АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дэд дарга, Засаг даргын орлогч, 1998-2001 онд "Дорнод гурил" ХК-ны гүйцэтгэх захирал, 2001-2013 оны хооронд Дорнод аймаг дахь Гаалийн газрын даргаар тус тус ажиллаж байв. Ингэхдээ байнга л Пэрэнлэй даргатайгаа ажлын арга барилын хувьд өөрийгөө харьцуулдаг байлаа. Тухайн үед МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын нэгдлийн дарга намын XIX-р хурал дээр хэлсэн үг байдаг. “Дарга хүн гэж хүнээр юм хийлгэж чаддаг хүнийг хэлдэг юмаа” гэхэд тэнд байсан намын гишүүд бүгд алга ташиж хүлээн зөвшөөрсөн байдаг. Тэр тодорхойлолтонд хүрч чадсан хүн бол яах аргагүй манай Пэрэнлэй дарга юм байна гэж одоог хүртэл ойлгож явдаг. Пэрэнлэй дарга хүмүүсээр юм хийлгэж чаддаг. Өөрийн гэсэн арга барилтай. Хийсэн бүтээснээрээ сум орон нутагтаа төдийгүй аймагт нэр хүндтэй хүн байсан. Хадлан хадахад хүртэл газрыг нь зааж өгдөг. Аливаа ажлыг жижиг бага гэлтгүй ач холбогдол өгдөг. Багш хүн учир орчноо мэдэрч хүнд юм тайлбарлаж өгдөг. Одоо байсан бол энгэрт нь “Гавьяат” тэмдэг байхаар сумын дарга. Пэрэнлэй даргын үед улсын хэмжээнд 255 нэгдэл байлаа. Тэр дунд Дашбалбар сумын “Улз” нэгдэл эдийн засгийн хувьд хүчин чадал сайтай. Бие даасан бааз суурьтай байсан. Пэрэнлэй даргаас хойш томилогдон очсон дарга нар нутаг орныхонд их гологдсон. Дамдинсүрэн дарга одоо ч ярьдаг юм. Мундаг хүн удирдаж байсан учраас Дагдан бид 2 жижигдсэндээ гэдэг. Тэр том хүний нөөлөг, бүтээн байгуулалт нүсэр байсан учраас шүү дээ. Би 1993 онд мөн 2015 онд суманд очиход тэр үеийн байшин барилга бүтээн байгуулалтаа харах сайхан байсан. Нэг жишээ хэлэхэд сумын төвийн барилгын бригадыг Шийрэв гуай ахлаад ажиллахдаа авдар, савнаас авхуулаад Номын сан хүртэл хийж байсан. Хүний хүссэн болгоныг хийдэг. Намайг Дашбалбар суманд шилжих үед Пэрэнлэй даргын бэлэглэсэн номын сан, 1974 оны 9 сард хийгдсэн 4 сандал одоо хүртэл өнгө хийц чанраараа байна. Тийм мужааны цехтэй сум ховор байлаа. Тэгэж л сумынхаа хүмүүсийн хэрэгцээг хангаж чаддаг нэгдлийн дарга байлаа. Ер нь өнгөрснөө мэдэхгүй бол өнөөдрөө зөв харахгүй. Ирээдүйгээ ч зөв тодорхойлохгүй шүү дээ. Пэрэнлэй даргатай хамт 1975 онд 4-р бригад дээр очлоо. Нэг дурсамж санаанд бууна. Дашбалбар сум зуун хориод мянган малтай. Түүнийг гардан өсгөж, арчилж малладаг суурь бүрээр орж малчин олныхоо ажил амьдралыг судлан санаа бодлыг нь сонсож явахаас сайхан юм байхгүй шүү гэж Пэрэнлэй дарга өгүүлж билээ. Норовсамбуу гээд айлд орсон. Гадаа нь нэг хонь хэвтэх юм. Энэ яасын гэсэн хургалах гээд чадахгүй гурав хонолоо гэнэ. Малын эмч ирснийх гээд үзлэг хийсэн хургалах боломжгүй байсан. Үхсэн хургийг нь гаргаад гэдсийг нь буцаж боогоод хэсэг хугацааны дараа нөгөө хонь босоод явлаа. Тэгсэн дарга гарч ирээд хонийг анхаараарай гэнэ. Тэгээд надаас асууж байдаг шүү. Саяын хагалаа хийлгэсэн хонь амьдрах уу гэж байна. Тэгнээ тэр явна гэсэн харчихаад гүй ямар жигтэй юм гээд өөр юм хэлсэнгүй. Хожим бригадын даргаас асуухад нь нөгөө хонь амьдарсныг мэдээд намайг их тоосон. Ингэж л Пэрэнлэй дарга юм хийж чаддаг хүнээ томилдог. “Улз” нэгдэл малын тоо толгойгоороо, ажлын үзүүлэлтээр ч аймагтаа өрсөлддөг байлаа. Тиймдээ ч “Гавьяат” сум болж байсан. Улсын анхдугаар зөвлөгөөн болоход завсарлагаанаар Рагчаа даргатай тамхи татаад зогсож байдаг. Пэрэнлэй дарга тааруу сум орноо удирдан авч явсан бол тэгж зогсохгүй дээ. Энэ мэт жишээ олон. Дарга тийм чанга хүн биш. Хүний эвийг олдог. Гэхдээ бас хатуу юман дээрээ дугарна. Их хошин бас их ёгч үгэн дотор үг хавчуулна. Мөн Пэрэнлэй даргын үед Улаанбаатар хотод “Нутгийн сэхээтний зөвлөл” гэж байгуулагдсан. Ардын уран зураач Г.Одон гуай 50 жилийн ойн сум нэгдлийн дарга тавих илтгэлийг бичдэг байлаа шүү дээ. Пэрэнлэй дарга ерөнхий бичээд одоогоор бол редакторлуулж байсан. Харилцаа холбоог олон талаар хослуулж хөрш зэргэлдээ Чита мужтай ойр дотно ажилладаг байлаа. Пэрэнлэй дарга цэлгэр талын дээгүүр элч туяагаа цацруулах хоёр нарны хооронд төдийгүй шөнө дөл болсон хойно ч сууриас суурь дамжин зав чөлөөгүй явж «Улз» нэгдлийн ирээдүй өөд, түмэн олныхоо хүсэл эрмэлзэл, итгэл найдварыг биелүүлэхийн төлөө хүчин зүтгэж явсан Дашбалбар сумын түүхэнд тодоос тод бичигдэх ховорхон хүн билээ. '''Хүний гавьяат эмч, Дашбалбар сумын Эрүүл мэндийн төвийн дарга В.Алтанцэцэг''' Гомбожавын Пэрэнлэй нь манай сумын түүхэн хүний нэг юм. Миний хувьд нэгдлийн дарга байхад нь сургуулиа төгсч ирээд сумандаа ажиллах болсон цаг. Дараа нь би сумынхаа засаг даргаар ажиллаж байх үедээ уулзаж зөвлөлгөө авч байсан. Өндөр настай болоод гэртээ суудаг байхад нь хаяа уулзахад сумынхаа төлөө санаа тавьж “ийм ажил хийвэл их зүгээр дээ" гээд л ярьж байдаг нь үнэхээр нутгаа гэсэн сэтгэлтэй хүн юмаа гэж хүндэлэг байлаа. Манай сумын хагас зуун жилийн түүх Г.Пэрэнлэй, Ж.Ёндонжамц дарга нартай салшгүй холбоотой гэж боддог. Тэд л одоогийн энэ хөгжил дэвшилд хүрэхэд үүрэг гүйцэтгэсэн хүмүүс юм. Пэрэнлэй даргын хувьд 20 гаруй жил сум нэгдлийг удирдахдаа “Улз” нэгдлийг улсдаа тэргүүнйи нэгдэл болгон хөгжүүлж, хойч үе бидэндээ хүлээлгэж өгсөн. Одоо манай сум “Улсын тэргүүний сум болтлоо хөгжсөн. Монгол улсын 330 сумаас улсад малын тоогоороо эхний 8-рт бичигдэж байгаа нь Пэрэнлэй даргын маань “Улз” нэгдлийн буян юмдаа. Нэгдэл тарахад сумын иргэдэд хувьчилсан мал, бусад хөрөнгүүд иргэдийн хувийн өмчийн суурь болсон. Улсдаа тэргүүлдэг сум нэгдэл байсныг гэрчлэх хэдэн жишээ дурдвал: -1969 онд нэгдэлжих хөдлөлгөөн ялсаны 10 жилийн ой угтсан уралдаанд улсад 2-р байр /'''ОНСмузейн материалаас'''/ -1971 онд Ардын хувьсгал, МХЗЭ-ийн 50 жилийн ой угтаж заралсан уралдаанд улсад 3-р байр /'''ОНС музейн матеираас'''/ -1974 онд Засгийн газрын хүндэт жуух бичгээр шагнуулсан /'''ОНСмузейн материалаас'''/ -1975,1976 онуудад цөцгийн тос ээдэмцэрийн төлөвлөгөөг биелүүлсэн амжилтаар 2,3-р байр эзэлж байжээ, “Улз" нэгдэл улсад мөнгөн орлогоороо 2-р байр, нэгдлийн гишүүдэд хөлс олголтооороо 1-р байр улсаас урт богино хугацааны зээл авдаггүй өөрийгөө санхүүжүүлдэг нэгдэл байсан. Дашбалбар сумын 40,50,60 жилийн ойн зардалыг “Улз” нэгдэл санхүүжүүлдэг байсан ба тухайн үед хандив тусламж авдаггүй байлаа. -1979 онд түүхэндээ хамгийн олон буюу 113432 толгой мал тоолуулж байсан. “Улз” нэгдэл 30 гаруй авто машин, гинжит болон дугуйт трактортой, томоохон авто гаржтай, нэгдлийн тээврийн бүхий л үйлчилгээ үзүүлдэг байсан. Мөн айлуудад ундны ус түгээдэг авто цистерн, бригадуудаас сүү, цөцгийн тосоо тээвэрлэдэг сүүний машин бригаддад соёлын үйлчилгээ хүргэдэг, “Кубань машин, түлш цэнэглэдэг машинуутай. Сумын төвийн айл өрхүүдийг цахилгаанаар хангадаг дизель станц, хадлангийн механикжсан салаа тариа бригад, жилдээ 20,0-30,0 цөцгийн тос боловсруулдаг сүү тосны завод, халуун усны газар, айл өрхүүдэд тавилга болон хэрэгцээт зүйлийг хийж үйлдвэрлэдэг барилгын цех , нэг ээлжинд 25 хүн хүлээн авах хүчин чадалтай зочид буудал, 40 хүн хүлээж авах гуанз, Талхны газар, гахай шувууны аж ахуй, мал тууварын бригад, мал эмнэлэг, худаг усны бригад чанар нөөцийн бригад, хүүхдийн хөдөлмөр зуслан гээд тоочоод барамгүй одооноос дутахгүй жижиг үйлдвэрлэл үйлчилгээний газруудтай сумынхаа иргэдийн хэрэгцээг хангадаг ийм сайхан нэгдэл сум байсан даа. Энэ бүхэн Пэрэнлэй даргын сэтгэл оюун, хөдөлмөр зүтгэлээ шингээн ажиллаж ирсэн 20 гаруй жилийн түүхэн амжилт билээ. '''Соёлын төвийн эрхлэгчээр ажиллаж байсан Б.Балжид''' Би айлын ганц охин. Аав, ээж хоёр минь нэгдлийн хоньчин. Аав маань хониныхоо бэлчээр дээрээ бурхан болсон. Жаахан басган байхдаа сумын дарга гэж ямар хүн байдгийг ч мэдэхгүй байлаа. Хамгийн анхны Г.Пэрэнлэй даргын талаарх дурсамж аавын минь ажил явдалд 56 машинаар дүүрэн нутгийн олноо авчирч оролцуулж, хариуцаж байсан хонийг нь даруй айлд шилжүүлж ээж бид хоёрын амьдралд тулгарсан ачааг хөнгөлж байснаар нь “ямар сайн хүн бэ” гэж боддог байсан. Би Баян-уулын сургуулийг дүүргээд МУИС-ын Орос хэлний багшийн сургуульд явах гэсэн оноо хүрэхгүй, мориноос унаад биеийн эрүүл мэнд сайнгүй байлаа. Тэр үед Пэрэнлэй дарга намайг ардын депутатын хурлын гүйцэтгэх захиргааны бичээч, бичиг хэргийн ажилтнаар ажилллаж чадах уу гэж асуув. Би чадахгүй байхдаа гэхэд сурна даа гэж эрс шийдэмгий хэлж билээ. Ингээд дөрвөн хуруугаараа бичгийн машин дээр бичиж сураад 3 жил энэ албан тушаалыг хашсан. Гэтэл элэгний өвчин сэдэрч сумын эмч Мөнхөөгийн тодорхойлолтоор нарийн бичгийн даргын албыг үргэлжлүүлэн хаших боломжгүй боллоо. Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудаж одоо Баруун Яслийн эрхлэгч болно доо гэлээ. Хэлснээр нь Яслийн эрхлэгчээр ажиллаж байтал тэрээр хөөцөлдөж явсаар Цэдэнбал Фелотовагийн нэрэмжит Хүүхдийн фондын хөрөнгөөр улсын хэмжээнд баригдах 33 цэцэрлэгийн нэгийг сумандаа 1 жилийн дотор зохион байгуулан бариулж сум маань Цэцэрлэг, Яслийн цогцолбортой боллоо. Шинэ хуучин хоёр цэцэрлэг нэгдэж, би цэцэрлэгийн эрхлэгч, нярав хоёрыг хамтад нь хийж байлаа. Ажлаа гартаа оруулаад 4 жил 8 сар болов. Гэтэл нэг өдөр Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудлаа. Дарга өрөөндөө намын даргатай хамт тамхиа баагиулаад сууж байна. “Чамайг Клубийн даргаар тавина” гэдэг юм. “Би клубийн дарга болмооргүй байна. Олон дарга солигдсон, уналтын байдалтай байгаа” гэв. Энэ явдлаас өмнө сумын тооцооны тасгийн нярав бол гэж нэг удаа хэлсэн ч би санхүү тооцоо мэдэхгүй. Тэгтэл өнөө орой очоод Жамсрандоржоор сампин заалгаад ир гэлээ. Тэр оройжин том хүрэн сампин дээр хичээл заалгаж аваад хэсэг хугацаанд тооцооны касс, яслийн эрхлэгч хийж байтал дарга өөрийнхөөрөө ямартай ч намайг клубийн эрхлэгч болголоо. Би дургүй ч 1983 оны 10-р сарын 1-нд клубийн эрхлэгч боллоо. Анх ажлаа авахад том хүрэн ширээ, шургуулгад нь хэдэн ширхэг Правда сэтгүүл, өрөөний мухарт 6 ширхэг архины шил байлаа. Г.Пэрэнлэй дарга Доржханд гуай манаачтай, Номын санч Цэвэлмаа гээд 4 хүний орон тоотой ажил хүлээлгэн өглөө. Клубийн нэг ч техник ажилладаггүй, том хар төгөлдөр хуур, ажилладаг, ажилладаггүй цөөн хэдэн хөгжмийн зэмсэг байж билээ. Нөхцөл байдал нилээн хүнд байлаа. Улсын хэмжээнд соёлжуулах аян зохион байгуулагдаж, тухайн үед нь Пэрэнлэй дарга 100 хүн хамрагдах сургалтад намайг явуулж чадсан юм. 1 сарын дараа клубийн эрхлэгчийн мэргэжлийн үнэмлэх гардаж авав. Дорнод аймгийн бүх суманд “Дашбалбар цахилгаан хөгжимтэй болсон” гэж ойрын сумдад зар түгж, залуучууд оройдоо гурван дугуйттайгаа цахилгаан хөгжимтэй бүжигт оролцох гэж ирнэ. Пянз тоглуулагч Пэрэнлэй даргаар цохуулж аваад өглөө хүртэл диско бүжигт залуучуудыг татаж байлаа. Бүжигт орохдоо хромын гутал, тэрлэгэн дээл зэрэг гоёлын хувцас өмсөж ордог боллоо. Пэрэнлэй даргын бодлого нь соёлын төвөөр дамжуулан нутгийн залуучуудыг соёлжуулах үйл ажиллагааг идэвхтэй зохион байгуулсан. Миний сурах зүйл сургалт үргэлжилсээр Улаанбаатар хот руу 3 сарын курст дараа нь 20 хүнийг Москва руу явуулна гэсэн жагсаалтад багтаж 1 сарын онолын сургалт хийгээд үлдсэн хугацаанд дадлага хийсэн. Үүнийг хэлэх болсон шалтгаан нь 3 сарын курс төгссөнөөрөө Соёлын төвийн захирал гэсэн тушаалтай ирсэн бөгөөд Соёлын яамны шалгуур үзүүлэлтийн дагуу жил жилээр Соёлын төвийн хөдөлгөөнд хамруулж байв. Тэр үеэс хойш би гэдэг хүн их л дургүй, уйлан байж ажиллахаар ирсэн Соёлын төвийнхөө эрхлэгчээр 22 жил ажилласан юмдаа. Пэрэнлэй дарга соёлыг бодлогоор маш их дэмжсэн. Гадаад дотоод харилцаа сайтай, залуу мэргэжилтэн суурьшуулахад анхаарч ажилладаг алсын хараатай хүн байсан гэдгийг онцолмоор байна. Соёлын төв ажил хөдөлмөрөөрөө аймагтаа битгий хэл улсын хэмжээнд тэргүүлж улсын хүүхэд залуучуудын театрт тайлант тоглолт хүртэл хийдэг боллоо. Ямар ч уулзалт, үйл ажиллагаанд заавал санхүүгийн мэргэжилтнээ дагуулж явдаг бөгөөд өөртөө нэг ч төгрөг завшиж байгаагүй. Миний амьдралын багш юмаа. Пэрэнлэй дарга маш оюунлаг хүн байсан учраас нутгийн ажилчдыг соёлжуулахад ном, кино зэргээр хүчтэй нөлөөлсөн гэж хэлж болно. Соёлын төв нэг сард 4 шинэ кино гаргана, нэгдлийн хөрөнгөөр шинээр гарсан номоос заавал 5 ширхгийг худалдан авдаг. Хэвлэлийн жагсаалтад байгаа бүх сонин, сэтгүүлийг захиалж хүмүүст заавал уншуул гэдэг байлаа. Нэгдэл хөрөнгөтэй тулдаа Соёлд хөрөнгө оруулалт хийдэг байсан. Мөнгөгүй бол мал аж ахуйгаа арайхийн удирдаж, тэр холын соёлыг орхигдуулдаг нэгдлүүдийн нэгэн адил болох байсан гэж боддог юм. ==ДУРСГАЛ== Пэрэнлэй дарга “Багш” мэргэжилтэй учир хүнд юм ойлгуулах арга ухааныг туйлын чамбай эзэмшсэн хүн гэж олон хүнээс сонсоно. Хэнд, хэдийд, ямар маягаар, юуг хэлж ойлгуулахаа сүрхий мэддэг байж. [[Файл:Perenlei7.png|thumb| Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан Гомбожавын Пэрэнлэй]] 1990 онд хувьчлал явагдаж, хуучин бүх зүйл өөрчлөгдөхөд 20 гаруй жил сум, нэгдэл удирдаж, олон зүйлийг шинээр бий болгож, бүтээсэн Пэрэнлэй даргын хувьд өөрийнх нь нүдэн дээр бүх юм өөрчлөгдөж, хувьчлал нэрэн дор зарим зүйлиййг үгүй хийсэн нь түүнд үнэхээр хүнд туссан гэдэг. Түүнийгээ ч 1993 онд ажлаар суманд нь очсон Малын их эмч С.Чойжилсүрэнд ихэд гутрангуй дурсан ярьжээ. Г.Пэрэнлэй дарга хүнд ажил хариуцуулан хийлгэж чаддаг, хүний эвийг олдог. Дарга нарт ажлаа ойлгуулж, танилцуулж чаддаг, Аймгийн чуулганд үгээ оновчтой хэлдэг, тэр нь олны анхаарлыг ихэд татдаг, сумандаа ахмадуудын дунд нэр хүндтэй нэгэн байжээ. Үүгээр зогсохгүй сум орон нутгаасаа төрсөн, аймаг болон улсад хариуцлагатай ажил, алба хийж буй сэхээтэн, дарга нартай холбоотой байх, тэд нарын туслалцааг сумандаа авах, ашиглах талаар гарамгай сайн ажиллаж байж. Чита мужийн Агийн Үндэсний тойргийн удирдлагуудтай харилцан туслалцах, гэрээ хэлцэл байгуулж тогтмол холбоотой байдаг, Хүнийг гомдоохоос ихэд зайлсхийдэг, сумынхаа нэр хүндийг ямагт өргөж, сайхан байлгахыг эрмэлздэг, ажлаа чин сэтгэлээсээ зориулж чаддаг ховорхон дарга, ах, сумандаа хайртай нутгийн хүү байжээ. 6tbv5jw6n7b1biqdwgys0ly9rueyncr 864507 864506 2026-08-03T11:18:25Z ~2026-42940-79 106508 864507 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Гомбожавын Пэрэнлэй|төрсөн=1930|төрсөн газар=Дорнод аймаг Дашбалбар сум Баянцагаан|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Түүхч, Багш мэргэжилтэй|зураг=Perenlei1.jpg}} '''Гомбожавын Пэрэнлэй''' нь 1930 оны 3-р сарын 16-нд Дорнод аймаг Дашбалбар сум “Баянцагаан” гэдэг газар төрсөн. Түүхч, Багш мэргэжилтэй. Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан. ==ТӨГССӨН СУРГУУЛЬ== * 1940-1944 онд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын бага сургууль * 1966 онд Улсын багшийн дээд сургуулийн түүхийн ангийг “онц” дүнтэй төгссөн * 1975 онд Эрхүү хотод 3 сарын хугацаатай нэгдлийн даргын мэргэжил дээшлүүлэх курс * 1983 онд 45 хоногийн хугацаагаар Улаан-Үүд хотод мэргэжил дээшлүүлэх курс ==НАМТАР== Пэрэнлэй нь Бөгтөр Хуасай омгийн Аюур овогтой Гомбожавын ууган хүү. Буриад ястан. Түүний намтарын товчооноор аялахын өмнө хүн яаж сурч боловсорч өөрийгөө хөгжүүллдэг. Үр шимээ ч нутаг орондоо хоёргүй сэтгэлээр зүтгэж Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн даргаар 21 жил тууштай ажиллан нэгэн насны амьдралаа зориулж чадсан түүхэн дарга, багш, захирал байсан гэдгийг нутаг орныхон нь, шавь нар нь, үе үеийн хамтран зүтгэгчид нь, хийж бүтээсэн түүхэн замнал нь Гомбожавын Пэрэнлэйг илтгэнэ. Тэрээр бусдын адил сумынхаа сургуульд суралцан “онц сайн” дүнтэй бага сургуулиа төгссөн ч “хараа муу” шалтгаанаар үргэлжлүүлэн сурч чадаагүй юм. Хэдий тийм боловч 14 настай Пэрэнлэйд Дашбалбар сумынхаа захиргаанд “Галч бичээч”-ээр орох боломж олдсон. Түүний хувьд анхны ажлын гараа нь ийнхүү эхэлж гурван жил хөдөлмөрлөж цаашлаад хоршооны барааны нярав, дэлгүүрийн худалдагч хийж явсаар нэг л өдөр сумандаа “Бага ангийн багш” болон очиж, хүүхэд багачуудад эрдэм мэдлэгийг түгээх их үйлсийн эзэн болсон. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар тус тус тасралтгүй ажиллаж, ард олныхоо итгэлийг алдалгүй соён гэгээрлийг түгээж явсан нэгэн билээ. Г.Пэрэнлэй хүүхэд байхын хичээнгүй, аливаад үнэнчээр хандаж байсны үр шимээр Улсын Багшийн Дээд сургуулийн түүхийн ангийг төгссөн. Хүнд “Боловсрол”ямар хэрэгтэйг ухааран 1966 оны зун “Онц” дүнтэй 2761 тоот дипломтойгоор сургуулиа амжилттай төгссөн оюунлаг нэгэн байсан. Сумаа нэгдлийн хөрөнгөөр шинэхэн Соёлын төвтэй болгох барилгын ажлыг хүндхэн цаг үед шинэхэн дарга санаачилж байсан түүхтэй. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн (одоогоор боловсролын хэлтэс) даргаар ажиллаж байх үедээ Монгол улсад анх удаа багш нарын баярыг 1964 онд тэмдэглэж байсан гээд санаачлан хийснийг энд дурьдвал тоймгүй их. Түүний аав Аюурын Гомбожав14 насандаа ааваасаа өнчирөн үлдэж, ээж дүү хоёрын хамт амьдрахын эрхээр өөрийн төрсөн газар Оросын холбооны улс Чита мужийн Агын үндэсний тойргийн Агын районы Будлан хүнхэр гэдэг газраас Монголд амьдарч буй нагац нараа түшиглэхээр 1914 онд иржээ. Дорнод аймаг Дашбалбар, Баяндун сумдын нутгаар амьдарч, хатуу бэрхийг туулж, хар бор ажлыг гололгүй хийсээр эрийн цээнд хүрч, мал маллан ахуй амьдралаа тогтвор сууршилтай болгож чадсан аавын хүү ажээ. Хожим Пэрэнлэйн аав Монгол бичиг, шинэ үсгийг ч бие даан сурч худалдааны байгууллагад малын эрхлэгч агентын ажлыг 20 шахам жил хийсэн хөдөлмөрч нэгэн байжээ. Пэрэнлэй төрүүлсөн ээж Дариймаас амьдралын эрхээр өргүүлэн Нансалмаа ээжийн гар дээр өссөн. Тэд бүгд Буриад ястан. Эгэл жирийн малчин, энгийн даруу хөдөлмөрч бүсгүйчүүд байсан гэдэг. Пэрэнлэй дарга нутаг орноо хөгжүүлэх их үйлсийн төлөө ажиллаж явахдаа хань Цэндэмтэй танилцан гэр бүл болж 9 хүүхдийг төрүүлж 3 хүүхдээ ах эгч нартаа өргүүлэн ахан дүүсээ хаялгүй хамаатны нандин холбоог үргэлжлүүлэн зургаан хүүхдээ өөсрдөө өсгөцгөөжээ. Түүний хань Цэвэгийн Цэндэм нь Хэнтий аймгийн Дадал суманд төрсөн. Багш мэргэжилтэй. Дадал сумандаа төдийгүй Чойбалсан хотод цэцэрлэгийн эрхлэгчээр, Баян-Уул, Дашбалбар сумын дунд сургуульд гэр ахуйн багшаар тус тус багшилж байгаад хүнд өвчний улмаас 1981 онд насан эцэслэжээ. [[Файл:Perenlei2.png |450x350px|thumb| Г.Пэрэнлэй хань Ц.Цэндэмийн хамт]] Алдарт эхийн 1,2-р одонт, “хөдөлмөрийн гавшгайч” 1,2-р тэмдэгтэй, Монгол улсдаа Эвлэлийн гишүүнээр он удаан жил явжээ. Хань Цэндэм энэ биеэ бусдын хүүхдүүдийн сурч боловсрох үйлд зориулан амьдарч ажиллаж явсан ачтан байсан нь үйл хэрэг нь харуулнам. Ийм л оюунлаг эцэг эхийн үргэлжлэл болсон Оюунжаргал Түмэнжаргал, Уранжаргал, Төгсжаргал, Отгонжаргал, Түвшинжаргал нар нь үр хүүхэд хань ижлийн хамт өнөр өтгөн болцгоож улс орондоо, төрсөн нутаг усандаа өөрсдийн хийж чаддаг зүйлээрээ ажиллаж хөдөлмөрлөн амар тайван амьдарцгаана. ==АЖЛЫН ЗАМНАЛ== Гомбожавын Пэрэнлэй нь хөдөлмөрийн гараагаа: *1944-1947 онд Дашбалбар сумын захиргаанд галч бичээчээр *1947-1948 оны Хоршооны барааны нярав, худалдагчаар *1948 оны 8 сараас сумандаа Бага ангийн багш *1949-1955 онд Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар *1958-1965 онд Чойбалсан хотын НДХ гүйцэтгэх захиргааны Гэгээрлийн хэлтэст байцаагч, даргаар *1966-1967 онд Дорнод аймаг Баян-Уул сумын арван жилийн дунд сургуулийн захирал *1967-1988 онд Дорнод аймаг Дашбалбар сумын "Улз" нэгдлийн даргаар ажиллаж байсан. ==ГАВЬЯА ШАГНАЛ== * 1961 онд Сайд нарын зөвлөлийн жуух бичиг * 1968 онд АИХ тэргүүлэгчдийн 208-р зарлигаар “Хөдөлмөрийн хүндэт медаль" * 1971 онд “Алтан гадас” одон * 1974 онд “Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон” * 1962 онд “Ардын гэгээрлийн тэргүүний ажилтан” * 1971 онд “МХЗЭ-ийн тэргүүний ажилтан” * 1973 онд “Ардын цэргийн тэргүүний ажилтан” * 1979 онд “ХАА-ын тэргүүний сайчуул” цол * 1981 онд Улсын биеийн тамирын спортын хорооны “Хүндэт тэмдэг” * 1961, 1971, 1981 онуудад Ардын хувьсгалын 40, 50, 60 жилийн “Хүндэт медаль" ==СОНГУУЛЬТ АЖИЛ== Гомбожавын Пэрэнлэй нь аймаг орон нутгийнхаа депутатаар олон жил сонгогдон нам төрийн үйл хэрэгт идэвхитэй оролцдог МАХН-ын гишүүн, түмнийхээ итгэлийг олсон нэгэн байсан нь түүний сонгуульт ажил харуулж байна. Тухайлбал: [[Файл:Perenlei3.png|600x500px|thumb|МАХН-ын XIX их хурлын Дорнод аймгийн төлөөлөгчид]] - 1944 онд МУ эвлэлд гишүүн - 1945 онд МХЗ эвлэлд элсэн орсон - 1952 онд сумын АДХ-ын депутат - 1954 оны 3-р сарын 25-нд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын намын үүрийн бүх гишүүдийн хурлаар МАХН-ын гишүүн - 1961 онд Монголын багш нарын III дугаар их хуралд - 1963-1966 онд Дорнод аймгийн төвийн АИХ-ын сонгох сонгуулийн Зангиатын 139-р тойрогт АИХ-ын депутатаар 3 жил - 1967 онд аймгийн АДХ-ын депутатаар 5,6,8,9,10,11,12,13,14 дэх удаагийн сонгуулиар аймгийн намын хорооны 11,12,14,15,16,17,18,19,20 дугаар бага хурлаас бүгд хурлын гишүүнээр тус тус сонгогдон ажилласан. - 1967, 1973, 1979 онуудад нэгдэлчдийн III, IV, V-р их хуралд тус бүр төлөөлөгчөөр - 1969 онд Монголын Биеийн тамир спортын III дугаар их хуралд - 1973-1977 онд АИХ-ын сонгох сонгуулийн Дашбалбарын 171-р тойрогт Ардын их хурлын депутатаар 4 жил сонгогдсон. - 1971, 1976 онд аймгийн намын 25-р бага хурлаас МАХН-ын 16, 17-р их хурлын төлөөлөгчөөр - 1977-1982 онд Монголын ХАА-ын Үйлдвэрчдийн эвлэлийн бүгд хурлын гишүүнээр сонгогдсон. - 1983 оны сүүлээр Улаанбаатар хотод болсон БНМАУ-ын сум, хороо, район хотын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дарга нарын улсын зөвлөгөөнд оролцсон. ==НОМ БҮТЭЭЛ== Г.Пэрэнлэй агсан сум орныхоо түүхийг гар бие оролцон бүтээж явсны хувьд, болохоос нь болохгүй хүртэл их бага гэлтгүйгээр сэтгэлээн чилээж, урсах цаг хугацаатай уралдан, энэ л нутаг орныхоо бүтээн байгуулалт, хөгжил цэцэглэлтийн эх суурийг тавьсан түүхийн гэрч юмаа. Үүнийгээ ч үеийн үед нутгийн зон олон, ирээдүй хойчдоо үлдээе хэмээн зорин, тэр их ажлын хажуугаар ном тохимол бичсэн оюуны хүн байлаа. Тиймдээ ч үр хүүхдүүд нь төрөлх Дашбалбар сумын түүхт 100 жилийн ой 2025 онд болоход аавынхаа бичиж үлдээсэн 2 товхимол номыг нэгтгэн нэг ном болгон хэвлүүлж нутаг орондоо дурсгажээ. 1. '''1995 он “Дашбалбар сумын түүх оршвой”''' 2. '''1988 он Дашбалбар сум “Улз” нэгдлийн түүхчилсэн танилцуулга''' ==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙ ДАРГЫН САНААЧЛАН ХИЙСЭН ТҮҮХЭН АЖЛУУД== '''НЭГ. Дашбалбар сум анхны соёлын төвтэй болов''' Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын "Улз" нэгдлийн даргаар 1967 оны хавар Гомбожавын Пэрэнлэй сонгогджээ. Шинэхэн дарга нэгдлийн төвийг тохижуулна, хүн ардаа соёлжуулна гэж ярьдаг, сайхан клуб бариулна гээд энэ санаагаа 1968 оны үйлдвэр-санхүүгийн төлөвлөгөөнд тусгасан байна. Клубын барилгын төсөл 750 мянган төгрөг зарцуулагдахаар болжээ. Ингээд материал татах зэрэг ажилд мөнгө зарах гэтэл аймгийн банк 100 мянгаас дээш төгрөгийн төсөвтэй барилгад Улсын төлөвлөгөөний комиссын хурлаар баталсан шийдвэр шаардлагатай гээд зөвшөөрсөнгүй. Иймээс Пэрэнлэй дарга нэгдлийн 1-р бригадын даргаар ажиллаж буй Жалсавын Жамцыг дуудаж: Та Улаанбаатар хотод томилолтоор яв. Улсын төлөвлөгөөний комиссоос манай клубыг бариулах тогтоол шийдвэр гаргуулаад ир! гэжээ. Танай нэгдлийн шинэ дарга аж ахуй, эдийн засгаа хөгжүүлэхийн оронд соёл урлагийн газраа илүү анхаарч байгаа нь тун ч харамсалтай алдаа юм даа гээд халгаасангүй. Жамц дарга учир байдлаа тоочин гомдолсны эцэст Улсын төлөвлөгөөний комисс орж хурлаар тогтоол шийдвэр гаргуулаад нутаг буцсан түүхтэй ажээ. Ингээд цэргийн 030-р ангийхантай "Улз" нэгдэл холбоо тогтоож, тэр ангийн барилгачид болон Чойбалсан хотод мах комбинат барьж байсан Болгар нөхдийн оролцоотойгоор Дашбалбар сум хоёр жилийн хугацаанд клубын барилга ашиглалтанд оржээ. Г.Пэрэнлэй дарга нэгдлийн хөрөнгийг буруу зүйлд зарцуулсан гэж НХДЗ-ийн даргаас зэмлэл хүлээсэн ч Монгол улсын хөдөө нутгийн аль ч сумын төвд байхгүй, зарим хэсэгтээ хоёр давхар, олон хүний багтаамжтай, цэлгэр тайз, бүжгийн танхим, номын сан, хөнгөн цайны газар, орон нутгийг судлах музейтэй, үнэхээр соёлын төв гэсэн нэрэндээ тохирсон газар болж хүн зоны хөл тасрахгүй ажилласаар байжээ. Цаашлаад Б.Балжидын удирдсан тус төвд ардын театр ажиллаж, нутгийн хүү Ж.Лодойн "Хурим", Буриадын зохиолч Шагжийн Цэрэний "Будамшуу", Ж.Жамцын зохиол "Зовсон жаргал", "Солигдсон амь" зэрэг жүжгийг амжилттай тоглосноос гадна "Улзын дэлбээ" нэртэй бүжгийн хамтлаг ажиллаж байв. '''Д.Бадамням, Ц.Жамбалжамц нарын дурсамжаас 1967''' [[Файл:Perenlei6.png|600x400px|thumb|Г.Пэрэнлэй нь Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн /одоогийн боловсролын хэлтэс / даргаар ажиллаж байсан үед Ю.Цэдэнбал даргатай хамт]] '''ХОЁР. Монгол улс түүхэндээ “Багш нарын баяр”-тай болов''' Б.Жаргал: Манай улсад багш нарын баярыг тэмдэглэдэг болоогүй байхад Дорнод аймгийн багш нар 1964 онд Пэрэнлэй даргын санаачилгаар анх удаа "Багш нарын баяр"-ыг тэмдэглэсэн. Өмнө нь Гэгээрлийн хэлтсийхэн энэ талаар аймгийнхаа багш нараасаа санал авахад бүгд зөвшөөрсөн юм. '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос''' '''ГУРАВ. "Хөдөлмөр зуслан" анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга''' Гэгээрлийн хэлтсийн дарга, тууврын хонины ноосыг бага хугацаанд хяргаж эрт тарга хүч авхуулах зорилгоор сурагчдын зуны амралтаар "Хөдөлмөр зуслан" анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга юм. '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос''' '''ДӨРӨВ. Дашбалбар сумын туршлагыг орон даяар нэвтрүүлэв''' Пэрэнлэйг сумын гүйцэтгэх захиргааны даргаар ажилласан найм дахь жилийн босгон дээр 1975 оны намар түүнийг Улаанбаатар хотоос дууджээ. «Сумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргаанаас соёл хүмүүжлийн ажлыг ҳэрхэн удирдаж байгаа тухай» илтгэлийг нь Сайд нарын Зөвлөлд авч хэлэлцжээ. Сумынхаа төвд үзвэр үйлчилгээ, уншлагын заал бүхий тохилог сайхан клуб, баялаг үзмэртэй кабинет, жирэмсэн эхчүүдийн амрах байр, нийтийн халуун ус байгуулан тохижуулснаа илтгэжээ. Дашбалбар сумынхны амжилт бүтээлийг нам засаг өндөр үнэлж, туршлагыг нь орон даяар нэвтрүүлэх тухай тогтоол гаргаж байжээ. '''ТАВ. "Улз" нэгдэл нь материаллаг бааз бүрэн бэхжэв''' Дашбалбар сумын "Улз" нэгдэл нь материаллаг бааз, хэрэгслийн хувьд бэхэжсэн, аж ахуйн зохион байгуулалт бүрэн төлөвшсөн, эдийн засгийн талаар биеэ даасан манай улсын томоохон сум, аж ахуйн нэг болсон. Энэ нь түүнийг 20 гаруй жил удирдсан Гомбожавын Пэрэнлэй гэдэг эгэл жирийн ухаалаг хүний ажил амьдралтай салшгүй холбоотой билээ. '''ЗУРГАА. Нэгдлийн мөнгөн орлого нэмэгдэж хөдөлмөрийн бүтээмж өсөв''' Сум орныхоо одоо, ирээдүйн тухай өргөн хүрээнд буурь суурьтай, гүн гүнзгий бодож сэтгэхийг Пэрэнлэйгээс амьдрал аяндаа шаарджээ. YII таван жилд төлөвлөсен хэмжээнээс нэгдлийн мөнгөн орлого, хөдөлмөрийн бүтээмж ихээхэн өсчээ. Хөдөө аж ахуйн эдэлбэр газрын зуун га тутмаас 220 центнер мах, 15 центнер ноос, 55 центнер сүү үйлдвэрлэж сумын АДХ-ын чуулганыг мал аж ахуйн бригадад төвлөрүүлж хийсэн тэр жилийн намар арван мянган тонн өвс нөөцөлжээ. Бод, бог мал нэгээс хоёр ээлжийн хашаагаар хангагдаж, холимог тэжээл үйлдвэрлэлт эрс нэмэгдсэн байна. «Улз» нэгдэлд мужааны цех, барилгын бригад ажиллаж төвийнхөн нь шинэ байшинд суух болжээ. Дөч гаруй цэгт төмс, хүнсний ногоо тарьж ургуулан амины туслах аж ахуйн хүрээнд гахай бордож мах үйлдвэрлэдэг айл өрх ч бий болов. '''Сэтгүүлч Ц.ВАНЧИНДОРЖ''' ==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙН ТУХАЙ ДУРСАМЖ ЯРИАНУУД== [[Файл:Perenlei5.png|600x400px|thumb|Зүүн гар талаас "Улз" нэгдлийн орлогч дарга А.Данзан. Дашбалбар сум "Улз" нэгдлийн дарга БНМАУ- АИХ-н Депутат Г.Пэрэнлэй, Дашбалбар сумын намын дарга Л.Банзрагч]] '''Дашбалбар сумын мал эмнэлгийн тасгийн их эмчээр ажиллаж байсан Малын их эмч С.Чойжилсүрэн''' Гомбожавын Пэрэнлэй даргынхаа тухай дурсан ярихад сайхан үг хүртэл багадаж байна. Би дөрвөн жил хамт ажилласан хэрнээ насаараа тэр хүнээс суралцаж үг үйлдэл, ажлын арга барилыг нь үргэлж санан бодож ажил амьдралдаа тусгаж явдаг. Хөдөө аж ахуйн их сургуулийг 1974 онд 23 настайдаа төгсөөд аймгийн намын хорооны шийдврээр хувиарлагдан Дашбалбар сумын мал эмнэлгийн тасгийн их эмчээр томилогдон очоод Пэрэнлэй даргын удирдлаган дор ажилласан. Дараа нь 1992-1996 онд Булган сумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны болон "Туг" нэгдлийн дарга, 1992-1996 онд Аймгийн АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дэд дарга, Засаг даргын орлогч, 1998-2001 онд "Дорнод гурил" ХК-ны гүйцэтгэх захирал, 2001-2013 оны хооронд Дорнод аймаг дахь Гаалийн газрын даргаар тус тус ажиллаж байв. Ингэхдээ байнга л Пэрэнлэй даргатайгаа ажлын арга барилын хувьд өөрийгөө харьцуулдаг байлаа. Тухайн үед МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын нэгдлийн дарга намын XIX-р хурал дээр хэлсэн үг байдаг. “Дарга хүн гэж хүнээр юм хийлгэж чаддаг хүнийг хэлдэг юмаа” гэхэд тэнд байсан намын гишүүд бүгд алга ташиж хүлээн зөвшөөрсөн байдаг. Тэр тодорхойлолтонд хүрч чадсан хүн бол яах аргагүй манай Пэрэнлэй дарга юм байна гэж одоог хүртэл ойлгож явдаг. Пэрэнлэй дарга хүмүүсээр юм хийлгэж чаддаг. Өөрийн гэсэн арга барилтай. Хийсэн бүтээснээрээ сум орон нутагтаа төдийгүй аймагт нэр хүндтэй хүн байсан. Хадлан хадахад хүртэл газрыг нь зааж өгдөг. Аливаа ажлыг жижиг бага гэлтгүй ач холбогдол өгдөг. Багш хүн учир орчноо мэдэрч хүнд юм тайлбарлаж өгдөг. Одоо байсан бол энгэрт нь “Гавьяат” тэмдэг байхаар сумын дарга. Пэрэнлэй даргын үед улсын хэмжээнд 255 нэгдэл байлаа. Тэр дунд Дашбалбар сумын “Улз” нэгдэл эдийн засгийн хувьд хүчин чадал сайтай. Бие даасан бааз суурьтай байсан. Пэрэнлэй даргаас хойш томилогдон очсон дарга нар нутаг орныхонд их гологдсон. Дамдинсүрэн дарга одоо ч ярьдаг юм. Мундаг хүн удирдаж байсан учраас Дагдан бид 2 жижигдсэндээ гэдэг. Тэр том хүний нөөлөг, бүтээн байгуулалт нүсэр байсан учраас шүү дээ. Би 1993 онд мөн 2015 онд суманд очиход тэр үеийн байшин барилга бүтээн байгуулалтаа харах сайхан байсан. Нэг жишээ хэлэхэд сумын төвийн барилгын бригадыг Шийрэв гуай ахлаад ажиллахдаа авдар, савнаас авхуулаад Номын сан хүртэл хийж байсан. Хүний хүссэн болгоныг хийдэг. Намайг Дашбалбар суманд шилжих үед Пэрэнлэй даргын бэлэглэсэн номын сан, 1974 оны 9 сард хийгдсэн 4 сандал одоо хүртэл өнгө хийц чанраараа байна. Тийм мужааны цехтэй сум ховор байлаа. Тэгэж л сумынхаа хүмүүсийн хэрэгцээг хангаж чаддаг нэгдлийн дарга байлаа. Ер нь өнгөрснөө мэдэхгүй бол өнөөдрөө зөв харахгүй. Ирээдүйгээ ч зөв тодорхойлохгүй шүү дээ. Пэрэнлэй даргатай хамт 1975 онд 4-р бригад дээр очлоо. Нэг дурсамж санаанд бууна. Дашбалбар сум зуун хориод мянган малтай. Түүнийг гардан өсгөж, арчилж малладаг суурь бүрээр орж малчин олныхоо ажил амьдралыг судлан санаа бодлыг нь сонсож явахаас сайхан юм байхгүй шүү гэж Пэрэнлэй дарга өгүүлж билээ. Норовсамбуу гээд айлд орсон. Гадаа нь нэг хонь хэвтэх юм. Энэ яасын гэсэн хургалах гээд чадахгүй гурав хонолоо гэнэ. Малын эмч ирснийх гээд үзлэг хийсэн хургалах боломжгүй байсан. Үхсэн хургийг нь гаргаад гэдсийг нь буцаж боогоод хэсэг хугацааны дараа нөгөө хонь босоод явлаа. Тэгсэн дарга гарч ирээд хонийг анхаараарай гэнэ. Тэгээд надаас асууж байдаг шүү. Саяын хагалаа хийлгэсэн хонь амьдрах уу гэж байна. Тэгнээ тэр явна гэсэн харчихаад гүй ямар жигтэй юм гээд өөр юм хэлсэнгүй. Хожим бригадын даргаас асуухад нь нөгөө хонь амьдарсныг мэдээд намайг их тоосон. Ингэж л Пэрэнлэй дарга юм хийж чаддаг хүнээ томилдог. “Улз” нэгдэл малын тоо толгойгоороо, ажлын үзүүлэлтээр ч аймагтаа өрсөлддөг байлаа. Тиймдээ ч “Гавьяат” сум болж байсан. Улсын анхдугаар зөвлөгөөн болоход завсарлагаанаар Рагчаа даргатай тамхи татаад зогсож байдаг. Пэрэнлэй дарга тааруу сум орноо удирдан авч явсан бол тэгж зогсохгүй дээ. Энэ мэт жишээ олон. Дарга тийм чанга хүн биш. Хүний эвийг олдог. Гэхдээ бас хатуу юман дээрээ дугарна. Их хошин бас их ёгч үгэн дотор үг хавчуулна. Мөн Пэрэнлэй даргын үед Улаанбаатар хотод “Нутгийн сэхээтний зөвлөл” гэж байгуулагдсан. Ардын уран зураач Г.Одон гуай 50 жилийн ойн сум нэгдлийн дарга тавих илтгэлийг бичдэг байлаа шүү дээ. Пэрэнлэй дарга ерөнхий бичээд одоогоор бол редакторлуулж байсан. Харилцаа холбоог олон талаар хослуулж хөрш зэргэлдээ Чита мужтай ойр дотно ажилладаг байлаа. Пэрэнлэй дарга цэлгэр талын дээгүүр элч туяагаа цацруулах хоёр нарны хооронд төдийгүй шөнө дөл болсон хойно ч сууриас суурь дамжин зав чөлөөгүй явж «Улз» нэгдлийн ирээдүй өөд, түмэн олныхоо хүсэл эрмэлзэл, итгэл найдварыг биелүүлэхийн төлөө хүчин зүтгэж явсан Дашбалбар сумын түүхэнд тодоос тод бичигдэх ховорхон хүн билээ. '''Хүний гавьяат эмч, Дашбалбар сумын Эрүүл мэндийн төвийн дарга В.Алтанцэцэг''' Гомбожавын Пэрэнлэй нь манай сумын түүхэн хүний нэг юм. Миний хувьд нэгдлийн дарга байхад нь сургуулиа төгсч ирээд сумандаа ажиллах болсон цаг. Дараа нь би сумынхаа засаг даргаар ажиллаж байх үедээ уулзаж зөвлөлгөө авч байсан. Өндөр настай болоод гэртээ суудаг байхад нь хаяа уулзахад сумынхаа төлөө санаа тавьж “ийм ажил хийвэл их зүгээр дээ" гээд л ярьж байдаг нь үнэхээр нутгаа гэсэн сэтгэлтэй хүн юмаа гэж хүндэлэг байлаа. Манай сумын хагас зуун жилийн түүх Г.Пэрэнлэй, Ж.Ёндонжамц дарга нартай салшгүй холбоотой гэж боддог. Тэд л одоогийн энэ хөгжил дэвшилд хүрэхэд үүрэг гүйцэтгэсэн хүмүүс юм. Пэрэнлэй даргын хувьд 20 гаруй жил сум нэгдлийг удирдахдаа “Улз” нэгдлийг улсдаа тэргүүнйи нэгдэл болгон хөгжүүлж, хойч үе бидэндээ хүлээлгэж өгсөн. Одоо манай сум “Улсын тэргүүний сум болтлоо хөгжсөн. Монгол улсын 330 сумаас улсад малын тоогоороо эхний 8-рт бичигдэж байгаа нь Пэрэнлэй даргын маань “Улз” нэгдлийн буян юмдаа. Нэгдэл тарахад сумын иргэдэд хувьчилсан мал, бусад хөрөнгүүд иргэдийн хувийн өмчийн суурь болсон. Улсдаа тэргүүлдэг сум нэгдэл байсныг гэрчлэх хэдэн жишээ дурдвал: -1969 онд нэгдэлжих хөдлөлгөөн ялсаны 10 жилийн ой угтсан уралдаанд улсад 2-р байр /'''ОНСмузейн материалаас'''/ -1971 онд Ардын хувьсгал, МХЗЭ-ийн 50 жилийн ой угтаж заралсан уралдаанд улсад 3-р байр /'''ОНС музейн матеираас'''/ -1974 онд Засгийн газрын хүндэт жуух бичгээр шагнуулсан /'''ОНСмузейн материалаас'''/ -1975,1976 онуудад цөцгийн тос ээдэмцэрийн төлөвлөгөөг биелүүлсэн амжилтаар 2,3-р байр эзэлж байжээ, “Улз" нэгдэл улсад мөнгөн орлогоороо 2-р байр, нэгдлийн гишүүдэд хөлс олголтооороо 1-р байр улсаас урт богино хугацааны зээл авдаггүй өөрийгөө санхүүжүүлдэг нэгдэл байсан. Дашбалбар сумын 40,50,60 жилийн ойн зардалыг “Улз” нэгдэл санхүүжүүлдэг байсан ба тухайн үед хандив тусламж авдаггүй байлаа. -1979 онд түүхэндээ хамгийн олон буюу 113432 толгой мал тоолуулж байсан. “Улз” нэгдэл 30 гаруй авто машин, гинжит болон дугуйт трактортой, томоохон авто гаржтай, нэгдлийн тээврийн бүхий л үйлчилгээ үзүүлдэг байсан. Мөн айлуудад ундны ус түгээдэг авто цистерн, бригадуудаас сүү, цөцгийн тосоо тээвэрлэдэг сүүний машин бригаддад соёлын үйлчилгээ хүргэдэг, “Кубань машин, түлш цэнэглэдэг машинуутай. Сумын төвийн айл өрхүүдийг цахилгаанаар хангадаг дизель станц, хадлангийн механикжсан салаа тариа бригад, жилдээ 20,0-30,0 цөцгийн тос боловсруулдаг сүү тосны завод, халуун усны газар, айл өрхүүдэд тавилга болон хэрэгцээт зүйлийг хийж үйлдвэрлэдэг барилгын цех , нэг ээлжинд 25 хүн хүлээн авах хүчин чадалтай зочид буудал, 40 хүн хүлээж авах гуанз, Талхны газар, гахай шувууны аж ахуй, мал тууварын бригад, мал эмнэлэг, худаг усны бригад чанар нөөцийн бригад, хүүхдийн хөдөлмөр зуслан гээд тоочоод барамгүй одооноос дутахгүй жижиг үйлдвэрлэл үйлчилгээний газруудтай сумынхаа иргэдийн хэрэгцээг хангадаг ийм сайхан нэгдэл сум байсан даа. Энэ бүхэн Пэрэнлэй даргын сэтгэл оюун, хөдөлмөр зүтгэлээ шингээн ажиллаж ирсэн 20 гаруй жилийн түүхэн амжилт билээ. '''Соёлын төвийн эрхлэгчээр ажиллаж байсан Б.Балжид''' Би айлын ганц охин. Аав, ээж хоёр минь нэгдлийн хоньчин. Аав маань хониныхоо бэлчээр дээрээ бурхан болсон. Жаахан басган байхдаа сумын дарга гэж ямар хүн байдгийг ч мэдэхгүй байлаа. Хамгийн анхны Г.Пэрэнлэй даргын талаарх дурсамж аавын минь ажил явдалд 56 машинаар дүүрэн нутгийн олноо авчирч оролцуулж, хариуцаж байсан хонийг нь даруй айлд шилжүүлж ээж бид хоёрын амьдралд тулгарсан ачааг хөнгөлж байснаар нь “ямар сайн хүн бэ” гэж боддог байсан. Би Баян-уулын сургуулийг дүүргээд МУИС-ын Орос хэлний багшийн сургуульд явах гэсэн оноо хүрэхгүй, мориноос унаад биеийн эрүүл мэнд сайнгүй байлаа. Тэр үед Пэрэнлэй дарга намайг ардын депутатын хурлын гүйцэтгэх захиргааны бичээч, бичиг хэргийн ажилтнаар ажилллаж чадах уу гэж асуув. Би чадахгүй байхдаа гэхэд сурна даа гэж эрс шийдэмгий хэлж билээ. Ингээд дөрвөн хуруугаараа бичгийн машин дээр бичиж сураад 3 жил энэ албан тушаалыг хашсан. Гэтэл элэгний өвчин сэдэрч сумын эмч Мөнхөөгийн тодорхойлолтоор нарийн бичгийн даргын албыг үргэлжлүүлэн хаших боломжгүй боллоо. Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудаж одоо Баруун Яслийн эрхлэгч болно доо гэлээ. Хэлснээр нь Яслийн эрхлэгчээр ажиллаж байтал тэрээр хөөцөлдөж явсаар Цэдэнбал Фелотовагийн нэрэмжит Хүүхдийн фондын хөрөнгөөр улсын хэмжээнд баригдах 33 цэцэрлэгийн нэгийг сумандаа 1 жилийн дотор зохион байгуулан бариулж сум маань Цэцэрлэг, Яслийн цогцолбортой боллоо. Шинэ хуучин хоёр цэцэрлэг нэгдэж, би цэцэрлэгийн эрхлэгч, нярав хоёрыг хамтад нь хийж байлаа. Ажлаа гартаа оруулаад 4 жил 8 сар болов. Гэтэл нэг өдөр Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудлаа. Дарга өрөөндөө намын даргатай хамт тамхиа баагиулаад сууж байна. “Чамайг Клубийн даргаар тавина” гэдэг юм. “Би клубийн дарга болмооргүй байна. Олон дарга солигдсон, уналтын байдалтай байгаа” гэв. Энэ явдлаас өмнө сумын тооцооны тасгийн нярав бол гэж нэг удаа хэлсэн ч би санхүү тооцоо мэдэхгүй. Тэгтэл өнөө орой очоод Жамсрандоржоор сампин заалгаад ир гэлээ. Тэр оройжин том хүрэн сампин дээр хичээл заалгаж аваад хэсэг хугацаанд тооцооны касс, яслийн эрхлэгч хийж байтал дарга өөрийнхөөрөө ямартай ч намайг клубийн эрхлэгч болголоо. Би дургүй ч 1983 оны 10-р сарын 1-нд клубийн эрхлэгч боллоо. Анх ажлаа авахад том хүрэн ширээ, шургуулгад нь хэдэн ширхэг Правда сэтгүүл, өрөөний мухарт 6 ширхэг архины шил байлаа. Г.Пэрэнлэй дарга Доржханд гуай манаачтай, Номын санч Цэвэлмаа гээд 4 хүний орон тоотой ажил хүлээлгэн өглөө. Клубийн нэг ч техник ажилладаггүй, том хар төгөлдөр хуур, ажилладаг, ажилладаггүй цөөн хэдэн хөгжмийн зэмсэг байж билээ. Нөхцөл байдал нилээн хүнд байлаа. Улсын хэмжээнд соёлжуулах аян зохион байгуулагдаж, тухайн үед нь Пэрэнлэй дарга 100 хүн хамрагдах сургалтад намайг явуулж чадсан юм. 1 сарын дараа клубийн эрхлэгчийн мэргэжлийн үнэмлэх гардаж авав. Дорнод аймгийн бүх суманд “Дашбалбар цахилгаан хөгжимтэй болсон” гэж ойрын сумдад зар түгж, залуучууд оройдоо гурван дугуйттайгаа цахилгаан хөгжимтэй бүжигт оролцох гэж ирнэ. Пянз тоглуулагч Пэрэнлэй даргаар цохуулж аваад өглөө хүртэл диско бүжигт залуучуудыг татаж байлаа. Бүжигт орохдоо хромын гутал, тэрлэгэн дээл зэрэг гоёлын хувцас өмсөж ордог боллоо. Пэрэнлэй даргын бодлого нь соёлын төвөөр дамжуулан нутгийн залуучуудыг соёлжуулах үйл ажиллагааг идэвхтэй зохион байгуулсан. Миний сурах зүйл сургалт үргэлжилсээр Улаанбаатар хот руу 3 сарын курст дараа нь 20 хүнийг Москва руу явуулна гэсэн жагсаалтад багтаж 1 сарын онолын сургалт хийгээд үлдсэн хугацаанд дадлага хийсэн. Үүнийг хэлэх болсон шалтгаан нь 3 сарын курс төгссөнөөрөө Соёлын төвийн захирал гэсэн тушаалтай ирсэн бөгөөд Соёлын яамны шалгуур үзүүлэлтийн дагуу жил жилээр Соёлын төвийн хөдөлгөөнд хамруулж байв. Тэр үеэс хойш би гэдэг хүн их л дургүй, уйлан байж ажиллахаар ирсэн Соёлын төвийнхөө эрхлэгчээр 22 жил ажилласан юмдаа. Пэрэнлэй дарга соёлыг бодлогоор маш их дэмжсэн. Гадаад дотоод харилцаа сайтай, залуу мэргэжилтэн суурьшуулахад анхаарч ажилладаг алсын хараатай хүн байсан гэдгийг онцолмоор байна. Соёлын төв ажил хөдөлмөрөөрөө аймагтаа битгий хэл улсын хэмжээнд тэргүүлж улсын хүүхэд залуучуудын театрт тайлант тоглолт хүртэл хийдэг боллоо. Ямар ч уулзалт, үйл ажиллагаанд заавал санхүүгийн мэргэжилтнээ дагуулж явдаг бөгөөд өөртөө нэг ч төгрөг завшиж байгаагүй. Миний амьдралын багш юмаа. Пэрэнлэй дарга маш оюунлаг хүн байсан учраас нутгийн ажилчдыг соёлжуулахад ном, кино зэргээр хүчтэй нөлөөлсөн гэж хэлж болно. Соёлын төв нэг сард 4 шинэ кино гаргана, нэгдлийн хөрөнгөөр шинээр гарсан номоос заавал 5 ширхгийг худалдан авдаг. Хэвлэлийн жагсаалтад байгаа бүх сонин, сэтгүүлийг захиалж хүмүүст заавал уншуул гэдэг байлаа. Нэгдэл хөрөнгөтэй тулдаа Соёлд хөрөнгө оруулалт хийдэг байсан. Мөнгөгүй бол мал аж ахуйгаа арайхийн удирдаж, тэр холын соёлыг орхигдуулдаг нэгдлүүдийн нэгэн адил болох байсан гэж боддог юм. ==ДУРСГАЛ== Пэрэнлэй дарга “Багш” мэргэжилтэй учир хүнд юм ойлгуулах арга ухааныг туйлын чамбай эзэмшсэн хүн гэж олон хүнээс сонсоно. Хэнд, хэдийд, ямар маягаар, юуг хэлж ойлгуулахаа сүрхий мэддэг байж. [[Файл:Perenlei7.png|thumb| Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан Гомбожавын Пэрэнлэй]] 1990 онд хувьчлал явагдаж, хуучин бүх зүйл өөрчлөгдөхөд 20 гаруй жил сум, нэгдэл удирдаж, олон зүйлийг шинээр бий болгож, бүтээсэн Пэрэнлэй даргын хувьд өөрийнх нь нүдэн дээр бүх юм өөрчлөгдөж, хувьчлал нэрэн дор зарим зүйлиййг үгүй хийсэн нь түүнд үнэхээр хүнд туссан гэдэг. Түүнийгээ ч 1993 онд ажлаар суманд нь очсон Малын их эмч С.Чойжилсүрэнд ихэд гутрангуй дурсан ярьжээ. Г.Пэрэнлэй дарга хүнд ажил хариуцуулан хийлгэж чаддаг, хүний эвийг олдог. Дарга нарт ажлаа ойлгуулж, танилцуулж чаддаг, Аймгийн чуулганд үгээ оновчтой хэлдэг, тэр нь олны анхаарлыг ихэд татдаг, сумандаа ахмадуудын дунд нэр хүндтэй нэгэн байжээ. Үүгээр зогсохгүй сум орон нутгаасаа төрсөн, аймаг болон улсад хариуцлагатай ажил, алба хийж буй сэхээтэн, дарга нартай холбоотой байх, тэд нарын туслалцааг сумандаа авах, ашиглах талаар гарамгай сайн ажиллаж байж. Чита мужийн Агийн Үндэсний тойргийн удирдлагуудтай харилцан туслалцах, гэрээ хэлцэл байгуулж тогтмол холбоотой байдаг, Хүнийг гомдоохоос ихэд зайлсхийдэг, сумынхаа нэр хүндийг ямагт өргөж, сайхан байлгахыг эрмэлздэг, ажлаа чин сэтгэлээсээ зориулж чаддаг ховорхон дарга, ах, сумандаа хайртай нутгийн хүү байжээ. gmo38ey9gzeedjzmw9ttxfxbbdn33tq 864509 864507 2026-08-03T11:33:43Z ~2026-42940-79 106508 864509 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Гомбожавын Пэрэнлэй|төрсөн=1930|төрсөн газар=Дорнод аймаг Дашбалбар сум Баянцагаан|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Түүхч, Багш мэргэжилтэй|зураг=Perenlei1.jpg}} '''Гомбожавын Пэрэнлэй''' нь 1930 оны 3-р сарын 16-нд Дорнод аймаг Дашбалбар сум “Баянцагаан” гэдэг газар төрсөн. Түүхч, Багш мэргэжилтэй. Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан. ==ТӨГССӨН СУРГУУЛЬ== * 1940-1944 онд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын бага сургууль * 1966 онд Улсын багшийн дээд сургуулийн түүхийн ангийг “онц” дүнтэй төгссөн * 1975 онд Эрхүү хотод 3 сарын хугацаатай нэгдлийн даргын мэргэжил дээшлүүлэх курс * 1983 онд 45 хоногийн хугацаагаар Улаан-Үүд хотод мэргэжил дээшлүүлэх курс ==НАМТАР== Пэрэнлэй нь Бөгтөр Хуасай омгийн Аюур овогтой Гомбожавын ууган хүү. Буриад ястан. Түүний намтарын товчооноор аялахын өмнө хүн яаж сурч боловсорч өөрийгөө хөгжүүллдэг. Үр шимээ ч нутаг орондоо хоёргүй сэтгэлээр зүтгэж Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн даргаар 21 жил тууштай ажиллан нэгэн насны амьдралаа зориулж чадсан түүхэн дарга, багш, захирал байсан гэдгийг нутаг орныхон нь, шавь нар нь, үе үеийн хамтран зүтгэгчид нь, хийж бүтээсэн түүхэн замнал нь Гомбожавын Пэрэнлэйг илтгэнэ. Тэрээр бусдын адил сумынхаа сургуульд суралцан “онц сайн” дүнтэй бага сургуулиа төгссөн ч “хараа муу” шалтгаанаар үргэлжлүүлэн сурч чадаагүй юм. Хэдий тийм боловч 14 настай Пэрэнлэйд Дашбалбар сумынхаа захиргаанд “Галч бичээч”-ээр орох боломж олдсон. Түүний хувьд анхны ажлын гараа нь ийнхүү эхэлж гурван жил хөдөлмөрлөж цаашлаад хоршооны барааны нярав, дэлгүүрийн худалдагч хийж явсаар нэг л өдөр сумандаа “Бага ангийн багш” болон очиж, хүүхэд багачуудад эрдэм мэдлэгийг түгээх их үйлсийн эзэн болсон. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар тус тус тасралтгүй ажиллаж, ард олныхоо итгэлийг алдалгүй соён гэгээрлийг түгээж явсан нэгэн билээ. Г.Пэрэнлэй хүүхэд байхын хичээнгүй, аливаад үнэнчээр хандаж байсны үр шимээр Улсын Багшийн Дээд сургуулийн түүхийн ангийг төгссөн. Хүнд “Боловсрол”ямар хэрэгтэйг ухааран 1966 оны зун “Онц” дүнтэй 2761 тоот дипломтойгоор сургуулиа амжилттай төгссөн оюунлаг нэгэн байсан. Сумаа нэгдлийн хөрөнгөөр шинэхэн Соёлын төвтэй болгох барилгын ажлыг хүндхэн цаг үед шинэхэн дарга санаачилж байсан түүхтэй. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн (одоогоор боловсролын хэлтэс) даргаар ажиллаж байх үедээ Монгол улсад анх удаа багш нарын баярыг 1964 онд тэмдэглэж байсан гээд санаачлан хийснийг энд дурьдвал тоймгүй их. Түүний аав Аюурын Гомбожав14 насандаа ааваасаа өнчирөн үлдэж, ээж дүү хоёрын хамт амьдрахын эрхээр өөрийн төрсөн газар Оросын холбооны улс Чита мужийн Агын үндэсний тойргийн Агын районы Будлан хүнхэр гэдэг газраас Монголд амьдарч буй нагац нараа түшиглэхээр 1914 онд иржээ. Дорнод аймаг Дашбалбар, Баяндун сумдын нутгаар амьдарч, хатуу бэрхийг туулж, хар бор ажлыг гололгүй хийсээр эрийн цээнд хүрч, мал маллан ахуй амьдралаа тогтвор сууршилтай болгож чадсан аавын хүү ажээ. Хожим Пэрэнлэйн аав Монгол бичиг, шинэ үсгийг ч бие даан сурч худалдааны байгууллагад малын эрхлэгч агентын ажлыг 20 шахам жил хийсэн хөдөлмөрч нэгэн байжээ. Пэрэнлэй төрүүлсөн ээж Дариймаас амьдралын эрхээр өргүүлэн Нансалмаа ээжийн гар дээр өссөн. Тэд бүгд Буриад ястан. Эгэл жирийн малчин, энгийн даруу хөдөлмөрч бүсгүйчүүд байсан гэдэг. Пэрэнлэй дарга нутаг орноо хөгжүүлэх их үйлсийн төлөө ажиллаж явахдаа хань Цэндэмтэй танилцан гэр бүл болж 9 хүүхдийг төрүүлж 3 хүүхдээ ах эгч нартаа өргүүлэн ахан дүүсээ хаялгүй хамаатны нандин холбоог үргэлжлүүлэн зургаан хүүхдээ өөсрдөө өсгөцгөөжээ. Түүний хань Цэвэгийн Цэндэм нь Хэнтий аймгийн Дадал суманд төрсөн. Багш мэргэжилтэй. Дадал сумандаа төдийгүй Чойбалсан хотод цэцэрлэгийн эрхлэгчээр, Баян-Уул, Дашбалбар сумын дунд сургуульд гэр ахуйн багшаар тус тус багшилж байгаад хүнд өвчний улмаас 1981 онд насан эцэслэжээ. [[Файл:Perenlei2.png |450x350px|thumb| Г.Пэрэнлэй хань Ц.Цэндэмийн хамт]] Алдарт эхийн 1,2-р одонт, “хөдөлмөрийн гавшгайч” 1,2-р тэмдэгтэй, Монгол улсдаа Эвлэлийн гишүүнээр он удаан жил явжээ. Хань Цэндэм энэ биеэ бусдын хүүхдүүдийн сурч боловсрох үйлд зориулан амьдарч ажиллаж явсан ачтан байсан нь үйл хэрэг нь харуулнам. Ийм л оюунлаг эцэг эхийн үргэлжлэл болсон Оюунжаргал Түмэнжаргал, Уранжаргал, Төгсжаргал, Отгонжаргал, Түвшинжаргал нар нь үр хүүхэд хань ижлийн хамт өнөр өтгөн болцгоож улс орондоо, төрсөн нутаг усандаа өөрсдийн хийж чаддаг зүйлээрээ ажиллаж хөдөлмөрлөн амар тайван амьдарцгаана. ==АЖЛЫН ЗАМНАЛ== Гомбожавын Пэрэнлэй нь хөдөлмөрийн гараагаа: *1944-1947 онд Дашбалбар сумын захиргаанд галч бичээчээр *1947-1948 оны Хоршооны барааны нярав, худалдагчаар *1948 оны 8 сараас сумандаа Бага ангийн багш *1949-1955 онд Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар *1958-1965 онд Чойбалсан хотын НДХ гүйцэтгэх захиргааны Гэгээрлийн хэлтэст байцаагч, даргаар *1966-1967 онд Дорнод аймаг Баян-Уул сумын арван жилийн дунд сургуулийн захирал *1967-1988 онд Дорнод аймаг Дашбалбар сумын "Улз" нэгдлийн даргаар ажиллаж байсан. ==ГАВЬЯА ШАГНАЛ== * 1961 онд Сайд нарын зөвлөлийн жуух бичиг * 1968 онд АИХ тэргүүлэгчдийн 208-р зарлигаар “Хөдөлмөрийн хүндэт медаль" * 1971 онд “Алтан гадас” одон * 1974 онд “Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон” * 1962 онд “Ардын гэгээрлийн тэргүүний ажилтан” * 1971 онд “МХЗЭ-ийн тэргүүний ажилтан” * 1973 онд “Ардын цэргийн тэргүүний ажилтан” * 1979 онд “ХАА-ын тэргүүний сайчуул” цол * 1981 онд Улсын биеийн тамирын спортын хорооны “Хүндэт тэмдэг” * 1961, 1971, 1981 онуудад Ардын хувьсгалын 40, 50, 60 жилийн “Хүндэт медаль" ==СОНГУУЛЬТ АЖИЛ== Гомбожавын Пэрэнлэй нь аймаг орон нутгийнхаа депутатаар олон жил сонгогдон нам төрийн үйл хэрэгт идэвхитэй оролцдог МАХН-ын гишүүн, түмнийхээ итгэлийг олсон нэгэн байсан нь түүний сонгуульт ажил харуулж байна. Тухайлбал: [[Файл:Perenlei3.png|600x500px|thumb|МАХН-ын XIX их хурлын Дорнод аймгийн төлөөлөгчид]] - 1944 онд МУ эвлэлд гишүүн - 1945 онд МХЗ эвлэлд элсэн орсон - 1952 онд сумын АДХ-ын депутат - 1954 оны 3-р сарын 25-нд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын намын үүрийн бүх гишүүдийн хурлаар МАХН-ын гишүүн - 1961 онд Монголын багш нарын III дугаар их хуралд - 1963-1966 онд Дорнод аймгийн төвийн АИХ-ын сонгох сонгуулийн Зангиатын 139-р тойрогт АИХ-ын депутатаар 3 жил - 1967 онд аймгийн АДХ-ын депутатаар 5,6,8,9,10,11,12,13,14 дэх удаагийн сонгуулиар аймгийн намын хорооны 11,12,14,15,16,17,18,19,20 дугаар бага хурлаас бүгд хурлын гишүүнээр тус тус сонгогдон ажилласан. - 1967, 1973, 1979 онуудад нэгдэлчдийн III, IV, V-р их хуралд тус бүр төлөөлөгчөөр - 1969 онд Монголын Биеийн тамир спортын III дугаар их хуралд - 1973-1977 онд АИХ-ын сонгох сонгуулийн Дашбалбарын 171-р тойрогт Ардын их хурлын депутатаар 4 жил сонгогдсон. - 1971, 1976 онд аймгийн намын 25-р бага хурлаас МАХН-ын 16, 17-р их хурлын төлөөлөгчөөр - 1977-1982 онд Монголын ХАА-ын Үйлдвэрчдийн эвлэлийн бүгд хурлын гишүүнээр сонгогдсон. - 1983 оны сүүлээр Улаанбаатар хотод болсон БНМАУ-ын сум, хороо, район хотын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дарга нарын улсын зөвлөгөөнд оролцсон. ==НОМ БҮТЭЭЛ== Г.Пэрэнлэй агсан сум орныхоо түүхийг гар бие оролцон бүтээж явсны хувьд, болохоос нь болохгүй хүртэл их бага гэлтгүйгээр сэтгэлээн чилээж, урсах цаг хугацаатай уралдан, энэ л нутаг орныхоо бүтээн байгуулалт, хөгжил цэцэглэлтийн эх суурийг тавьсан түүхийн гэрч юмаа. Үүнийгээ ч үеийн үед нутгийн зон олон, ирээдүй хойчдоо үлдээе хэмээн зорин, тэр их ажлын хажуугаар ном тохимол бичсэн оюуны хүн байлаа. Тиймдээ ч үр хүүхдүүд нь төрөлх Дашбалбар сумын түүхт 100 жилийн ой 2025 онд болоход аавынхаа бичиж үлдээсэн 2 товхимол номыг нэгтгэн нэг ном болгон хэвлүүлж нутаг орондоо дурсгажээ. 1. '''1995 он “Дашбалбар сумын түүх оршвой”''' 2. '''1988 он Дашбалбар сум “Улз” нэгдлийн түүхчилсэн танилцуулга''' ==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙ ДАРГЫН САНААЧЛАН ХИЙСЭН ТҮҮХЭН АЖЛУУД== '''НЭГ. Дашбалбар сум анхны соёлын төвтэй болов''' Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын "Улз" нэгдлийн даргаар 1967 оны хавар Гомбожавын Пэрэнлэй сонгогджээ. Шинэхэн дарга нэгдлийн төвийг тохижуулна, хүн ардаа соёлжуулна гэж ярьдаг, сайхан клуб бариулна гээд энэ санаагаа 1968 оны үйлдвэр-санхүүгийн төлөвлөгөөнд тусгасан байна. Клубын барилгын төсөл 750 мянган төгрөг зарцуулагдахаар болжээ. Ингээд материал татах зэрэг ажилд мөнгө зарах гэтэл аймгийн банк 100 мянгаас дээш төгрөгийн төсөвтэй барилгад Улсын төлөвлөгөөний комиссын хурлаар баталсан шийдвэр шаардлагатай гээд зөвшөөрсөнгүй. Иймээс Пэрэнлэй дарга нэгдлийн 1-р бригадын даргаар ажиллаж буй Жалсавын Жамцыг дуудаж: Та Улаанбаатар хотод томилолтоор яв. Улсын төлөвлөгөөний комиссоос манай клубыг бариулах тогтоол шийдвэр гаргуулаад ир! гэжээ. Танай нэгдлийн шинэ дарга аж ахуй, эдийн засгаа хөгжүүлэхийн оронд соёл урлагийн газраа илүү анхаарч байгаа нь тун ч харамсалтай алдаа юм даа гээд халгаасангүй. Жамц дарга учир байдлаа тоочин гомдолсны эцэст Улсын төлөвлөгөөний комисс орж хурлаар тогтоол шийдвэр гаргуулаад нутаг буцсан түүхтэй ажээ. Ингээд цэргийн 030-р ангийхантай "Улз" нэгдэл холбоо тогтоож, тэр ангийн барилгачид болон Чойбалсан хотод мах комбинат барьж байсан Болгар нөхдийн оролцоотойгоор Дашбалбар сум хоёр жилийн хугацаанд клубын барилга ашиглалтанд оржээ. Г.Пэрэнлэй дарга нэгдлийн хөрөнгийг буруу зүйлд зарцуулсан гэж НХДЗ-ийн даргаас зэмлэл хүлээсэн ч Монгол улсын хөдөө нутгийн аль ч сумын төвд байхгүй, зарим хэсэгтээ хоёр давхар, олон хүний багтаамжтай, цэлгэр тайз, бүжгийн танхим, номын сан, хөнгөн цайны газар, орон нутгийг судлах музейтэй, үнэхээр соёлын төв гэсэн нэрэндээ тохирсон газар болж хүн зоны хөл тасрахгүй ажилласаар байжээ. Цаашлаад Б.Балжидын удирдсан тус төвд ардын театр ажиллаж, нутгийн хүү Ж.Лодойн "Хурим", Буриадын зохиолч Шагжийн Цэрэний "Будамшуу", Ж.Жамцын зохиол "Зовсон жаргал", "Солигдсон амь" зэрэг жүжгийг амжилттай тоглосноос гадна "Улзын дэлбээ" нэртэй бүжгийн хамтлаг ажиллаж байв. '''Д.Бадамням, Ц.Жамбалжамц нарын дурсамжаас 1967''' [[Файл:Perenlei6.png|600x400px|thumb|Г.Пэрэнлэй нь Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн /одоогийн боловсролын хэлтэс / даргаар ажиллаж байсан үед Ю.Цэдэнбал даргатай хамт]] '''ХОЁР. Монгол улс түүхэндээ “Багш нарын баяр”-тай болов''' Б.Жаргал: Манай улсад багш нарын баярыг тэмдэглэдэг болоогүй байхад Дорнод аймгийн багш нар 1964 онд Пэрэнлэй даргын санаачилгаар анх удаа "Багш нарын баяр"-ыг тэмдэглэсэн. Өмнө нь Гэгээрлийн хэлтсийхэн энэ талаар аймгийнхаа багш нараасаа санал авахад бүгд зөвшөөрсөн юм. '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос''' '''ГУРАВ. "Хөдөлмөр зуслан" анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга''' Гэгээрлийн хэлтсийн дарга, тууврын хонины ноосыг бага хугацаанд хяргаж эрт тарга хүч авхуулах зорилгоор сурагчдын зуны амралтаар "Хөдөлмөр зуслан" анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга юм. '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос''' '''ДӨРӨВ. Дашбалбар сумын туршлагыг орон даяар нэвтрүүлэв''' Пэрэнлэйг сумын гүйцэтгэх захиргааны даргаар ажилласан найм дахь жилийн босгон дээр 1975 оны намар түүнийг Улаанбаатар хотоос дууджээ. «Сумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргаанаас соёл хүмүүжлийн ажлыг ҳэрхэн удирдаж байгаа тухай» илтгэлийг нь Сайд нарын Зөвлөлд авч хэлэлцжээ. Сумынхаа төвд үзвэр үйлчилгээ, уншлагын заал бүхий тохилог сайхан клуб, баялаг үзмэртэй кабинет, жирэмсэн эхчүүдийн амрах байр, нийтийн халуун ус байгуулан тохижуулснаа илтгэжээ. Дашбалбар сумынхны амжилт бүтээлийг нам засаг өндөр үнэлж, туршлагыг нь орон даяар нэвтрүүлэх тухай тогтоол гаргаж байжээ. '''ТАВ. "Улз" нэгдэл нь материаллаг бааз бүрэн бэхжэв''' Дашбалбар сумын "Улз" нэгдэл нь материаллаг бааз, хэрэгслийн хувьд бэхэжсэн, аж ахуйн зохион байгуулалт бүрэн төлөвшсөн, эдийн засгийн талаар биеэ даасан манай улсын томоохон сум, аж ахуйн нэг болсон. Энэ нь түүнийг 20 гаруй жил удирдсан Гомбожавын Пэрэнлэй гэдэг эгэл жирийн ухаалаг хүний ажил амьдралтай салшгүй холбоотой билээ. '''ЗУРГАА. Нэгдлийн мөнгөн орлого нэмэгдэж хөдөлмөрийн бүтээмж өсөв''' Сум орныхоо одоо, ирээдүйн тухай өргөн хүрээнд буурь суурьтай, гүн гүнзгий бодож сэтгэхийг Пэрэнлэйгээс амьдрал аяндаа шаарджээ. YII таван жилд төлөвлөсен хэмжээнээс нэгдлийн мөнгөн орлого, хөдөлмөрийн бүтээмж ихээхэн өсчээ. Хөдөө аж ахуйн эдэлбэр газрын зуун га тутмаас 220 центнер мах, 15 центнер ноос, 55 центнер сүү үйлдвэрлэж сумын АДХ-ын чуулганыг мал аж ахуйн бригадад төвлөрүүлж хийсэн тэр жилийн намар арван мянган тонн өвс нөөцөлжээ. Бод, бог мал нэгээс хоёр ээлжийн хашаагаар хангагдаж, холимог тэжээл үйлдвэрлэлт эрс нэмэгдсэн байна. «Улз» нэгдэлд мужааны цех, барилгын бригад ажиллаж төвийнхөн нь шинэ байшинд суух болжээ. Дөч гаруй цэгт төмс, хүнсний ногоо тарьж ургуулан амины туслах аж ахуйн хүрээнд гахай бордож мах үйлдвэрлэдэг айл өрх ч бий болов. '''Сэтгүүлч Ц.ВАНЧИНДОРЖ''' ==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙН ТУХАЙ ДУРСАМЖ ЯРИАНУУД== [[Файл:Perenlei5.png|600x400px|thumb|Зүүн гар талаас "Улз" нэгдлийн орлогч дарга А.Данзан. Дашбалбар сум "Улз" нэгдлийн дарга БНМАУ- АИХ-н Депутат Г.Пэрэнлэй, Дашбалбар сумын намын дарга Л.Банзрагч]] '''Дашбалбар сумын мал эмнэлгийн тасгийн их эмчээр ажиллаж байсан Малын их эмч С.Чойжилсүрэн''' Гомбожавын Пэрэнлэй даргынхаа тухай дурсан ярихад сайхан үг хүртэл багадаж байна. Би дөрвөн жил хамт ажилласан хэрнээ насаараа тэр хүнээс суралцаж үг үйлдэл, ажлын арга барилыг нь үргэлж санан бодож ажил амьдралдаа тусгаж явдаг. Хөдөө аж ахуйн их сургуулийг 1974 онд 23 настайдаа төгсөөд аймгийн намын хорооны шийдврээр хувиарлагдан Дашбалбар сумын мал эмнэлгийн тасгийн их эмчээр томилогдон очоод Пэрэнлэй даргын удирдлаган дор ажилласан. Дараа нь 1992-1996 онд Булган сумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны болон "Туг" нэгдлийн дарга, 1992-1996 онд Аймгийн АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дэд дарга, Засаг даргын орлогч, 1998-2001 онд "Дорнод гурил" ХК-ны гүйцэтгэх захирал, 2001-2013 оны хооронд Дорнод аймаг дахь Гаалийн газрын даргаар тус тус ажиллаж байв. Ингэхдээ байнга л Пэрэнлэй даргатайгаа ажлын арга барилын хувьд өөрийгөө харьцуулдаг байлаа. Тухайн үед МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын нэгдлийн дарга намын XIX-р хурал дээр хэлсэн үг байдаг. “Дарга хүн гэж хүнээр юм хийлгэж чаддаг хүнийг хэлдэг юмаа” гэхэд тэнд байсан намын гишүүд бүгд алга ташиж хүлээн зөвшөөрсөн байдаг. Тэр тодорхойлолтонд хүрч чадсан хүн бол яах аргагүй манай Пэрэнлэй дарга юм байна гэж одоог хүртэл ойлгож явдаг. Пэрэнлэй дарга хүмүүсээр юм хийлгэж чаддаг. Өөрийн гэсэн арга барилтай. Хийсэн бүтээснээрээ сум орон нутагтаа төдийгүй аймагт нэр хүндтэй хүн байсан. Хадлан хадахад хүртэл газрыг нь зааж өгдөг. Аливаа ажлыг жижиг бага гэлтгүй ач холбогдол өгдөг. Багш хүн учир орчноо мэдэрч хүнд юм тайлбарлаж өгдөг. Одоо байсан бол энгэрт нь “Гавьяат” тэмдэг байхаар сумын дарга. Пэрэнлэй даргын үед улсын хэмжээнд 255 нэгдэл байлаа. Тэр дунд Дашбалбар сумын “Улз” нэгдэл эдийн засгийн хувьд хүчин чадал сайтай. Бие даасан бааз суурьтай байсан. Пэрэнлэй даргаас хойш томилогдон очсон дарга нар нутаг орныхонд их гологдсон. Дамдинсүрэн дарга одоо ч ярьдаг юм. Мундаг хүн удирдаж байсан учраас Дагдан бид 2 жижигдсэндээ гэдэг. Тэр том хүний нөөлөг, бүтээн байгуулалт нүсэр байсан учраас шүү дээ. Би 1993 онд мөн 2015 онд суманд очиход тэр үеийн байшин барилга бүтээн байгуулалтаа харах сайхан байсан. Нэг жишээ хэлэхэд сумын төвийн барилгын бригадыг Шийрэв гуай ахлаад ажиллахдаа авдар, савнаас авхуулаад Номын сан хүртэл хийж байсан. Хүний хүссэн болгоныг хийдэг. Намайг Дашбалбар суманд шилжих үед Пэрэнлэй даргын бэлэглэсэн номын сан, 1974 оны 9 сард хийгдсэн 4 сандал одоо хүртэл өнгө хийц чанраараа байна. Тийм мужааны цехтэй сум ховор байлаа. Тэгэж л сумынхаа хүмүүсийн хэрэгцээг хангаж чаддаг нэгдлийн дарга байлаа. Ер нь өнгөрснөө мэдэхгүй бол өнөөдрөө зөв харахгүй. Ирээдүйгээ ч зөв тодорхойлохгүй шүү дээ. Пэрэнлэй даргатай хамт 1975 онд 4-р бригад дээр очлоо. Нэг дурсамж санаанд бууна. Дашбалбар сум зуун хориод мянган малтай. Түүнийг гардан өсгөж, арчилж малладаг суурь бүрээр орж малчин олныхоо ажил амьдралыг судлан санаа бодлыг нь сонсож явахаас сайхан юм байхгүй шүү гэж Пэрэнлэй дарга өгүүлж билээ. Норовсамбуу гээд айлд орсон. Гадаа нь нэг хонь хэвтэх юм. Энэ яасын гэсэн хургалах гээд чадахгүй гурав хонолоо гэнэ. Малын эмч ирснийх гээд үзлэг хийсэн хургалах боломжгүй байсан. Үхсэн хургийг нь гаргаад гэдсийг нь буцаж боогоод хэсэг хугацааны дараа нөгөө хонь босоод явлаа. Тэгсэн дарга гарч ирээд хонийг анхаараарай гэнэ. Тэгээд надаас асууж байдаг шүү. Саяын хагалаа хийлгэсэн хонь амьдрах уу гэж байна. Тэгнээ тэр явна гэсэн харчихаад гүй ямар жигтэй юм гээд өөр юм хэлсэнгүй. Хожим бригадын даргаас асуухад нь нөгөө хонь амьдарсныг мэдээд намайг их тоосон. Ингэж л Пэрэнлэй дарга юм хийж чаддаг хүнээ томилдог. “Улз” нэгдэл малын тоо толгойгоороо, ажлын үзүүлэлтээр ч аймагтаа өрсөлддөг байлаа. Тиймдээ ч “Алтангадас одонт” сум болж байсан. Улсын анхдугаар зөвлөгөөн болоход завсарлагаанаар Рагчаа даргатай тамхи татаад зогсож байдаг. Пэрэнлэй дарга тааруу сум орноо удирдан авч явсан бол тэгж зогсохгүй дээ. Энэ мэт жишээ олон. Дарга тийм чанга хүн биш. Хүний эвийг олдог. Гэхдээ бас хатуу юман дээрээ дугарна. Их хошин бас их ёгч үгэн дотор үг хавчуулна. Мөн Пэрэнлэй даргын үед Улаанбаатар хотод “Нутгийн сэхээтний зөвлөл” гэж байгуулагдсан. Ардын уран зураач Г.Одон гуай 50 жилийн ойн сум нэгдлийн дарга тавих илтгэлийг бичдэг байлаа шүү дээ. Пэрэнлэй дарга ерөнхий бичээд одоогоор бол редакторлуулж байсан. Харилцаа холбоог олон талаар хослуулж хөрш зэргэлдээ Чита мужтай ойр дотно ажилладаг байлаа. Пэрэнлэй дарга цэлгэр талын дээгүүр элч туяагаа цацруулах хоёр нарны хооронд төдийгүй шөнө дөл болсон хойно ч сууриас суурь дамжин зав чөлөөгүй явж «Улз» нэгдлийн ирээдүй өөд, түмэн олныхоо хүсэл эрмэлзэл, итгэл найдварыг биелүүлэхийн төлөө хүчин зүтгэж явсан Дашбалбар сумын түүхэнд тодоос тод бичигдэх ховорхон хүн билээ. '''Хүний гавьяат эмч, Дашбалбар сумын Эрүүл мэндийн төвийн дарга В.Алтанцэцэг''' Гомбожавын Пэрэнлэй нь манай сумын түүхэн хүний нэг юм. Миний хувьд нэгдлийн дарга байхад нь сургуулиа төгсч ирээд сумандаа ажиллах болсон цаг. Дараа нь би сумынхаа засаг даргаар ажиллаж байх үедээ уулзаж зөвлөлгөө авч байсан. Өндөр настай болоод гэртээ суудаг байхад нь хаяа уулзахад сумынхаа төлөө санаа тавьж “ийм ажил хийвэл их зүгээр дээ" гээд л ярьж байдаг нь үнэхээр нутгаа гэсэн сэтгэлтэй хүн юмаа гэж хүндэлэг байлаа. Манай сумын хагас зуун жилийн түүх Г.Пэрэнлэй, Ж.Ёндонжамц дарга нартай салшгүй холбоотой гэж боддог. Тэд л одоогийн энэ хөгжил дэвшилд хүрэхэд үүрэг гүйцэтгэсэн хүмүүс юм. Пэрэнлэй даргын хувьд 20 гаруй жил сум нэгдлийг удирдахдаа “Улз” нэгдлийг улсдаа тэргүүнйи нэгдэл болгон хөгжүүлж, хойч үе бидэндээ хүлээлгэж өгсөн. Одоо манай сум “Улсын тэргүүний сум болтлоо хөгжсөн. Монгол улсын 330 сумаас улсад малын тоогоороо эхний 8-рт бичигдэж байгаа нь Пэрэнлэй даргын маань “Улз” нэгдлийн буян юмдаа. Нэгдэл тарахад сумын иргэдэд хувьчилсан мал, бусад хөрөнгүүд иргэдийн хувийн өмчийн суурь болсон. Улсдаа тэргүүлдэг сум нэгдэл байсныг гэрчлэх хэдэн жишээ дурдвал: -1969 онд нэгдэлжих хөдлөлгөөн ялсаны 10 жилийн ой угтсан уралдаанд улсад 2-р байр /'''ОНСмузейн материалаас'''/ -1971 онд Ардын хувьсгал, МХЗЭ-ийн 50 жилийн ой угтаж заралсан уралдаанд улсад 3-р байр /'''ОНС музейн матеираас'''/ -1974 онд Засгийн газрын хүндэт жуух бичгээр шагнуулсан /'''ОНСмузейн материалаас'''/ -1975,1976 онуудад цөцгийн тос ээдэмцэрийн төлөвлөгөөг биелүүлсэн амжилтаар 2,3-р байр эзэлж байжээ, “Улз" нэгдэл улсад мөнгөн орлогоороо 2-р байр, нэгдлийн гишүүдэд хөлс олголтооороо 1-р байр улсаас урт богино хугацааны зээл авдаггүй өөрийгөө санхүүжүүлдэг нэгдэл байсан. Дашбалбар сумын 40,50,60 жилийн ойн зардалыг “Улз” нэгдэл санхүүжүүлдэг байсан ба тухайн үед хандив тусламж авдаггүй байлаа. -1979 онд түүхэндээ хамгийн олон буюу 113432 толгой мал тоолуулж байсан. “Улз” нэгдэл 30 гаруй авто машин, гинжит болон дугуйт трактортой, томоохон авто гаржтай, нэгдлийн тээврийн бүхий л үйлчилгээ үзүүлдэг байсан. Мөн айлуудад ундны ус түгээдэг авто цистерн, бригадуудаас сүү, цөцгийн тосоо тээвэрлэдэг сүүний машин бригаддад соёлын үйлчилгээ хүргэдэг, “Кубань машин, түлш цэнэглэдэг машинуутай. Сумын төвийн айл өрхүүдийг цахилгаанаар хангадаг дизель станц, хадлангийн механикжсан салаа тариа бригад, жилдээ 20,0-30,0 цөцгийн тос боловсруулдаг сүү тосны завод, халуун усны газар, айл өрхүүдэд тавилга болон хэрэгцээт зүйлийг хийж үйлдвэрлэдэг барилгын цех , нэг ээлжинд 25 хүн хүлээн авах хүчин чадалтай зочид буудал, 40 хүн хүлээж авах гуанз, Талхны газар, гахай шувууны аж ахуй, мал тууварын бригад, мал эмнэлэг, худаг усны бригад чанар нөөцийн бригад, хүүхдийн хөдөлмөр зуслан гээд тоочоод барамгүй одооноос дутахгүй жижиг үйлдвэрлэл үйлчилгээний газруудтай сумынхаа иргэдийн хэрэгцээг хангадаг ийм сайхан нэгдэл сум байсан даа. Энэ бүхэн Пэрэнлэй даргын сэтгэл оюун, хөдөлмөр зүтгэлээ шингээн ажиллаж ирсэн 20 гаруй жилийн түүхэн амжилт билээ. '''Соёлын төвийн эрхлэгчээр ажиллаж байсан Б.Балжид''' Би айлын ганц охин. Аав, ээж хоёр минь нэгдлийн хоньчин. Аав маань хониныхоо бэлчээр дээрээ бурхан болсон. Жаахан басган байхдаа сумын дарга гэж ямар хүн байдгийг ч мэдэхгүй байлаа. Хамгийн анхны Г.Пэрэнлэй даргын талаарх дурсамж аавын минь ажил явдалд 56 машинаар дүүрэн нутгийн олноо авчирч оролцуулж, хариуцаж байсан хонийг нь даруй айлд шилжүүлж ээж бид хоёрын амьдралд тулгарсан ачааг хөнгөлж байснаар нь “ямар сайн хүн бэ” гэж боддог байсан. Би Баян-уулын сургуулийг дүүргээд МУИС-ын Орос хэлний багшийн сургуульд явах гэсэн оноо хүрэхгүй, мориноос унаад биеийн эрүүл мэнд сайнгүй байлаа. Тэр үед Пэрэнлэй дарга намайг ардын депутатын хурлын гүйцэтгэх захиргааны бичээч, бичиг хэргийн ажилтнаар ажилллаж чадах уу гэж асуув. Би чадахгүй байхдаа гэхэд сурна даа гэж эрс шийдэмгий хэлж билээ. Ингээд дөрвөн хуруугаараа бичгийн машин дээр бичиж сураад 3 жил энэ албан тушаалыг хашсан. Гэтэл элэгний өвчин сэдэрч сумын эмч Мөнхөөгийн тодорхойлолтоор нарийн бичгийн даргын албыг үргэлжлүүлэн хаших боломжгүй боллоо. Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудаж одоо Баруун Яслийн эрхлэгч болно доо гэлээ. Хэлснээр нь Яслийн эрхлэгчээр ажиллаж байтал тэрээр хөөцөлдөж явсаар Цэдэнбал Фелотовагийн нэрэмжит Хүүхдийн фондын хөрөнгөөр улсын хэмжээнд баригдах 33 цэцэрлэгийн нэгийг сумандаа 1 жилийн дотор зохион байгуулан бариулж сум маань Цэцэрлэг, Яслийн цогцолбортой боллоо. Шинэ хуучин хоёр цэцэрлэг нэгдэж, би цэцэрлэгийн эрхлэгч, нярав хоёрыг хамтад нь хийж байлаа. Ажлаа гартаа оруулаад 4 жил 8 сар болов. Гэтэл нэг өдөр Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудлаа. Дарга өрөөндөө намын даргатай хамт тамхиа баагиулаад сууж байна. “Чамайг Клубийн даргаар тавина” гэдэг юм. “Би клубийн дарга болмооргүй байна. Олон дарга солигдсон, уналтын байдалтай байгаа” гэв. Энэ явдлаас өмнө сумын тооцооны тасгийн нярав бол гэж нэг удаа хэлсэн ч би санхүү тооцоо мэдэхгүй. Тэгтэл өнөө орой очоод Жамсрандоржоор сампин заалгаад ир гэлээ. Тэр оройжин том хүрэн сампин дээр хичээл заалгаж аваад хэсэг хугацаанд тооцооны касс, яслийн эрхлэгч хийж байтал дарга өөрийнхөөрөө ямартай ч намайг клубийн эрхлэгч болголоо. Би дургүй ч 1983 оны 10-р сарын 1-нд клубийн эрхлэгч боллоо. Анх ажлаа авахад том хүрэн ширээ, шургуулгад нь хэдэн ширхэг Правда сэтгүүл, өрөөний мухарт 6 ширхэг архины шил байлаа. Г.Пэрэнлэй дарга Доржханд гуай манаачтай, Номын санч Цэвэлмаа гээд 4 хүний орон тоотой ажил хүлээлгэн өглөө. Клубийн нэг ч техник ажилладаггүй, том хар төгөлдөр хуур, ажилладаг, ажилладаггүй цөөн хэдэн хөгжмийн зэмсэг байж билээ. Нөхцөл байдал нилээн хүнд байлаа. Улсын хэмжээнд соёлжуулах аян зохион байгуулагдаж, тухайн үед нь Пэрэнлэй дарга 100 хүн хамрагдах сургалтад намайг явуулж чадсан юм. 1 сарын дараа клубийн эрхлэгчийн мэргэжлийн үнэмлэх гардаж авав. Дорнод аймгийн бүх суманд “Дашбалбар цахилгаан хөгжимтэй болсон” гэж ойрын сумдад зар түгж, залуучууд оройдоо гурван дугуйттайгаа цахилгаан хөгжимтэй бүжигт оролцох гэж ирнэ. Пянз тоглуулагч Пэрэнлэй даргаар цохуулж аваад өглөө хүртэл диско бүжигт залуучуудыг татаж байлаа. Бүжигт орохдоо хромын гутал, тэрлэгэн дээл зэрэг гоёлын хувцас өмсөж ордог боллоо. Пэрэнлэй даргын бодлого нь соёлын төвөөр дамжуулан нутгийн залуучуудыг соёлжуулах үйл ажиллагааг идэвхтэй зохион байгуулсан. Миний сурах зүйл сургалт үргэлжилсээр Улаанбаатар хот руу 3 сарын курст дараа нь 20 хүнийг Москва руу явуулна гэсэн жагсаалтад багтаж 1 сарын онолын сургалт хийгээд үлдсэн хугацаанд дадлага хийсэн. Үүнийг хэлэх болсон шалтгаан нь 3 сарын курс төгссөнөөрөө Соёлын төвийн захирал гэсэн тушаалтай ирсэн бөгөөд Соёлын яамны шалгуур үзүүлэлтийн дагуу жил жилээр Соёлын төвийн хөдөлгөөнд хамруулж байв. Тэр үеэс хойш би гэдэг хүн их л дургүй, уйлан байж ажиллахаар ирсэн Соёлын төвийнхөө эрхлэгчээр 22 жил ажилласан юмдаа. Пэрэнлэй дарга соёлыг бодлогоор маш их дэмжсэн. Гадаад дотоод харилцаа сайтай, залуу мэргэжилтэн суурьшуулахад анхаарч ажилладаг алсын хараатай хүн байсан гэдгийг онцолмоор байна. Соёлын төв ажил хөдөлмөрөөрөө аймагтаа битгий хэл улсын хэмжээнд тэргүүлж улсын хүүхэд залуучуудын театрт тайлант тоглолт хүртэл хийдэг боллоо. Ямар ч уулзалт, үйл ажиллагаанд заавал санхүүгийн мэргэжилтнээ дагуулж явдаг бөгөөд өөртөө нэг ч төгрөг завшиж байгаагүй. Миний амьдралын багш юмаа. Пэрэнлэй дарга маш оюунлаг хүн байсан учраас нутгийн ажилчдыг соёлжуулахад ном, кино зэргээр хүчтэй нөлөөлсөн гэж хэлж болно. Соёлын төв нэг сард 4 шинэ кино гаргана, нэгдлийн хөрөнгөөр шинээр гарсан номоос заавал 5 ширхгийг худалдан авдаг. Хэвлэлийн жагсаалтад байгаа бүх сонин, сэтгүүлийг захиалж хүмүүст заавал уншуул гэдэг байлаа. Нэгдэл хөрөнгөтэй тулдаа Соёлд хөрөнгө оруулалт хийдэг байсан. Мөнгөгүй бол мал аж ахуйгаа арайхийн удирдаж, тэр холын соёлыг орхигдуулдаг нэгдлүүдийн нэгэн адил болох байсан гэж боддог юм. ==ДУРСГАЛ== Пэрэнлэй дарга “Багш” мэргэжилтэй учир хүнд юм ойлгуулах арга ухааныг туйлын чамбай эзэмшсэн хүн гэж олон хүнээс сонсоно. Хэнд, хэдийд, ямар маягаар, юуг хэлж ойлгуулахаа сүрхий мэддэг байж. [[Файл:Perenlei7.png|thumb| Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан Гомбожавын Пэрэнлэй]] 1990 онд хувьчлал явагдаж, хуучин бүх зүйл өөрчлөгдөхөд 20 гаруй жил сум, нэгдэл удирдаж, олон зүйлийг шинээр бий болгож, бүтээсэн Пэрэнлэй даргын хувьд өөрийнх нь нүдэн дээр бүх юм өөрчлөгдөж, хувьчлал нэрэн дор зарим зүйлиййг үгүй хийсэн нь түүнд үнэхээр хүнд туссан гэдэг. Түүнийгээ ч 1993 онд ажлаар суманд нь очсон Малын их эмч С.Чойжилсүрэнд ихэд гутрангуй дурсан ярьжээ. Г.Пэрэнлэй дарга хүнд ажил хариуцуулан хийлгэж чаддаг, хүний эвийг олдог. Дарга нарт ажлаа ойлгуулж, танилцуулж чаддаг, Аймгийн чуулганд үгээ оновчтой хэлдэг, тэр нь олны анхаарлыг ихэд татдаг, сумандаа ахмадуудын дунд нэр хүндтэй нэгэн байжээ. Үүгээр зогсохгүй сум орон нутгаасаа төрсөн, аймаг болон улсад хариуцлагатай ажил, алба хийж буй сэхээтэн, дарга нартай холбоотой байх, тэд нарын туслалцааг сумандаа авах, ашиглах талаар гарамгай сайн ажиллаж байж. Чита мужийн Агийн Үндэсний тойргийн удирдлагуудтай харилцан туслалцах, гэрээ хэлцэл байгуулж тогтмол холбоотой байдаг, Хүнийг гомдоохоос ихэд зайлсхийдэг, сумынхаа нэр хүндийг ямагт өргөж, сайхан байлгахыг эрмэлздэг, ажлаа чин сэтгэлээсээ зориулж чаддаг ховорхон дарга, ах, сумандаа хайртай нутгийн хүү байжээ. jsn6lmw6yx5zjwzv7qagw5fa5eyrnfo 864510 864509 2026-08-03T11:36:53Z ~2026-42940-79 106508 864510 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Гомбожавын Пэрэнлэй|төрсөн=1930|төрсөн газар=Дорнод аймаг Дашбалбар сум Баянцагаан|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Түүхч, Багш мэргэжилтэй|зураг=Perenlei1.jpg}} '''Гомбожавын Пэрэнлэй''' нь 1930 оны 3-р сарын 16-нд Дорнод аймаг Дашбалбар сум “Баянцагаан” гэдэг газар төрсөн. Түүхч, Багш мэргэжилтэй. Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан. ==ТӨГССӨН СУРГУУЛЬ== * 1940-1944 онд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын бага сургууль * 1966 онд Улсын багшийн дээд сургуулийн түүхийн ангийг “онц” дүнтэй төгссөн * 1975 онд Эрхүү хотод 3 сарын хугацаатай нэгдлийн даргын мэргэжил дээшлүүлэх курс * 1983 онд 45 хоногийн хугацаагаар Улаан-Үүд хотод мэргэжил дээшлүүлэх курс ==НАМТАР== Пэрэнлэй нь Бөгтөр Хуасай омгийн Аюур овогтой Гомбожавын ууган хүү. Буриад ястан. Түүний намтарын товчооноор аялахын өмнө хүн яаж сурч боловсорч өөрийгөө хөгжүүллдэг. Үр шимээ ч нутаг орондоо хоёргүй сэтгэлээр зүтгэж Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн даргаар 21 жил тууштай ажиллан нэгэн насны амьдралаа зориулж чадсан түүхэн дарга, багш, захирал байсан гэдгийг нутаг орныхон нь, шавь нар нь, үе үеийн хамтран зүтгэгчид нь, хийж бүтээсэн түүхэн замнал нь Гомбожавын Пэрэнлэйг илтгэнэ. Тэрээр бусдын адил сумынхаа сургуульд суралцан “онц сайн” дүнтэй бага сургуулиа төгссөн ч “хараа муу” шалтгаанаар үргэлжлүүлэн сурч чадаагүй юм. Хэдий тийм боловч 14 настай Пэрэнлэйд Дашбалбар сумынхаа захиргаанд “Галч бичээч”-ээр орох боломж олдсон. Түүний хувьд анхны ажлын гараа нь ийнхүү эхэлж гурван жил хөдөлмөрлөж цаашлаад хоршооны барааны нярав, дэлгүүрийн худалдагч хийж явсаар нэг л өдөр сумандаа “Бага ангийн багш” болон очиж, хүүхэд багачуудад эрдэм мэдлэгийг түгээх их үйлсийн эзэн болсон. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар тус тус тасралтгүй ажиллаж, ард олныхоо итгэлийг алдалгүй соён гэгээрлийг түгээж явсан нэгэн билээ. Г.Пэрэнлэй хүүхэд байхын хичээнгүй, аливаад үнэнчээр хандаж байсны үр шимээр Улсын Багшийн Дээд сургуулийн түүхийн ангийг төгссөн. Хүнд “Боловсрол”ямар хэрэгтэйг ухааран 1966 оны зун “Онц” дүнтэй 2761 тоот дипломтойгоор сургуулиа амжилттай төгссөн оюунлаг нэгэн байсан. Сумаа нэгдлийн хөрөнгөөр шинэхэн Соёлын төвтэй болгох барилгын ажлыг хүндхэн цаг үед шинэхэн дарга санаачилж байсан түүхтэй. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн (одоогоор боловсролын хэлтэс) даргаар ажиллаж байх үедээ Монгол улсад анх удаа багш нарын баярыг 1964 онд тэмдэглэж байсан гээд санаачлан хийснийг энд дурьдвал тоймгүй их. Түүний аав Аюурын Гомбожав14 насандаа ааваасаа өнчирөн үлдэж, ээж дүү хоёрын хамт амьдрахын эрхээр өөрийн төрсөн газар Оросын холбооны улс Чита мужийн Агын үндэсний тойргийн Агын районы Будлан хүнхэр гэдэг газраас Монголд амьдарч буй нагац нараа түшиглэхээр 1914 онд иржээ. Дорнод аймаг Дашбалбар, Баяндун сумдын нутгаар амьдарч, хатуу бэрхийг туулж, хар бор ажлыг гололгүй хийсээр эрийн цээнд хүрч, мал маллан ахуй амьдралаа тогтвор сууршилтай болгож чадсан аавын хүү ажээ. Хожим Пэрэнлэйн аав Монгол бичиг, шинэ үсгийг ч бие даан сурч худалдааны байгууллагад малын эрхлэгч агентын ажлыг 20 шахам жил хийсэн хөдөлмөрч нэгэн байжээ. Пэрэнлэй төрүүлсөн ээж Дариймаас амьдралын эрхээр өргүүлэн Нансалмаа ээжийн гар дээр өссөн. Тэд бүгд Буриад ястан. Эгэл жирийн малчин, энгийн даруу хөдөлмөрч бүсгүйчүүд байсан гэдэг. Пэрэнлэй дарга нутаг орноо хөгжүүлэх их үйлсийн төлөө ажиллаж явахдаа хань Цэндэмтэй танилцан гэр бүл болж 9 хүүхдийг төрүүлж 3 хүүхдээ ах эгч нартаа өргүүлэн ахан дүүсээ хаялгүй хамаатны нандин холбоог үргэлжлүүлэн зургаан хүүхдээ өөсрдөө өсгөцгөөжээ. Түүний хань Цэвэгийн Цэндэм нь Хэнтий аймгийн Дадал суманд төрсөн. Багш мэргэжилтэй. Дадал сумандаа төдийгүй Чойбалсан хотод цэцэрлэгийн эрхлэгчээр, Баян-Уул, Дашбалбар сумын дунд сургуульд гэр ахуйн багшаар тус тус багшилж байгаад хүнд өвчний улмаас 1981 онд насан эцэслэжээ. [[Файл:Perenlei2.png |450x350px|thumb| Г.Пэрэнлэй хань Ц.Цэндэмийн хамт]] Алдарт эхийн 1,2-р одонт, “хөдөлмөрийн гавшгайч” 1,2-р тэмдэгтэй, Монгол улсдаа Эвлэлийн гишүүнээр он удаан жил явжээ. Хань Цэндэм энэ биеэ бусдын хүүхдүүдийн сурч боловсрох үйлд зориулан амьдарч ажиллаж явсан ачтан байсан нь үйл хэрэг нь харуулнам. Ийм л оюунлаг эцэг эхийн үргэлжлэл болсон Оюунжаргал Түмэнжаргал, Уранжаргал, Төгсжаргал, Отгонжаргал, Түвшинжаргал нар нь үр хүүхэд хань ижлийн хамт өнөр өтгөн болцгоож улс орондоо, төрсөн нутаг усандаа өөрсдийн хийж чаддаг зүйлээрээ ажиллаж хөдөлмөрлөн амар тайван амьдарцгаана. ==АЖЛЫН ЗАМНАЛ== Гомбожавын Пэрэнлэй нь хөдөлмөрийн гараагаа: *1944-1947 онд Дашбалбар сумын захиргаанд галч бичээчээр *1947-1948 оны Хоршооны барааны нярав, худалдагчаар *1948 оны 8 сараас сумандаа Бага ангийн багш *1949-1955 онд Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар *1958-1965 онд Чойбалсан хотын НДХ гүйцэтгэх захиргааны Гэгээрлийн хэлтэст байцаагч, даргаар *1966-1967 онд Дорнод аймаг Баян-Уул сумын арван жилийн дунд сургуулийн захирал *1967-1988 онд Дорнод аймаг Дашбалбар сумын "Улз" нэгдлийн даргаар ажиллаж байсан. ==ГАВЬЯА ШАГНАЛ== * 1961 онд Сайд нарын зөвлөлийн жуух бичиг * 1968 онд АИХ тэргүүлэгчдийн 208-р зарлигаар “Хөдөлмөрийн хүндэт медаль" * 1971 онд “Алтан гадас” одон * 1974 онд “Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон” * 1962 онд “Ардын гэгээрлийн тэргүүний ажилтан” * 1971 онд “МХЗЭ-ийн тэргүүний ажилтан” * 1973 онд “Ардын цэргийн тэргүүний ажилтан” * 1979 онд “ХАА-ын тэргүүний сайчуул” цол * 1981 онд Улсын биеийн тамирын спортын хорооны “Хүндэт тэмдэг” * 1961, 1971, 1981 онуудад Ардын хувьсгалын 40, 50, 60 жилийн “Хүндэт медаль" ==СОНГУУЛЬТ АЖИЛ== Гомбожавын Пэрэнлэй нь аймаг орон нутгийнхаа депутатаар олон жил сонгогдон нам төрийн үйл хэрэгт идэвхитэй оролцдог МАХН-ын гишүүн, түмнийхээ итгэлийг олсон нэгэн байсан нь түүний сонгуульт ажил харуулж байна. Тухайлбал: [[Файл:Perenlei3.png|600x500px|thumb|МАХН-ын XIX их хурлын Дорнод аймгийн төлөөлөгчид]] - 1944 онд МУ эвлэлд гишүүн - 1945 онд МХЗ эвлэлд элсэн орсон - 1952 онд сумын АДХ-ын депутат - 1954 оны 3-р сарын 25-нд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын намын үүрийн бүх гишүүдийн хурлаар МАХН-ын гишүүн - 1961 онд Монголын багш нарын III дугаар их хуралд - 1963-1966 онд Дорнод аймгийн төвийн АИХ-ын сонгох сонгуулийн Зангиатын 139-р тойрогт АИХ-ын депутатаар 3 жил - 1967 онд аймгийн АДХ-ын депутатаар 5,6,8,9,10,11,12,13,14 дэх удаагийн сонгуулиар аймгийн намын хорооны 11,12,14,15,16,17,18,19,20 дугаар бага хурлаас бүгд хурлын гишүүнээр тус тус сонгогдон ажилласан. - 1967, 1973, 1979 онуудад нэгдэлчдийн III, IV, V-р их хуралд тус бүр төлөөлөгчөөр - 1969 онд Монголын Биеийн тамир спортын III дугаар их хуралд - 1973-1977 онд АИХ-ын сонгох сонгуулийн Дашбалбарын 171-р тойрогт Ардын их хурлын депутатаар 4 жил сонгогдсон. - 1971, 1976 онд аймгийн намын 25-р бага хурлаас МАХН-ын 16, 17-р их хурлын төлөөлөгчөөр - 1977-1982 онд Монголын ХАА-ын Үйлдвэрчдийн эвлэлийн бүгд хурлын гишүүнээр сонгогдсон. - 1983 оны сүүлээр Улаанбаатар хотод болсон БНМАУ-ын сум, хороо, район хотын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дарга нарын улсын зөвлөгөөнд оролцсон. ==НОМ БҮТЭЭЛ== Г.Пэрэнлэй агсан сум орныхоо түүхийг гар бие оролцон бүтээж явсны хувьд, болохоос нь болохгүй хүртэл их бага гэлтгүйгээр сэтгэлээн чилээж, урсах цаг хугацаатай уралдан, энэ л нутаг орныхоо бүтээн байгуулалт, хөгжил цэцэглэлтийн эх суурийг тавьсан түүхийн гэрч юмаа. Үүнийгээ ч үеийн үед нутгийн зон олон, ирээдүй хойчдоо үлдээе хэмээн зорин, тэр их ажлын хажуугаар ном тохимол бичсэн оюуны хүн байлаа. Тиймдээ ч үр хүүхдүүд нь төрөлх Дашбалбар сумын түүхт 100 жилийн ой 2025 онд болоход аавынхаа бичиж үлдээсэн 2 товхимол номыг нэгтгэн нэг ном болгон хэвлүүлж нутаг орондоо дурсгажээ. 1. '''1995 он “Дашбалбар сумын түүх оршвой”''' 2. '''1988 он Дашбалбар сум “Улз” нэгдлийн түүхчилсэн танилцуулга''' ==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙ ДАРГЫН САНААЧЛАН ХИЙСЭН ТҮҮХЭН АЖЛУУД== '''НЭГ. Дашбалбар сум анхны соёлын төвтэй болов''' Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын "Улз" нэгдлийн даргаар 1967 оны хавар Гомбожавын Пэрэнлэй сонгогджээ. Шинэхэн дарга нэгдлийн төвийг тохижуулна, хүн ардаа соёлжуулна гэж ярьдаг, сайхан клуб бариулна гээд энэ санаагаа 1968 оны үйлдвэр-санхүүгийн төлөвлөгөөнд тусгасан байна. Клубын барилгын төсөл 750 мянган төгрөг зарцуулагдахаар болжээ. Ингээд материал татах зэрэг ажилд мөнгө зарах гэтэл аймгийн банк 100 мянгаас дээш төгрөгийн төсөвтэй барилгад Улсын төлөвлөгөөний комиссын хурлаар баталсан шийдвэр шаардлагатай гээд зөвшөөрсөнгүй. Иймээс Пэрэнлэй дарга нэгдлийн 1-р бригадын даргаар ажиллаж буй Жалсавын Жамцыг дуудаж: Та Улаанбаатар хотод томилолтоор яв. Улсын төлөвлөгөөний комиссоос манай клубыг бариулах тогтоол шийдвэр гаргуулаад ир! гэжээ. Танай нэгдлийн шинэ дарга аж ахуй, эдийн засгаа хөгжүүлэхийн оронд соёл урлагийн газраа илүү анхаарч байгаа нь тун ч харамсалтай алдаа юм даа гээд халгаасангүй. Жамц дарга учир байдлаа тоочин гомдолсны эцэст Улсын төлөвлөгөөний комисс орж хурлаар тогтоол шийдвэр гаргуулаад нутаг буцсан түүхтэй ажээ. Ингээд цэргийн 030-р ангийхантай "Улз" нэгдэл холбоо тогтоож, тэр ангийн барилгачид болон Чойбалсан хотод мах комбинат барьж байсан Болгар нөхдийн оролцоотойгоор Дашбалбар сум хоёр жилийн хугацаанд клубын барилга ашиглалтанд оржээ. Г.Пэрэнлэй дарга нэгдлийн хөрөнгийг буруу зүйлд зарцуулсан гэж НХДЗ-ийн даргаас зэмлэл хүлээсэн ч Монгол улсын хөдөө нутгийн аль ч сумын төвд байхгүй, зарим хэсэгтээ хоёр давхар, олон хүний багтаамжтай, цэлгэр тайз, бүжгийн танхим, номын сан, хөнгөн цайны газар, орон нутгийг судлах музейтэй, үнэхээр соёлын төв гэсэн нэрэндээ тохирсон газар болж хүн зоны хөл тасрахгүй ажилласаар байжээ. Цаашлаад Б.Балжидын удирдсан тус төвд ардын театр ажиллаж, нутгийн хүү Ж.Лодойн "Хурим", Буриадын зохиолч Шагжийн Цэрэний "Будамшуу", Ж.Жамцын зохиол "Зовсон жаргал", "Солигдсон амь" зэрэг жүжгийг амжилттай тоглосноос гадна "Улзын дэлбээ" нэртэй бүжгийн хамтлаг ажиллаж байв. '''Д.Бадамням, Ц.Жамбалжамц нарын дурсамжаас 1967 он''' [[Файл:Perenlei6.png|600x400px|thumb|Г.Пэрэнлэй нь Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн /одоогийн боловсролын хэлтэс / даргаар ажиллаж байсан үед Ю.Цэдэнбал даргатай хамт]] '''ХОЁР. Монгол улс түүхэндээ “Багш нарын баяр”-тай болов''' Б.Жаргал: Манай улсад багш нарын баярыг тэмдэглэдэг болоогүй байхад Дорнод аймгийн багш нар 1964 онд Пэрэнлэй даргын санаачилгаар анх удаа "Багш нарын баяр"-ыг тэмдэглэсэн. Өмнө нь Гэгээрлийн хэлтсийхэн энэ талаар аймгийнхаа багш нараасаа санал авахад бүгд зөвшөөрсөн юм. '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос''' '''ГУРАВ. "Хөдөлмөр зуслан" анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга''' Гэгээрлийн хэлтсийн дарга, тууврын хонины ноосыг бага хугацаанд хяргаж эрт тарга хүч авхуулах зорилгоор сурагчдын зуны амралтаар "Хөдөлмөр зуслан" анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга юм. '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос''' '''ДӨРӨВ. Дашбалбар сумын туршлагыг орон даяар нэвтрүүлэв''' Пэрэнлэйг сумын гүйцэтгэх захиргааны даргаар ажилласан найм дахь жилийн босгон дээр 1975 оны намар түүнийг Улаанбаатар хотоос дууджээ. «Сумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргаанаас соёл хүмүүжлийн ажлыг ҳэрхэн удирдаж байгаа тухай» илтгэлийг нь Сайд нарын Зөвлөлд авч хэлэлцжээ. Сумынхаа төвд үзвэр үйлчилгээ, уншлагын заал бүхий тохилог сайхан клуб, баялаг үзмэртэй кабинет, жирэмсэн эхчүүдийн амрах байр, нийтийн халуун ус байгуулан тохижуулснаа илтгэжээ. Дашбалбар сумынхны амжилт бүтээлийг нам засаг өндөр үнэлж, туршлагыг нь орон даяар нэвтрүүлэх тухай тогтоол гаргаж байжээ. '''ТАВ. "Улз" нэгдэл нь материаллаг бааз бүрэн бэхжэв''' Дашбалбар сумын "Улз" нэгдэл нь материаллаг бааз, хэрэгслийн хувьд бэхэжсэн, аж ахуйн зохион байгуулалт бүрэн төлөвшсөн, эдийн засгийн талаар биеэ даасан манай улсын томоохон сум, аж ахуйн нэг болсон. Энэ нь түүнийг 20 гаруй жил удирдсан Гомбожавын Пэрэнлэй гэдэг эгэл жирийн ухаалаг хүний ажил амьдралтай салшгүй холбоотой билээ. '''ЗУРГАА. Нэгдлийн мөнгөн орлого нэмэгдэж хөдөлмөрийн бүтээмж өсөв''' Сум орныхоо одоо, ирээдүйн тухай өргөн хүрээнд буурь суурьтай, гүн гүнзгий бодож сэтгэхийг Пэрэнлэйгээс амьдрал аяндаа шаарджээ. YII таван жилд төлөвлөсен хэмжээнээс нэгдлийн мөнгөн орлого, хөдөлмөрийн бүтээмж ихээхэн өсчээ. Хөдөө аж ахуйн эдэлбэр газрын зуун га тутмаас 220 центнер мах, 15 центнер ноос, 55 центнер сүү үйлдвэрлэж сумын АДХ-ын чуулганыг мал аж ахуйн бригадад төвлөрүүлж хийсэн тэр жилийн намар арван мянган тонн өвс нөөцөлжээ. Бод, бог мал нэгээс хоёр ээлжийн хашаагаар хангагдаж, холимог тэжээл үйлдвэрлэлт эрс нэмэгдсэн байна. «Улз» нэгдэлд мужааны цех, барилгын бригад ажиллаж төвийнхөн нь шинэ байшинд суух болжээ. Дөч гаруй цэгт төмс, хүнсний ногоо тарьж ургуулан амины туслах аж ахуйн хүрээнд гахай бордож мах үйлдвэрлэдэг айл өрх ч бий болов. '''Сэтгүүлч Ц.ВАНЧИНДОРЖ''' ==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙН ТУХАЙ ДУРСАМЖ ЯРИАНУУД== [[Файл:Perenlei5.png|600x400px|thumb|Зүүн гар талаас "Улз" нэгдлийн орлогч дарга А.Данзан. Дашбалбар сум "Улз" нэгдлийн дарга БНМАУ- АИХ-н Депутат Г.Пэрэнлэй, Дашбалбар сумын намын дарга Л.Банзрагч]] '''Дашбалбар сумын мал эмнэлгийн тасгийн их эмчээр ажиллаж байсан Малын их эмч С.Чойжилсүрэн''' Гомбожавын Пэрэнлэй даргынхаа тухай дурсан ярихад сайхан үг хүртэл багадаж байна. Би дөрвөн жил хамт ажилласан хэрнээ насаараа тэр хүнээс суралцаж үг үйлдэл, ажлын арга барилыг нь үргэлж санан бодож ажил амьдралдаа тусгаж явдаг. Хөдөө аж ахуйн их сургуулийг 1974 онд 23 настайдаа төгсөөд аймгийн намын хорооны шийдврээр хувиарлагдан Дашбалбар сумын мал эмнэлгийн тасгийн их эмчээр томилогдон очоод Пэрэнлэй даргын удирдлаган дор ажилласан. Дараа нь 1992-1996 онд Булган сумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны болон "Туг" нэгдлийн дарга, 1992-1996 онд Аймгийн АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дэд дарга, Засаг даргын орлогч, 1998-2001 онд "Дорнод гурил" ХК-ны гүйцэтгэх захирал, 2001-2013 оны хооронд Дорнод аймаг дахь Гаалийн газрын даргаар тус тус ажиллаж байв. Ингэхдээ байнга л Пэрэнлэй даргатайгаа ажлын арга барилын хувьд өөрийгөө харьцуулдаг байлаа. Тухайн үед МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын нэгдлийн дарга намын XIX-р хурал дээр хэлсэн үг байдаг. “Дарга хүн гэж хүнээр юм хийлгэж чаддаг хүнийг хэлдэг юмаа” гэхэд тэнд байсан намын гишүүд бүгд алга ташиж хүлээн зөвшөөрсөн байдаг. Тэр тодорхойлолтонд хүрч чадсан хүн бол яах аргагүй манай Пэрэнлэй дарга юм байна гэж одоог хүртэл ойлгож явдаг. Пэрэнлэй дарга хүмүүсээр юм хийлгэж чаддаг. Өөрийн гэсэн арга барилтай. Хийсэн бүтээснээрээ сум орон нутагтаа төдийгүй аймагт нэр хүндтэй хүн байсан. Хадлан хадахад хүртэл газрыг нь зааж өгдөг. Аливаа ажлыг жижиг бага гэлтгүй ач холбогдол өгдөг. Багш хүн учир орчноо мэдэрч хүнд юм тайлбарлаж өгдөг. Одоо байсан бол энгэрт нь “Гавьяат” тэмдэг байхаар сумын дарга. Пэрэнлэй даргын үед улсын хэмжээнд 255 нэгдэл байлаа. Тэр дунд Дашбалбар сумын “Улз” нэгдэл эдийн засгийн хувьд хүчин чадал сайтай. Бие даасан бааз суурьтай байсан. Пэрэнлэй даргаас хойш томилогдон очсон дарга нар нутаг орныхонд их гологдсон. Дамдинсүрэн дарга одоо ч ярьдаг юм. Мундаг хүн удирдаж байсан учраас Дагдан бид 2 жижигдсэндээ гэдэг. Тэр том хүний нөөлөг, бүтээн байгуулалт нүсэр байсан учраас шүү дээ. Би 1993 онд мөн 2015 онд суманд очиход тэр үеийн байшин барилга бүтээн байгуулалтаа харах сайхан байсан. Нэг жишээ хэлэхэд сумын төвийн барилгын бригадыг Шийрэв гуай ахлаад ажиллахдаа авдар, савнаас авхуулаад Номын сан хүртэл хийж байсан. Хүний хүссэн болгоныг хийдэг. Намайг Дашбалбар суманд шилжих үед Пэрэнлэй даргын бэлэглэсэн номын сан, 1974 оны 9 сард хийгдсэн 4 сандал одоо хүртэл өнгө хийц чанраараа байна. Тийм мужааны цехтэй сум ховор байлаа. Тэгэж л сумынхаа хүмүүсийн хэрэгцээг хангаж чаддаг нэгдлийн дарга байлаа. Ер нь өнгөрснөө мэдэхгүй бол өнөөдрөө зөв харахгүй. Ирээдүйгээ ч зөв тодорхойлохгүй шүү дээ. Пэрэнлэй даргатай хамт 1975 онд 4-р бригад дээр очлоо. Нэг дурсамж санаанд бууна. Дашбалбар сум зуун хориод мянган малтай. Түүнийг гардан өсгөж, арчилж малладаг суурь бүрээр орж малчин олныхоо ажил амьдралыг судлан санаа бодлыг нь сонсож явахаас сайхан юм байхгүй шүү гэж Пэрэнлэй дарга өгүүлж билээ. Норовсамбуу гээд айлд орсон. Гадаа нь нэг хонь хэвтэх юм. Энэ яасын гэсэн хургалах гээд чадахгүй гурав хонолоо гэнэ. Малын эмч ирснийх гээд үзлэг хийсэн хургалах боломжгүй байсан. Үхсэн хургийг нь гаргаад гэдсийг нь буцаж боогоод хэсэг хугацааны дараа нөгөө хонь босоод явлаа. Тэгсэн дарга гарч ирээд хонийг анхаараарай гэнэ. Тэгээд надаас асууж байдаг шүү. Саяын хагалаа хийлгэсэн хонь амьдрах уу гэж байна. Тэгнээ тэр явна гэсэн харчихаад гүй ямар жигтэй юм гээд өөр юм хэлсэнгүй. Хожим бригадын даргаас асуухад нь нөгөө хонь амьдарсныг мэдээд намайг их тоосон. Ингэж л Пэрэнлэй дарга юм хийж чаддаг хүнээ томилдог. “Улз” нэгдэл малын тоо толгойгоороо, ажлын үзүүлэлтээр ч аймагтаа өрсөлддөг байлаа. Тиймдээ ч “Алтангадас одонт” сум болж байсан. Улсын анхдугаар зөвлөгөөн болоход завсарлагаанаар Рагчаа даргатай тамхи татаад зогсож байдаг. Пэрэнлэй дарга сум орноо тааруухан удирдан авч явсан бол тэгж зогсохгүй дээ. Энэ мэт жишээ олон. Дарга тийм чанга хүн биш. Хүний эвийг олдог. Гэхдээ бас хатуу юман дээрээ дугарна. Их хошин бас их ёгч үгэн дотор үг хавчуулна. Мөн Пэрэнлэй даргын үед Улаанбаатар хотод “Нутгийн сэхээтний зөвлөл” гэж байгуулагдсан. Ардын уран зураач Г.Одон гуай 50 жилийн ойн сум нэгдлийн дарга тавих илтгэлийг бичдэг байлаа шүү дээ. Пэрэнлэй дарга ерөнхий бичээд одоогоор бол редакторлуулж байсан. Харилцаа холбоог олон талаар хослуулж хөрш зэргэлдээ Чита мужтай ойр дотно ажилладаг байлаа. Пэрэнлэй дарга цэлгэр талын дээгүүр элч туяагаа цацруулах хоёр нарны хооронд төдийгүй шөнө дөл болсон хойно ч сууриас суурь дамжин зав чөлөөгүй явж «Улз» нэгдлийн ирээдүй өөд, түмэн олныхоо хүсэл эрмэлзэл, итгэл найдварыг биелүүлэхийн төлөө хүчин зүтгэж явсан Дашбалбар сумын түүхэнд тодоос тод бичигдэх ховорхон хүн билээ. '''Хүний гавьяат эмч, Дашбалбар сумын Эрүүл мэндийн төвийн дарга В.Алтанцэцэг''' Гомбожавын Пэрэнлэй нь манай сумын түүхэн хүний нэг юм. Миний хувьд нэгдлийн дарга байхад нь сургуулиа төгсч ирээд сумандаа ажиллах болсон цаг. Дараа нь би сумынхаа засаг даргаар ажиллаж байх үедээ уулзаж зөвлөлгөө авч байсан. Өндөр настай болоод гэртээ суудаг байхад нь хаяа уулзахад сумынхаа төлөө санаа тавьж “ийм ажил хийвэл их зүгээр дээ" гээд л ярьж байдаг нь үнэхээр нутгаа гэсэн сэтгэлтэй хүн юмаа гэж хүндэлэг байлаа. Манай сумын хагас зуун жилийн түүх Г.Пэрэнлэй, Ж.Ёндонжамц дарга нартай салшгүй холбоотой гэж боддог. Тэд л одоогийн энэ хөгжил дэвшилд хүрэхэд үүрэг гүйцэтгэсэн хүмүүс юм. Пэрэнлэй даргын хувьд 20 гаруй жил сум нэгдлийг удирдахдаа “Улз” нэгдлийг улсдаа тэргүүнйи нэгдэл болгон хөгжүүлж, хойч үе бидэндээ хүлээлгэж өгсөн. Одоо манай сум “Улсын тэргүүний сум болтлоо хөгжсөн. Монгол улсын 330 сумаас улсад малын тоогоороо эхний 8-рт бичигдэж байгаа нь Пэрэнлэй даргын маань “Улз” нэгдлийн буян юмдаа. Нэгдэл тарахад сумын иргэдэд хувьчилсан мал, бусад хөрөнгүүд иргэдийн хувийн өмчийн суурь болсон. Улсдаа тэргүүлдэг сум нэгдэл байсныг гэрчлэх хэдэн жишээ дурдвал: -1969 онд нэгдэлжих хөдлөлгөөн ялсаны 10 жилийн ой угтсан уралдаанд улсад 2-р байр /'''ОНСмузейн материалаас'''/ -1971 онд Ардын хувьсгал, МХЗЭ-ийн 50 жилийн ой угтаж заралсан уралдаанд улсад 3-р байр /'''ОНС музейн матеираас'''/ -1974 онд Засгийн газрын хүндэт жуух бичгээр шагнуулсан /'''ОНСмузейн материалаас'''/ -1975,1976 онуудад цөцгийн тос ээдэмцэрийн төлөвлөгөөг биелүүлсэн амжилтаар 2,3-р байр эзэлж байжээ, “Улз" нэгдэл улсад мөнгөн орлогоороо 2-р байр, нэгдлийн гишүүдэд хөлс олголтооороо 1-р байр улсаас урт богино хугацааны зээл авдаггүй өөрийгөө санхүүжүүлдэг нэгдэл байсан. Дашбалбар сумын 40,50,60 жилийн ойн зардалыг “Улз” нэгдэл санхүүжүүлдэг байсан ба тухайн үед хандив тусламж авдаггүй байлаа. -1979 онд түүхэндээ хамгийн олон буюу 113432 толгой мал тоолуулж байсан. “Улз” нэгдэл 30 гаруй авто машин, гинжит болон дугуйт трактортой, томоохон авто гаржтай, нэгдлийн тээврийн бүхий л үйлчилгээ үзүүлдэг байсан. Мөн айлуудад ундны ус түгээдэг авто цистерн, бригадуудаас сүү, цөцгийн тосоо тээвэрлэдэг сүүний машин бригаддад соёлын үйлчилгээ хүргэдэг, “Кубань машин, түлш цэнэглэдэг машинуутай. Сумын төвийн айл өрхүүдийг цахилгаанаар хангадаг дизель станц, хадлангийн механикжсан салаа тариа бригад, жилдээ 20,0-30,0 цөцгийн тос боловсруулдаг сүү тосны завод, халуун усны газар, айл өрхүүдэд тавилга болон хэрэгцээт зүйлийг хийж үйлдвэрлэдэг барилгын цех , нэг ээлжинд 25 хүн хүлээн авах хүчин чадалтай зочид буудал, 40 хүн хүлээж авах гуанз, Талхны газар, гахай шувууны аж ахуй, мал тууварын бригад, мал эмнэлэг, худаг усны бригад чанар нөөцийн бригад, хүүхдийн хөдөлмөр зуслан гээд тоочоод барамгүй одооноос дутахгүй жижиг үйлдвэрлэл үйлчилгээний газруудтай сумынхаа иргэдийн хэрэгцээг хангадаг ийм сайхан нэгдэл сум байсан даа. Энэ бүхэн Пэрэнлэй даргын сэтгэл оюун, хөдөлмөр зүтгэлээ шингээн ажиллаж ирсэн 20 гаруй жилийн түүхэн амжилт билээ. '''Соёлын төвийн эрхлэгчээр ажиллаж байсан Б.Балжид''' Би айлын ганц охин. Аав, ээж хоёр минь нэгдлийн хоньчин. Аав маань хониныхоо бэлчээр дээрээ бурхан болсон. Жаахан басган байхдаа сумын дарга гэж ямар хүн байдгийг ч мэдэхгүй байлаа. Хамгийн анхны Г.Пэрэнлэй даргын талаарх дурсамж аавын минь ажил явдалд 56 машинаар дүүрэн нутгийн олноо авчирч оролцуулж, хариуцаж байсан хонийг нь даруй айлд шилжүүлж ээж бид хоёрын амьдралд тулгарсан ачааг хөнгөлж байснаар нь “ямар сайн хүн бэ” гэж боддог байсан. Би Баян-уулын сургуулийг дүүргээд МУИС-ын Орос хэлний багшийн сургуульд явах гэсэн оноо хүрэхгүй, мориноос унаад биеийн эрүүл мэнд сайнгүй байлаа. Тэр үед Пэрэнлэй дарга намайг ардын депутатын хурлын гүйцэтгэх захиргааны бичээч, бичиг хэргийн ажилтнаар ажилллаж чадах уу гэж асуув. Би чадахгүй байхдаа гэхэд сурна даа гэж эрс шийдэмгий хэлж билээ. Ингээд дөрвөн хуруугаараа бичгийн машин дээр бичиж сураад 3 жил энэ албан тушаалыг хашсан. Гэтэл элэгний өвчин сэдэрч сумын эмч Мөнхөөгийн тодорхойлолтоор нарийн бичгийн даргын албыг үргэлжлүүлэн хаших боломжгүй боллоо. Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудаж одоо Баруун Яслийн эрхлэгч болно доо гэлээ. Хэлснээр нь Яслийн эрхлэгчээр ажиллаж байтал тэрээр хөөцөлдөж явсаар Цэдэнбал Фелотовагийн нэрэмжит Хүүхдийн фондын хөрөнгөөр улсын хэмжээнд баригдах 33 цэцэрлэгийн нэгийг сумандаа 1 жилийн дотор зохион байгуулан бариулж сум маань Цэцэрлэг, Яслийн цогцолбортой боллоо. Шинэ хуучин хоёр цэцэрлэг нэгдэж, би цэцэрлэгийн эрхлэгч, нярав хоёрыг хамтад нь хийж байлаа. Ажлаа гартаа оруулаад 4 жил 8 сар болов. Гэтэл нэг өдөр Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудлаа. Дарга өрөөндөө намын даргатай хамт тамхиа баагиулаад сууж байна. “Чамайг Клубийн даргаар тавина” гэдэг юм. “Би клубийн дарга болмооргүй байна. Олон дарга солигдсон, уналтын байдалтай байгаа” гэв. Энэ явдлаас өмнө сумын тооцооны тасгийн нярав бол гэж нэг удаа хэлсэн ч би санхүү тооцоо мэдэхгүй. Тэгтэл өнөө орой очоод Жамсрандоржоор сампин заалгаад ир гэлээ. Тэр оройжин том хүрэн сампин дээр хичээл заалгаж аваад хэсэг хугацаанд тооцооны касс, яслийн эрхлэгч хийж байтал дарга өөрийнхөөрөө ямартай ч намайг клубийн эрхлэгч болголоо. Би дургүй ч 1983 оны 10-р сарын 1-нд клубийн эрхлэгч боллоо. Анх ажлаа авахад том хүрэн ширээ, шургуулгад нь хэдэн ширхэг Правда сэтгүүл, өрөөний мухарт 6 ширхэг архины шил байлаа. Г.Пэрэнлэй дарга Доржханд гуай манаачтай, Номын санч Цэвэлмаа гээд 4 хүний орон тоотой ажил хүлээлгэн өглөө. Клубийн нэг ч техник ажилладаггүй, том хар төгөлдөр хуур, ажилладаг, ажилладаггүй цөөн хэдэн хөгжмийн зэмсэг байж билээ. Нөхцөл байдал нилээн хүнд байлаа. Улсын хэмжээнд соёлжуулах аян зохион байгуулагдаж, тухайн үед нь Пэрэнлэй дарга 100 хүн хамрагдах сургалтад намайг явуулж чадсан юм. 1 сарын дараа клубийн эрхлэгчийн мэргэжлийн үнэмлэх гардаж авав. Дорнод аймгийн бүх суманд “Дашбалбар цахилгаан хөгжимтэй болсон” гэж ойрын сумдад зар түгж, залуучууд оройдоо гурван дугуйттайгаа цахилгаан хөгжимтэй бүжигт оролцох гэж ирнэ. Пянз тоглуулагч Пэрэнлэй даргаар цохуулж аваад өглөө хүртэл диско бүжигт залуучуудыг татаж байлаа. Бүжигт орохдоо хромын гутал, тэрлэгэн дээл зэрэг гоёлын хувцас өмсөж ордог боллоо. Пэрэнлэй даргын бодлого нь соёлын төвөөр дамжуулан нутгийн залуучуудыг соёлжуулах үйл ажиллагааг идэвхтэй зохион байгуулсан. Миний сурах зүйл сургалт үргэлжилсээр Улаанбаатар хот руу 3 сарын курст дараа нь 20 хүнийг Москва руу явуулна гэсэн жагсаалтад багтаж 1 сарын онолын сургалт хийгээд үлдсэн хугацаанд дадлага хийсэн. Үүнийг хэлэх болсон шалтгаан нь 3 сарын курс төгссөнөөрөө Соёлын төвийн захирал гэсэн тушаалтай ирсэн бөгөөд Соёлын яамны шалгуур үзүүлэлтийн дагуу жил жилээр Соёлын төвийн хөдөлгөөнд хамруулж байв. Тэр үеэс хойш би гэдэг хүн их л дургүй, уйлан байж ажиллахаар ирсэн Соёлын төвийнхөө эрхлэгчээр 22 жил ажилласан юмдаа. Пэрэнлэй дарга соёлыг бодлогоор маш их дэмжсэн. Гадаад дотоод харилцаа сайтай, залуу мэргэжилтэн суурьшуулахад анхаарч ажилладаг алсын хараатай хүн байсан гэдгийг онцолмоор байна. Соёлын төв ажил хөдөлмөрөөрөө аймагтаа битгий хэл улсын хэмжээнд тэргүүлж улсын хүүхэд залуучуудын театрт тайлант тоглолт хүртэл хийдэг боллоо. Ямар ч уулзалт, үйл ажиллагаанд заавал санхүүгийн мэргэжилтнээ дагуулж явдаг бөгөөд өөртөө нэг ч төгрөг завшиж байгаагүй. Миний амьдралын багш юмаа. Пэрэнлэй дарга маш оюунлаг хүн байсан учраас нутгийн ажилчдыг соёлжуулахад ном, кино зэргээр хүчтэй нөлөөлсөн гэж хэлж болно. Соёлын төв нэг сард 4 шинэ кино гаргана, нэгдлийн хөрөнгөөр шинээр гарсан номоос заавал 5 ширхгийг худалдан авдаг. Хэвлэлийн жагсаалтад байгаа бүх сонин, сэтгүүлийг захиалж хүмүүст заавал уншуул гэдэг байлаа. Нэгдэл хөрөнгөтэй тулдаа Соёлд хөрөнгө оруулалт хийдэг байсан. Мөнгөгүй бол мал аж ахуйгаа арайхийн удирдаж, тэр холын соёлыг орхигдуулдаг нэгдлүүдийн нэгэн адил болох байсан гэж боддог юм. ==ДУРСГАЛ== Пэрэнлэй дарга “Багш” мэргэжилтэй учир хүнд юм ойлгуулах арга ухааныг туйлын чамбай эзэмшсэн хүн гэж олон хүнээс сонсоно. Хэнд, хэдийд, ямар маягаар, юуг хэлж ойлгуулахаа сүрхий мэддэг байж. [[Файл:Perenlei7.png|thumb| Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан Гомбожавын Пэрэнлэй]] 1990 онд хувьчлал явагдаж, хуучин бүх зүйл өөрчлөгдөхөд 20 гаруй жил сум, нэгдэл удирдаж, олон зүйлийг шинээр бий болгож, бүтээсэн Пэрэнлэй даргын хувьд өөрийнх нь нүдэн дээр бүх юм өөрчлөгдөж, хувьчлал нэрэн дор зарим зүйлиййг үгүй хийсэн нь түүнд үнэхээр хүнд туссан гэдэг. Түүнийгээ ч 1993 онд ажлаар суманд нь очсон Малын их эмч С.Чойжилсүрэнд ихэд гутрангуй дурсан ярьжээ. Г.Пэрэнлэй дарга хүнд ажил хариуцуулан хийлгэж чаддаг, хүний эвийг олдог. Дарга нарт ажлаа ойлгуулж, танилцуулж чаддаг, Аймгийн чуулганд үгээ оновчтой хэлдэг, тэр нь олны анхаарлыг ихэд татдаг, сумандаа ахмадуудын дунд нэр хүндтэй нэгэн байжээ. Үүгээр зогсохгүй сум орон нутгаасаа төрсөн, аймаг болон улсад хариуцлагатай ажил, алба хийж буй сэхээтэн, дарга нартай холбоотой байх, тэд нарын туслалцааг сумандаа авах, ашиглах талаар гарамгай сайн ажиллаж байж. Чита мужийн Агийн Үндэсний тойргийн удирдлагуудтай харилцан туслалцах, гэрээ хэлцэл байгуулж тогтмол холбоотой байдаг, Хүнийг гомдоохоос ихэд зайлсхийдэг, сумынхаа нэр хүндийг ямагт өргөж, сайхан байлгахыг эрмэлздэг, ажлаа чин сэтгэлээсээ зориулж чаддаг ховорхон дарга, ах, сумандаа хайртай нутгийн хүү байжээ. amhabk5y3fkydqkkfirug7twyeysd4l 864511 864510 2026-08-03T11:49:17Z ~2026-42940-79 106508 864511 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Гомбожавын Пэрэнлэй|төрсөн=1930|төрсөн газар=Дорнод аймаг Дашбалбар сум Баянцагаан|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Түүхч, Багш мэргэжилтэй|зураг=Perenlei1.jpg}} '''Гомбожавын Пэрэнлэй''' нь 1930 оны 3-р сарын 16-нд Дорнод аймаг Дашбалбар сум “Баянцагаан” гэдэг газар төрсөн. Түүхч, Багш мэргэжилтэй. Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан. ==ТӨГССӨН СУРГУУЛЬ== * 1940-1944 онд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын бага сургууль * 1966 онд Улсын багшийн дээд сургуулийн түүхийн ангийг “онц” дүнтэй төгссөн * 1975 онд Эрхүү хотод 3 сарын хугацаатай нэгдлийн даргын мэргэжил дээшлүүлэх курс * 1983 онд 45 хоногийн хугацаагаар Улаан-Үүд хотод мэргэжил дээшлүүлэх курс ==НАМТАР== Пэрэнлэй нь Бөгтөр Хуасай омгийн Аюур овогтой Гомбожавын ууган хүү. Буриад ястан. Түүний намтарын товчооноор аялахын өмнө хүн яаж сурч боловсорч өөрийгөө хөгжүүллдэг. Үр шимээ ч нутаг орондоо хоёргүй сэтгэлээр зүтгэж Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн даргаар 21 жил тууштай ажиллан нэгэн насны амьдралаа зориулж чадсан түүхэн дарга, багш, захирал байсан гэдгийг нутаг орныхон нь, шавь нар нь, үе үеийн хамтран зүтгэгчид нь, хийж бүтээсэн түүхэн замнал нь Гомбожавын Пэрэнлэйг илтгэнэ. Тэрээр бусдын адил сумынхаа сургуульд суралцан “онц сайн” дүнтэй бага сургуулиа төгссөн ч “хараа муу” шалтгаанаар үргэлжлүүлэн сурч чадаагүй юм. Хэдий тийм боловч 14 настай Пэрэнлэйд Дашбалбар сумынхаа захиргаанд “Галч бичээч”-ээр орох боломж олдсон. Түүний хувьд анхны ажлын гараа нь ийнхүү эхэлж гурван жил хөдөлмөрлөж цаашлаад хоршооны барааны нярав, дэлгүүрийн худалдагч хийж явсаар нэг л өдөр сумандаа “Бага ангийн багш” болон очиж, хүүхэд багачуудад эрдэм мэдлэгийг түгээх их үйлсийн эзэн болсон. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар тус тус тасралтгүй ажиллаж, ард олныхоо итгэлийг алдалгүй соён гэгээрлийг түгээж явсан нэгэн билээ. Г.Пэрэнлэй хүүхэд байхын хичээнгүй, аливаад үнэнчээр хандаж байсны үр шимээр Улсын Багшийн Дээд сургуулийн түүхийн ангийг төгссөн. Хүнд “Боловсрол”ямар хэрэгтэйг ухааран 1966 оны зун “Онц” дүнтэй 2761 тоот дипломтойгоор сургуулиа амжилттай төгссөн оюунлаг нэгэн байсан. Сумаа нэгдлийн хөрөнгөөр шинэхэн Соёлын төвтэй болгох барилгын ажлыг хүндхэн цаг үед шинэхэн дарга санаачилж байсан түүхтэй. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн (одоогоор боловсролын хэлтэс) даргаар ажиллаж байх үедээ Монгол улсад анх удаа багш нарын баярыг 1964 онд тэмдэглэж байсан гээд санаачлан хийснийг энд дурьдвал тоймгүй их. Түүний аав Аюурын Гомбожав14 насандаа ааваасаа өнчирөн үлдэж, ээж дүү хоёрын хамт амьдрахын эрхээр өөрийн төрсөн газар Оросын холбооны улс Чита мужийн Агын үндэсний тойргийн Агын районы Будлан хүнхэр гэдэг газраас Монголд амьдарч буй нагац нараа түшиглэхээр 1914 онд иржээ. Дорнод аймаг Дашбалбар, Баяндун сумдын нутгаар амьдарч, хатуу бэрхийг туулж, хар бор ажлыг гололгүй хийсээр эрийн цээнд хүрч, мал маллан ахуй амьдралаа тогтвор сууршилтай болгож чадсан аавын хүү ажээ. Хожим Пэрэнлэйн аав Монгол бичиг, шинэ үсгийг ч бие даан сурч худалдааны байгууллагад малын эрхлэгч агентын ажлыг 20 шахам жил хийсэн хөдөлмөрч нэгэн байжээ. Пэрэнлэй төрүүлсөн ээж Дариймаас амьдралын эрхээр өргүүлэн Нансалмаа ээжийн гар дээр өссөн. Тэд бүгд Буриад ястан. Эгэл жирийн малчин, энгийн даруу хөдөлмөрч бүсгүйчүүд байсан гэдэг. Пэрэнлэй дарга нутаг орноо хөгжүүлэх их үйлсийн төлөө ажиллаж явахдаа хань Цэндэмтэй танилцан гэр бүл болж 9 хүүхдийг төрүүлж 3 хүүхдээ ах эгч нартаа өргүүлэн ахан дүүсээ хаялгүй хамаатны нандин холбоог үргэлжлүүлэн зургаан хүүхдээ өөсрдөө өсгөцгөөжээ. Түүний хань Цэвэгийн Цэндэм нь Хэнтий аймгийн Дадал суманд төрсөн. Багш мэргэжилтэй. Дадал сумандаа төдийгүй Чойбалсан хотод цэцэрлэгийн эрхлэгчээр, Баян-Уул, Дашбалбар сумын дунд сургуульд гэр ахуйн багшаар тус тус багшилж байгаад хүнд өвчний улмаас 1981 онд насан эцэслэжээ. [[Файл:Perenlei2.png |450x350px|thumb| Г.Пэрэнлэй хань Ц.Цэндэмийн хамт]] Алдарт эхийн 1,2-р одонт, “хөдөлмөрийн гавшгайч” 1,2-р тэмдэгтэй, Монгол улсдаа Эвлэлийн гишүүнээр он удаан жил явжээ. Хань Цэндэм энэ биеэ бусдын хүүхдүүдийн сурч боловсрох үйлд зориулан амьдарч ажиллаж явсан ачтан байсан нь үйл хэрэг нь харуулнам. Ийм л оюунлаг эцэг эхийн үргэлжлэл болсон Оюунжаргал Түмэнжаргал, Уранжаргал, Төгсжаргал, Отгонжаргал, Түвшинжаргал нар нь үр хүүхэд хань ижлийн хамт өнөр өтгөн болцгоож улс орондоо, төрсөн нутаг усандаа өөрсдийн хийж чаддаг зүйлээрээ ажиллаж хөдөлмөрлөн амар тайван амьдарцгаана. ==АЖЛЫН ЗАМНАЛ== Гомбожавын Пэрэнлэй нь хөдөлмөрийн гараагаа: *1944-1947 онд Дашбалбар сумын захиргаанд галч бичээчээр *1947-1948 оны Хоршооны барааны нярав, худалдагчаар *1948 оны 8 сараас сумандаа Бага ангийн багш *1949-1955 онд Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар *1958-1965 онд Чойбалсан хотын НДХ гүйцэтгэх захиргааны Гэгээрлийн хэлтэст байцаагч, даргаар *1966-1967 онд Дорнод аймаг Баян-Уул сумын арван жилийн дунд сургуулийн захирал *1967-1988 онд Дорнод аймаг Дашбалбар сумын "Улз" нэгдлийн даргаар ажиллаж байсан. ==ГАВЬЯА ШАГНАЛ== * 1961 онд Сайд нарын зөвлөлийн жуух бичиг * 1968 онд АИХ тэргүүлэгчдийн 208-р зарлигаар “Хөдөлмөрийн хүндэт медаль" * 1971 онд “Алтан гадас” одон * 1974 онд “Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон” * 1962 онд “Ардын гэгээрлийн тэргүүний ажилтан” * 1971 онд “МХЗЭ-ийн тэргүүний ажилтан” * 1973 онд “Ардын цэргийн тэргүүний ажилтан” * 1979 онд “ХАА-ын тэргүүний сайчуул” цол * 1981 онд Улсын биеийн тамирын спортын хорооны “Хүндэт тэмдэг” * 1961, 1971, 1981 онуудад Ардын хувьсгалын 40, 50, 60 жилийн “Хүндэт медаль" ==СОНГУУЛЬТ АЖИЛ== Гомбожавын Пэрэнлэй нь аймаг орон нутгийнхаа депутатаар олон жил сонгогдон нам төрийн үйл хэрэгт идэвхитэй оролцдог МАХН-ын гишүүн, түмнийхээ итгэлийг олсон нэгэн байсан нь түүний сонгуульт ажил харуулж байна. Тухайлбал: [[Файл:Perenlei3.png|600x500px|thumb|МАХН-ын XIX их хурлын Дорнод аймгийн төлөөлөгчид]] - 1944 онд МУ эвлэлд гишүүн - 1945 онд МХЗ эвлэлд элсэн орсон - 1952 онд сумын АДХ-ын депутат - 1954 оны 3-р сарын 25-нд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын намын үүрийн бүх гишүүдийн хурлаар МАХН-ын гишүүн - 1961 онд Монголын багш нарын III дугаар их хуралд - 1963-1966 онд Дорнод аймгийн төвийн АИХ-ын сонгох сонгуулийн Зангиатын 139-р тойрогт АИХ-ын депутатаар 3 жил - 1967 онд аймгийн АДХ-ын депутатаар 5,6,8,9,10,11,12,13,14 дэх удаагийн сонгуулиар аймгийн намын хорооны 11,12,14,15,16,17,18,19,20 дугаар бага хурлаас бүгд хурлын гишүүнээр тус тус сонгогдон ажилласан. - 1967, 1973, 1979 онуудад нэгдэлчдийн III, IV, V-р их хуралд тус бүр төлөөлөгчөөр - 1969 онд Монголын Биеийн тамир спортын III дугаар их хуралд - 1973-1977 онд АИХ-ын сонгох сонгуулийн Дашбалбарын 171-р тойрогт Ардын их хурлын депутатаар 4 жил сонгогдсон. - 1971, 1976 онд аймгийн намын 25-р бага хурлаас МАХН-ын 16, 17-р их хурлын төлөөлөгчөөр - 1977-1982 онд Монголын ХАА-ын Үйлдвэрчдийн эвлэлийн бүгд хурлын гишүүнээр сонгогдсон. - 1983 оны сүүлээр Улаанбаатар хотод болсон БНМАУ-ын сум, хороо, район хотын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дарга нарын улсын зөвлөгөөнд оролцсон. ==НОМ БҮТЭЭЛ== Г.Пэрэнлэй агсан сум орныхоо түүхийг гар бие оролцон бүтээж явсны хувьд, болохоос нь болохгүй хүртэл их бага гэлтгүйгээр сэтгэлээн чилээж, урсах цаг хугацаатай уралдан, энэ л нутаг орныхоо бүтээн байгуулалт, хөгжил цэцэглэлтийн эх суурийг тавьсан түүхийн гэрч юмаа. Үүнийгээ ч үеийн үед нутгийн зон олон, ирээдүй хойчдоо үлдээе хэмээн зорин, тэр их ажлын хажуугаар ном тохимол бичсэн оюуны хүн байлаа. Тиймдээ ч үр хүүхдүүд нь төрөлх Дашбалбар сумын түүхт 100 жилийн ой 2025 онд болоход аавынхаа бичиж үлдээсэн 2 товхимол номыг нэгтгэн нэг ном болгон хэвлүүлж нутаг орондоо дурсгажээ. 1. '''1995 он “Дашбалбар сумын түүх оршвой”''' 2. '''1988 он Дашбалбар сум “Улз” нэгдлийн түүхчилсэн танилцуулга''' ==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙ ДАРГЫН САНААЧЛАН ХИЙСЭН ТҮҮХЭН АЖЛУУД== '''НЭГ. Дашбалбар сум анхны соёлын төвтэй болов''' Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын "Улз" нэгдлийн даргаар 1967 оны хавар Гомбожавын Пэрэнлэй сонгогджээ. Шинэхэн дарга нэгдлийн төвийг тохижуулна, хүн ардаа соёлжуулна гэж ярьдаг, сайхан клуб бариулна гээд энэ санаагаа 1968 оны үйлдвэр-санхүүгийн төлөвлөгөөнд тусгасан байна. Клубын барилгын төсөл 750 мянган төгрөг зарцуулагдахаар болжээ. Ингээд материал татах зэрэг ажилд мөнгө зарах гэтэл аймгийн банк 100 мянгаас дээш төгрөгийн төсөвтэй барилгад Улсын төлөвлөгөөний комиссын хурлаар баталсан шийдвэр шаардлагатай гээд зөвшөөрсөнгүй. Иймээс Пэрэнлэй дарга нэгдлийн 1-р бригадын даргаар ажиллаж буй Жалсавын Жамцыг дуудаж: Та Улаанбаатар хотод томилолтоор яв. Улсын төлөвлөгөөний комиссоос манай клубыг бариулах тогтоол шийдвэр гаргуулаад ир! гэжээ. Танай нэгдлийн шинэ дарга аж ахуй, эдийн засгаа хөгжүүлэхийн оронд соёл урлагийн газраа илүү анхаарч байгаа нь тун ч харамсалтай алдаа юм даа гээд халгаасангүй. Жамц дарга учир байдлаа тоочин гомдолсны эцэст Улсын төлөвлөгөөний комисс орж хурлаар тогтоол шийдвэр гаргуулаад нутаг буцсан түүхтэй ажээ. Ингээд цэргийн 030-р ангийхантай "Улз" нэгдэл холбоо тогтоож, тэр ангийн барилгачид болон Чойбалсан хотод мах комбинат барьж байсан Болгар нөхдийн оролцоотойгоор Дашбалбар сум хоёр жилийн хугацаанд клубын барилга ашиглалтанд оржээ. Г.Пэрэнлэй дарга нэгдлийн хөрөнгийг буруу зүйлд зарцуулсан гэж НХДЗ-ийн даргаас зэмлэл хүлээсэн ч Монгол улсын хөдөө нутгийн аль ч сумын төвд байхгүй, зарим хэсэгтээ хоёр давхар, олон хүний багтаамжтай, цэлгэр тайз, бүжгийн танхим, номын сан, хөнгөн цайны газар, орон нутгийг судлах музейтэй, үнэхээр соёлын төв гэсэн нэрэндээ тохирсон газар болж хүн зоны хөл тасрахгүй ажилласаар байжээ. Цаашлаад Б.Балжидын удирдсан тус төвд ардын театр ажиллаж, нутгийн хүү Ж.Лодойн "Хурим", Буриадын зохиолч Шагжийн Цэрэний "Будамшуу", Ж.Жамцын зохиол "Зовсон жаргал", "Солигдсон амь" зэрэг жүжгийг амжилттай тоглосноос гадна "Улзын дэлбээ" нэртэй бүжгийн хамтлаг ажиллаж байв. '''Д.Бадамням, Ц.Жамбалжамц нарын дурсамжаас 1967 он''' [[Файл:Perenlei6.png|600x400px|thumb|Г.Пэрэнлэй нь Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн /одоогийн боловсролын хэлтэс / даргаар ажиллаж байсан үед Ю.Цэдэнбал даргатай хамт]] '''ХОЁР. Монгол улс түүхэндээ “Багш нарын баяр”-тай болов''' Б.Жаргал: Манай улсад багш нарын баярыг тэмдэглэдэг болоогүй байхад Дорнод аймгийн багш нар 1964 онд Пэрэнлэй даргын санаачилгаар анх удаа "Багш нарын баяр"-ыг тэмдэглэсэн. Өмнө нь Гэгээрлийн хэлтсийхэн энэ талаар аймгийнхаа багш нараасаа санал авахад бүгд зөвшөөрсөн юм. '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос''' '''ГУРАВ. "Хөдөлмөр зуслан" анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга''' Гэгээрлийн хэлтсийн дарга, тууврын хонины ноосыг бага хугацаанд хяргаж эрт тарга хүч авхуулах зорилгоор сурагчдын зуны амралтаар "Хөдөлмөр зуслан" анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга юм. '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос''' '''ДӨРӨВ. Дашбалбар сумын туршлагыг орон даяар нэвтрүүлэв''' Пэрэнлэйг сумын гүйцэтгэх захиргааны даргаар ажилласан найм дахь жилийн босгон дээр 1975 оны намар түүнийг Улаанбаатар хотоос дууджээ. «Сумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргаанаас соёл хүмүүжлийн ажлыг ҳэрхэн удирдаж байгаа тухай» илтгэлийг нь Сайд нарын Зөвлөлд авч хэлэлцжээ. Сумынхаа төвд үзвэр үйлчилгээ, уншлагын заал бүхий тохилог сайхан клуб, баялаг үзмэртэй кабинет, жирэмсэн эхчүүдийн амрах байр, нийтийн халуун ус байгуулан тохижуулснаа илтгэжээ. Дашбалбар сумынхны амжилт бүтээлийг нам засаг өндөр үнэлж, туршлагыг нь орон даяар нэвтрүүлэх тухай тогтоол гаргаж байжээ. '''ТАВ. "Улз" нэгдэл нь материаллаг бааз бүрэн бэхжэв''' Дашбалбар сумын "Улз" нэгдэл нь материаллаг бааз, хэрэгслийн хувьд бэхэжсэн, аж ахуйн зохион байгуулалт бүрэн төлөвшсөн, эдийн засгийн талаар биеэ даасан манай улсын томоохон сум, аж ахуйн нэг болсон. Энэ нь түүнийг 20 гаруй жил удирдсан Гомбожавын Пэрэнлэй гэдэг эгэл жирийн ухаалаг хүний ажил амьдралтай салшгүй холбоотой билээ. '''ЗУРГАА. Нэгдлийн мөнгөн орлого нэмэгдэж хөдөлмөрийн бүтээмж өсөв''' Сум орныхоо одоо, ирээдүйн тухай өргөн хүрээнд буурь суурьтай, гүн гүнзгий бодож сэтгэхийг Пэрэнлэйгээс амьдрал аяндаа шаарджээ. YII таван жилд төлөвлөсен хэмжээнээс нэгдлийн мөнгөн орлого, хөдөлмөрийн бүтээмж ихээхэн өсчээ. Хөдөө аж ахуйн эдэлбэр газрын зуун га тутмаас 220 центнер мах, 15 центнер ноос, 55 центнер сүү үйлдвэрлэж сумын АДХ-ын чуулганыг мал аж ахуйн бригадад төвлөрүүлж хийсэн тэр жилийн намар арван мянган тонн өвс нөөцөлжээ. Бод, бог мал нэгээс хоёр ээлжийн хашаагаар хангагдаж, холимог тэжээл үйлдвэрлэлт эрс нэмэгдсэн байна. «Улз» нэгдэлд мужааны цех, барилгын бригад ажиллаж төвийнхөн нь шинэ байшинд суух болжээ. Дөч гаруй цэгт төмс, хүнсний ногоо тарьж ургуулан амины туслах аж ахуйн хүрээнд гахай бордож мах үйлдвэрлэдэг айл өрх ч бий болов. '''Сэтгүүлч Ц.ВАНЧИНДОРЖ''' ==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙН ТУХАЙ ДУРСАМЖ ЯРИАНУУД== [[Файл:Perenlei5.png|600x400px|thumb|Зүүн гар талаас "Улз" нэгдлийн орлогч дарга А.Данзан. Дашбалбар сум "Улз" нэгдлийн дарга БНМАУ- АИХ-н Депутат Г.Пэрэнлэй, Дашбалбар сумын намын дарга Л.Банзрагч]] '''Дашбалбар сумын мал эмнэлгийн тасгийн их эмчээр ажиллаж байсан Малын их эмч С.Чойжилсүрэн''' Гомбожавын Пэрэнлэй даргынхаа тухай дурсан ярихад сайхан үг хүртэл багадаж байна. Би дөрвөн жил хамт ажилласан хэрнээ насаараа тэр хүнээс суралцаж үг үйлдэл, ажлын арга барилыг нь үргэлж санан бодож ажил амьдралдаа тусгаж явдаг. Хөдөө аж ахуйн их сургуулийг 1974 онд 23 настайдаа төгсөөд аймгийн намын хорооны шийдврээр хувиарлагдан Дашбалбар сумын мал эмнэлгийн тасгийн их эмчээр томилогдон очоод Пэрэнлэй даргын удирдлаган дор ажилласан. Дараа нь 1992-1996 онд Булган сумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны болон "Туг" нэгдлийн дарга, 1992-1996 онд Аймгийн АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дэд дарга, Засаг даргын орлогч, 1998-2001 онд "Дорнод гурил" ХК-ны гүйцэтгэх захирал, 2001-2013 оны хооронд Дорнод аймаг дахь Гаалийн газрын даргаар тус тус ажиллаж байв. Ингэхдээ байнга л Пэрэнлэй даргатайгаа ажлын арга барилын хувьд өөрийгөө харьцуулдаг байлаа. Тухайн үед МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын нэгдлийн дарга намын XIX-р хурал дээр хэлсэн үг байдаг. “Дарга хүн гэж хүнээр юм хийлгэж чаддаг хүнийг хэлдэг юмаа” гэхэд тэнд байсан намын гишүүд бүгд алга ташиж хүлээн зөвшөөрсөн байдаг. Тэр тодорхойлолтонд хүрч чадсан хүн бол яах аргагүй манай Пэрэнлэй дарга юм байна гэж одоог хүртэл ойлгож явдаг. Пэрэнлэй дарга хүмүүсээр юм хийлгэж чаддаг. Өөрийн гэсэн арга барилтай. Хийсэн бүтээснээрээ сум орон нутагтаа төдийгүй аймагт нэр хүндтэй хүн байсан. Хадлан хадахад хүртэл газрыг нь зааж өгдөг. Аливаа ажлыг жижиг бага гэлтгүй ач холбогдол өгдөг. Багш хүн учир орчноо мэдэрч хүнд юм тайлбарлаж өгдөг. Одоо байсан бол энгэрт нь “Гавьяат” тэмдэг байхаар сумын дарга. Пэрэнлэй даргын үед улсын хэмжээнд 255 нэгдэл байлаа. Тэр дунд Дашбалбар сумын “Улз” нэгдэл эдийн засгийн хувьд хүчин чадал сайтай. Бие даасан бааз суурьтай байсан. Пэрэнлэй даргаас хойш томилогдон очсон дарга нар нутаг орныхонд их гологдсон. Дамдинсүрэн дарга одоо ч ярьдаг юм. Мундаг хүн удирдаж байсан учраас Дагдан бид 2 жижигдсэндээ гэдэг. Тэр том хүний нөөлөг, бүтээн байгуулалт нүсэр байсан учраас шүү дээ. Би 1993 онд мөн 2015 онд суманд очиход тэр үеийн байшин барилга бүтээн байгуулалтаа харах сайхан байсан. Нэг жишээ хэлэхэд сумын төвийн барилгын бригадыг Шийрэв гуай ахлаад ажиллахдаа авдар, савнаас авхуулаад Номын сан хүртэл хийж байсан. Хүний хүссэн болгоныг хийдэг. Намайг Дашбалбар суманд шилжих үед Пэрэнлэй даргын бэлэглэсэн номын сан, 1974 оны 9 сард хийгдсэн 4 сандал одоо хүртэл өнгө хийц чанраараа байна. Тийм мужааны цехтэй сум ховор байлаа. Тэгэж л сумынхаа хүмүүсийн хэрэгцээг хангаж чаддаг нэгдлийн дарга байлаа. Ер нь өнгөрснөө мэдэхгүй бол өнөөдрөө зөв харахгүй. Ирээдүйгээ ч зөв тодорхойлохгүй шүү дээ. Пэрэнлэй даргатай хамт 1975 онд 4-р бригад дээр очлоо. Нэг дурсамж санаанд бууна. Дашбалбар сум зуун хориод мянган малтай. Түүнийг гардан өсгөж, арчилж малладаг суурь бүрээр орж малчин олныхоо ажил амьдралыг судлан санаа бодлыг нь сонсож явахаас сайхан юм байхгүй шүү гэж Пэрэнлэй дарга өгүүлж билээ. Норовсамбуу гээд айлд орсон. Гадаа нь нэг хонь хэвтэх юм. Энэ яасын гэсэн хургалах гээд чадахгүй гурав хонолоо гэнэ. Малын эмч ирснийх гээд үзлэг хийсэн хургалах боломжгүй байсан. Үхсэн хургийг нь гаргаад гэдсийг нь буцаж боогоод хэсэг хугацааны дараа нөгөө хонь босоод явлаа. Тэгсэн дарга гарч ирээд хонийг анхаараарай гэнэ. Тэгээд надаас асууж байдаг шүү. Саяын хагалаа хийлгэсэн хонь амьдрах уу гэж байна. Тэгнээ тэр явна гэсэн харчихаад гүй ямар жигтэй юм гээд өөр юм хэлсэнгүй. Хожим бригадын даргаас асуухад нь нөгөө хонь амьдарсныг мэдээд намайг их тоосон. Ингэж л Пэрэнлэй дарга юм хийж чаддаг хүнээ томилдог. “Улз” нэгдэл малын тоо толгойгоороо, ажлын үзүүлэлтээр ч аймагтаа өрсөлддөг байлаа. Тиймдээ ч “Алтангадас одонт” сум болж байсан. Улсын анхдугаар зөвлөгөөн болоход завсарлагаанаар Рагчаа даргатай тамхи татаад зогсож байдаг. Пэрэнлэй дарга сум орноо тааруухан удирдан авч явсан бол тэгж зогсохгүй дээ. Энэ мэт жишээ олон. Дарга тийм чанга хүн биш. Хүний эвийг олдог. Гэхдээ бас хатуу юман дээрээ дугарна. Их хошин бас их ёгч үгэн дотор үг хавчуулна. Мөн Пэрэнлэй даргын үед Улаанбаатар хотод “Нутгийн сэхээтний зөвлөл” гэж байгуулагдсан. 50 жилийн ойн сум нэгдлийн "Дарга" тавих илтгэлийг Пэрэнлэй дарга ерөнхий бичээд Ардын уран зураач Г.Одон гуай одоогоор бол редактор буюу хянан тохиолдуулж байлаа шүү дээ. Харилцаа холбоог олон талаар хослуулж хөрш зэргэлдээ Чита мужтай ойр дотно ажилладаг байлаа. Пэрэнлэй дарга цэлгэр талын дээгүүр элч туяагаа цацруулах хоёр нарны хооронд төдийгүй шөнө дөл болсон хойно ч сууриас суурь дамжин зав чөлөөгүй явж «Улз» нэгдлийн ирээдүй өөд, түмэн олныхоо хүсэл эрмэлзэл, итгэл найдварыг биелүүлэхийн төлөө хүчин зүтгэж явсан Дашбалбар сумын түүхэнд тодоос тод бичигдэх ховорхон хүн билээ. '''Хүний гавьяат эмч, Дашбалбар сумын Эрүүл мэндийн төвийн дарга В.Алтанцэцэг''' Гомбожавын Пэрэнлэй нь манай сумын түүхэн хүний нэг юм. Миний хувьд нэгдлийн дарга байхад нь сургуулиа төгсч ирээд сумандаа ажиллах болсон цаг. Дараа нь би сумынхаа засаг даргаар ажиллаж байх үедээ уулзаж зөвлөлгөө авч байсан. Өндөр настай болоод гэртээ суудаг байхад нь хаяа уулзахад сумынхаа төлөө санаа тавьж “ийм ажил хийвэл их зүгээр дээ" гээд л ярьж байдаг нь үнэхээр нутгаа гэсэн сэтгэлтэй хүн юмаа гэж хүндэлэг байлаа. Манай сумын хагас зуун жилийн түүх Г.Пэрэнлэй, Ж.Ёндонжамц дарга нартай салшгүй холбоотой гэж боддог. Тэд л одоогийн энэ хөгжил дэвшилд хүрэхэд үүрэг гүйцэтгэсэн хүмүүс юм. Пэрэнлэй даргын хувьд 20 гаруй жил сум нэгдлийг удирдахдаа “Улз” нэгдлийг улсдаа тэргүүнйи нэгдэл болгон хөгжүүлж, хойч үе бидэндээ хүлээлгэж өгсөн. Одоо манай сум “Улсын тэргүүний сум болтлоо хөгжсөн. Монгол улсын 330 сумаас улсад малын тоогоороо эхний 8-рт бичигдэж байгаа нь Пэрэнлэй даргын маань “Улз” нэгдлийн буян юмдаа. Нэгдэл тарахад сумын иргэдэд хувьчилсан мал, бусад хөрөнгүүд иргэдийн хувийн өмчийн суурь болсон. Улсдаа тэргүүлдэг сум нэгдэл байсныг гэрчлэх хэдэн жишээ дурдвал: -1969 онд нэгдэлжих хөдлөлгөөн ялсаны 10 жилийн ой угтсан уралдаанд улсад 2-р байр /'''ОНСмузейн материалаас'''/ -1971 онд Ардын хувьсгал, МХЗЭ-ийн 50 жилийн ой угтаж заралсан уралдаанд улсад 3-р байр /'''ОНС музейн матеираас'''/ -1974 онд Засгийн газрын хүндэт жуух бичгээр шагнуулсан /'''ОНСмузейн материалаас'''/ -1975,1976 онуудад цөцгийн тос ээдэмцэрийн төлөвлөгөөг биелүүлсэн амжилтаар 2,3-р байр эзэлж байжээ, “Улз" нэгдэл улсад мөнгөн орлогоороо 2-р байр, нэгдлийн гишүүдэд хөлс олголтооороо 1-р байр улсаас урт богино хугацааны зээл авдаггүй өөрийгөө санхүүжүүлдэг нэгдэл байсан. Дашбалбар сумын 40,50,60 жилийн ойн зардалыг “Улз” нэгдэл санхүүжүүлдэг байсан ба тухайн үед хандив тусламж авдаггүй байлаа. -1979 онд түүхэндээ хамгийн олон буюу 113432 толгой мал тоолуулж байсан. “Улз” нэгдэл 30 гаруй авто машин, гинжит болон дугуйт трактортой, томоохон авто гаржтай, нэгдлийн тээврийн бүхий л үйлчилгээ үзүүлдэг байсан. Мөн айлуудад ундны ус түгээдэг авто цистерн, бригадуудаас сүү, цөцгийн тосоо тээвэрлэдэг сүүний машин бригаддад соёлын үйлчилгээ хүргэдэг, “Кубань машин, түлш цэнэглэдэг машинуутай. Сумын төвийн айл өрхүүдийг цахилгаанаар хангадаг дизель станц, хадлангийн механикжсан салаа тариа бригад, жилдээ 20,0-30,0 цөцгийн тос боловсруулдаг сүү тосны завод, халуун усны газар, айл өрхүүдэд тавилга болон хэрэгцээт зүйлийг хийж үйлдвэрлэдэг барилгын цех , нэг ээлжинд 25 хүн хүлээн авах хүчин чадалтай зочид буудал, 40 хүн хүлээж авах гуанз, Талхны газар, гахай шувууны аж ахуй, мал тууварын бригад, мал эмнэлэг, худаг усны бригад чанар нөөцийн бригад, хүүхдийн хөдөлмөр зуслан гээд тоочоод барамгүй одооноос дутахгүй жижиг үйлдвэрлэл үйлчилгээний газруудтай сумынхаа иргэдийн хэрэгцээг хангадаг ийм сайхан нэгдэл сум байсан даа. Энэ бүхэн Пэрэнлэй даргын сэтгэл оюун, хөдөлмөр зүтгэлээ шингээн ажиллаж ирсэн 20 гаруй жилийн түүхэн амжилт билээ. '''Соёлын төвийн эрхлэгчээр ажиллаж байсан Б.Балжид''' Би айлын ганц охин. Аав, ээж хоёр минь нэгдлийн хоньчин. Аав маань хониныхоо бэлчээр дээрээ бурхан болсон. Жаахан басган байхдаа сумын дарга гэж ямар хүн байдгийг ч мэдэхгүй байлаа. Хамгийн анхны Г.Пэрэнлэй даргын талаарх дурсамж аавын минь ажил явдалд 56 машинаар дүүрэн нутгийн олноо авчирч оролцуулж, хариуцаж байсан хонийг нь даруй айлд шилжүүлж ээж бид хоёрын амьдралд тулгарсан ачааг хөнгөлж байснаар нь “ямар сайн хүн бэ” гэж боддог байсан. Би Баян-уулын сургуулийг дүүргээд МУИС-ын Орос хэлний багшийн сургуульд явах гэсэн оноо хүрэхгүй, мориноос унаад биеийн эрүүл мэнд сайнгүй байлаа. Тэр үед Пэрэнлэй дарга намайг ардын депутатын хурлын гүйцэтгэх захиргааны бичээч, бичиг хэргийн ажилтнаар ажилллаж чадах уу гэж асуув. Би чадахгүй байхдаа гэхэд сурна даа гэж эрс шийдэмгий хэлж билээ. Ингээд дөрвөн хуруугаараа бичгийн машин дээр бичиж сураад 3 жил энэ албан тушаалыг хашсан. Гэтэл элэгний өвчин сэдэрч сумын эмч Мөнхөөгийн тодорхойлолтоор нарийн бичгийн даргын албыг үргэлжлүүлэн хаших боломжгүй боллоо. Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудаж одоо Баруун Яслийн эрхлэгч болно доо гэлээ. Хэлснээр нь Яслийн эрхлэгчээр ажиллаж байтал тэрээр хөөцөлдөж явсаар Цэдэнбал Фелотовагийн нэрэмжит Хүүхдийн фондын хөрөнгөөр улсын хэмжээнд баригдах 33 цэцэрлэгийн нэгийг сумандаа 1 жилийн дотор зохион байгуулан бариулж сум маань Цэцэрлэг, Яслийн цогцолбортой боллоо. Шинэ хуучин хоёр цэцэрлэг нэгдэж, би цэцэрлэгийн эрхлэгч, нярав хоёрыг хамтад нь хийж байлаа. Ажлаа гартаа оруулаад 4 жил 8 сар болов. Гэтэл нэг өдөр Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудлаа. Дарга өрөөндөө намын даргатай хамт тамхиа баагиулаад сууж байна. “Чамайг Клубийн даргаар тавина” гэдэг юм. “Би клубийн дарга болмооргүй байна. Олон дарга солигдсон, уналтын байдалтай байгаа” гэв. Энэ явдлаас өмнө сумын тооцооны тасгийн нярав бол гэж нэг удаа хэлсэн ч би санхүү тооцоо мэдэхгүй. Тэгтэл өнөө орой очоод Жамсрандоржоор сампин заалгаад ир гэлээ. Тэр оройжин том хүрэн сампин дээр хичээл заалгаж аваад хэсэг хугацаанд тооцооны касс, яслийн эрхлэгч хийж байтал дарга өөрийнхөөрөө ямартай ч намайг клубийн эрхлэгч болголоо. Би дургүй ч 1983 оны 10-р сарын 1-нд клубийн эрхлэгч боллоо. Анх ажлаа авахад том хүрэн ширээ, шургуулгад нь хэдэн ширхэг Правда сэтгүүл, өрөөний мухарт 6 ширхэг архины шил байлаа. Г.Пэрэнлэй дарга Доржханд гуай манаачтай, Номын санч Цэвэлмаа гээд 4 хүний орон тоотой ажил хүлээлгэн өглөө. Клубийн нэг ч техник ажилладаггүй, том хар төгөлдөр хуур, ажилладаг, ажилладаггүй цөөн хэдэн хөгжмийн зэмсэг байж билээ. Нөхцөл байдал нилээн хүнд байлаа. Улсын хэмжээнд соёлжуулах аян зохион байгуулагдаж, тухайн үед нь Пэрэнлэй дарга 100 хүн хамрагдах сургалтад намайг явуулж чадсан юм. 1 сарын дараа клубийн эрхлэгчийн мэргэжлийн үнэмлэх гардаж авав. Дорнод аймгийн бүх суманд “Дашбалбар цахилгаан хөгжимтэй болсон” гэж ойрын сумдад зар түгж, залуучууд оройдоо гурван дугуйттайгаа цахилгаан хөгжимтэй бүжигт оролцох гэж ирнэ. Пянз тоглуулагч Пэрэнлэй даргаар цохуулж аваад өглөө хүртэл диско бүжигт залуучуудыг татаж байлаа. Бүжигт орохдоо хромын гутал, тэрлэгэн дээл зэрэг гоёлын хувцас өмсөж ордог боллоо. Пэрэнлэй даргын бодлого нь соёлын төвөөр дамжуулан нутгийн залуучуудыг соёлжуулах үйл ажиллагааг идэвхтэй зохион байгуулсан. Миний сурах зүйл сургалт үргэлжилсээр Улаанбаатар хот руу 3 сарын курст дараа нь 20 хүнийг Москва руу явуулна гэсэн жагсаалтад багтаж 1 сарын онолын сургалт хийгээд үлдсэн хугацаанд дадлага хийсэн. Үүнийг хэлэх болсон шалтгаан нь 3 сарын курс төгссөнөөрөө Соёлын төвийн захирал гэсэн тушаалтай ирсэн бөгөөд Соёлын яамны шалгуур үзүүлэлтийн дагуу жил жилээр Соёлын төвийн хөдөлгөөнд хамруулж байв. Тэр үеэс хойш би гэдэг хүн их л дургүй, уйлан байж ажиллахаар ирсэн Соёлын төвийнхөө эрхлэгчээр 22 жил ажилласан юмдаа. Пэрэнлэй дарга соёлыг бодлогоор маш их дэмжсэн. Гадаад дотоод харилцаа сайтай, залуу мэргэжилтэн суурьшуулахад анхаарч ажилладаг алсын хараатай хүн байсан гэдгийг онцолмоор байна. Соёлын төв ажил хөдөлмөрөөрөө аймагтаа битгий хэл улсын хэмжээнд тэргүүлж улсын хүүхэд залуучуудын театрт тайлант тоглолт хүртэл хийдэг боллоо. Ямар ч уулзалт, үйл ажиллагаанд заавал санхүүгийн мэргэжилтнээ дагуулж явдаг бөгөөд өөртөө нэг ч төгрөг завшиж байгаагүй. Миний амьдралын багш юмаа. Пэрэнлэй дарга маш оюунлаг хүн байсан учраас нутгийн ажилчдыг соёлжуулахад ном, кино зэргээр хүчтэй нөлөөлсөн гэж хэлж болно. Соёлын төв нэг сард 4 шинэ кино гаргана, нэгдлийн хөрөнгөөр шинээр гарсан номоос заавал 5 ширхгийг худалдан авдаг. Хэвлэлийн жагсаалтад байгаа бүх сонин, сэтгүүлийг захиалж хүмүүст заавал уншуул гэдэг байлаа. Нэгдэл хөрөнгөтэй тулдаа Соёлд хөрөнгө оруулалт хийдэг байсан. Мөнгөгүй бол мал аж ахуйгаа арайхийн удирдаж, тэр холын соёлыг орхигдуулдаг нэгдлүүдийн нэгэн адил болох байсан гэж боддог юм. ==ДУРСГАЛ== Пэрэнлэй дарга “Багш” мэргэжилтэй учир хүнд юм ойлгуулах арга ухааныг туйлын чамбай эзэмшсэн хүн гэж олон хүнээс сонсоно. Хэнд, хэдийд, ямар маягаар, юуг хэлж ойлгуулахаа сүрхий мэддэг байж. [[Файл:Perenlei7.png|thumb| Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан Гомбожавын Пэрэнлэй]] 1990 онд хувьчлал явагдаж, хуучин бүх зүйл өөрчлөгдөхөд 20 гаруй жил сум, нэгдэл удирдаж, олон зүйлийг шинээр бий болгож, бүтээсэн Пэрэнлэй даргын хувьд өөрийнх нь нүдэн дээр бүх юм өөрчлөгдөж, хувьчлал нэрэн дор зарим зүйлиййг үгүй хийсэн нь түүнд үнэхээр хүнд туссан гэдэг. Түүнийгээ ч 1993 онд ажлаар суманд нь очсон Малын их эмч С.Чойжилсүрэнд ихэд гутрангуй дурсан ярьжээ. Г.Пэрэнлэй дарга хүнд ажил хариуцуулан хийлгэж чаддаг, хүний эвийг олдог. Дарга нарт ажлаа ойлгуулж, танилцуулж чаддаг, Аймгийн чуулганд үгээ оновчтой хэлдэг, тэр нь олны анхаарлыг ихэд татдаг, сумандаа ахмадуудын дунд нэр хүндтэй нэгэн байжээ. Үүгээр зогсохгүй сум орон нутгаасаа төрсөн, аймаг болон улсад хариуцлагатай ажил, алба хийж буй сэхээтэн, дарга нартай холбоотой байх, тэд нарын туслалцааг сумандаа авах, ашиглах талаар гарамгай сайн ажиллаж байж. Чита мужийн Агийн Үндэсний тойргийн удирдлагуудтай харилцан туслалцах, гэрээ хэлцэл байгуулж тогтмол холбоотой байдаг, Хүнийг гомдоохоос ихэд зайлсхийдэг, сумынхаа нэр хүндийг ямагт өргөж, сайхан байлгахыг эрмэлздэг, ажлаа чин сэтгэлээсээ зориулж чаддаг ховорхон дарга, ах, сумандаа хайртай нутгийн хүү байжээ. 3dh8q4pw69s3h10yf32otjcs9x4aowh Хэрэглэгчийн яриа:Fsdfdfg425 3 147295 864438 862859 2026-08-03T05:52:19Z Fsdfdfg425 106210 /* uvur mongol */ шинэ хэсэг 864438 wikitext text/x-wiki == Млнгол наадам == Млнгол наадам [[Хэрэглэгч:Fsdfdfg425|Fsdfdfg425]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Fsdfdfg425|яриа]]) 09:04, 23 Долоодугаар сар 2026 (UTC) == uvur mongol == Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон нь олон гайхалтай аялал жуулчлалын газруудтай; хүн бүрийг зочлохыг урьж байна! [[Хэрэглэгч:Fsdfdfg425|Fsdfdfg425]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Fsdfdfg425|яриа]]) 05:52, 3 Наймдугаар сар 2026 (UTC) q8h2ymgvbsro65kdw62v9rnqvu10buq Утсан загас 0 147549 864350 864263 2026-08-02T13:59:55Z Saruka247 106119 Created by translating the section "Smoking process" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1338005098|Smoked fish]]" 864350 wikitext text/x-wiki [[File:Arbroath_Smokies_-_geograph.org.uk_-_481678.jpg|right|thumb|300x300px|Арброт утлагат загас (Arbroath smokies) бэлтгэхээр гэрийн хийцтэй утагчинд өрж тавьсан аддаглаг (хэддок) загаснууд. Доод хэсэгт нь хатуу модны үртэс дутуу шатан уугиж байна. Ард харагдаж буй шуудайг загасыг утах явцад тавиуруудыг бүтээж таглах зорилгоор ашигладаг.]] '''Утсан (утаж хатаасан) загас нь утах аргаар боловсруулсан загас юм.''' Түүхийн туршид хүн төрөлхтөн хүнсний бүтээгдэхүүнийг утаж хэрэглэсээр иржээ. Анх энэ аргыг хүнсийг удаан хадгалах, муутгахгүй байх зорилгоор ашигладаг байв. Гэвч орчин үед загасыг хөргөх болон хөлдөөх аргаар хялбархан хадгалах боломжтой болсон тул загасыг утах процессыг ихэвчлэн түүнд өвөрмөц амт, үнэр оруулах зорилгоор хийх болжээ. == ахт == [[File:Walraversijde55.jpg|right|thumb|Дундад зууны үеийн утлагын байр, ойролцоогоор 1465 он, Бельгийн эрэг дээрх загасчдын тосгон болох Walraversijde-ийн археологийн дурсгалт газарт.]] [[File:Maquereau_fumé_Luc_Viatour_edit.jpg|right|thumb|Утсан Атлантын макрель загас.]] Jeffrey J. Rozum-ийн хэлснээр, “Загасыг утлах үйл явц нь гал ашиглан явагддаг.” Мод нь шатаах явцад задарч, утаа үүсгэдэг гурван үндсэн бүрэлдэхүүн хэсэгтэй. Шатах үйл явцыг пиролиз гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ нь энгийнээр хэлбэл дулааны нөлөөгөөр химийн бодис задрах үйл явц юм. Модны үндсэн бүрэлдэхүүн хэсгүүд нь целлюлоз, гемицеллюлоз болон лигнин юм. Утсан загас бэлтгэх үндсэн үе шатууд нь давслах (давстай шингэнд дүрэх, эсвэл шингэн давсны уусмал/хуурай давсны хольцыг шахаж оруулах), хүйтэн аргаар утлах, хөргөх, савлах (агаартай, вакуум эсвэл өөрчилсөн орчинтой савлагаа) болон хадгалах юм. Хамгийн эртний хадгалалтын аргуудын нэг болох утлага нь давслах, хатаах, халаах болон утах үйл явцын нөлөөг хослуулдаг. Загасыг ихэвчлэн хүйтэн аргаар (28–32⁰C&nbsp;) эсвэл халуун аргаар (70–80⁰C)&nbsp;утдаг. Хүйтэн утлага нь загасны махыг болгож, уургийг бүлэгнүүлж, хүнс муудахад нөлөөлдөг ферментүүдийг идэвхгүй болгож, өвчин үүсгэгч бичил биетнийг устгадаггүй тул хэрэглэх хүртэл нь хөргөгчинд хадгалах шаардлагатай. === Утлагын байр === Утлагын байр гэдэг нь загас эсвэл махыг утаагаар боловсруулан хадгалдаг барилга юм. Уламжлалт загасчдын тосгонд утлагын байр нь ихэвчлэн загасчны сууцтай залгаа баригддаг байжээ. Утсан бүтээгдэхүүнийг уг барилгад заримдаа нэг жил болон түүнээс дээш хугацаагаар хадгалдаг байжээ. Уламжлалт утлагын байр нь загасыг утах болон утсан загасыг хадгалах гэсэн хоёр зориулалттай байв. Загасыг давсаар боловсруулж, хоёр долоо хоног буюу түүнээс удаан хугацаанд хүйтнээр утвал хадгалж болох байжээ. Амьтад болон хулгайчдыг хүнсэнд хүрэхээс сэргийлж утлагын байрыг ихэвчлэн хамгаалж, түгжиж байжээ. === Уламжлалт ба механик арга === Өнөөдөр загас утах уламжлалт болон механик гэсэн хоёр үндсэн арга байдаг. Уламжлалт аргаар загасыг утлагын байранд аажмаар уугин шатаж буй модны үртэсний дээгүүр өлгөдөг. Загасыг утаанд байгалийн жамаар нэвчүүлэхийн тулд шөнийн турш байлгадаг. Механик аргын үед утааны конденсат ашиглан утаа үүсгэдэг бөгөөд утааны конденсат нь утааг хатуу эсвэл шингэн хэлбэрт оруулах үйлдвэрлэлийн аргаар бий болдог. Механик утлагын зуухан дахь утааны урсгалыг компьютероор удирддаг бөгөөд загасыг уламжлалт зуухтай харьцуулахад ерөнхийдөө богино хугацаанд утдаг. Ламинар агаарын урсгалын технологи нь механик зууханд илүү өндөр бүтээмжтэй ажиллах боломж олгодог бол микропроцессор ашигласнаар механик утлагын зуухны доторх мэдрэгчийн хяналтын хүрээг нэмэгдүүлэх боломжтой болсон. Өндөр чанартай утсан загас нь ресторануудын эрэлт ихтэй, дээд зэрэглэлийн бүтээгдэхүүн юм. 6fpa31tbsmwb7v822ssf4dncw1pajai 864351 864350 2026-08-02T14:00:28Z Saruka247 106119 /* Түүх */ 864351 wikitext text/x-wiki [[File:Arbroath_Smokies_-_geograph.org.uk_-_481678.jpg|right|thumb|300x300px|Арброт утлагат загас (Arbroath smokies) бэлтгэхээр гэрийн хийцтэй утагчинд өрж тавьсан аддаглаг (хэддок) загаснууд. Доод хэсэгт нь хатуу модны үртэс дутуу шатан уугиж байна. Ард харагдаж буй шуудайг загасыг утах явцад тавиуруудыг бүтээж таглах зорилгоор ашигладаг.]] '''Утсан (утаж хатаасан) загас нь утах аргаар боловсруулсан загас юм.''' Түүхийн туршид хүн төрөлхтөн хүнсний бүтээгдэхүүнийг утаж хэрэглэсээр иржээ. Анх энэ аргыг хүнсийг удаан хадгалах, муутгахгүй байх зорилгоор ашигладаг байв. Гэвч орчин үед загасыг хөргөх болон хөлдөөх аргаар хялбархан хадгалах боломжтой болсон тул загасыг утах процессыг ихэвчлэн түүнд өвөрмөц амт, үнэр оруулах зорилгоор хийх болжээ. ==Түүх == [[File:Walraversijde55.jpg|right|thumb|Дундад зууны үеийн утлагын байр, ойролцоогоор 1465 он, Бельгийн эрэг дээрх загасчдын тосгон болох Walraversijde-ийн археологийн дурсгалт газарт.]] [[File:Maquereau_fumé_Luc_Viatour_edit.jpg|right|thumb|Утсан Атлантын макрель загас.]] Jeffrey J. Rozum-ийн хэлснээр, “Загасыг утлах үйл явц нь гал ашиглан явагддаг.” Мод нь шатаах явцад задарч, утаа үүсгэдэг гурван үндсэн бүрэлдэхүүн хэсэгтэй. Шатах үйл явцыг пиролиз гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ нь энгийнээр хэлбэл дулааны нөлөөгөөр химийн бодис задрах үйл явц юм. Модны үндсэн бүрэлдэхүүн хэсгүүд нь целлюлоз, гемицеллюлоз болон лигнин юм. Утсан загас бэлтгэх үндсэн үе шатууд нь давслах (давстай шингэнд дүрэх, эсвэл шингэн давсны уусмал/хуурай давсны хольцыг шахаж оруулах), хүйтэн аргаар утлах, хөргөх, савлах (агаартай, вакуум эсвэл өөрчилсөн орчинтой савлагаа) болон хадгалах юм. Хамгийн эртний хадгалалтын аргуудын нэг болох утлага нь давслах, хатаах, халаах болон утах үйл явцын нөлөөг хослуулдаг. Загасыг ихэвчлэн хүйтэн аргаар (28–32⁰C&nbsp;) эсвэл халуун аргаар (70–80⁰C)&nbsp;утдаг. Хүйтэн утлага нь загасны махыг болгож, уургийг бүлэгнүүлж, хүнс муудахад нөлөөлдөг ферментүүдийг идэвхгүй болгож, өвчин үүсгэгч бичил биетнийг устгадаггүй тул хэрэглэх хүртэл нь хөргөгчинд хадгалах шаардлагатай. === Утлагын байр === Утлагын байр гэдэг нь загас эсвэл махыг утаагаар боловсруулан хадгалдаг барилга юм. Уламжлалт загасчдын тосгонд утлагын байр нь ихэвчлэн загасчны сууцтай залгаа баригддаг байжээ. Утсан бүтээгдэхүүнийг уг барилгад заримдаа нэг жил болон түүнээс дээш хугацаагаар хадгалдаг байжээ. Уламжлалт утлагын байр нь загасыг утах болон утсан загасыг хадгалах гэсэн хоёр зориулалттай байв. Загасыг давсаар боловсруулж, хоёр долоо хоног буюу түүнээс удаан хугацаанд хүйтнээр утвал хадгалж болох байжээ. Амьтад болон хулгайчдыг хүнсэнд хүрэхээс сэргийлж утлагын байрыг ихэвчлэн хамгаалж, түгжиж байжээ. === Уламжлалт ба механик арга === Өнөөдөр загас утах уламжлалт болон механик гэсэн хоёр үндсэн арга байдаг. Уламжлалт аргаар загасыг утлагын байранд аажмаар уугин шатаж буй модны үртэсний дээгүүр өлгөдөг. Загасыг утаанд байгалийн жамаар нэвчүүлэхийн тулд шөнийн турш байлгадаг. Механик аргын үед утааны конденсат ашиглан утаа үүсгэдэг бөгөөд утааны конденсат нь утааг хатуу эсвэл шингэн хэлбэрт оруулах үйлдвэрлэлийн аргаар бий болдог. Механик утлагын зуухан дахь утааны урсгалыг компьютероор удирддаг бөгөөд загасыг уламжлалт зуухтай харьцуулахад ерөнхийдөө богино хугацаанд утдаг. Ламинар агаарын урсгалын технологи нь механик зууханд илүү өндөр бүтээмжтэй ажиллах боломж олгодог бол микропроцессор ашигласнаар механик утлагын зуухны доторх мэдрэгчийн хяналтын хүрээг нэмэгдүүлэх боломжтой болсон. Өндөр чанартай утсан загас нь ресторануудын эрэлт ихтэй, дээд зэрэглэлийн бүтээгдэхүүн юм. az5nfooromel4k7gos9k45rdmsj487n 864354 864351 2026-08-02T14:04:27Z Saruka247 106119 /* Утлага хийх үйл явц */ 864354 wikitext text/x-wiki [[File:Arbroath_Smokies_-_geograph.org.uk_-_481678.jpg|right|thumb|300x300px|Арброт утлагат загас (Arbroath smokies) бэлтгэхээр гэрийн хийцтэй утагчинд өрж тавьсан аддаглаг (хэддок) загаснууд. Доод хэсэгт нь хатуу модны үртэс дутуу шатан уугиж байна. Ард харагдаж буй шуудайг загасыг утах явцад тавиуруудыг бүтээж таглах зорилгоор ашигладаг.]] '''Утсан (утаж хатаасан) загас нь утах аргаар боловсруулсан загас юм.''' Түүхийн туршид хүн төрөлхтөн хүнсний бүтээгдэхүүнийг утаж хэрэглэсээр иржээ. Анх энэ аргыг хүнсийг удаан хадгалах, муутгахгүй байх зорилгоор ашигладаг байв. Гэвч орчин үед загасыг хөргөх болон хөлдөөх аргаар хялбархан хадгалах боломжтой болсон тул загасыг утах процессыг ихэвчлэн түүнд өвөрмөц амт, үнэр оруулах зорилгоор хийх болжээ. ==Утлага хийх үйл явц == [[File:Walraversijde55.jpg|right|thumb|Дундад зууны үеийн утлагын байр, ойролцоогоор 1465 он, Бельгийн эрэг дээрх загасчдын тосгон болох Walraversijde-ийн археологийн дурсгалт газарт.]] [[File:Maquereau_fumé_Luc_Viatour_edit.jpg|right|thumb|Утсан Атлантын макрель загас.]] Jeffrey J. Rozum-ийн хэлснээр, “Загасыг утлах үйл явц нь гал ашиглан явагддаг.” Мод нь шатаах явцад задарч, утаа үүсгэдэг гурван үндсэн бүрэлдэхүүн хэсэгтэй. Шатах үйл явцыг пиролиз гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ нь энгийнээр хэлбэл дулааны нөлөөгөөр химийн бодис задрах үйл явц юм. Модны үндсэн бүрэлдэхүүн хэсгүүд нь целлюлоз, гемицеллюлоз болон лигнин юм. Утсан загас бэлтгэх үндсэн үе шатууд нь давслах (давстай шингэнд дүрэх, эсвэл шингэн давсны уусмал/хуурай давсны хольцыг шахаж оруулах), хүйтэн аргаар утлах, хөргөх, савлах (агаартай, вакуум эсвэл өөрчилсөн орчинтой савлагаа) болон хадгалах юм. Хамгийн эртний хадгалалтын аргуудын нэг болох утлага нь давслах, хатаах, халаах болон утах үйл явцын нөлөөг хослуулдаг. Загасыг ихэвчлэн хүйтэн аргаар (28–32⁰C&nbsp;) эсвэл халуун аргаар (70–80⁰C)&nbsp;утдаг. Хүйтэн утлага нь загасны махыг болгож, уургийг бүлэгнүүлж, хүнс муудахад нөлөөлдөг ферментүүдийг идэвхгүй болгож, өвчин үүсгэгч бичил биетнийг устгадаггүй тул хэрэглэх хүртэл нь хөргөгчинд хадгалах шаардлагатай. === Утлагын байр === Утлагын байр гэдэг нь загас эсвэл махыг утаагаар боловсруулан хадгалдаг барилга юм. Уламжлалт загасчдын тосгонд утлагын байр нь ихэвчлэн загасчны сууцтай залгаа баригддаг байжээ. Утсан бүтээгдэхүүнийг уг барилгад заримдаа нэг жил болон түүнээс дээш хугацаагаар хадгалдаг байжээ. Уламжлалт утлагын байр нь загасыг утах болон утсан загасыг хадгалах гэсэн хоёр зориулалттай байв. Загасыг давсаар боловсруулж, хоёр долоо хоног буюу түүнээс удаан хугацаанд хүйтнээр утвал хадгалж болох байжээ. Амьтад болон хулгайчдыг хүнсэнд хүрэхээс сэргийлж утлагын байрыг ихэвчлэн хамгаалж, түгжиж байжээ. === Уламжлалт ба механик арга === Өнөөдөр загас утах уламжлалт болон механик гэсэн хоёр үндсэн арга байдаг. Уламжлалт аргаар загасыг утлагын байранд аажмаар уугин шатаж буй модны үртэсний дээгүүр өлгөдөг. Загасыг утаанд байгалийн жамаар нэвчүүлэхийн тулд шөнийн турш байлгадаг. Механик аргын үед утааны конденсат ашиглан утаа үүсгэдэг бөгөөд утааны конденсат нь утааг хатуу эсвэл шингэн хэлбэрт оруулах үйлдвэрлэлийн аргаар бий болдог. Механик утлагын зуухан дахь утааны урсгалыг компьютероор удирддаг бөгөөд загасыг уламжлалт зуухтай харьцуулахад ерөнхийдөө богино хугацаанд утдаг. Ламинар агаарын урсгалын технологи нь механик зууханд илүү өндөр бүтээмжтэй ажиллах боломж олгодог бол микропроцессор ашигласнаар механик утлагын зуухны доторх мэдрэгчийн хяналтын хүрээг нэмэгдүүлэх боломжтой болсон. Өндөр чанартай утсан загас нь ресторануудын эрэлт ихтэй, дээд зэрэглэлийн бүтээгдэхүүн юм. nw9146ltipgz2qbql7v25sv3grvlwny Молекулын оношилгоо 0 147566 864458 863920 2026-08-03T07:10:21Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Молекулын оношлогоо]] to [[Молекулын оношилгоо]] without leaving a redirect: Misspelled title 863920 wikitext text/x-wiki [[File:Molecular diagnostics qia symphony.jpg|thumbnail|right|Молекулын оношлогооны автоматжуулсан "QIAsymphony" платформыг ажиллуулж буй лабораторийн мэргэжилтэн.]] '''Молекулын оношлогоо''' нь геном болон протеом дахь биологийн маркеруудыг, мөн эсүүд генийг хэрхэн уураг болгон илэрхийлж байгааг шинжилдэг олон төрлийн арга, технологийн цогц юм. Энэ нь молекул биологийн аргуудыг эмнэлзүйн шинжилгээнд ашигладаг. Анагаах ухаанд молекулын оношлогоог өвчнийг оношлох, явцыг нь хянах, өвчлөх эрсдэлийг тодорхойлох, мөн тухайн өвчтөнд хамгийн үр дүнтэй эмчилгээний аргыг сонгоход ашигладаг. Үүнтэй адил хөдөө аж ахуйн биоаюулгүй байдлын салбарт таримал ургамал, мал сүргийн өвчнийг хянах, эрсдэлийг үнэлэх, шаардлагатай хорио цээрийн арга хэмжээг тодорхойлоход хэрэглэдэг. Өвчтөн болон түүний өвчний онцлогийг нарийвчлан шинжилснээр молекулын оношлогоо нь хувь хүнд тохирсон анагаах ухаан (personalised medicine)-ыг хэрэгжүүлэх боломжийг олгодог. Эдгээр шинжилгээг халдварт өвчин, хавдар судлал (онкологи), хүний лейкоцитын антиген (HLA)-ийн хэв шинж тогтоох, цусны бүлэгнэлтийн эмгэг, мөн фармакогеномик буюу ямар эм тухайн хүнд хамгийн үр дүнтэй байхыг генетикийн мэдээлэлд үндэслэн урьдчилан таамаглах зэрэг олон анагаахын салбарт өргөн ашигладаг. Молекулын оношлогоо нь биеийн шингэнд хийдэг эмнэлзүйн шинжилгээг хамардаг эмнэлзүйн хими (clinical chemistry)-тэй нягт холбоотой бөгөөд зарим талаар давхцдаг. klbqertm3rabt02ytnwh7tipjdbzyi5 864459 864458 2026-08-03T07:11:35Z Zorigt 49 864459 wikitext text/x-wiki [[File:Molecular diagnostics qia symphony.jpg|thumbnail|right|Молекулын оношилгооны автоматжуулсан "QIAsymphony" платформыг ажиллуулж буй лабораторийн мэргэжилтэн.]] '''Молекулын оношилгоо''' нь геном болон протеом дахь биологийн маркеруудыг, мөн эсүүд генийг хэрхэн уураг болгон илэрхийлж байгааг шинжилдэг олон төрлийн арга, технологийн цогц юм. Энэ нь молекул биологийн аргуудыг эмнэл зүйн шинжилгээнд ашигладаг. Анагаах ухаанд молекулын оношилгоог өвчнийг оношлох, явцыг нь хянах, өвчлөх эрсдэлийг тодорхойлох, мөн тухайн өвчтөнд хамгийн үр дүнтэй эмчилгээний аргыг сонгоход ашигладаг. Үүнтэй адил хөдөө аж ахуйн био-аюулгүй байдлын салбарт таримал ургамал, мал сүргийн өвчнийг хянах, эрсдэлийг үнэлэх, шаардлагатай хорио цээрийн арга хэмжээг тодорхойлоход хэрэглэдэг. Өвчтөн болон түүний өвчний онцлогийг нарийвчлан шинжилснээр молекулын оношилгоо нь хувь хүнд тохирсон анагаах ухаан (personalised medicine)-ыг хэрэгжүүлэх боломжийг олгодог. Эдгээр шинжилгээг халдварт өвчин, хавдар судлал (онкологи), хүний лейкоцитын антиген (HLA)-ийн хэв шинж тогтоох, цусны бүлэгнэлтийн эмгэг, мөн фармакогеномик буюу ямар эм тухайн хүнд хамгийн үр дүнтэй байхыг генетикийн мэдээлэлд үндэслэн урьдчилан таамаглах зэрэг олон анагаахын салбарт өргөн ашигладаг. Молекулын оношилгоо нь биеийн шингэнд хийдэг эмнэл зүйн шинжилгээг хамардаг эмнэл зүйн хими (clinical chemistry)-тэй нягт холбоотой бөгөөд зарим талаар давхацдаг. lu0ourph70un1cosjx2zn9g47h0l4b0 Полиизоцианурат 0 147689 864433 864289 2026-08-03T05:26:55Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 864433 wikitext text/x-wiki [[File:IsocyanurateV2.svg|thumb|Полиизоциануратын ерөнхий химийн бүтэц нь изоциануратын бүлгийг харуулж байна. Полиолуудыг R-бүлэг гэж товчилдог.]] '''Полиизоцианурат''' ( {{IPAc-en|ˌ|p|ɒ|l|ɪ|ˌ|aɪ|s|oʊ|s|aɪ|ˈ|æ|nj|ʊər|eɪ|t}} ), мөн '''PIR''', '''полиол''', эсвэл '''ISO''' гэж нэрлэгддэг бөгөөд ихэвчлэн хөөс хэлбэрээр үйлдвэрлэгддэг бөгөөд хатуу дулаан тусгаарлагч болгон ашигладаг термосет хуванцар <ref>{{Cite web |last=Building Science Corporation |date=January 2007 |title=Guide to Insulating Sheathing |url=http://www.buildingscience.com/documents/guides-and-manuals/gm-guide-insulating-sheathing/GM_Guide_Insulating_Sheathing.pdf |page=6 }}{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBuilding_Science_Corporation2007">Building Science Corporation (January 2007). [http://www.buildingscience.com/documents/guides-and-manuals/gm-guide-insulating-sheathing/GM_Guide_Insulating_Sheathing.pdf "Guide to Insulating Sheathing"]{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} <span class="cs1-format">(PDF)</span>. p.&nbsp;6.</cite></ref> юм. Эхний түүхий эдүүд нь [[Polyurethane|полиуретан]] (PUR) үйлдвэрлэхэд ашигладаг материалтай төстэй боловч [[:en:Methylene_diphenyl_diisocyanate|метилен дифенил диизоциа]]<nowiki/>нат (MDI)-ын эзлэх хувь илүү өндөр байдаг. Мөн урвалд [[:en:Polyether|полиэфир полиол]] (polyether polyol)-ын оронд полиэстерээс гарган авсан [[:en:Polyester|полиол]] (polyester-derived polyol)-ыг ашигладаг. Үүссэн химийн бүтэц нь мэдэгдэхүйц өөр бөгөөд MDI дээрх изоцианатын бүлгүүд нь полиолууд хоорондоо холбогдож, нарийн төвөгтэй полимер бүтэц үүсгэдэг изоциануратын бүлгүүдийг үүсгэдэг . <ref>{{Cite journal |vauthors=Merillas B, Martín-de León J, Villafañe F, Rodríguez-Pérez MÁ |date=April 2022 |title=Optical Properties of Polyisocyanurate-Polyurethane Aerogels: Study of the Scattering Mechanisms |journal=Nanomaterials |volume=12 |issue=9 |pages=1522 |doi=10.3390/nano12091522 |pmc=9100237 |pmid=35564231 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMerillasMartín-de_LeónVillafañeRodríguez-Pérez2022">Merillas B, Martín-de León J, Villafañe F, Rodríguez-Pérez MÁ (April 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9100237 "Optical Properties of Polyisocyanurate-Polyurethane Aerogels: Study of the Scattering Mechanisms"]. ''Nanomaterials''. '''12''' (9): 1522. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/nano12091522|10.3390/nano12091522]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9100237 9100237]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35564231 35564231].</cite></ref> 31bkohwbjdc83t1wls5hqbhw2wqr3lh Түвшин бүтээх хэрэгсэл 0 147699 864343 2026-08-02T13:01:46Z Saruka247 106119 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1363715063|Level editor]]" 864343 wikitext text/x-wiki [[File:TIDE_Tile_Map_Editor_Thumb_01.png|thumb|2 хэмжээст түвшний засварлагч TIDE нь хажуу тийш гүйлгэх видео тоглоомын хавтангуудыг харуулж байна]] Харин фэнүүдийн бүтээсэн level editor-уудыг ихэвчлэн тоглоомыг modding буюу өөрчлөн сайжруулахад хялбар болгох зорилгоор хийдэг. Тоглоомын түвшнийг бүтээх, зохион байгуулах ажил эрхэлдэг хүнийг level designer (түвшин зохион бүтээгч) эсвэл mapper (газрын зураг бүтээгч) гэж нэрлэдэг. Албан ёсны level editor-уудыг ихэвчлэн: Level editor-уудын нарийн төвөгтэй байдал харилцан адилгүй байдаг. Тоглоом хөгжүүлэгчдэд зориулсан editor-ууд нь ихэвчлэн тоглогчдод зориулсан editor-уудаас илүү нарийн, олон боломжтой, төвөгтэй байдаг. Орчин үеийн level editor-уудын олонх нь хэрэглэгчийн бүтээсэн түвшнүүдийг онлайнаар байршуулах, мөн бусад хэрэглэгчдийн байршуулсан түвшнүүдийг татаж авч тоглох боломжтой байдаг. Иймээс level editor нь тоглоомын насжилт буюу тоглогчид тоглоомыг хэр удаан сонирхож тоглох хугацаанд ихээхэн нөлөө үзүүлдэг. Учир нь тоглогчид өөрсдөө шинэ түвшин бүтээж, бусдын бүтээлийг тоглох боломжтой болсноор тоглоомын агуулга байнга нэмэгдэж байдаг. 89exw6e2b4ds1ltrx5iveqekha336bo 864344 864343 2026-08-02T13:06:49Z Saruka247 106119 864344 wikitext text/x-wiki Level editor буюу түвшин засварлагч (мөн map editor, campaign editor, scenario editor гэж нэрлэдэг) нь видео тоглоомын түвшин, газрын зураг, кампанит ажил болон виртуаль ертөнцийг бүтээх, зохион байгуулахад ашигладаг тоглоом хөгжүүлэлтийн хэрэгсэл юм. Тоглоомын түвшнийг бүтээх, зохион байгуулах ажил эрхэлдэг хүнийг level designer (түвшин зохион бүтээгч) эсвэл mapper (газрын зураг бүтээгч) гэж нэрлэдэг. Албан ёсны level editor-уудыг ихэвчлэн тоглоом хөгжүүлэх үйл явцыг хөнгөвчлөх, тоглогчдод илүү их бүтээлч эрх чөлөө олгох зорилгоор бүтээдэг. Харин фэнүүдийн бүтээсэн level editor-уудыг ихэвчлэн тоглоомыг modding буюу өөрчлөн сайжруулахад хялбар болгох зорилгоор хийдэг. Level editor-уудын нарийн төвөгтэй байдал харилцан адилгүй байдаг. Тоглоом хөгжүүлэгчдэд зориулсан editor-ууд нь ихэвчлэн тоглогчдод зориулсан editor-уудаас илүү нарийн, олон боломжтой, төвөгтэй байдаг. Орчин үеийн level editor-уудын олонх нь хэрэглэгчийн бүтээсэн түвшнүүдийг онлайнаар байршуулах, мөн бусад хэрэглэгчдийн байршуулсан түвшнүүдийг татаж авч тоглох боломжтой байдаг. Иймээс level editor нь тоглоомын насжилт буюу тоглогчид тоглоомыг хэр удаан сонирхож тоглох хугацаанд ихээхэн нөлөө үзүүлдэг. Учир нь тоглогчид өөрсдөө шинэ түвшин бүтээж, бусдын бүтээлийг тоглох боломжтой болсноор тоглоомын агуулга байнга нэмэгдэж байдаг. kpukct76uc12yjnsmu60mhnzjj76cox 864348 864344 2026-08-02T13:37:09Z Saruka247 106119 Saruka247 moved page [[Түвшин засварлагч]] to [[Түвшин бүтээх хэрэгсэл]] 864344 wikitext text/x-wiki Level editor буюу түвшин засварлагч (мөн map editor, campaign editor, scenario editor гэж нэрлэдэг) нь видео тоглоомын түвшин, газрын зураг, кампанит ажил болон виртуаль ертөнцийг бүтээх, зохион байгуулахад ашигладаг тоглоом хөгжүүлэлтийн хэрэгсэл юм. Тоглоомын түвшнийг бүтээх, зохион байгуулах ажил эрхэлдэг хүнийг level designer (түвшин зохион бүтээгч) эсвэл mapper (газрын зураг бүтээгч) гэж нэрлэдэг. Албан ёсны level editor-уудыг ихэвчлэн тоглоом хөгжүүлэх үйл явцыг хөнгөвчлөх, тоглогчдод илүү их бүтээлч эрх чөлөө олгох зорилгоор бүтээдэг. Харин фэнүүдийн бүтээсэн level editor-уудыг ихэвчлэн тоглоомыг modding буюу өөрчлөн сайжруулахад хялбар болгох зорилгоор хийдэг. Level editor-уудын нарийн төвөгтэй байдал харилцан адилгүй байдаг. Тоглоом хөгжүүлэгчдэд зориулсан editor-ууд нь ихэвчлэн тоглогчдод зориулсан editor-уудаас илүү нарийн, олон боломжтой, төвөгтэй байдаг. Орчин үеийн level editor-уудын олонх нь хэрэглэгчийн бүтээсэн түвшнүүдийг онлайнаар байршуулах, мөн бусад хэрэглэгчдийн байршуулсан түвшнүүдийг татаж авч тоглох боломжтой байдаг. Иймээс level editor нь тоглоомын насжилт буюу тоглогчид тоглоомыг хэр удаан сонирхож тоглох хугацаанд ихээхэн нөлөө үзүүлдэг. Учир нь тоглогчид өөрсдөө шинэ түвшин бүтээж, бусдын бүтээлийг тоглох боломжтой болсноор тоглоомын агуулга байнга нэмэгдэж байдаг. kpukct76uc12yjnsmu60mhnzjj76cox Тоглоом хөгжүүлэлтийн хэрэгсэл 0 147700 864345 2026-08-02T13:21:12Z Saruka247 106119 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1229982680|Game development tool]]" 864345 wikitext text/x-wiki Тоглоом хөгжүүлэлтийн хэрэгсэл гэдэг нь видео тоглоом бүтээх үйл явцыг хөнгөвчлөх, туслах зориулалттай тусгай программ хангамж юм. Ийм хэрэгслээр гүйцэтгэдэг зарим ажилд asset (жишээлбэл, 3D загвар, текстур гэх мэт)-уудыг тоглоомд шаардлагатай формат руу хөрвүүлэх, түвшин засварлах болон скрипт хөрвүүлэх зэрэг багтана. Бараг бүх тоглоом хөгжүүлэлтийн хэрэгслийг хөгжүүлэгчид тодорхой нэг тоглоомд зориулан тусгайлан бүтээдэг, эсвэл Nintendo, Sony зэрэг консол үйлдвэрлэгчид тоглоом хөгжүүлэлтийн багцын нэг хэсэг болгон хөгжүүлдэг. Хэдийгээр эдгээр хэрэгслийг дараа дараагийн тоглоомуудад дахин ашиглаж болох боловч анхандаа бараг үргэлж зөвхөн нэг тоглоомд зориулсан хэрэгсэл хэлбэрээр бүтээгддэг. &#x2014; &#x2014;Тоглоом бүтээхэд Maya, 3D Studio Max зэрэг 3D программ, Photoshop зэрэг график засварлагч, Microsoft Visual Studio зэрэг IDE гэх мэт олон төрлийн COTS программ хангамж ашигладаг боловч эдгээр нь тоглоом хөгжүүлэлтээс өөр зориулалтаар мөн ашиглагддаг тул зөвхөн тоглоом хөгжүүлэлтийн хэрэгсэл гэж тооцогддоггүй. Тухайн хэрэгслийг юунд ашигладагаас хамааран тоглоом хөгжүүлэлтийн хэрэгслийг эцсийн тоглоомтой хамт хэрэглэгчдэд гаргаж болох ч гаргахгүй байж болно. Орчин үеийн тоглоомуудын хувьд level editor буюу түвшин засварлагч шаардлагатай тоглоомд түүнийг тоглоомтой нь хамт оруулах нь түгээмэл байдаг. 8v6hfeavvz16thvoernqdblr8ap6mvv 864346 864345 2026-08-02T13:21:53Z Saruka247 106119 864346 wikitext text/x-wiki Тоглоом хөгжүүлэлтийн хэрэгсэл гэдэг нь видео тоглоом бүтээх үйл явцыг хөнгөвчлөх, туслах зориулалттай тусгай программ хангамж юм. Ийм хэрэгслээр гүйцэтгэдэг зарим ажилд asset (жишээлбэл, 3D загвар, текстур гэх мэт)-уудыг тоглоомд шаардлагатай формат руу хөрвүүлэх, түвшин засварлах болон скрипт хөрвүүлэх зэрэг багтана. Бараг бүх тоглоом хөгжүүлэлтийн хэрэгслийг хөгжүүлэгчид тодорхой нэг тоглоомд зориулан тусгайлан бүтээдэг, эсвэл Nintendo, Sony зэрэг консол үйлдвэрлэгчид тоглоом хөгжүүлэлтийн багцын нэг хэсэг болгон хөгжүүлдэг. Хэдийгээр эдгээр хэрэгслийг дараа дараагийн тоглоомуудад дахин ашиглаж болох боловч анхандаа бараг үргэлж зөвхөн нэг тоглоомд зориулсан хэрэгсэл хэлбэрээр бүтээгддэг. Тоглоом бүтээхэд Maya, 3D Studio Max зэрэг 3D программ, Photoshop зэрэг график засварлагч, Microsoft Visual Studio зэрэг IDE гэх мэт олон төрлийн COTS программ хангамж ашигладаг боловч эдгээр нь тоглоом хөгжүүлэлтээс өөр зориулалтаар мөн ашиглагддаг тул зөвхөн тоглоом хөгжүүлэлтийн хэрэгсэл гэж тооцогддоггүй. Тухайн хэрэгслийг юунд ашигладагаас хамааран тоглоом хөгжүүлэлтийн хэрэгслийг эцсийн тоглоомтой хамт хэрэглэгчдэд гаргаж болох ч гаргахгүй байж болно. Орчин үеийн тоглоомуудын хувьд level editor буюу түвшин засварлагч шаардлагатай тоглоомд түүнийг тоглоомтой нь хамт оруулах нь түгээмэл байдаг. 16gu2g9gi0f225amev6vv6p9uf99guw Виртуал ертөнц 0 147701 864347 2026-08-02T13:32:25Z Saruka247 106119 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1365222591|Virtual world]]" 864347 wikitext text/x-wiki Виртуаль ертөнц (мөн виртуаль орон зай гэж нэрлэдэг) нь компьютерээр дуурайлган бүтээсэн орчин бөгөөд олон хэрэглэгч нэгэн зэрэг нэвтэрч, өөрийн аватарыг бүтээн, виртуаль ертөнцийг бие даан судалж, түүний үйл ажиллагаанд оролцож, бусадтай харилцах боломжтой. Эдгээр аватарууд нь текстэн хэлбэртэй, график дүрслэлтэй, эсвэл сонсголын болон хүрэлцэхүйн мэдрэмжийг агуулсан шууд видео аватар байж болно. Виртуаль ертөнцүүд нь mirror world буюу бодит ертөнцийг тусган харуулсан ертөнцүүдтэй нягт холбоотой. Виртуаль ертөнцөд хэрэглэгч компьютерээр дуурайлган бүтээсэн, мэдрэхүйн өдөөлт өгдөг ертөнцөд нэвтэрч, загварчилсан ертөнцийн элементүүдийг удирдан өөрчилснөөр тухайн орчинд байгаа мэт тодорхой хэмжээнд мэдрэх боломжтой. Ийм загварчилсан ертөнцүүд болон тэдгээрийн дүрмүүд нь бодит ертөнц эсвэл уран зөгнөлийн ертөнцөөс санаа авч болно. Эдгээр дүрэмд таталцал, газар зүйн тогтоц, хөдөлгөөн, бодит цагийн үйлдэл болон харилцаа холбоо багтаж болно Хэрэглэгчдийн хоорондын харилцаа нь текст, график дүрс, харааны дохио зангаа, дуу авиа зэрэг хэлбэрээр явагдаж болох бөгөөд ховор тохиолдолд хүрэлцэхүй, дуу хоолойн команд болон тэнцвэрийн мэдрэхүйг ашигласан хэлбэртэй байж болно. pxatebnce4f9x2vsffzo6hq5uzn6hio Түвшин засварлагч 0 147702 864349 2026-08-02T13:37:09Z Saruka247 106119 Saruka247 moved page [[Түвшин засварлагч]] to [[Түвшин бүтээх хэрэгсэл]] 864349 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Түвшин бүтээх хэрэгсэл]] 82lijfipirfq4g8vxrjk1u9zatle2kq Хэрэглэгч:Rob Fisherman 2 147703 864380 2026-08-02T17:00:56Z Rob Fisherman 105485 /* */ 864380 wikitext text/x-wiki Hello! Wikipedia! I am Robert. Full name is Robert Gilligan Andrews. I am Scottish, Mongolian, English. I studying in University Of Edinburgh. I am a huge nerd and history guy. I born in Mongolia, Ulaanbaatar. And I respect Yuan Mongol! 4wfcqz1q68lqucga3lcb4qygdij9jva 864382 864380 2026-08-02T17:11:25Z MongolPatriotGuy 105451 /* */ 864382 wikitext text/x-wiki Hello! Wikipedia! I am Robert. Full name is Robert Gilligan Andrews. I am Scottish, Mongolian, English. I studying in University Of Edinburgh. I am a huge nerd and history guy. I born in Mongolia, Ulaanbaatar. And I respect Yuan Mongol!<hiero> Robert Fisherman таныг “Цогтой Тэмцэгч” цолоор шагная! </hiero> cfd1s1c3fer6systyxwifjconj0t8nk Загвар:Нүүр хуудас/Шинэ загвар/styles.css 10 147704 864383 2026-08-02T17:46:17Z Koldobin 106481 Нүүр хуудасны шинэ загварын туршилтын CSS үүсгэв 864383 sanitized-css text/css /* Монгол Википедиагийн шинэ нүүр хуудасны загвар */ .mp-modern { box-sizing: border-box; max-width: 1260px; margin: 0 auto; color: #202122; } .mp-modern *, .mp-modern *::before, .mp-modern *::after { box-sizing: border-box; } /* ========================= Нүүр хуудасны дээд хэсэг ========================= */ .mp-modern .mp-intro-box { overflow: hidden; margin: 0 0 1rem; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 16px; background: linear-gradient( 110deg, #ffffff 0%, #ffffff 55%, #eef3fb 100% ); box-shadow: 0 1px 4px rgba(0, 0, 0, 0.08); } .mp-modern .mp-intro-box-background { padding: 1.5rem 1.75rem; background: transparent; } .mp-modern .mp-intro-box-main { display: flex; align-items: center; justify-content: space-between; gap: 2rem; } .mp-modern .mp-intro-box-wikipedia h1 { display: inline; margin: 0; padding: 0; border: 0; font-family: Georgia, "Times New Roman", serif; font-size: 2.5rem; font-weight: 500; line-height: 1.1; } .mp-modern .mp-intro-box-stats { max-width: 39rem; text-align: right; font-size: 1rem; line-height: 1.65; } .mp-modern .mp-intro-box-stats a { color: inherit; } .mp-modern .mp-mainlinks-container { display: flex; align-items: center; justify-content: space-between; gap: 1rem; margin-top: 1.25rem; padding-top: 1rem; border-top: 1px solid #eaecf0; font-size: 0.95rem; } .mp-modern .mp-mainlinks-container a { white-space: nowrap; } /* ========================= Түргэн холбоосууд ========================= */ .mp-modern-actions { display: grid; grid-template-columns: repeat(4, minmax(0, 1fr)); gap: 0.75rem; margin-bottom: 1rem; } .mp-modern-action { display: block; min-height: 5.3rem; padding: 1rem; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 12px; background: #f8f9fa; color: #202122; text-decoration: none; transition: border-color 120ms ease, box-shadow 120ms ease, transform 120ms ease; } .mp-modern-action:hover { border-color: #3366cc; box-shadow: 0 3px 12px rgba(0, 0, 0, 0.1); text-decoration: none; transform: translateY(-1px); } .mp-modern-action-title { display: block; margin-bottom: 0.3rem; color: #3366cc; font-size: 1rem; font-weight: 700; } .mp-modern-action-description { display: block; color: #54595d; font-size: 0.86rem; line-height: 1.4; } /* ========================= Үндсэн баганат бүтэц ========================= */ .mp-modern-grid { display: grid; gap: 1rem; margin-bottom: 1rem; } .mp-modern-grid-primary { grid-template-columns: minmax(0, 1.35fr) minmax(19rem, 0.85fr); } .mp-modern-grid-secondary { grid-template-columns: minmax(18rem, 0.85fr) minmax(0, 1.35fr); } /* ========================= Контентын картууд ========================= */ .mp-modern-card { min-width: 0; overflow: hidden; margin-bottom: 1rem; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 14px; background: #ffffff; box-shadow: 0 1px 4px rgba(0, 0, 0, 0.06); } .mp-modern-grid .mp-modern-card { margin-bottom: 0; } .mp-modern-card-header { display: flex; align-items: center; justify-content: space-between; gap: 1rem; padding: 0.9rem 1.15rem; border-bottom: 1px solid #eaecf0; background: #f8f9fa; } .mp-modern-card-header h2 { margin: 0; padding: 0; border: 0; color: #202122; font-family: inherit; font-size: 1.2rem; font-weight: 700; line-height: 1.3; } .mp-modern-card-header-link { white-space: nowrap; font-size: 0.82rem; font-weight: 600; } .mp-modern-card-body { padding: 1.1rem 1.2rem; line-height: 1.65; } .mp-modern-card-body > :first-child { margin-top: 0; } .mp-modern-card-body > :last-child { margin-bottom: 0; } .mp-modern-card-body ul { margin-top: 0.4rem; padding-left: 1.4rem; } .mp-modern-card-body li { margin-bottom: 0.35rem; } .mp-modern-card-body img { max-width: 100%; height: auto; } /* ========================= Картуудын өнгөт тэмдэглэгээ ========================= */ .mp-modern-card-featured { border-top: 4px solid #3366cc; } .mp-modern-card-news { border-top: 4px solid #d73333; } .mp-modern-card-intro { border-top: 4px solid #14866d; } .mp-modern-card-categories { border-top: 4px solid #a45a00; } .mp-modern-card-languages { border-top: 4px solid #7a4db3; } .mp-modern-card-projects { border-top: 4px solid #00838f; } /* ========================= Онцлох өгүүлэл ба мэдээ ========================= */ .mp-modern-card-featured .floatleft, .mp-modern-card-featured .thumb { margin-top: 0.25rem; } .mp-modern-card-news .mp-box-footer, .mp-modern-card-featured .mp-box-footer { margin-top: 0.75rem; padding-top: 0.65rem; border-top: 1px solid #eaecf0; font-size: 0.85rem; text-align: right; } /* ========================= Ангиллын хүснэгт ========================= */ .mp-modern-card-categories table { width: 100%; border-collapse: collapse; } .mp-modern-card-categories td { padding: 0.45rem; vertical-align: top; } .mp-modern-card-categories ul { margin-top: 0; margin-bottom: 0; } /* ========================= Бусад хэл ========================= */ .mp-modern .mp-lang-row { display: grid; grid-template-columns: 9rem minmax(0, 1fr); gap: 1rem; padding: 0.6rem 0; } .mp-modern .mp-lang-row:not(:last-child) { border-bottom: 1px dashed #eaecf0; } .mp-modern .mp-lang-row > div:first-child { min-width: 0; font-weight: 700; } /* Бусад хэлний хуучин хүснэгт ашиглагдсан тохиолдолд */ .mp-modern-card-languages table { width: 100%; border-collapse: collapse; } .mp-modern-card-languages td { padding: 0.45rem 0.65rem; vertical-align: top; } /* ========================= Викимедиагийн төслүүд ========================= */ .mp-modern-card-projects table { width: 100%; border-collapse: collapse; } .mp-modern-card-projects td { padding: 0.6rem; vertical-align: middle; } .mp-modern-card-projects img { max-width: 48px; height: auto; } /* ========================= Хуудасны доод холбоос ========================= */ .mp-modern-footer { margin: 0.6rem 0 0; padding-top: 0.75rem; border-top: 1px solid #eaecf0; text-align: right; font-size: 0.85rem; } /* ========================= Ерөнхий холбоосууд ========================= */ .mp-modern a { text-decoration: none; } .mp-modern a:hover { text-decoration: underline; } /* ========================= Таблет ========================= */ @media screen and (max-width: 900px) { .mp-modern-grid-primary, .mp-modern-grid-secondary { grid-template-columns: 1fr; } .mp-modern-actions { grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); } .mp-modern .mp-intro-box-main { align-items: flex-start; flex-direction: column; gap: 0.75rem; } .mp-modern .mp-intro-box-stats { max-width: none; text-align: left; } } /* ========================= Гар утас ========================= */ @media screen and (max-width: 560px) { .mp-modern .mp-intro-box { border-radius: 12px; background: linear-gradient( 135deg, #ffffff, #eef3fb ); } .mp-modern .mp-intro-box-background { padding: 1.15rem; } .mp-modern .mp-intro-box-wikipedia h1 { font-size: 2rem; } .mp-modern .mp-mainlinks-container { align-items: flex-start; flex-direction: column; } .mp-modern-actions { grid-template-columns: 1fr; } .mp-modern-action { min-height: 0; } .mp-modern-card-header { align-items: flex-start; flex-direction: column; gap: 0.25rem; } .mp-modern-card-header-link { white-space: normal; } .mp-modern-card-body { padding: 1rem; } .mp-modern .mp-lang-row { grid-template-columns: 1fr; gap: 0.25rem; } .mp-modern-card-categories td, .mp-modern-card-languages td, .mp-modern-card-projects td { display: block; width: 100%; } } /* ========================= Хэвлэх хувилбар ========================= */ @media print { .mp-modern-actions, .mp-modern-card-header-link, .mp-modern-footer { display: none; } .mp-modern-card, .mp-modern .mp-intro-box { border: 1px solid #a2a9b1; box-shadow: none; } .mp-modern-grid-primary, .mp-modern-grid-secondary { display: block; } } 78dvdty1feo2aye8mnordv8n5nn6uyd 864385 864383 2026-08-02T17:51:41Z Koldobin 106481 Нүүр хуудасны өргөтгөсөн портал загварт зориулсан шинэ бүтэц, карт, навигаци болон гар утасны CSS дүрмүүдийг нэмэв 864385 sanitized-css text/css /* Монгол Википедиагийн шинэ нүүр хуудасны загвар */ .mp-modern { box-sizing: border-box; max-width: 1260px; margin: 0 auto; color: #202122; } .mp-modern *, .mp-modern *::before, .mp-modern *::after { box-sizing: border-box; } /* ========================= Нүүр хуудасны дээд хэсэг ========================= */ .mp-modern .mp-intro-box { overflow: hidden; margin: 0 0 1rem; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 16px; background: linear-gradient( 110deg, #ffffff 0%, #ffffff 55%, #eef3fb 100% ); box-shadow: 0 1px 4px rgba(0, 0, 0, 0.08); } .mp-modern .mp-intro-box-background { padding: 1.5rem 1.75rem; background: transparent; } .mp-modern .mp-intro-box-main { display: flex; align-items: center; justify-content: space-between; gap: 2rem; } .mp-modern .mp-intro-box-wikipedia h1 { display: inline; margin: 0; padding: 0; border: 0; font-family: Georgia, "Times New Roman", serif; font-size: 2.5rem; font-weight: 500; line-height: 1.1; } .mp-modern .mp-intro-box-stats { max-width: 39rem; text-align: right; font-size: 1rem; line-height: 1.65; } .mp-modern .mp-intro-box-stats a { color: inherit; } .mp-modern .mp-mainlinks-container { display: flex; align-items: center; justify-content: space-between; gap: 1rem; margin-top: 1.25rem; padding-top: 1rem; border-top: 1px solid #eaecf0; font-size: 0.95rem; } .mp-modern .mp-mainlinks-container a { white-space: nowrap; } /* ========================= Түргэн холбоосууд ========================= */ .mp-modern-actions { display: grid; grid-template-columns: repeat(4, minmax(0, 1fr)); gap: 0.75rem; margin-bottom: 1rem; } .mp-modern-action { display: block; min-height: 5.3rem; padding: 1rem; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 12px; background: #f8f9fa; color: #202122; text-decoration: none; transition: border-color 120ms ease, box-shadow 120ms ease, transform 120ms ease; } .mp-modern-action:hover { border-color: #3366cc; box-shadow: 0 3px 12px rgba(0, 0, 0, 0.1); text-decoration: none; transform: translateY(-1px); } .mp-modern-action-title { display: block; margin-bottom: 0.3rem; color: #3366cc; font-size: 1rem; font-weight: 700; } .mp-modern-action-description { display: block; color: #54595d; font-size: 0.86rem; line-height: 1.4; } /* ========================= Үндсэн баганат бүтэц ========================= */ .mp-modern-grid { display: grid; gap: 1rem; margin-bottom: 1rem; } .mp-modern-grid-primary { grid-template-columns: minmax(0, 1.35fr) minmax(19rem, 0.85fr); } .mp-modern-grid-secondary { grid-template-columns: minmax(18rem, 0.85fr) minmax(0, 1.35fr); } /* ========================= Контентын картууд ========================= */ .mp-modern-card { min-width: 0; overflow: hidden; margin-bottom: 1rem; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 14px; background: #ffffff; box-shadow: 0 1px 4px rgba(0, 0, 0, 0.06); } .mp-modern-grid .mp-modern-card { margin-bottom: 0; } .mp-modern-card-header { display: flex; align-items: center; justify-content: space-between; gap: 1rem; padding: 0.9rem 1.15rem; border-bottom: 1px solid #eaecf0; background: #f8f9fa; } .mp-modern-card-header h2 { margin: 0; padding: 0; border: 0; color: #202122; font-family: inherit; font-size: 1.2rem; font-weight: 700; line-height: 1.3; } .mp-modern-card-header-link { white-space: nowrap; font-size: 0.82rem; font-weight: 600; } .mp-modern-card-body { padding: 1.1rem 1.2rem; line-height: 1.65; } .mp-modern-card-body > :first-child { margin-top: 0; } .mp-modern-card-body > :last-child { margin-bottom: 0; } .mp-modern-card-body ul { margin-top: 0.4rem; padding-left: 1.4rem; } .mp-modern-card-body li { margin-bottom: 0.35rem; } .mp-modern-card-body img { max-width: 100%; height: auto; } /* ========================= Картуудын өнгөт тэмдэглэгээ ========================= */ .mp-modern-card-featured { border-top: 4px solid #3366cc; } .mp-modern-card-news { border-top: 4px solid #d73333; } .mp-modern-card-intro { border-top: 4px solid #14866d; } .mp-modern-card-categories { border-top: 4px solid #a45a00; } .mp-modern-card-languages { border-top: 4px solid #7a4db3; } .mp-modern-card-projects { border-top: 4px solid #00838f; } /* ========================= Онцлох өгүүлэл ба мэдээ ========================= */ .mp-modern-card-featured .floatleft, .mp-modern-card-featured .thumb { margin-top: 0.25rem; } .mp-modern-card-news .mp-box-footer, .mp-modern-card-featured .mp-box-footer { margin-top: 0.75rem; padding-top: 0.65rem; border-top: 1px solid #eaecf0; font-size: 0.85rem; text-align: right; } /* ========================= Ангиллын хүснэгт ========================= */ .mp-modern-card-categories table { width: 100%; border-collapse: collapse; } .mp-modern-card-categories td { padding: 0.45rem; vertical-align: top; } .mp-modern-card-categories ul { margin-top: 0; margin-bottom: 0; } /* ========================= Бусад хэл ========================= */ .mp-modern .mp-lang-row { display: grid; grid-template-columns: 9rem minmax(0, 1fr); gap: 1rem; padding: 0.6rem 0; } .mp-modern .mp-lang-row:not(:last-child) { border-bottom: 1px dashed #eaecf0; } .mp-modern .mp-lang-row > div:first-child { min-width: 0; font-weight: 700; } /* Бусад хэлний хуучин хүснэгт ашиглагдсан тохиолдолд */ .mp-modern-card-languages table { width: 100%; border-collapse: collapse; } .mp-modern-card-languages td { padding: 0.45rem 0.65rem; vertical-align: top; } /* ========================= Викимедиагийн төслүүд ========================= */ .mp-modern-card-projects table { width: 100%; border-collapse: collapse; } .mp-modern-card-projects td { padding: 0.6rem; vertical-align: middle; } .mp-modern-card-projects img { max-width: 48px; height: auto; } /* ========================= Хуудасны доод холбоос ========================= */ .mp-modern-footer { margin: 0.6rem 0 0; padding-top: 0.75rem; border-top: 1px solid #eaecf0; text-align: right; font-size: 0.85rem; } /* ========================= Ерөнхий холбоосууд ========================= */ .mp-modern a { text-decoration: none; } .mp-modern a:hover { text-decoration: underline; } /* ========================= Таблет ========================= */ @media screen and (max-width: 900px) { .mp-modern-grid-primary, .mp-modern-grid-secondary { grid-template-columns: 1fr; } .mp-modern-actions { grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); } .mp-modern .mp-intro-box-main { align-items: flex-start; flex-direction: column; gap: 0.75rem; } .mp-modern .mp-intro-box-stats { max-width: none; text-align: left; } } /* ========================= Гар утас ========================= */ @media screen and (max-width: 560px) { .mp-modern .mp-intro-box { border-radius: 12px; background: linear-gradient( 135deg, #ffffff, #eef3fb ); } .mp-modern .mp-intro-box-background { padding: 1.15rem; } .mp-modern .mp-intro-box-wikipedia h1 { font-size: 2rem; } .mp-modern .mp-mainlinks-container { align-items: flex-start; flex-direction: column; } .mp-modern-actions { grid-template-columns: 1fr; } .mp-modern-action { min-height: 0; } .mp-modern-card-header { align-items: flex-start; flex-direction: column; gap: 0.25rem; } .mp-modern-card-header-link { white-space: normal; } .mp-modern-card-body { padding: 1rem; } .mp-modern .mp-lang-row { grid-template-columns: 1fr; gap: 0.25rem; } .mp-modern-card-categories td, .mp-modern-card-languages td, .mp-modern-card-projects td { display: block; width: 100%; } } /* ========================= Хэвлэх хувилбар ========================= */ @media print { .mp-modern-actions, .mp-modern-card-header-link, .mp-modern-footer { display: none; } .mp-modern-card, .mp-modern .mp-intro-box { border: 1px solid #a2a9b1; box-shadow: none; } .mp-modern-grid-primary, .mp-modern-grid-secondary { display: block; } } /* ================================================== Нягт, портал хэлбэрийн нүүр хуудас ================================================== */ .mp-portal-hero { display: grid; grid-template-columns: minmax(0, 1.7fr) minmax(15rem, 0.7fr); gap: 2rem; margin-bottom: 1rem; padding: 2rem; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 16px; background: linear-gradient(125deg, #ffffff 0%, #f4f7fc 62%, #e8eef9 100%); box-shadow: 0 2px 8px rgba(0, 0, 0, 0.08); } .mp-portal-kicker { margin-bottom: 0.35rem; color: #54595d; font-size: 0.82rem; font-weight: 700; letter-spacing: 0.08em; text-transform: uppercase; } .mp-portal-title { margin-bottom: 0.65rem; font-family: Georgia, "Times New Roman", serif; font-size: 3.2rem; font-weight: 500; line-height: 1; } .mp-portal-description { max-width: 46rem; color: #3a3a3a; font-size: 1.05rem; line-height: 1.65; } .mp-portal-buttons { display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 0.65rem; margin-top: 1.2rem; } .mp-portal-button { display: inline-block; padding: 0.55rem 0.9rem; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 8px; background: #ffffff; font-weight: 600; } .mp-portal-button-primary { border-color: #3366cc; background: #3366cc; color: #ffffff; } .mp-portal-button-primary a, .mp-portal-button-primary a:visited { color: #ffffff; } .mp-portal-stats { display: grid; grid-template-columns: 1fr; gap: 0.65rem; align-content: center; } .mp-portal-stat { padding: 0.85rem 1rem; border: 1px solid #c8ccd1; border-radius: 10px; background: rgba(255, 255, 255, 0.82); text-align: center; } .mp-portal-stat-number { display: block; color: #202122; font-size: 1.45rem; font-weight: 700; } .mp-portal-stat-label { display: block; margin-top: 0.15rem; color: #54595d; font-size: 0.82rem; } .mp-portal-shortcuts { display: grid; grid-template-columns: repeat(4, minmax(0, 1fr)); gap: 0.75rem; margin-bottom: 1rem; } .mp-portal-shortcut { display: flex; align-items: center; gap: 0.75rem; padding: 0.85rem 1rem; border: 1px solid #c8ccd1; border-radius: 10px; background: #ffffff; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0, 0, 0, 0.05); } .mp-portal-shortcut-icon { flex: 0 0 auto; width: 2rem; color: #3366cc; font-size: 1.5rem; text-align: center; } .mp-portal-shortcut-title { font-weight: 700; } .mp-portal-shortcut-text { margin-top: 0.15rem; color: #72777d; font-size: 0.78rem; line-height: 1.35; } .mp-portal-main { display: grid; grid-template-columns: minmax(0, 1.55fr) minmax(19rem, 0.75fr); gap: 1rem; margin-bottom: 1rem; } .mp-portal-sidebar { display: grid; gap: 1rem; align-content: start; } .mp-portal-row { display: grid; grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); gap: 1rem; margin-bottom: 1rem; } .mp-portal-panel { min-width: 0; overflow: hidden; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 12px; background: #ffffff; box-shadow: 0 1px 4px rgba(0, 0, 0, 0.06); } .mp-portal-panel-heading { display: flex; align-items: center; justify-content: space-between; gap: 1rem; padding: 0.8rem 1rem; border-bottom: 1px solid #eaecf0; background: #f8f9fa; } .mp-portal-panel-heading h2 { margin: 0; padding: 0; border: 0; font-family: inherit; font-size: 1.15rem; font-weight: 700; } .mp-portal-heading-label { margin-bottom: 0.15rem; color: #72777d; font-size: 0.67rem; font-weight: 700; letter-spacing: 0.08em; } .mp-portal-heading-link { white-space: nowrap; font-size: 0.78rem; font-weight: 600; } .mp-portal-heading-blue { border-top: 4px solid #3366cc; } .mp-portal-heading-red { border-top: 4px solid #d73333; } .mp-portal-heading-gold { border-top: 4px solid #b8860b; } .mp-portal-heading-green { border-top: 4px solid #14866d; } .mp-portal-heading-purple { border-top: 4px solid #7a4db3; } .mp-portal-heading-orange { border-top: 4px solid #a45a00; } .mp-portal-heading-indigo { border-top: 4px solid #4b5fb3; } .mp-portal-heading-cyan { border-top: 4px solid #00838f; } .mp-portal-panel-content { padding: 1rem 1.1rem; line-height: 1.6; } .mp-portal-featured-content { font-size: 1rem; } .mp-portal-panel-content > :first-child { margin-top: 0; } .mp-portal-panel-content > :last-child { margin-bottom: 0; } .mp-portal-panel-content img { max-width: 100%; height: auto; } .mp-portal-contribute-grid { display: grid; grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); gap: 0.75rem; } .mp-portal-contribute-item { padding: 0.75rem; border: 1px solid #eaecf0; border-radius: 8px; background: #f8f9fa; } .mp-portal-contribute-item span { display: block; margin-top: 0.25rem; color: #54595d; font-size: 0.8rem; line-height: 1.4; } .mp-portal-topics { margin-bottom: 1rem; } .mp-portal-explore { display: grid; grid-template-columns: repeat(3, minmax(0, 1fr)); gap: 0.75rem; margin-bottom: 1rem; } .mp-portal-explore-item { padding: 0.85rem 1rem; border: 1px solid #c8ccd1; border-radius: 10px; background: #ffffff; } .mp-portal-explore-title { margin-bottom: 0.3rem; font-size: 1rem; font-weight: 700; } .mp-portal-explore-links { color: #54595d; font-size: 0.8rem; line-height: 1.5; } .mp-portal-bottom-row { grid-template-columns: minmax(0, 1.15fr) minmax(18rem, 0.85fr); } .mp-portal-footer { display: flex; justify-content: space-between; gap: 1rem; margin-top: 1rem; padding: 1rem 0; border-top: 1px solid #c8ccd1; color: #54595d; font-size: 0.82rem; } @media screen and (max-width: 900px) { .mp-portal-hero, .mp-portal-main, .mp-portal-row, .mp-portal-bottom-row { grid-template-columns: 1fr; } .mp-portal-stats { grid-template-columns: repeat(3, minmax(0, 1fr)); } .mp-portal-shortcuts { grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); } .mp-portal-explore { grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); } } @media screen and (max-width: 560px) { .mp-portal-hero { padding: 1.2rem; } .mp-portal-title { font-size: 2.5rem; } .mp-portal-stats, .mp-portal-shortcuts, .mp-portal-explore, .mp-portal-contribute-grid { grid-template-columns: 1fr; } .mp-portal-panel-heading, .mp-portal-footer { align-items: flex-start; flex-direction: column; } .mp-portal-heading-link { white-space: normal; } } m1wz56tcejpzqikt0hbe69iynbm8gf5 864391 864385 2026-08-02T18:22:24Z Koldobin 106481 864391 sanitized-css text/css /* Монгол Википедиагийн шинэ нүүр хуудасны загвар */ .mp-modern { box-sizing: border-box; max-width: 1260px; margin: 0 auto; color: #202122; } .mp-modern *, .mp-modern *::before, .mp-modern *::after { box-sizing: border-box; } /* ========================= Нүүр хуудасны дээд хэсэг ========================= */ .mp-modern .mp-intro-box { overflow: hidden; margin: 0 0 1rem; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 16px; background: linear-gradient( 110deg, #ffffff 0%, #ffffff 55%, #eef3fb 100% ); box-shadow: 0 1px 4px rgba(0, 0, 0, 0.08); } .mp-modern .mp-intro-box-background { padding: 1.5rem 1.75rem; background: transparent; } .mp-modern .mp-intro-box-main { display: flex; align-items: center; justify-content: space-between; gap: 2rem; } .mp-modern .mp-intro-box-wikipedia h1 { display: inline; margin: 0; padding: 0; border: 0; font-family: Georgia, "Times New Roman", serif; font-size: 2.5rem; font-weight: 500; line-height: 1.1; } .mp-modern .mp-intro-box-stats { max-width: 39rem; text-align: right; font-size: 1rem; line-height: 1.65; } .mp-modern .mp-intro-box-stats a { color: inherit; } .mp-modern .mp-mainlinks-container { display: flex; align-items: center; justify-content: space-between; gap: 1rem; margin-top: 1.25rem; padding-top: 1rem; border-top: 1px solid #eaecf0; font-size: 0.95rem; } .mp-modern .mp-mainlinks-container a { white-space: nowrap; } /* ========================= Түргэн холбоосууд ========================= */ .mp-modern-actions { display: grid; grid-template-columns: repeat(4, minmax(0, 1fr)); gap: 0.75rem; margin-bottom: 1rem; } .mp-modern-action { display: block; min-height: 5.3rem; padding: 1rem; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 12px; background: #f8f9fa; color: #202122; text-decoration: none; transition: border-color 120ms ease, box-shadow 120ms ease, transform 120ms ease; } .mp-modern-action:hover { border-color: #3366cc; box-shadow: 0 3px 12px rgba(0, 0, 0, 0.1); text-decoration: none; transform: translateY(-1px); } .mp-modern-action-title { display: block; margin-bottom: 0.3rem; color: #3366cc; font-size: 1rem; font-weight: 700; } .mp-modern-action-description { display: block; color: #54595d; font-size: 0.86rem; line-height: 1.4; } /* ========================= Үндсэн баганат бүтэц ========================= */ .mp-modern-grid { display: grid; gap: 1rem; margin-bottom: 1rem; } .mp-modern-grid-primary { grid-template-columns: minmax(0, 1.35fr) minmax(19rem, 0.85fr); } .mp-modern-grid-secondary { grid-template-columns: minmax(18rem, 0.85fr) minmax(0, 1.35fr); } /* ========================= Контентын картууд ========================= */ .mp-modern-card { min-width: 0; overflow: hidden; margin-bottom: 1rem; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 14px; background: #ffffff; box-shadow: 0 1px 4px rgba(0, 0, 0, 0.06); } .mp-modern-grid .mp-modern-card { margin-bottom: 0; } .mp-modern-card-header { display: flex; align-items: center; justify-content: space-between; gap: 1rem; padding: 0.9rem 1.15rem; border-bottom: 1px solid #eaecf0; background: #f8f9fa; } .mp-modern-card-header h2 { margin: 0; padding: 0; border: 0; color: #202122; font-family: inherit; font-size: 1.2rem; font-weight: 700; line-height: 1.3; } .mp-modern-card-header-link { white-space: nowrap; font-size: 0.82rem; font-weight: 600; } .mp-modern-card-body { padding: 1.1rem 1.2rem; line-height: 1.65; } .mp-modern-card-body > :first-child { margin-top: 0; } .mp-modern-card-body > :last-child { margin-bottom: 0; } .mp-modern-card-body ul { margin-top: 0.4rem; padding-left: 1.4rem; } .mp-modern-card-body li { margin-bottom: 0.35rem; } .mp-modern-card-body img { max-width: 100%; height: auto; } /* ========================= Картуудын өнгөт тэмдэглэгээ ========================= */ .mp-modern-card-featured { border-top: 4px solid #3366cc; } .mp-modern-card-news { border-top: 4px solid #d73333; } .mp-modern-card-intro { border-top: 4px solid #14866d; } .mp-modern-card-categories { border-top: 4px solid #a45a00; } .mp-modern-card-languages { border-top: 4px solid #7a4db3; } .mp-modern-card-projects { border-top: 4px solid #00838f; } /* ========================= Онцлох өгүүлэл ба мэдээ ========================= */ .mp-modern-card-featured .floatleft, .mp-modern-card-featured .thumb { margin-top: 0.25rem; } .mp-modern-card-news .mp-box-footer, .mp-modern-card-featured .mp-box-footer { margin-top: 0.75rem; padding-top: 0.65rem; border-top: 1px solid #eaecf0; font-size: 0.85rem; text-align: right; } /* ========================= Ангиллын хүснэгт ========================= */ .mp-modern-card-categories table { width: 100%; border-collapse: collapse; } .mp-modern-card-categories td { padding: 0.45rem; vertical-align: top; } .mp-modern-card-categories ul { margin-top: 0; margin-bottom: 0; } /* ========================= Бусад хэл ========================= */ .mp-modern .mp-lang-row { display: grid; grid-template-columns: 9rem minmax(0, 1fr); gap: 1rem; padding: 0.6rem 0; } .mp-modern .mp-lang-row:not(:last-child) { border-bottom: 1px dashed #eaecf0; } .mp-modern .mp-lang-row > div:first-child { min-width: 0; font-weight: 700; } /* Бусад хэлний хуучин хүснэгт ашиглагдсан тохиолдолд */ .mp-modern-card-languages table { width: 100%; border-collapse: collapse; } .mp-modern-card-languages td { padding: 0.45rem 0.65rem; vertical-align: top; } /* ========================= Викимедиагийн төслүүд ========================= */ .mp-modern-card-projects table { width: 100%; border-collapse: collapse; } .mp-modern-card-projects td { padding: 0.6rem; vertical-align: middle; } .mp-modern-card-projects img { max-width: 48px; height: auto; } /* ========================= Хуудасны доод холбоос ========================= */ .mp-modern-footer { margin: 0.6rem 0 0; padding-top: 0.75rem; border-top: 1px solid #eaecf0; text-align: right; font-size: 0.85rem; } /* ========================= Ерөнхий холбоосууд ========================= */ .mp-modern a { text-decoration: none; } .mp-modern a:hover { text-decoration: underline; } /* ========================= Таблет ========================= */ @media screen and (max-width: 900px) { .mp-modern-grid-primary, .mp-modern-grid-secondary { grid-template-columns: 1fr; } .mp-modern-actions { grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); } .mp-modern .mp-intro-box-main { align-items: flex-start; flex-direction: column; gap: 0.75rem; } .mp-modern .mp-intro-box-stats { max-width: none; text-align: left; } } /* ========================= Гар утас ========================= */ @media screen and (max-width: 560px) { .mp-modern .mp-intro-box { border-radius: 12px; background: linear-gradient( 135deg, #ffffff, #eef3fb ); } .mp-modern .mp-intro-box-background { padding: 1.15rem; } .mp-modern .mp-intro-box-wikipedia h1 { font-size: 2rem; } .mp-modern .mp-mainlinks-container { align-items: flex-start; flex-direction: column; } .mp-modern-actions { grid-template-columns: 1fr; } .mp-modern-action { min-height: 0; } .mp-modern-card-header { align-items: flex-start; flex-direction: column; gap: 0.25rem; } .mp-modern-card-header-link { white-space: normal; } .mp-modern-card-body { padding: 1rem; } .mp-modern .mp-lang-row { grid-template-columns: 1fr; gap: 0.25rem; } .mp-modern-card-categories td, .mp-modern-card-languages td, .mp-modern-card-projects td { display: block; width: 100%; } } /* ========================= Хэвлэх хувилбар ========================= */ @media print { .mp-modern-actions, .mp-modern-card-header-link, .mp-modern-footer { display: none; } .mp-modern-card, .mp-modern .mp-intro-box { border: 1px solid #a2a9b1; box-shadow: none; } .mp-modern-grid-primary, .mp-modern-grid-secondary { display: block; } } /* ================================================== Нягт, портал хэлбэрийн нүүр хуудас ================================================== */ .mp-portal-hero { display: grid; grid-template-columns: minmax(0, 1.7fr) minmax(15rem, 0.7fr); gap: 2rem; margin-bottom: 1rem; padding: 2rem; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 16px; background: linear-gradient(125deg, #ffffff 0%, #f4f7fc 62%, #e8eef9 100%); box-shadow: 0 2px 8px rgba(0, 0, 0, 0.08); } .mp-portal-kicker { margin-bottom: 0.35rem; color: #54595d; font-size: 0.82rem; font-weight: 700; letter-spacing: 0.08em; text-transform: uppercase; } .mp-portal-title { margin-bottom: 0.65rem; font-family: Georgia, "Times New Roman", serif; font-size: 3.2rem; font-weight: 500; line-height: 1; } .mp-portal-description { max-width: 46rem; color: #3a3a3a; font-size: 1.05rem; line-height: 1.65; } .mp-portal-buttons { display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 0.65rem; margin-top: 1.2rem; } .mp-portal-button { display: inline-block; padding: 0.55rem 0.9rem; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 8px; background: #ffffff; font-weight: 600; } .mp-portal-button-primary { border-color: #3366cc; background: #3366cc; color: #ffffff; } .mp-portal-button-primary a, .mp-portal-button-primary a:visited { color: #ffffff; } .mp-portal-stats { display: grid; grid-template-columns: 1fr; gap: 0.65rem; align-content: center; } .mp-portal-stat { padding: 0.85rem 1rem; border: 1px solid #c8ccd1; border-radius: 10px; background: rgba(255, 255, 255, 0.82); text-align: center; } .mp-portal-stat-number { display: block; color: #202122; font-size: 1.45rem; font-weight: 700; } .mp-portal-stat-label { display: block; margin-top: 0.15rem; color: #54595d; font-size: 0.82rem; } .mp-portal-shortcuts { display: grid; grid-template-columns: repeat(4, minmax(0, 1fr)); gap: 0.75rem; margin-bottom: 1rem; } .mp-portal-shortcut { display: flex; align-items: center; gap: 0.75rem; padding: 0.85rem 1rem; border: 1px solid #c8ccd1; border-radius: 10px; background: #ffffff; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0, 0, 0, 0.05); } .mp-portal-shortcut-icon { flex: 0 0 auto; width: 2rem; color: #3366cc; font-size: 1.5rem; text-align: center; } .mp-portal-shortcut-title { font-weight: 700; } .mp-portal-shortcut-text { margin-top: 0.15rem; color: #72777d; font-size: 0.78rem; line-height: 1.35; } .mp-portal-main { display: grid; grid-template-columns: minmax(0, 1.35fr) minmax(20rem, 0.85fr); gap: 1rem; align-items: start; margin-bottom: 1rem; } .mp-portal-featured { align-self: start; } .mp-portal-sidebar { display: grid; gap: 1rem; align-content: start; } .mp-portal-row { display: grid; grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); gap: 1rem; margin-bottom: 1rem; } .mp-portal-panel { min-width: 0; overflow: hidden; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 12px; background: #ffffff; box-shadow: 0 1px 4px rgba(0, 0, 0, 0.06); } .mp-portal-panel-heading { display: flex; align-items: center; justify-content: space-between; gap: 1rem; padding: 0.8rem 1rem; border-bottom: 1px solid #eaecf0; background: #f8f9fa; } .mp-portal-panel-heading h2 { margin: 0; padding: 0; border: 0; font-family: inherit; font-size: 1.15rem; font-weight: 700; } .mp-portal-heading-label { margin-bottom: 0.15rem; color: #72777d; font-size: 0.67rem; font-weight: 700; letter-spacing: 0.08em; } .mp-portal-heading-link { white-space: nowrap; font-size: 0.78rem; font-weight: 600; } .mp-portal-heading-blue { border-top: 4px solid #3366cc; } .mp-portal-heading-red { border-top: 4px solid #d73333; } .mp-portal-heading-gold { border-top: 4px solid #b8860b; } .mp-portal-heading-green { border-top: 4px solid #14866d; } .mp-portal-heading-purple { border-top: 4px solid #7a4db3; } .mp-portal-heading-orange { border-top: 4px solid #a45a00; } .mp-portal-heading-indigo { border-top: 4px solid #4b5fb3; } .mp-portal-heading-cyan { border-top: 4px solid #00838f; } .mp-portal-panel-content { padding: 1rem 1.1rem; line-height: 1.6; } .mp-portal-featured-content { font-size: 1rem; } .mp-portal-panel-content > :first-child { margin-top: 0; } .mp-portal-panel-content > :last-child { margin-bottom: 0; } .mp-portal-panel-content img { max-width: 100%; height: auto; } .mp-portal-contribute-grid { display: grid; grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); gap: 0.75rem; } .mp-portal-contribute-item { padding: 0.75rem; border: 1px solid #eaecf0; border-radius: 8px; background: #f8f9fa; } .mp-portal-contribute-item span { display: block; margin-top: 0.25rem; color: #54595d; font-size: 0.8rem; line-height: 1.4; } .mp-portal-topics { margin-bottom: 1rem; } .mp-portal-explore { display: grid; grid-template-columns: repeat(3, minmax(0, 1fr)); gap: 0.75rem; margin-bottom: 1rem; } .mp-portal-explore-item { padding: 0.85rem 1rem; border: 1px solid #c8ccd1; border-radius: 10px; background: #ffffff; } .mp-portal-explore-title { margin-bottom: 0.3rem; font-size: 1rem; font-weight: 700; } .mp-portal-explore-links { color: #54595d; font-size: 0.8rem; line-height: 1.5; } .mp-portal-bottom-row { grid-template-columns: minmax(0, 1.15fr) minmax(18rem, 0.85fr); } .mp-portal-footer { display: flex; justify-content: space-between; gap: 1rem; margin-top: 1rem; padding: 1rem 0; border-top: 1px solid #c8ccd1; color: #54595d; font-size: 0.82rem; } @media screen and (max-width: 900px) { .mp-portal-hero, .mp-portal-main, .mp-portal-row, .mp-portal-bottom-row { grid-template-columns: 1fr; } .mp-portal-stats { grid-template-columns: repeat(3, minmax(0, 1fr)); } .mp-portal-shortcuts { grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); } .mp-portal-explore { grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); } } @media screen and (max-width: 560px) { .mp-portal-hero { padding: 1.2rem; } .mp-portal-title { font-size: 2.5rem; } .mp-portal-stats, .mp-portal-shortcuts, .mp-portal-explore, .mp-portal-contribute-grid { grid-template-columns: 1fr; } .mp-portal-panel-heading, .mp-portal-footer { align-items: flex-start; flex-direction: column; } .mp-portal-heading-link { white-space: normal; } } 969l62q2boozy0iucuc1aaq3njacdwt 864392 864391 2026-08-02T18:24:25Z Koldobin 106481 Онцлох өгүүллийн картыг босоо чиглэлд сунгахгүй болгож, баганын харьцаа болон өнөөдрийн хэсгийн холбоосуудыг сайжруулав 864392 sanitized-css text/css /* Монгол Википедиагийн шинэ нүүр хуудасны загвар */ .mp-modern { box-sizing: border-box; max-width: 1260px; margin: 0 auto; color: #202122; } .mp-modern *, .mp-modern *::before, .mp-modern *::after { box-sizing: border-box; } /* ========================= Нүүр хуудасны дээд хэсэг ========================= */ .mp-modern .mp-intro-box { overflow: hidden; margin: 0 0 1rem; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 16px; background: linear-gradient( 110deg, #ffffff 0%, #ffffff 55%, #eef3fb 100% ); box-shadow: 0 1px 4px rgba(0, 0, 0, 0.08); } .mp-modern .mp-intro-box-background { padding: 1.5rem 1.75rem; background: transparent; } .mp-modern .mp-intro-box-main { display: flex; align-items: center; justify-content: space-between; gap: 2rem; } .mp-modern .mp-intro-box-wikipedia h1 { display: inline; margin: 0; padding: 0; border: 0; font-family: Georgia, "Times New Roman", serif; font-size: 2.5rem; font-weight: 500; line-height: 1.1; } .mp-modern .mp-intro-box-stats { max-width: 39rem; text-align: right; font-size: 1rem; line-height: 1.65; } .mp-modern .mp-intro-box-stats a { color: inherit; } .mp-modern .mp-mainlinks-container { display: flex; align-items: center; justify-content: space-between; gap: 1rem; margin-top: 1.25rem; padding-top: 1rem; border-top: 1px solid #eaecf0; font-size: 0.95rem; } .mp-modern .mp-mainlinks-container a { white-space: nowrap; } /* ========================= Түргэн холбоосууд ========================= */ .mp-modern-actions { display: grid; grid-template-columns: repeat(4, minmax(0, 1fr)); gap: 0.75rem; margin-bottom: 1rem; } .mp-modern-action { display: block; min-height: 5.3rem; padding: 1rem; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 12px; background: #f8f9fa; color: #202122; text-decoration: none; transition: border-color 120ms ease, box-shadow 120ms ease, transform 120ms ease; } .mp-modern-action:hover { border-color: #3366cc; box-shadow: 0 3px 12px rgba(0, 0, 0, 0.1); text-decoration: none; transform: translateY(-1px); } .mp-modern-action-title { display: block; margin-bottom: 0.3rem; color: #3366cc; font-size: 1rem; font-weight: 700; } .mp-modern-action-description { display: block; color: #54595d; font-size: 0.86rem; line-height: 1.4; } /* ========================= Үндсэн баганат бүтэц ========================= */ .mp-modern-grid { display: grid; gap: 1rem; margin-bottom: 1rem; } .mp-modern-grid-primary { grid-template-columns: minmax(0, 1.35fr) minmax(19rem, 0.85fr); } .mp-modern-grid-secondary { grid-template-columns: minmax(18rem, 0.85fr) minmax(0, 1.35fr); } /* ========================= Контентын картууд ========================= */ .mp-modern-card { min-width: 0; overflow: hidden; margin-bottom: 1rem; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 14px; background: #ffffff; box-shadow: 0 1px 4px rgba(0, 0, 0, 0.06); } .mp-modern-grid .mp-modern-card { margin-bottom: 0; } .mp-modern-card-header { display: flex; align-items: center; justify-content: space-between; gap: 1rem; padding: 0.9rem 1.15rem; border-bottom: 1px solid #eaecf0; background: #f8f9fa; } .mp-modern-card-header h2 { margin: 0; padding: 0; border: 0; color: #202122; font-family: inherit; font-size: 1.2rem; font-weight: 700; line-height: 1.3; } .mp-modern-card-header-link { white-space: nowrap; font-size: 0.82rem; font-weight: 600; } .mp-modern-card-body { padding: 1.1rem 1.2rem; line-height: 1.65; } .mp-modern-card-body > :first-child { margin-top: 0; } .mp-modern-card-body > :last-child { margin-bottom: 0; } .mp-modern-card-body ul { margin-top: 0.4rem; padding-left: 1.4rem; } .mp-modern-card-body li { margin-bottom: 0.35rem; } .mp-modern-card-body img { max-width: 100%; height: auto; } /* ========================= Картуудын өнгөт тэмдэглэгээ ========================= */ .mp-modern-card-featured { border-top: 4px solid #3366cc; } .mp-modern-card-news { border-top: 4px solid #d73333; } .mp-modern-card-intro { border-top: 4px solid #14866d; } .mp-modern-card-categories { border-top: 4px solid #a45a00; } .mp-modern-card-languages { border-top: 4px solid #7a4db3; } .mp-modern-card-projects { border-top: 4px solid #00838f; } /* ========================= Онцлох өгүүлэл ба мэдээ ========================= */ .mp-modern-card-featured .floatleft, .mp-modern-card-featured .thumb { margin-top: 0.25rem; } .mp-modern-card-news .mp-box-footer, .mp-modern-card-featured .mp-box-footer { margin-top: 0.75rem; padding-top: 0.65rem; border-top: 1px solid #eaecf0; font-size: 0.85rem; text-align: right; } /* ========================= Ангиллын хүснэгт ========================= */ .mp-modern-card-categories table { width: 100%; border-collapse: collapse; } .mp-modern-card-categories td { padding: 0.45rem; vertical-align: top; } .mp-modern-card-categories ul { margin-top: 0; margin-bottom: 0; } /* ========================= Бусад хэл ========================= */ .mp-modern .mp-lang-row { display: grid; grid-template-columns: 9rem minmax(0, 1fr); gap: 1rem; padding: 0.6rem 0; } .mp-modern .mp-lang-row:not(:last-child) { border-bottom: 1px dashed #eaecf0; } .mp-modern .mp-lang-row > div:first-child { min-width: 0; font-weight: 700; } /* Бусад хэлний хуучин хүснэгт ашиглагдсан тохиолдолд */ .mp-modern-card-languages table { width: 100%; border-collapse: collapse; } .mp-modern-card-languages td { padding: 0.45rem 0.65rem; vertical-align: top; } /* ========================= Викимедиагийн төслүүд ========================= */ .mp-modern-card-projects table { width: 100%; border-collapse: collapse; } .mp-modern-card-projects td { padding: 0.6rem; vertical-align: middle; } .mp-modern-card-projects img { max-width: 48px; height: auto; } /* ========================= Хуудасны доод холбоос ========================= */ .mp-modern-footer { margin: 0.6rem 0 0; padding-top: 0.75rem; border-top: 1px solid #eaecf0; text-align: right; font-size: 0.85rem; } /* ========================= Ерөнхий холбоосууд ========================= */ .mp-modern a { text-decoration: none; } .mp-modern a:hover { text-decoration: underline; } /* ========================= Таблет ========================= */ @media screen and (max-width: 900px) { .mp-modern-grid-primary, .mp-modern-grid-secondary { grid-template-columns: 1fr; } .mp-modern-actions { grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); } .mp-modern .mp-intro-box-main { align-items: flex-start; flex-direction: column; gap: 0.75rem; } .mp-modern .mp-intro-box-stats { max-width: none; text-align: left; } } /* ========================= Гар утас ========================= */ @media screen and (max-width: 560px) { .mp-modern .mp-intro-box { border-radius: 12px; background: linear-gradient( 135deg, #ffffff, #eef3fb ); } .mp-modern .mp-intro-box-background { padding: 1.15rem; } .mp-modern .mp-intro-box-wikipedia h1 { font-size: 2rem; } .mp-modern .mp-mainlinks-container { align-items: flex-start; flex-direction: column; } .mp-modern-actions { grid-template-columns: 1fr; } .mp-modern-action { min-height: 0; } .mp-modern-card-header { align-items: flex-start; flex-direction: column; gap: 0.25rem; } .mp-modern-card-header-link { white-space: normal; } .mp-modern-card-body { padding: 1rem; } .mp-modern .mp-lang-row { grid-template-columns: 1fr; gap: 0.25rem; } .mp-modern-card-categories td, .mp-modern-card-languages td, .mp-modern-card-projects td { display: block; width: 100%; } } /* ========================= Хэвлэх хувилбар ========================= */ @media print { .mp-modern-actions, .mp-modern-card-header-link, .mp-modern-footer { display: none; } .mp-modern-card, .mp-modern .mp-intro-box { border: 1px solid #a2a9b1; box-shadow: none; } .mp-modern-grid-primary, .mp-modern-grid-secondary { display: block; } } /* ================================================== Нягт, портал хэлбэрийн нүүр хуудас ================================================== */ .mp-portal-hero { display: grid; grid-template-columns: minmax(0, 1.7fr) minmax(15rem, 0.7fr); gap: 2rem; margin-bottom: 1rem; padding: 2rem; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 16px; background: linear-gradient(125deg, #ffffff 0%, #f4f7fc 62%, #e8eef9 100%); box-shadow: 0 2px 8px rgba(0, 0, 0, 0.08); } .mp-portal-kicker { margin-bottom: 0.35rem; color: #54595d; font-size: 0.82rem; font-weight: 700; letter-spacing: 0.08em; text-transform: uppercase; } .mp-portal-title { margin-bottom: 0.65rem; font-family: Georgia, "Times New Roman", serif; font-size: 3.2rem; font-weight: 500; line-height: 1; } .mp-portal-description { max-width: 46rem; color: #3a3a3a; font-size: 1.05rem; line-height: 1.65; } .mp-portal-buttons { display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 0.65rem; margin-top: 1.2rem; } .mp-portal-button { display: inline-block; padding: 0.55rem 0.9rem; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 8px; background: #ffffff; font-weight: 600; } .mp-portal-button-primary { border-color: #3366cc; background: #3366cc; color: #ffffff; } .mp-portal-button-primary a, .mp-portal-button-primary a:visited { color: #ffffff; } .mp-portal-stats { display: grid; grid-template-columns: 1fr; gap: 0.65rem; align-content: center; } .mp-portal-stat { padding: 0.85rem 1rem; border: 1px solid #c8ccd1; border-radius: 10px; background: rgba(255, 255, 255, 0.82); text-align: center; } .mp-portal-stat-number { display: block; color: #202122; font-size: 1.45rem; font-weight: 700; } .mp-portal-stat-label { display: block; margin-top: 0.15rem; color: #54595d; font-size: 0.82rem; } .mp-portal-shortcuts { display: grid; grid-template-columns: repeat(4, minmax(0, 1fr)); gap: 0.75rem; margin-bottom: 1rem; } .mp-portal-shortcut { display: flex; align-items: center; gap: 0.75rem; padding: 0.85rem 1rem; border: 1px solid #c8ccd1; border-radius: 10px; background: #ffffff; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0, 0, 0, 0.05); } .mp-portal-shortcut-icon { flex: 0 0 auto; width: 2rem; color: #3366cc; font-size: 1.5rem; text-align: center; } .mp-portal-shortcut-title { font-weight: 700; } .mp-portal-shortcut-text { margin-top: 0.15rem; color: #72777d; font-size: 0.78rem; line-height: 1.35; } .mp-portal-main { display: grid; grid-template-columns: minmax(0, 1.35fr) minmax(20rem, 0.85fr); gap: 1rem; align-items: start; margin-bottom: 1rem; } .mp-portal-featured { align-self: start; } .mp-portal-sidebar { display: grid; gap: 1rem; align-content: start; } .mp-portal-row { display: grid; grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); gap: 1rem; margin-bottom: 1rem; } .mp-portal-panel { min-width: 0; overflow: hidden; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 12px; background: #ffffff; box-shadow: 0 1px 4px rgba(0, 0, 0, 0.06); } .mp-portal-panel-heading { display: flex; align-items: center; justify-content: space-between; gap: 1rem; padding: 0.8rem 1rem; border-bottom: 1px solid #eaecf0; background: #f8f9fa; } .mp-portal-panel-heading h2 { margin: 0; padding: 0; border: 0; font-family: inherit; font-size: 1.15rem; font-weight: 700; } .mp-portal-heading-label { margin-bottom: 0.15rem; color: #72777d; font-size: 0.67rem; font-weight: 700; letter-spacing: 0.08em; } .mp-portal-heading-link { white-space: nowrap; font-size: 0.78rem; font-weight: 600; } .mp-portal-heading-blue { border-top: 4px solid #3366cc; } .mp-portal-heading-red { border-top: 4px solid #d73333; } .mp-portal-heading-gold { border-top: 4px solid #b8860b; } .mp-portal-heading-green { border-top: 4px solid #14866d; } .mp-portal-heading-purple { border-top: 4px solid #7a4db3; } .mp-portal-heading-orange { border-top: 4px solid #a45a00; } .mp-portal-heading-indigo { border-top: 4px solid #4b5fb3; } .mp-portal-heading-cyan { border-top: 4px solid #00838f; } .mp-portal-panel-content { padding: 1rem 1.1rem; line-height: 1.6; } .mp-portal-featured-content { font-size: 1rem; } .mp-portal-panel-content > :first-child { margin-top: 0; } .mp-portal-panel-content > :last-child { margin-bottom: 0; } .mp-portal-panel-content img { max-width: 100%; height: auto; } .mp-portal-contribute-grid { display: grid; grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); gap: 0.75rem; } .mp-portal-contribute-item { padding: 0.75rem; border: 1px solid #eaecf0; border-radius: 8px; background: #f8f9fa; } .mp-portal-contribute-item span { display: block; margin-top: 0.25rem; color: #54595d; font-size: 0.8rem; line-height: 1.4; } .mp-portal-topics { margin-bottom: 1rem; } .mp-portal-explore { display: grid; grid-template-columns: repeat(3, minmax(0, 1fr)); gap: 0.75rem; margin-bottom: 1rem; } .mp-portal-explore-item { padding: 0.85rem 1rem; border: 1px solid #c8ccd1; border-radius: 10px; background: #ffffff; } .mp-portal-explore-title { margin-bottom: 0.3rem; font-size: 1rem; font-weight: 700; } .mp-portal-explore-links { color: #54595d; font-size: 0.8rem; line-height: 1.5; } .mp-portal-bottom-row { grid-template-columns: minmax(0, 1.15fr) minmax(18rem, 0.85fr); } .mp-portal-footer { display: flex; justify-content: space-between; gap: 1rem; margin-top: 1rem; padding: 1rem 0; border-top: 1px solid #c8ccd1; color: #54595d; font-size: 0.82rem; } @media screen and (max-width: 900px) { .mp-portal-hero, .mp-portal-main, .mp-portal-row, .mp-portal-bottom-row { grid-template-columns: 1fr; } .mp-portal-stats { grid-template-columns: repeat(3, minmax(0, 1fr)); } .mp-portal-shortcuts { grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); } .mp-portal-explore { grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); } } @media screen and (max-width: 560px) { .mp-portal-hero { padding: 1.2rem; } .mp-portal-title { font-size: 2.5rem; } .mp-portal-stats, .mp-portal-shortcuts, .mp-portal-explore, .mp-portal-contribute-grid { grid-template-columns: 1fr; } .mp-portal-panel-heading, .mp-portal-footer { align-items: flex-start; flex-direction: column; } .mp-portal-heading-link { white-space: normal; } } .mp-portal-today-actions { display: grid; grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); gap: 0.5rem; margin-top: 0.85rem; padding-top: 0.85rem; border-top: 1px solid #eaecf0; } .mp-portal-today-action { padding: 0.65rem; border: 1px solid #eaecf0; border-radius: 8px; background: #f8f9fa; font-size: 0.82rem; line-height: 1.35; } .mp-portal-today-action span { display: block; margin-top: 0.2rem; color: #54595d; font-size: 0.75rem; } @media screen and (max-width: 560px) { .mp-portal-today-actions { grid-template-columns: 1fr; } } pyz6ksl2lvlrn4ldlic0t5m7s30rpjk 864394 864392 2026-08-02T18:33:43Z Koldobin 106481 Дээд хэсгийн өндрийг багасгаж, гол хоёр баганын бие даасан бүтэц болон “Энэ өдөр” хэсгийн нягт загварыг нэмэв 864394 sanitized-css text/css /* Монгол Википедиагийн шинэ нүүр хуудасны загвар */ .mp-modern { box-sizing: border-box; max-width: 1260px; margin: 0 auto; color: #202122; } .mp-modern *, .mp-modern *::before, .mp-modern *::after { box-sizing: border-box; } /* ========================= Нүүр хуудасны дээд хэсэг ========================= */ .mp-modern .mp-intro-box { overflow: hidden; margin: 0 0 1rem; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 16px; background: linear-gradient( 110deg, #ffffff 0%, #ffffff 55%, #eef3fb 100% ); box-shadow: 0 1px 4px rgba(0, 0, 0, 0.08); } .mp-modern .mp-intro-box-background { padding: 1.5rem 1.75rem; background: transparent; } .mp-modern .mp-intro-box-main { display: flex; align-items: center; justify-content: space-between; gap: 2rem; } .mp-modern .mp-intro-box-wikipedia h1 { display: inline; margin: 0; padding: 0; border: 0; font-family: Georgia, "Times New Roman", serif; font-size: 2.5rem; font-weight: 500; line-height: 1.1; } .mp-modern .mp-intro-box-stats { max-width: 39rem; text-align: right; font-size: 1rem; line-height: 1.65; } .mp-modern .mp-intro-box-stats a { color: inherit; } .mp-modern .mp-mainlinks-container { display: flex; align-items: center; justify-content: space-between; gap: 1rem; margin-top: 1.25rem; padding-top: 1rem; border-top: 1px solid #eaecf0; font-size: 0.95rem; } .mp-modern .mp-mainlinks-container a { white-space: nowrap; } /* ========================= Түргэн холбоосууд ========================= */ .mp-modern-actions { display: grid; grid-template-columns: repeat(4, minmax(0, 1fr)); gap: 0.75rem; margin-bottom: 1rem; } .mp-modern-action { display: block; min-height: 5.3rem; padding: 1rem; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 12px; background: #f8f9fa; color: #202122; text-decoration: none; transition: border-color 120ms ease, box-shadow 120ms ease, transform 120ms ease; } .mp-modern-action:hover { border-color: #3366cc; box-shadow: 0 3px 12px rgba(0, 0, 0, 0.1); text-decoration: none; transform: translateY(-1px); } .mp-modern-action-title { display: block; margin-bottom: 0.3rem; color: #3366cc; font-size: 1rem; font-weight: 700; } .mp-modern-action-description { display: block; color: #54595d; font-size: 0.86rem; line-height: 1.4; } /* ========================= Үндсэн баганат бүтэц ========================= */ .mp-modern-grid { display: grid; gap: 1rem; margin-bottom: 1rem; } .mp-modern-grid-primary { grid-template-columns: minmax(0, 1.35fr) minmax(19rem, 0.85fr); } .mp-modern-grid-secondary { grid-template-columns: minmax(18rem, 0.85fr) minmax(0, 1.35fr); } /* ========================= Контентын картууд ========================= */ .mp-modern-card { min-width: 0; overflow: hidden; margin-bottom: 1rem; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 14px; background: #ffffff; box-shadow: 0 1px 4px rgba(0, 0, 0, 0.06); } .mp-modern-grid .mp-modern-card { margin-bottom: 0; } .mp-modern-card-header { display: flex; align-items: center; justify-content: space-between; gap: 1rem; padding: 0.9rem 1.15rem; border-bottom: 1px solid #eaecf0; background: #f8f9fa; } .mp-modern-card-header h2 { margin: 0; padding: 0; border: 0; color: #202122; font-family: inherit; font-size: 1.2rem; font-weight: 700; line-height: 1.3; } .mp-modern-card-header-link { white-space: nowrap; font-size: 0.82rem; font-weight: 600; } .mp-modern-card-body { padding: 1.1rem 1.2rem; line-height: 1.65; } .mp-modern-card-body > :first-child { margin-top: 0; } .mp-modern-card-body > :last-child { margin-bottom: 0; } .mp-modern-card-body ul { margin-top: 0.4rem; padding-left: 1.4rem; } .mp-modern-card-body li { margin-bottom: 0.35rem; } .mp-modern-card-body img { max-width: 100%; height: auto; } /* ========================= Картуудын өнгөт тэмдэглэгээ ========================= */ .mp-modern-card-featured { border-top: 4px solid #3366cc; } .mp-modern-card-news { border-top: 4px solid #d73333; } .mp-modern-card-intro { border-top: 4px solid #14866d; } .mp-modern-card-categories { border-top: 4px solid #a45a00; } .mp-modern-card-languages { border-top: 4px solid #7a4db3; } .mp-modern-card-projects { border-top: 4px solid #00838f; } /* ========================= Онцлох өгүүлэл ба мэдээ ========================= */ .mp-modern-card-featured .floatleft, .mp-modern-card-featured .thumb { margin-top: 0.25rem; } .mp-modern-card-news .mp-box-footer, .mp-modern-card-featured .mp-box-footer { margin-top: 0.75rem; padding-top: 0.65rem; border-top: 1px solid #eaecf0; font-size: 0.85rem; text-align: right; } /* ========================= Ангиллын хүснэгт ========================= */ .mp-modern-card-categories table { width: 100%; border-collapse: collapse; } .mp-modern-card-categories td { padding: 0.45rem; vertical-align: top; } .mp-modern-card-categories ul { margin-top: 0; margin-bottom: 0; } /* ========================= Бусад хэл ========================= */ .mp-modern .mp-lang-row { display: grid; grid-template-columns: 9rem minmax(0, 1fr); gap: 1rem; padding: 0.6rem 0; } .mp-modern .mp-lang-row:not(:last-child) { border-bottom: 1px dashed #eaecf0; } .mp-modern .mp-lang-row > div:first-child { min-width: 0; font-weight: 700; } /* Бусад хэлний хуучин хүснэгт ашиглагдсан тохиолдолд */ .mp-modern-card-languages table { width: 100%; border-collapse: collapse; } .mp-modern-card-languages td { padding: 0.45rem 0.65rem; vertical-align: top; } /* ========================= Викимедиагийн төслүүд ========================= */ .mp-modern-card-projects table { width: 100%; border-collapse: collapse; } .mp-modern-card-projects td { padding: 0.6rem; vertical-align: middle; } .mp-modern-card-projects img { max-width: 48px; height: auto; } /* ========================= Хуудасны доод холбоос ========================= */ .mp-modern-footer { margin: 0.6rem 0 0; padding-top: 0.75rem; border-top: 1px solid #eaecf0; text-align: right; font-size: 0.85rem; } /* ========================= Ерөнхий холбоосууд ========================= */ .mp-modern a { text-decoration: none; } .mp-modern a:hover { text-decoration: underline; } /* ========================= Таблет ========================= */ @media screen and (max-width: 900px) { .mp-modern-grid-primary, .mp-modern-grid-secondary { grid-template-columns: 1fr; } .mp-modern-actions { grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); } .mp-modern .mp-intro-box-main { align-items: flex-start; flex-direction: column; gap: 0.75rem; } .mp-modern .mp-intro-box-stats { max-width: none; text-align: left; } } /* ========================= Гар утас ========================= */ @media screen and (max-width: 560px) { .mp-modern .mp-intro-box { border-radius: 12px; background: linear-gradient( 135deg, #ffffff, #eef3fb ); } .mp-modern .mp-intro-box-background { padding: 1.15rem; } .mp-modern .mp-intro-box-wikipedia h1 { font-size: 2rem; } .mp-modern .mp-mainlinks-container { align-items: flex-start; flex-direction: column; } .mp-modern-actions { grid-template-columns: 1fr; } .mp-modern-action { min-height: 0; } .mp-modern-card-header { align-items: flex-start; flex-direction: column; gap: 0.25rem; } .mp-modern-card-header-link { white-space: normal; } .mp-modern-card-body { padding: 1rem; } .mp-modern .mp-lang-row { grid-template-columns: 1fr; gap: 0.25rem; } .mp-modern-card-categories td, .mp-modern-card-languages td, .mp-modern-card-projects td { display: block; width: 100%; } } /* ========================= Хэвлэх хувилбар ========================= */ @media print { .mp-modern-actions, .mp-modern-card-header-link, .mp-modern-footer { display: none; } .mp-modern-card, .mp-modern .mp-intro-box { border: 1px solid #a2a9b1; box-shadow: none; } .mp-modern-grid-primary, .mp-modern-grid-secondary { display: block; } } /* ================================================== Нягт, портал хэлбэрийн нүүр хуудас ================================================== */ .mp-portal-hero { display: grid; grid-template-columns: minmax(0, 1.7fr) minmax(15rem, 0.7fr); gap: 2rem; margin-bottom: 1rem; padding: 2rem; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 16px; background: linear-gradient(125deg, #ffffff 0%, #f4f7fc 62%, #e8eef9 100%); box-shadow: 0 2px 8px rgba(0, 0, 0, 0.08); } .mp-portal-kicker { margin-bottom: 0.35rem; color: #54595d; font-size: 0.82rem; font-weight: 700; letter-spacing: 0.08em; text-transform: uppercase; } .mp-portal-title { margin-bottom: 0.65rem; font-family: Georgia, "Times New Roman", serif; font-size: 3.2rem; font-weight: 500; line-height: 1; } .mp-portal-description { max-width: 46rem; color: #3a3a3a; font-size: 1.05rem; line-height: 1.65; } .mp-portal-buttons { display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 0.65rem; margin-top: 1.2rem; } .mp-portal-button { display: inline-block; padding: 0.55rem 0.9rem; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 8px; background: #ffffff; font-weight: 600; } .mp-portal-button-primary { border-color: #3366cc; background: #3366cc; color: #ffffff; } .mp-portal-button-primary a, .mp-portal-button-primary a:visited { color: #ffffff; } .mp-portal-stats { display: grid; grid-template-columns: 1fr; gap: 0.65rem; align-content: center; } .mp-portal-stat { padding: 0.85rem 1rem; border: 1px solid #c8ccd1; border-radius: 10px; background: rgba(255, 255, 255, 0.82); text-align: center; } .mp-portal-stat-number { display: block; color: #202122; font-size: 1.45rem; font-weight: 700; } .mp-portal-stat-label { display: block; margin-top: 0.15rem; color: #54595d; font-size: 0.82rem; } .mp-portal-shortcuts { display: grid; grid-template-columns: repeat(4, minmax(0, 1fr)); gap: 0.75rem; margin-bottom: 1rem; } .mp-portal-shortcut { display: flex; align-items: center; gap: 0.75rem; padding: 0.85rem 1rem; border: 1px solid #c8ccd1; border-radius: 10px; background: #ffffff; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0, 0, 0, 0.05); } .mp-portal-shortcut-icon { flex: 0 0 auto; width: 2rem; color: #3366cc; font-size: 1.5rem; text-align: center; } .mp-portal-shortcut-title { font-weight: 700; } .mp-portal-shortcut-text { margin-top: 0.15rem; color: #72777d; font-size: 0.78rem; line-height: 1.35; } .mp-portal-main { display: grid; grid-template-columns: minmax(0, 1.35fr) minmax(20rem, 0.85fr); gap: 1rem; align-items: start; margin-bottom: 1rem; } .mp-portal-featured { align-self: start; } .mp-portal-sidebar { display: grid; gap: 1rem; align-content: start; } .mp-portal-row { display: grid; grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); gap: 1rem; margin-bottom: 1rem; } .mp-portal-panel { min-width: 0; overflow: hidden; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 12px; background: #ffffff; box-shadow: 0 1px 4px rgba(0, 0, 0, 0.06); } .mp-portal-panel-heading { display: flex; align-items: center; justify-content: space-between; gap: 1rem; padding: 0.8rem 1rem; border-bottom: 1px solid #eaecf0; background: #f8f9fa; } .mp-portal-panel-heading h2 { margin: 0; padding: 0; border: 0; font-family: inherit; font-size: 1.15rem; font-weight: 700; } .mp-portal-heading-label { margin-bottom: 0.15rem; color: #72777d; font-size: 0.67rem; font-weight: 700; letter-spacing: 0.08em; } .mp-portal-heading-link { white-space: nowrap; font-size: 0.78rem; font-weight: 600; } .mp-portal-heading-blue { border-top: 4px solid #3366cc; } .mp-portal-heading-red { border-top: 4px solid #d73333; } .mp-portal-heading-gold { border-top: 4px solid #b8860b; } .mp-portal-heading-green { border-top: 4px solid #14866d; } .mp-portal-heading-purple { border-top: 4px solid #7a4db3; } .mp-portal-heading-orange { border-top: 4px solid #a45a00; } .mp-portal-heading-indigo { border-top: 4px solid #4b5fb3; } .mp-portal-heading-cyan { border-top: 4px solid #00838f; } .mp-portal-panel-content { padding: 1rem 1.1rem; line-height: 1.6; } .mp-portal-featured-content { font-size: 1rem; } .mp-portal-panel-content > :first-child { margin-top: 0; } .mp-portal-panel-content > :last-child { margin-bottom: 0; } .mp-portal-panel-content img { max-width: 100%; height: auto; } .mp-portal-contribute-grid { display: grid; grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); gap: 0.75rem; } .mp-portal-contribute-item { padding: 0.75rem; border: 1px solid #eaecf0; border-radius: 8px; background: #f8f9fa; } .mp-portal-contribute-item span { display: block; margin-top: 0.25rem; color: #54595d; font-size: 0.8rem; line-height: 1.4; } .mp-portal-topics { margin-bottom: 1rem; } .mp-portal-explore { display: grid; grid-template-columns: repeat(3, minmax(0, 1fr)); gap: 0.75rem; margin-bottom: 1rem; } .mp-portal-explore-item { padding: 0.85rem 1rem; border: 1px solid #c8ccd1; border-radius: 10px; background: #ffffff; } .mp-portal-explore-title { margin-bottom: 0.3rem; font-size: 1rem; font-weight: 700; } .mp-portal-explore-links { color: #54595d; font-size: 0.8rem; line-height: 1.5; } .mp-portal-bottom-row { grid-template-columns: minmax(0, 1.15fr) minmax(18rem, 0.85fr); } .mp-portal-footer { display: flex; justify-content: space-between; gap: 1rem; margin-top: 1rem; padding: 1rem 0; border-top: 1px solid #c8ccd1; color: #54595d; font-size: 0.82rem; } @media screen and (max-width: 900px) { .mp-portal-hero, .mp-portal-main, .mp-portal-row, .mp-portal-bottom-row { grid-template-columns: 1fr; } .mp-portal-stats { grid-template-columns: repeat(3, minmax(0, 1fr)); } .mp-portal-shortcuts { grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); } .mp-portal-explore { grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); } } @media screen and (max-width: 560px) { .mp-portal-hero { padding: 1.2rem; } .mp-portal-title { font-size: 2.5rem; } .mp-portal-stats, .mp-portal-shortcuts, .mp-portal-explore, .mp-portal-contribute-grid { grid-template-columns: 1fr; } .mp-portal-panel-heading, .mp-portal-footer { align-items: flex-start; flex-direction: column; } .mp-portal-heading-link { white-space: normal; } } .mp-portal-today-actions { display: grid; grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); gap: 0.5rem; margin-top: 0.85rem; padding-top: 0.85rem; border-top: 1px solid #eaecf0; } .mp-portal-today-action { padding: 0.65rem; border: 1px solid #eaecf0; border-radius: 8px; background: #f8f9fa; font-size: 0.82rem; line-height: 1.35; } .mp-portal-today-action span { display: block; margin-top: 0.2rem; color: #54595d; font-size: 0.75rem; } @media screen and (max-width: 560px) { .mp-portal-today-actions { grid-template-columns: 1fr; } } /* ================================================== Нягтруулсан дээд хэсэг ================================================== */ .mp-portal-hero { grid-template-columns: minmax(0, 1fr) minmax(22rem, 0.8fr); gap: 1.25rem; margin-bottom: 0.8rem; padding: 1.25rem 1.5rem; } .mp-portal-kicker { margin-bottom: 0.2rem; font-size: 0.75rem; } .mp-portal-title { margin-bottom: 0.4rem; font-size: 2.65rem; } .mp-portal-description { max-width: 43rem; font-size: 0.96rem; line-height: 1.5; } .mp-portal-buttons { gap: 0.45rem; margin-top: 0.8rem; } .mp-portal-button { padding: 0.45rem 0.75rem; font-size: 0.88rem; } .mp-portal-stats { grid-template-columns: repeat(3, minmax(0, 1fr)); gap: 0.45rem; align-content: center; } .mp-portal-stat { padding: 0.65rem 0.35rem; } .mp-portal-stat-number { font-size: 1.25rem; } .mp-portal-stat-label { font-size: 0.7rem; } .mp-portal-shortcuts { gap: 0.6rem; margin-bottom: 0.8rem; } .mp-portal-shortcut { min-height: 4.4rem; padding: 0.65rem 0.75rem; } .mp-portal-shortcut-icon { width: 1.6rem; font-size: 1.2rem; } .mp-portal-shortcut-text { font-size: 0.72rem; } /* ================================================== Хоорондоо хамааралгүй хоёр багана ================================================== */ .mp-portal-main { display: grid; grid-template-columns: minmax(0, 1.45fr) minmax(20rem, 0.85fr); gap: 1rem; align-items: start; } .mp-portal-main-left, .mp-portal-sidebar { display: grid; gap: 1rem; align-content: start; min-width: 0; } .mp-portal-main-left .mp-portal-panel, .mp-portal-sidebar .mp-portal-panel { margin: 0; } /* ================================================== Та мэдэх үү ================================================== */ .mp-portal-dyk ul { margin: 0; padding-left: 1.35rem; } .mp-portal-dyk li { margin-bottom: 0.6rem; } .mp-portal-dyk li:last-child { margin-bottom: 0; } /* ================================================== Энэ өдөр — нягт хувилбар ================================================== */ .mp-portal-today-date { margin-bottom: 0.7rem; padding: 0.65rem; border: 1px solid #d8c67a; border-radius: 7px; background: #fffbea; font-size: 1.15rem; font-weight: 700; text-align: center; } .mp-portal-today-links { display: grid; grid-template-columns: 1fr; border: 1px solid #eaecf0; border-radius: 7px; overflow: hidden; } .mp-portal-today-links > div { padding: 0.6rem 0.75rem; background: #ffffff; } .mp-portal-today-links > div:not(:last-child) { border-bottom: 1px solid #eaecf0; } /* ================================================== Responsive ================================================== */ @media screen and (max-width: 900px) { .mp-portal-hero, .mp-portal-main { grid-template-columns: 1fr; } .mp-portal-stats { grid-template-columns: repeat(3, minmax(0, 1fr)); } } @media screen and (max-width: 560px) { .mp-portal-hero { padding: 1rem; } .mp-portal-title { font-size: 2.25rem; } .mp-portal-stats { grid-template-columns: 1fr; } .mp-portal-stat { display: flex; align-items: center; justify-content: space-between; text-align: left; } .mp-portal-stat-label { margin: 0; } } l8ss06h8t6hmjny3zspap7zjdw8iilv 864396 864394 2026-08-02T18:40:35Z Koldobin 106481 CSS кодыг нэгтгэн цэгцэлж, дээд хэсгийг нягтруулан, бие даасан хоёр багана болон автомат “Энэ өдөр” хэсгийн загварыг шинэчлэв 864396 sanitized-css text/css /* ================================================== Монгол Википедиагийн шинэ нүүр хуудас ================================================== */ .mp-modern { box-sizing: border-box; max-width: 1260px; margin: 0 auto; color: #202122; } .mp-modern *, .mp-modern *::before, .mp-modern *::after { box-sizing: border-box; } .mp-modern a { text-decoration: none; } .mp-modern a:hover { text-decoration: underline; } .mp-modern img { max-width: 100%; height: auto; } /* ================================================== Нягт дээд танилцуулга ================================================== */ .mp-portal-hero { display: grid; grid-template-columns: minmax(0, 1fr) auto; align-items: center; gap: 1rem; margin-bottom: 0.55rem; padding: 0.8rem 1rem; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 12px; background: linear-gradient( 125deg, #ffffff 0%, #f5f7fb 62%, #eaf0fa 100% ); box-shadow: 0 1px 4px rgba(0, 0, 0, 0.07); } .mp-portal-hero-main { min-width: 0; } .mp-portal-kicker { margin-bottom: 0.1rem; color: #54595d; font-size: 0.67rem; font-weight: 700; letter-spacing: 0.06em; text-transform: uppercase; } .mp-portal-title { margin-bottom: 0.25rem; font-family: Georgia, "Times New Roman", serif; font-size: 2.05rem; font-weight: 500; line-height: 1; } .mp-portal-description { max-width: 44rem; color: #3a3a3a; font-size: 0.84rem; line-height: 1.35; } .mp-portal-buttons { display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 0.35rem; margin-top: 0.5rem; } .mp-portal-button { display: inline-block; padding: 0.32rem 0.58rem; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 6px; background: #ffffff; font-size: 0.76rem; font-weight: 600; line-height: 1.3; } .mp-portal-button-primary { border-color: #3366cc; background: #3366cc; color: #ffffff; } .mp-portal-button-primary a, .mp-portal-button-primary a:visited { color: #ffffff; } /* ================================================== Автомат статистик ================================================== */ .mp-portal-stats { display: grid; grid-template-columns: repeat(3, minmax(5.8rem, 1fr)); gap: 0.4rem; width: 19rem; align-content: center; } .mp-portal-stat { min-height: 0; padding: 0.45rem 0.35rem; border: 1px solid #c8ccd1; border-radius: 8px; background: rgba(255, 255, 255, 0.88); text-align: center; } .mp-portal-stat-number { display: block; color: #202122; font-size: 1.05rem; font-weight: 700; line-height: 1.15; } .mp-portal-stat-label { display: block; margin-top: 0.08rem; color: #54595d; font-size: 0.62rem; line-height: 1.2; } /* ================================================== Түргэн холбоосууд ================================================== */ .mp-portal-shortcuts { display: grid; grid-template-columns: repeat(4, minmax(0, 1fr)); gap: 0.45rem; margin-bottom: 0.65rem; } .mp-portal-shortcut { display: flex; align-items: center; min-width: 0; min-height: 0; gap: 0.4rem; padding: 0.48rem 0.6rem; border: 1px solid #c8ccd1; border-radius: 8px; background: #ffffff; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0, 0, 0, 0.04); } .mp-portal-shortcut:hover { border-color: #3366cc; box-shadow: 0 2px 7px rgba(0, 0, 0, 0.08); } .mp-portal-shortcut-icon { flex: 0 0 auto; width: 1.25rem; color: #3366cc; font-size: 1rem; text-align: center; } .mp-portal-shortcut-title { font-size: 0.8rem; font-weight: 700; line-height: 1.2; } .mp-portal-shortcut-text { display: none; } /* ================================================== Гол хоёр багана ================================================== */ .mp-portal-main { display: grid; grid-template-columns: minmax(0, 1.45fr) minmax(20rem, 0.85fr); gap: 1rem; align-items: start; margin-bottom: 1rem; } .mp-portal-main-left, .mp-portal-sidebar { display: grid; gap: 1rem; align-content: start; min-width: 0; } .mp-portal-main-left .mp-portal-panel, .mp-portal-sidebar .mp-portal-panel { margin: 0; } /* ================================================== Ерөнхий карт ================================================== */ .mp-portal-panel { min-width: 0; overflow: hidden; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 11px; background: #ffffff; box-shadow: 0 1px 4px rgba(0, 0, 0, 0.05); } .mp-portal-panel-heading { display: flex; align-items: center; justify-content: space-between; gap: 1rem; padding: 0.65rem 0.85rem; border-bottom: 1px solid #eaecf0; background: #f8f9fa; } .mp-portal-panel-heading h2 { margin: 0; padding: 0; border: 0; color: #202122; font-family: inherit; font-size: 1rem; font-weight: 700; line-height: 1.25; } .mp-portal-heading-label { margin-bottom: 0.1rem; color: #72777d; font-size: 0.61rem; font-weight: 700; letter-spacing: 0.07em; text-transform: uppercase; } .mp-portal-heading-link { white-space: nowrap; font-size: 0.7rem; font-weight: 600; } .mp-portal-panel-content { min-width: 0; padding: 0.85rem 0.95rem; font-size: 0.9rem; line-height: 1.52; } .mp-portal-panel-content > :first-child { margin-top: 0; } .mp-portal-panel-content > :last-child { margin-bottom: 0; } .mp-portal-panel-content ul { padding-left: 1.3rem; } .mp-portal-panel-content li { margin-bottom: 0.38rem; } .mp-portal-panel-content li:last-child { margin-bottom: 0; } .mp-portal-panel-content table { max-width: 100%; } .mp-portal-panel-content img { max-width: 100%; height: auto; } /* ================================================== Өнгөт дээд хүрээнүүд ================================================== */ .mp-portal-heading-blue { border-top: 4px solid #3366cc; } .mp-portal-heading-red { border-top: 4px solid #d73333; } .mp-portal-heading-gold { border-top: 4px solid #b8860b; } .mp-portal-heading-green { border-top: 4px solid #14866d; } .mp-portal-heading-purple { border-top: 4px solid #7a4db3; } .mp-portal-heading-orange { border-top: 4px solid #a45a00; } .mp-portal-heading-indigo { border-top: 4px solid #4b5fb3; } .mp-portal-heading-cyan { border-top: 4px solid #00838f; } /* ================================================== Онцлох өгүүлэл ================================================== */ .mp-portal-featured { align-self: start; } .mp-portal-featured-content { font-size: 0.91rem; } .mp-portal-featured-content .floatleft, .mp-portal-featured-content .thumb { margin-top: 0.15rem; } .mp-portal-featured-content .mp-box-footer { margin-top: 0.7rem; padding-top: 0.6rem; border-top: 1px solid #eaecf0; font-size: 0.75rem; text-align: right; } /* ================================================== Сүүлийн үеийн мэдээ ================================================== */ .mp-portal-news { align-self: start; } .mp-portal-news .mp-portal-panel-content { font-size: 0.85rem; } .mp-portal-news ul { margin-top: 0; } .mp-portal-news .mp-box-footer { margin-top: 0.7rem; padding-top: 0.6rem; border-top: 1px solid #eaecf0; font-size: 0.75rem; } /* ================================================== Та мэдэх үү? ================================================== */ .mp-portal-dyk { align-self: start; } .mp-portal-dyk ul { margin: 0; padding-left: 1.3rem; } .mp-portal-dyk li { margin-bottom: 0.55rem; } .mp-portal-dyk li:last-child { margin-bottom: 0; } /* ================================================== Автомат “Энэ өдөр” хэсэг ================================================== */ .mp-portal-today { align-self: start; } .mp-portal-today-date { margin-bottom: 0.8rem; padding: 0.55rem 0.7rem; border: 1px solid #d8c67a; border-radius: 7px; background: #fffbea; color: #202122; font-size: 1rem; font-weight: 700; text-align: center; } .mp-portal-today-date a, .mp-portal-today-date a:visited { color: #202122; } .mp-portal-today-section { margin-top: 0.75rem; padding-top: 0.7rem; border-top: 1px solid #eaecf0; } .mp-portal-today-section:first-of-type { margin-top: 0; padding-top: 0; border-top: 0; } .mp-portal-today-subheading { margin-bottom: 0.4rem; color: #54595d; font-size: 0.68rem; font-weight: 700; letter-spacing: 0.06em; text-transform: uppercase; } .mp-portal-today-section ul { margin: 0; padding-left: 1.2rem; } .mp-portal-today-section li { margin-bottom: 0.38rem; font-size: 0.83rem; line-height: 1.4; } .mp-portal-today-section li:last-child { margin-bottom: 0; } .mp-portal-today-empty { margin: 0; color: #72777d; font-size: 0.8rem; font-style: italic; } .mp-portal-today-more { margin-top: 0.8rem; padding-top: 0.65rem; border-top: 1px solid #eaecf0; font-size: 0.72rem; font-weight: 600; text-align: right; } /* Хуучин холбоосын хувилбарыг ашигласан тохиолдолд */ .mp-portal-today-links { display: grid; grid-template-columns: 1fr; border: 1px solid #eaecf0; border-radius: 7px; overflow: hidden; } .mp-portal-today-links > div { padding: 0.55rem 0.65rem; background: #ffffff; font-size: 0.82rem; } .mp-portal-today-links > div:not(:last-child) { border-bottom: 1px solid #eaecf0; } .mp-portal-today-links span { color: #54595d; font-size: 0.76rem; line-height: 1.35; } /* ================================================== Хоёр баганат ерөнхий мөр ================================================== */ .mp-portal-row { display: grid; grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); gap: 1rem; align-items: start; margin-bottom: 1rem; } /* ================================================== Танилцуулга ================================================== */ .mp-portal-introduction .mp-portal-panel-content { font-size: 0.86rem; } /* ================================================== Хувь нэмэр оруулах ================================================== */ .mp-portal-contribute-grid { display: grid; grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); gap: 0.55rem; } .mp-portal-contribute-item { padding: 0.62rem; border: 1px solid #eaecf0; border-radius: 7px; background: #f8f9fa; font-size: 0.82rem; } .mp-portal-contribute-item span { display: block; margin-top: 0.2rem; color: #54595d; font-size: 0.72rem; line-height: 1.35; } /* ================================================== Сэдвээр аялах ================================================== */ .mp-portal-topics { margin-bottom: 0.7rem; } .mp-portal-topics table { width: 100%; border-collapse: collapse; } .mp-portal-topics td { padding: 0.35rem; vertical-align: top; } .mp-portal-topics ul { margin-top: 0; margin-bottom: 0; } /* ================================================== Үндсэн сэдвийн жижиг картууд ================================================== */ .mp-portal-explore { display: grid; grid-template-columns: repeat(3, minmax(0, 1fr)); gap: 0.55rem; margin-bottom: 1rem; } .mp-portal-explore-item { min-width: 0; padding: 0.65rem 0.75rem; border: 1px solid #c8ccd1; border-radius: 8px; background: #ffffff; } .mp-portal-explore-title { margin-bottom: 0.22rem; font-size: 0.88rem; font-weight: 700; } .mp-portal-explore-links { color: #54595d; font-size: 0.72rem; line-height: 1.4; } /* ================================================== Бусад хэл ба Викимедиа төсөл ================================================== */ .mp-portal-bottom-row { grid-template-columns: minmax(0, 1.15fr) minmax(18rem, 0.85fr); } .mp-portal-languages table, .mp-portal-projects table { width: 100%; border-collapse: collapse; } .mp-portal-languages td { padding: 0.35rem 0.5rem; vertical-align: top; } .mp-portal-projects td { padding: 0.45rem; vertical-align: middle; } .mp-portal-projects img { max-width: 44px; height: auto; } /* Одоогийн хэлний дэд загварын мөрүүд */ .mp-modern .mp-lang-row { display: grid; grid-template-columns: 8rem minmax(0, 1fr); gap: 0.75rem; padding: 0.45rem 0; } .mp-modern .mp-lang-row:not(:last-child) { border-bottom: 1px dashed #eaecf0; } .mp-modern .mp-lang-row > div:first-child { font-weight: 700; } /* ================================================== Доод хэсэг ================================================== */ .mp-portal-footer { display: flex; align-items: center; justify-content: space-between; gap: 1rem; margin-top: 0.8rem; padding: 0.75rem 0; border-top: 1px solid #c8ccd1; color: #54595d; font-size: 0.72rem; } /* ================================================== Таблет ================================================== */ @media screen and (max-width: 900px) { .mp-portal-hero { grid-template-columns: 1fr; } .mp-portal-stats { width: 100%; grid-template-columns: repeat(3, minmax(0, 1fr)); } .mp-portal-shortcuts { grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); } .mp-portal-main, .mp-portal-row, .mp-portal-bottom-row { grid-template-columns: 1fr; } .mp-portal-explore { grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); } } /* ================================================== Гар утас ================================================== */ @media screen and (max-width: 560px) { .mp-portal-hero { padding: 0.7rem; } .mp-portal-title { font-size: 1.8rem; } .mp-portal-description { font-size: 0.78rem; } .mp-portal-buttons { margin-top: 0.4rem; } .mp-portal-button { padding: 0.3rem 0.48rem; font-size: 0.71rem; } .mp-portal-stats { grid-template-columns: repeat(3, minmax(0, 1fr)); gap: 0.3rem; } .mp-portal-stat { display: block; padding: 0.35rem 0.18rem; text-align: center; } .mp-portal-stat-number { font-size: 0.9rem; } .mp-portal-stat-label { font-size: 0.55rem; } .mp-portal-shortcuts { grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); } .mp-portal-shortcut { padding: 0.42rem; } .mp-portal-panel-heading { align-items: flex-start; flex-direction: column; gap: 0.2rem; } .mp-portal-heading-link { white-space: normal; } .mp-portal-panel-content { padding: 0.75rem; } .mp-portal-contribute-grid, .mp-portal-explore { grid-template-columns: 1fr; } .mp-portal-footer { align-items: flex-start; flex-direction: column; } .mp-portal-topics td, .mp-portal-languages td, .mp-portal-projects td { display: block; width: 100%; } .mp-modern .mp-lang-row { grid-template-columns: 1fr; gap: 0.2rem; } } /* ================================================== Хэвлэх хувилбар ================================================== */ @media print { .mp-portal-buttons, .mp-portal-shortcuts, .mp-portal-heading-link, .mp-portal-footer { display: none; } .mp-portal-hero, .mp-portal-panel, .mp-portal-explore-item { border: 1px solid #a2a9b1; box-shadow: none; } .mp-portal-main, .mp-portal-row, .mp-portal-bottom-row { display: block; } .mp-portal-panel { margin-bottom: 1rem; } } r43guzpwmtajadvm0u2qfoowbo21w6v 864397 864396 2026-08-02T18:45:48Z Koldobin 106481 864397 sanitized-css text/css /* ================================================== Монгол Википедиагийн шинэ нүүр хуудас ================================================== */ .mp-modern { box-sizing: border-box; max-width: 1260px; margin: 0 auto; color: #202122; } .mp-modern *, .mp-modern *::before, .mp-modern *::after { box-sizing: border-box; } .mp-modern a { text-decoration: none; } .mp-modern a:hover { text-decoration: underline; } .mp-modern img { max-width: 100%; height: auto; } /* ================================================== Нягт дээд танилцуулга ================================================== */ .mp-portal-hero { display: grid; grid-template-columns: minmax(0, 1fr) auto; align-items: center; gap: 1rem; margin-bottom: 0.55rem; padding: 0.8rem 1rem; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 12px; background: linear-gradient( 125deg, #ffffff 0%, #f5f7fb 62%, #eaf0fa 100% ); box-shadow: 0 1px 4px rgba(0, 0, 0, 0.07); } .mp-portal-hero-main { min-width: 0; } .mp-portal-kicker { margin-bottom: 0.1rem; color: #54595d; font-size: 0.67rem; font-weight: 700; letter-spacing: 0.06em; text-transform: uppercase; } .mp-portal-title { margin-bottom: 0.25rem; font-family: Georgia, "Times New Roman", serif; font-size: 2.05rem; font-weight: 500; line-height: 1; } .mp-portal-description { max-width: 44rem; color: #3a3a3a; font-size: 0.84rem; line-height: 1.35; } .mp-portal-buttons { display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 0.35rem; margin-top: 0.5rem; } .mp-portal-button { display: inline-block; padding: 0.32rem 0.58rem; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 6px; background: #ffffff; font-size: 0.76rem; font-weight: 600; line-height: 1.3; } .mp-portal-button-primary { border-color: #3366cc; background: #3366cc; color: #ffffff; } .mp-portal-button-primary a, .mp-portal-button-primary a:visited { color: #ffffff; } /* ================================================== Автомат статистик ================================================== */ .mp-portal-stats { display: grid; grid-template-columns: repeat(3, minmax(5.8rem, 1fr)); gap: 0.4rem; width: 19rem; align-content: center; } .mp-portal-stat { min-height: 0; padding: 0.45rem 0.35rem; border: 1px solid #c8ccd1; border-radius: 8px; background: rgba(255, 255, 255, 0.88); text-align: center; } .mp-portal-stat-number { display: block; color: #202122; font-size: 1.05rem; font-weight: 700; line-height: 1.15; } .mp-portal-stat-label { display: block; margin-top: 0.08rem; color: #54595d; font-size: 0.62rem; line-height: 1.2; } /* ================================================== Түргэн холбоосууд ================================================== */ .mp-portal-shortcuts { display: grid; grid-template-columns: repeat(4, minmax(0, 1fr)); gap: 0.45rem; margin-bottom: 0.65rem; } .mp-portal-shortcut { display: flex; align-items: center; min-width: 0; min-height: 0; gap: 0.4rem; padding: 0.48rem 0.6rem; border: 1px solid #c8ccd1; border-radius: 8px; background: #ffffff; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0, 0, 0, 0.04); } .mp-portal-shortcut:hover { border-color: #3366cc; box-shadow: 0 2px 7px rgba(0, 0, 0, 0.08); } .mp-portal-shortcut-icon { flex: 0 0 auto; width: 1.25rem; color: #3366cc; font-size: 1rem; text-align: center; } .mp-portal-shortcut-title { font-size: 0.8rem; font-weight: 700; line-height: 1.2; } .mp-portal-shortcut-text { display: none; } /* ================================================== Гол хоёр багана ================================================== */ .mp-portal-main { display: grid; grid-template-columns: minmax(0, 1.45fr) minmax(20rem, 0.85fr); gap: 1rem; align-items: start; margin-bottom: 1rem; } .mp-portal-main-left, .mp-portal-sidebar { display: grid; gap: 1rem; align-content: start; min-width: 0; } .mp-portal-main-left .mp-portal-panel, .mp-portal-sidebar .mp-portal-panel { margin: 0; } /* ================================================== Ерөнхий карт ================================================== */ .mp-portal-panel { min-width: 0; overflow: hidden; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 11px; background: #ffffff; box-shadow: 0 1px 4px rgba(0, 0, 0, 0.05); } .mp-portal-panel-heading { display: flex; align-items: center; justify-content: space-between; gap: 1rem; padding: 0.65rem 0.85rem; border-bottom: 1px solid #eaecf0; background: #f8f9fa; } .mp-portal-panel-heading h2 { margin: 0; padding: 0; border: 0; color: #202122; font-family: inherit; font-size: 1rem; font-weight: 700; line-height: 1.25; } .mp-portal-heading-label { margin-bottom: 0.1rem; color: #72777d; font-size: 0.61rem; font-weight: 700; letter-spacing: 0.07em; text-transform: uppercase; } .mp-portal-heading-link { white-space: nowrap; font-size: 0.7rem; font-weight: 600; } .mp-portal-panel-content { min-width: 0; padding: 0.85rem 0.95rem; font-size: 0.9rem; line-height: 1.52; } .mp-portal-panel-content > :first-child { margin-top: 0; } .mp-portal-panel-content > :last-child { margin-bottom: 0; } .mp-portal-panel-content ul { padding-left: 1.3rem; } .mp-portal-panel-content li { margin-bottom: 0.38rem; } .mp-portal-panel-content li:last-child { margin-bottom: 0; } .mp-portal-panel-content table { max-width: 100%; } .mp-portal-panel-content img { max-width: 100%; height: auto; } /* ================================================== Өнгөт дээд хүрээнүүд ================================================== */ .mp-portal-heading-blue { border-top: 4px solid #3366cc; } .mp-portal-heading-red { border-top: 4px solid #d73333; } .mp-portal-heading-gold { border-top: 4px solid #b8860b; } .mp-portal-heading-green { border-top: 4px solid #14866d; } .mp-portal-heading-purple { border-top: 4px solid #7a4db3; } .mp-portal-heading-orange { border-top: 4px solid #a45a00; } .mp-portal-heading-indigo { border-top: 4px solid #4b5fb3; } .mp-portal-heading-cyan { border-top: 4px solid #00838f; } /* ================================================== Онцлох өгүүлэл ================================================== */ .mp-portal-featured { align-self: start; } .mp-portal-featured-content { font-size: 0.91rem; } .mp-portal-featured-content .floatleft, .mp-portal-featured-content .thumb { margin-top: 0.15rem; } .mp-portal-featured-content .mp-box-footer { margin-top: 0.7rem; padding-top: 0.6rem; border-top: 1px solid #eaecf0; font-size: 0.75rem; text-align: right; } /* ================================================== Сүүлийн үеийн мэдээ ================================================== */ .mp-portal-news { align-self: start; } .mp-portal-news .mp-portal-panel-content { font-size: 0.85rem; } .mp-portal-news ul { margin-top: 0; } .mp-portal-news .mp-box-footer { margin-top: 0.7rem; padding-top: 0.6rem; border-top: 1px solid #eaecf0; font-size: 0.75rem; } /* ================================================== Та мэдэх үү? ================================================== */ .mp-portal-dyk { align-self: start; } .mp-portal-dyk ul { margin: 0; padding-left: 1.3rem; } .mp-portal-dyk li { margin-bottom: 0.55rem; } .mp-portal-dyk li:last-child { margin-bottom: 0; } /* ================================================== Автомат “Энэ өдөр” хэсэг ================================================== */ .mp-portal-today { align-self: start; } .mp-portal-today-date { margin-bottom: 0.8rem; padding: 0.55rem 0.7rem; border: 1px solid #d8c67a; border-radius: 7px; background: #fffbea; color: #202122; font-size: 1rem; font-weight: 700; text-align: center; } .mp-portal-today-date a, .mp-portal-today-date a:visited { color: #202122; } .mp-portal-today-section { margin-top: 0.75rem; padding-top: 0.7rem; border-top: 1px solid #eaecf0; } .mp-portal-today-section:first-of-type { margin-top: 0; padding-top: 0; border-top: 0; } .mp-portal-today-subheading { margin-bottom: 0.4rem; color: #54595d; font-size: 0.68rem; font-weight: 700; letter-spacing: 0.06em; text-transform: uppercase; } .mp-portal-today-section ul { margin: 0; padding-left: 1.2rem; } .mp-portal-today-section li { margin-bottom: 0.38rem; font-size: 0.83rem; line-height: 1.4; } .mp-portal-today-section li:last-child { margin-bottom: 0; } .mp-portal-today-empty { margin: 0; color: #72777d; font-size: 0.8rem; font-style: italic; } .mp-portal-today-more { margin-top: 0.8rem; padding-top: 0.65rem; border-top: 1px solid #eaecf0; font-size: 0.72rem; font-weight: 600; text-align: right; } /* Хуучин холбоосын хувилбарыг ашигласан тохиолдолд */ .mp-portal-today-links { display: grid; grid-template-columns: 1fr; border: 1px solid #eaecf0; border-radius: 7px; overflow: hidden; } .mp-portal-today-links > div { padding: 0.55rem 0.65rem; background: #ffffff; font-size: 0.82rem; } .mp-portal-today-links > div:not(:last-child) { border-bottom: 1px solid #eaecf0; } .mp-portal-today-links span { color: #54595d; font-size: 0.76rem; line-height: 1.35; } /* ================================================== Хоёр баганат ерөнхий мөр ================================================== */ .mp-portal-row { display: grid; grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); gap: 1rem; align-items: start; margin-bottom: 1rem; } /* ================================================== Танилцуулга ================================================== */ .mp-portal-introduction .mp-portal-panel-content { font-size: 0.86rem; } /* ================================================== Хувь нэмэр оруулах ================================================== */ .mp-portal-contribute-grid { display: grid; grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); gap: 0.55rem; } .mp-portal-contribute-item { padding: 0.62rem; border: 1px solid #eaecf0; border-radius: 7px; background: #f8f9fa; font-size: 0.82rem; } .mp-portal-contribute-item span { display: block; margin-top: 0.2rem; color: #54595d; font-size: 0.72rem; line-height: 1.35; } /* ================================================== Сэдвээр аялах ================================================== */ .mp-portal-topics { margin-bottom: 0.7rem; } .mp-portal-topics table { width: 100%; border-collapse: collapse; } .mp-portal-topics td { padding: 0.35rem; vertical-align: top; } .mp-portal-topics ul { margin-top: 0; margin-bottom: 0; } /* ================================================== Үндсэн сэдвийн жижиг картууд ================================================== */ .mp-portal-explore { display: grid; grid-template-columns: repeat(3, minmax(0, 1fr)); gap: 0.55rem; margin-bottom: 1rem; } .mp-portal-explore-item { min-width: 0; padding: 0.65rem 0.75rem; border: 1px solid #c8ccd1; border-radius: 8px; background: #ffffff; } .mp-portal-explore-title { margin-bottom: 0.22rem; font-size: 0.88rem; font-weight: 700; } .mp-portal-explore-links { color: #54595d; font-size: 0.72rem; line-height: 1.4; } /* ================================================== Бусад хэл ба Викимедиа төсөл ================================================== */ .mp-portal-bottom-row { grid-template-columns: minmax(0, 1.15fr) minmax(18rem, 0.85fr); } .mp-portal-languages table, .mp-portal-projects table { width: 100%; border-collapse: collapse; } .mp-portal-languages td { padding: 0.35rem 0.5rem; vertical-align: top; } .mp-portal-projects td { padding: 0.45rem; vertical-align: middle; } .mp-portal-projects img { max-width: 44px; height: auto; } /* Одоогийн хэлний дэд загварын мөрүүд */ .mp-modern .mp-lang-row { display: grid; grid-template-columns: 8rem minmax(0, 1fr); gap: 0.75rem; padding: 0.45rem 0; } .mp-modern .mp-lang-row:not(:last-child) { border-bottom: 1px dashed #eaecf0; } .mp-modern .mp-lang-row > div:first-child { font-weight: 700; } /* ================================================== Доод хэсэг ================================================== */ .mp-portal-footer { display: flex; align-items: center; justify-content: space-between; gap: 1rem; margin-top: 0.8rem; padding: 0.75rem 0; border-top: 1px solid #c8ccd1; color: #54595d; font-size: 0.72rem; } /* ================================================== Таблет ================================================== */ @media screen and (max-width: 900px) { .mp-portal-hero { grid-template-columns: 1fr; } .mp-portal-stats { width: 100%; grid-template-columns: repeat(3, minmax(0, 1fr)); } .mp-portal-shortcuts { grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); } .mp-portal-main, .mp-portal-row, .mp-portal-bottom-row { grid-template-columns: 1fr; } .mp-portal-explore { grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); } } /* ================================================== Гар утас ================================================== */ @media screen and (max-width: 560px) { .mp-portal-hero { padding: 0.7rem; } .mp-portal-title { font-size: 1.8rem; } .mp-portal-description { font-size: 0.78rem; } .mp-portal-buttons { margin-top: 0.4rem; } .mp-portal-button { padding: 0.3rem 0.48rem; font-size: 0.71rem; } .mp-portal-stats { grid-template-columns: repeat(3, minmax(0, 1fr)); gap: 0.3rem; } .mp-portal-stat { display: block; padding: 0.35rem 0.18rem; text-align: center; } .mp-portal-stat-number { font-size: 0.9rem; } .mp-portal-stat-label { font-size: 0.55rem; } .mp-portal-shortcuts { grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); } .mp-portal-shortcut { padding: 0.42rem; } .mp-portal-panel-heading { align-items: flex-start; flex-direction: column; gap: 0.2rem; } .mp-portal-heading-link { white-space: normal; } .mp-portal-panel-content { padding: 0.75rem; } .mp-portal-contribute-grid, .mp-portal-explore { grid-template-columns: 1fr; } .mp-portal-footer { align-items: flex-start; flex-direction: column; } .mp-portal-topics td, .mp-portal-languages td, .mp-portal-projects td { display: block; width: 100%; } .mp-modern .mp-lang-row { grid-template-columns: 1fr; gap: 0.2rem; } } /* ================================================== Хэвлэх хувилбар ================================================== */ @media print { .mp-portal-buttons, .mp-portal-shortcuts, .mp-portal-heading-link, .mp-portal-footer { display: none; } .mp-portal-hero, .mp-portal-panel, .mp-portal-explore-item { border: 1px solid #a2a9b1; box-shadow: none; } .mp-portal-main, .mp-portal-row, .mp-portal-bottom-row { display: block; } .mp-portal-panel { margin-bottom: 1rem; } } /* Бүтэн өргөн “Энэ өдөр” хэсэг */ .mp-portal-today-wide { margin-bottom: 1rem; } .mp-portal-today-grid { display: grid; grid-template-columns: repeat(3, minmax(0, 1fr)); gap: 1rem; } .mp-portal-today-wide .mp-portal-today-section { min-width: 0; margin: 0; padding: 0 0.85rem 0 0; border-top: 0; border-right: 1px solid #eaecf0; } .mp-portal-today-wide .mp-portal-today-section:nth-child(3n) { padding-right: 0; border-right: 0; } .mp-portal-today-wide .mp-portal-today-subheading { margin-bottom: 0.5rem; font-size: 0.72rem; } .mp-portal-today-wide .mp-portal-today-section ul { margin: 0; padding-left: 1.25rem; } .mp-portal-today-wide .mp-portal-today-section li { margin-bottom: 0.4rem; } @media screen and (max-width: 900px) { .mp-portal-today-grid { grid-template-columns: 1fr; } .mp-portal-today-wide .mp-portal-today-section { padding: 0 0 0.8rem; border-right: 0; border-bottom: 1px solid #eaecf0; } .mp-portal-today-wide .mp-portal-today-section:last-child { padding-bottom: 0; border-bottom: 0; } } khyaqun4er8xn44zyvea6q8lw7ygnhp 864398 864397 2026-08-02T18:53:02Z Koldobin 106481 Өдрийн зураг болон автомат “Энэ өдөр” хэсгийн хоёр баганат, responsive загварыг нэмэв 864398 sanitized-css text/css /* ================================================== Монгол Википедиагийн шинэ нүүр хуудас ================================================== */ .mp-modern { box-sizing: border-box; max-width: 1260px; margin: 0 auto; color: #202122; } .mp-modern *, .mp-modern *::before, .mp-modern *::after { box-sizing: border-box; } .mp-modern a { text-decoration: none; } .mp-modern a:hover { text-decoration: underline; } .mp-modern img { max-width: 100%; height: auto; } /* ================================================== Нягт дээд хэсэг ================================================== */ .mp-portal-hero { display: grid; grid-template-columns: minmax(0, 1fr) auto; align-items: center; gap: 1rem; margin-bottom: 0.55rem; padding: 0.8rem 1rem; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 12px; background: linear-gradient( 125deg, #ffffff 0%, #f5f7fb 62%, #eaf0fa 100% ); box-shadow: 0 1px 4px rgba(0, 0, 0, 0.07); } .mp-portal-hero-main { min-width: 0; } .mp-portal-kicker { margin-bottom: 0.1rem; color: #54595d; font-size: 0.67rem; font-weight: 700; letter-spacing: 0.06em; text-transform: uppercase; } .mp-portal-title { margin-bottom: 0.25rem; font-family: Georgia, "Times New Roman", serif; font-size: 2.05rem; font-weight: 500; line-height: 1; } .mp-portal-description { max-width: 44rem; color: #3a3a3a; font-size: 0.84rem; line-height: 1.35; } .mp-portal-buttons { display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 0.35rem; margin-top: 0.5rem; } .mp-portal-button { display: inline-block; padding: 0.32rem 0.58rem; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 6px; background: #ffffff; font-size: 0.76rem; font-weight: 600; line-height: 1.3; } .mp-portal-button-primary { border-color: #3366cc; background: #3366cc; color: #ffffff; } .mp-portal-button-primary a, .mp-portal-button-primary a:visited { color: #ffffff; } /* ================================================== Статистик ================================================== */ .mp-portal-stats { display: grid; grid-template-columns: repeat(3, minmax(5.8rem, 1fr)); gap: 0.4rem; width: 19rem; align-content: center; } .mp-portal-stat { min-height: 0; padding: 0.45rem 0.35rem; border: 1px solid #c8ccd1; border-radius: 8px; background: rgba(255, 255, 255, 0.88); text-align: center; } .mp-portal-stat-number { display: block; color: #202122; font-size: 1.05rem; font-weight: 700; line-height: 1.15; } .mp-portal-stat-label { display: block; margin-top: 0.08rem; color: #54595d; font-size: 0.62rem; line-height: 1.2; } /* ================================================== Түргэн холбоосууд ================================================== */ .mp-portal-shortcuts { display: grid; grid-template-columns: repeat(4, minmax(0, 1fr)); gap: 0.45rem; margin-bottom: 0.65rem; } .mp-portal-shortcut { display: flex; align-items: center; min-width: 0; min-height: 0; gap: 0.4rem; padding: 0.48rem 0.6rem; border: 1px solid #c8ccd1; border-radius: 8px; background: #ffffff; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0, 0, 0, 0.04); } .mp-portal-shortcut:hover { border-color: #3366cc; box-shadow: 0 2px 7px rgba(0, 0, 0, 0.08); } .mp-portal-shortcut-icon { flex: 0 0 auto; width: 1.25rem; color: #3366cc; font-size: 1rem; text-align: center; } .mp-portal-shortcut-title { font-size: 0.8rem; font-weight: 700; line-height: 1.2; } .mp-portal-shortcut-text { display: none; } /* ================================================== Гол хоёр багана ================================================== */ .mp-portal-main { display: grid; grid-template-columns: minmax(0, 1.45fr) minmax(20rem, 0.85fr); gap: 1rem; align-items: start; margin-bottom: 1rem; } .mp-portal-main-left, .mp-portal-sidebar { display: grid; gap: 1rem; align-content: start; min-width: 0; } .mp-portal-main-left .mp-portal-panel, .mp-portal-sidebar .mp-portal-panel { margin: 0; } /* ================================================== Ерөнхий карт ================================================== */ .mp-portal-panel { min-width: 0; overflow: hidden; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 11px; background: #ffffff; box-shadow: 0 1px 4px rgba(0, 0, 0, 0.05); } .mp-portal-panel-heading { display: flex; align-items: center; justify-content: space-between; gap: 1rem; padding: 0.65rem 0.85rem; border-bottom: 1px solid #eaecf0; background: #f8f9fa; } .mp-portal-panel-heading h2 { margin: 0; padding: 0; border: 0; color: #202122; font-family: inherit; font-size: 1rem; font-weight: 700; line-height: 1.25; } .mp-portal-heading-label { margin-bottom: 0.1rem; color: #72777d; font-size: 0.61rem; font-weight: 700; letter-spacing: 0.07em; text-transform: uppercase; } .mp-portal-heading-link { white-space: nowrap; font-size: 0.7rem; font-weight: 600; } .mp-portal-panel-content { min-width: 0; padding: 0.85rem 0.95rem; font-size: 0.9rem; line-height: 1.52; } .mp-portal-panel-content > :first-child { margin-top: 0; } .mp-portal-panel-content > :last-child { margin-bottom: 0; } .mp-portal-panel-content ul { padding-left: 1.3rem; } .mp-portal-panel-content li { margin-bottom: 0.38rem; } .mp-portal-panel-content li:last-child { margin-bottom: 0; } .mp-portal-panel-content table { max-width: 100%; } .mp-portal-panel-content img { max-width: 100%; height: auto; } /* ================================================== Өнгөт хүрээнүүд ================================================== */ .mp-portal-heading-blue { border-top: 4px solid #3366cc; } .mp-portal-heading-red { border-top: 4px solid #d73333; } .mp-portal-heading-gold { border-top: 4px solid #b8860b; } .mp-portal-heading-green { border-top: 4px solid #14866d; } .mp-portal-heading-purple { border-top: 4px solid #7a4db3; } .mp-portal-heading-orange { border-top: 4px solid #a45a00; } .mp-portal-heading-indigo { border-top: 4px solid #4b5fb3; } .mp-portal-heading-cyan { border-top: 4px solid #00838f; } /* ================================================== Онцлох өгүүлэл ================================================== */ .mp-portal-featured { align-self: start; } .mp-portal-featured-content { font-size: 0.91rem; } .mp-portal-featured-content .floatleft, .mp-portal-featured-content .thumb { margin-top: 0.15rem; } .mp-portal-featured-content .mp-box-footer { margin-top: 0.7rem; padding-top: 0.6rem; border-top: 1px solid #eaecf0; font-size: 0.75rem; text-align: right; } /* ================================================== Сүүлийн үеийн мэдээ ================================================== */ .mp-portal-news { align-self: start; } .mp-portal-news .mp-portal-panel-content { font-size: 0.85rem; } .mp-portal-news ul { margin-top: 0; } .mp-portal-news .mp-box-footer { margin-top: 0.7rem; padding-top: 0.6rem; border-top: 1px solid #eaecf0; font-size: 0.75rem; } /* ================================================== Та мэдэх үү? ================================================== */ .mp-portal-dyk { align-self: start; } .mp-portal-dyk ul { margin: 0; padding-left: 1.3rem; } .mp-portal-dyk li { margin-bottom: 0.55rem; } .mp-portal-dyk li:last-child { margin-bottom: 0; } /* ================================================== Өдрийн зураг ба энэ өдөр ================================================== */ .mp-portal-daily-row { display: grid; grid-template-columns: minmax(18rem, 0.85fr) minmax(0, 1.35fr); gap: 1rem; align-items: stretch; margin-bottom: 1rem; } /* ================================================== Өдрийн зураг ================================================== */ .mp-portal-picture { display: flex; flex-direction: column; } .mp-portal-picture .mp-portal-panel-content { display: flex; flex: 1; flex-direction: column; } .mp-portal-picture-frame { display: flex; align-items: center; justify-content: center; height: 300px; overflow: hidden; border: 1px solid #eaecf0; border-radius: 8px; background: #f8f9fa; } .mp-portal-picture-frame .mw-file-description { display: flex; align-items: center; justify-content: center; width: 100%; height: 100%; } .mp-portal-picture-frame img { display: block; width: 100%; height: 100%; margin: 0 auto; object-fit: contain; } .mp-portal-picture-caption { padding: 0.75rem 0.1rem 0; text-align: center; } .mp-portal-picture-title { margin-bottom: 0.2rem; font-size: 0.94rem; } .mp-portal-picture-description { color: #54595d; font-size: 0.8rem; line-height: 1.4; } .mp-portal-picture-meta { margin-top: 0.55rem; padding-top: 0.5rem; border-top: 1px solid #eaecf0; color: #72777d; font-size: 0.66rem; line-height: 1.35; } /* ================================================== Автомат “Энэ өдөр” ================================================== */ .mp-portal-today { display: flex; flex-direction: column; } .mp-portal-today .mp-portal-panel-content { display: flex; flex: 1; flex-direction: column; } .mp-portal-today-grid { display: grid; grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); gap: 0.65rem; } .mp-portal-today-section { min-width: 0; margin: 0; padding: 0.72rem 0.8rem; border: 1px solid #eaecf0; border-radius: 7px; background: #f8f9fa; } .mp-portal-today-section-wide { grid-column: 1 / -1; } .mp-portal-today-subheading { margin-bottom: 0.45rem; color: #54595d; font-size: 0.68rem; font-weight: 700; letter-spacing: 0.06em; text-transform: uppercase; } .mp-portal-today-section ul { margin: 0; padding-left: 1.2rem; } .mp-portal-today-section li { margin-bottom: 0.38rem; font-size: 0.81rem; line-height: 1.4; } .mp-portal-today-section li:last-child { margin-bottom: 0; } .mp-portal-today-empty { margin: 0; color: #72777d; font-size: 0.8rem; font-style: italic; } .mp-portal-today-more { margin-top: auto; padding-top: 0.7rem; border-top: 1px solid #eaecf0; font-size: 0.72rem; font-weight: 600; text-align: right; } /* ================================================== Хоёр баганат ерөнхий мөр ================================================== */ .mp-portal-row { display: grid; grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); gap: 1rem; align-items: start; margin-bottom: 1rem; } /* ================================================== Танилцуулга ================================================== */ .mp-portal-introduction .mp-portal-panel-content { font-size: 0.86rem; } /* ================================================== Хувь нэмэр оруулах ================================================== */ .mp-portal-contribute-grid { display: grid; grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); gap: 0.55rem; } .mp-portal-contribute-item { padding: 0.62rem; border: 1px solid #eaecf0; border-radius: 7px; background: #f8f9fa; font-size: 0.82rem; } .mp-portal-contribute-item span { display: block; margin-top: 0.2rem; color: #54595d; font-size: 0.72rem; line-height: 1.35; } /* ================================================== Сэдвээр аялах ================================================== */ .mp-portal-topics { margin-bottom: 0.7rem; } .mp-portal-topics table { width: 100%; border-collapse: collapse; } .mp-portal-topics td { padding: 0.35rem; vertical-align: top; } .mp-portal-topics ul { margin-top: 0; margin-bottom: 0; } /* ================================================== Үндсэн сэдвийн жижиг картууд ================================================== */ .mp-portal-explore { display: grid; grid-template-columns: repeat(3, minmax(0, 1fr)); gap: 0.55rem; margin-bottom: 1rem; } .mp-portal-explore-item { min-width: 0; padding: 0.65rem 0.75rem; border: 1px solid #c8ccd1; border-radius: 8px; background: #ffffff; } .mp-portal-explore-title { margin-bottom: 0.22rem; font-size: 0.88rem; font-weight: 700; } .mp-portal-explore-links { color: #54595d; font-size: 0.72rem; line-height: 1.4; } /* ================================================== Бусад хэл ба Викимедиа төсөл ================================================== */ .mp-portal-bottom-row { grid-template-columns: minmax(0, 1.15fr) minmax(18rem, 0.85fr); } .mp-portal-languages table, .mp-portal-projects table { width: 100%; border-collapse: collapse; } .mp-portal-languages td { padding: 0.35rem 0.5rem; vertical-align: top; } .mp-portal-projects td { padding: 0.45rem; vertical-align: middle; } .mp-portal-projects img { max-width: 44px; height: auto; } .mp-modern .mp-lang-row { display: grid; grid-template-columns: 8rem minmax(0, 1fr); gap: 0.75rem; padding: 0.45rem 0; } .mp-modern .mp-lang-row:not(:last-child) { border-bottom: 1px dashed #eaecf0; } .mp-modern .mp-lang-row > div:first-child { font-weight: 700; } /* ================================================== Доод хэсэг ================================================== */ .mp-portal-footer { display: flex; align-items: center; justify-content: space-between; gap: 1rem; margin-top: 0.8rem; padding: 0.75rem 0; border-top: 1px solid #c8ccd1; color: #54595d; font-size: 0.72rem; } /* ================================================== Таблет ================================================== */ @media screen and (max-width: 900px) { .mp-portal-hero { grid-template-columns: 1fr; } .mp-portal-stats { width: 100%; grid-template-columns: repeat(3, minmax(0, 1fr)); } .mp-portal-shortcuts { grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); } .mp-portal-main, .mp-portal-row, .mp-portal-bottom-row, .mp-portal-daily-row { grid-template-columns: 1fr; } .mp-portal-picture-frame { height: 340px; } .mp-portal-explore { grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); } } /* ================================================== Гар утас ================================================== */ @media screen and (max-width: 560px) { .mp-portal-hero { padding: 0.7rem; } .mp-portal-title { font-size: 1.8rem; } .mp-portal-description { font-size: 0.78rem; } .mp-portal-buttons { margin-top: 0.4rem; } .mp-portal-button { padding: 0.3rem 0.48rem; font-size: 0.71rem; } .mp-portal-stats { grid-template-columns: repeat(3, minmax(0, 1fr)); gap: 0.3rem; } .mp-portal-stat { display: block; padding: 0.35rem 0.18rem; text-align: center; } .mp-portal-stat-number { font-size: 0.9rem; } .mp-portal-stat-label { font-size: 0.55rem; } .mp-portal-shortcuts { grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); } .mp-portal-shortcut { padding: 0.42rem; } .mp-portal-panel-heading { align-items: flex-start; flex-direction: column; gap: 0.2rem; } .mp-portal-heading-link { white-space: normal; } .mp-portal-panel-content { padding: 0.75rem; } .mp-portal-picture-frame { height: 240px; } .mp-portal-today-grid, .mp-portal-contribute-grid, .mp-portal-explore { grid-template-columns: 1fr; } .mp-portal-today-section-wide { grid-column: auto; } .mp-portal-footer { align-items: flex-start; flex-direction: column; } .mp-portal-topics td, .mp-portal-languages td, .mp-portal-projects td { display: block; width: 100%; } .mp-modern .mp-lang-row { grid-template-columns: 1fr; gap: 0.2rem; } } /* ================================================== Хэвлэх хувилбар ================================================== */ @media print { .mp-portal-buttons, .mp-portal-shortcuts, .mp-portal-heading-link, .mp-portal-footer { display: none; } .mp-portal-hero, .mp-portal-panel, .mp-portal-explore-item { border: 1px solid #a2a9b1; box-shadow: none; } .mp-portal-main, .mp-portal-row, .mp-portal-bottom-row, .mp-portal-daily-row { display: block; } .mp-portal-panel { margin-bottom: 1rem; } } sthar91tdap7bucs16dzf20zai1awqv 864400 864398 2026-08-02T19:05:38Z Koldobin 106481 CSS кодыг нэгтгэн цэгцэлж, хэсгүүдийн хоорондох зайг багасган, өдрийн зураг болон “Энэ өдөр” хэсгийг агуулгын хэмжээгээр харагддаг болгов 864400 sanitized-css text/css /* ================================================== Монгол Википедиагийн шинэ нүүр хуудас ================================================== */ .mp-modern { box-sizing: border-box; max-width: 1260px; margin: 0 auto; color: #202122; } .mp-modern *, .mp-modern *::before, .mp-modern *::after { box-sizing: border-box; } .mp-modern a { text-decoration: none; } .mp-modern a:hover { text-decoration: underline; } .mp-modern img { max-width: 100%; height: auto; } /* MediaWiki-ийн үүсгэж болох хоосон догол мөрүүд */ .mp-modern > p, .mp-modern > .mw-empty-elt { display: none; overflow: hidden; width: 0; height: 0; margin: 0; padding: 0; line-height: 0; } /* ================================================== Дээд танилцуулга ================================================== */ .mp-portal-hero { display: grid; grid-template-columns: minmax(0, 1fr) auto; align-items: center; gap: 1rem; margin: 0 0 0.35rem; padding: 0.75rem 0.95rem; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 11px; background: linear-gradient( 125deg, #ffffff 0%, #f5f7fb 62%, #eaf0fa 100% ); box-shadow: 0 1px 4px rgba(0, 0, 0, 0.07); } .mp-portal-hero-main { min-width: 0; } .mp-portal-kicker { margin: 0 0 0.08rem; color: #54595d; font-size: 0.65rem; font-weight: 700; letter-spacing: 0.06em; text-transform: uppercase; } .mp-portal-title { margin: 0 0 0.22rem; font-family: Georgia, "Times New Roman", serif; font-size: 2rem; font-weight: 500; line-height: 1; } .mp-portal-description { max-width: 44rem; margin: 0; color: #3a3a3a; font-size: 0.82rem; line-height: 1.35; } .mp-portal-buttons { display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 0.32rem; margin-top: 0.45rem; } .mp-portal-button { display: inline-block; padding: 0.3rem 0.55rem; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 6px; background: #ffffff; font-size: 0.74rem; font-weight: 600; line-height: 1.3; } .mp-portal-button-primary { border-color: #3366cc; background: #3366cc; color: #ffffff; } .mp-portal-button-primary a, .mp-portal-button-primary a:visited { color: #ffffff; } /* ================================================== Статистик ================================================== */ .mp-portal-stats { display: grid; grid-template-columns: repeat(3, minmax(5.6rem, 1fr)); gap: 0.38rem; width: 18.5rem; align-content: center; } .mp-portal-stat { min-height: 0; padding: 0.42rem 0.3rem; border: 1px solid #c8ccd1; border-radius: 7px; background: rgba(255, 255, 255, 0.9); text-align: center; } .mp-portal-stat-number { display: block; color: #202122; font-size: 1.02rem; font-weight: 700; line-height: 1.15; } .mp-portal-stat-label { display: block; margin-top: 0.06rem; color: #54595d; font-size: 0.6rem; line-height: 1.2; } /* ================================================== Түргэн холбоосууд ================================================== */ .mp-portal-shortcuts { display: grid; grid-template-columns: repeat(4, minmax(0, 1fr)); gap: 0.4rem; margin: 0 0 0.45rem; } .mp-portal-shortcut { display: flex; align-items: center; min-width: 0; gap: 0.38rem; padding: 0.45rem 0.58rem; border: 1px solid #c8ccd1; border-radius: 7px; background: #ffffff; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0, 0, 0, 0.04); } .mp-portal-shortcut:hover { border-color: #3366cc; box-shadow: 0 2px 6px rgba(0, 0, 0, 0.08); } .mp-portal-shortcut-icon { flex: 0 0 auto; width: 1.2rem; color: #3366cc; font-size: 0.95rem; text-align: center; } .mp-portal-shortcut-title { font-size: 0.78rem; font-weight: 700; line-height: 1.2; } .mp-portal-shortcut-text { display: none; } /* ================================================== Гол хоёр багана ================================================== */ .mp-portal-main { display: grid; grid-template-columns: minmax(0, 1.45fr) minmax(20rem, 0.85fr); gap: 0.75rem; align-items: start; margin: 0 0 0.55rem; } .mp-portal-main-left, .mp-portal-sidebar { display: grid; gap: 0.55rem; align-content: start; min-width: 0; } .mp-portal-main-left .mp-portal-panel, .mp-portal-sidebar .mp-portal-panel { margin: 0; } /* ================================================== Ерөнхий карт ================================================== */ .mp-portal-panel { min-width: 0; overflow: hidden; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 10px; background: #ffffff; box-shadow: 0 1px 4px rgba(0, 0, 0, 0.05); } .mp-portal-panel-heading { display: flex; align-items: center; justify-content: space-between; gap: 0.8rem; padding: 0.58rem 0.8rem; border-bottom: 1px solid #eaecf0; background: #f8f9fa; } .mp-portal-panel-heading h2 { margin: 0; padding: 0; border: 0; color: #202122; font-family: inherit; font-size: 0.98rem; font-weight: 700; line-height: 1.25; } .mp-portal-heading-label { margin: 0 0 0.08rem; color: #72777d; font-size: 0.59rem; font-weight: 700; letter-spacing: 0.07em; text-transform: uppercase; } .mp-portal-heading-link { white-space: nowrap; font-size: 0.68rem; font-weight: 600; } .mp-portal-panel-content { min-width: 0; padding: 0.78rem 0.88rem; font-size: 0.87rem; line-height: 1.48; } .mp-portal-panel-content > :first-child { margin-top: 0; } .mp-portal-panel-content > :last-child { margin-bottom: 0; } .mp-portal-panel-content ul { padding-left: 1.25rem; } .mp-portal-panel-content li { margin-bottom: 0.34rem; } .mp-portal-panel-content li:last-child { margin-bottom: 0; } .mp-portal-panel-content table { max-width: 100%; } .mp-portal-panel-content img { max-width: 100%; height: auto; } /* ================================================== Өнгөт хүрээнүүд ================================================== */ .mp-portal-heading-blue { border-top: 4px solid #3366cc; } .mp-portal-heading-red { border-top: 4px solid #d73333; } .mp-portal-heading-gold { border-top: 4px solid #b8860b; } .mp-portal-heading-green { border-top: 4px solid #14866d; } .mp-portal-heading-purple { border-top: 4px solid #7a4db3; } .mp-portal-heading-orange { border-top: 4px solid #a45a00; } .mp-portal-heading-indigo { border-top: 4px solid #4b5fb3; } .mp-portal-heading-cyan { border-top: 4px solid #00838f; } /* ================================================== Онцлох өгүүлэл ================================================== */ .mp-portal-featured { align-self: start; } .mp-portal-featured-content { font-size: 0.89rem; } .mp-portal-featured-content .floatleft, .mp-portal-featured-content .thumb { margin-top: 0.12rem; } .mp-portal-featured-content .mp-box-footer { margin-top: 0.6rem; padding-top: 0.52rem; border-top: 1px solid #eaecf0; font-size: 0.72rem; text-align: right; } /* ================================================== Мэдээ ================================================== */ .mp-portal-news { align-self: start; } .mp-portal-news .mp-portal-panel-content { font-size: 0.83rem; } .mp-portal-news ul { margin-top: 0; } .mp-portal-news .mp-box-footer { margin-top: 0.6rem; padding-top: 0.52rem; border-top: 1px solid #eaecf0; font-size: 0.72rem; } /* ================================================== Та мэдэх үү? ================================================== */ .mp-portal-dyk { align-self: start; } .mp-portal-dyk ul { margin: 0; padding-left: 1.25rem; } .mp-portal-dyk li { margin-bottom: 0.48rem; } .mp-portal-dyk li:last-child { margin-bottom: 0; } /* ================================================== Өдрийн зураг ба “Энэ өдөр” ================================================== */ .mp-portal-daily-row { display: grid; grid-template-columns: minmax(18rem, 0.85fr) minmax(0, 1.35fr); gap: 0.75rem; align-items: start; margin: 0 0 0.55rem; } /* ================================================== Өдрийн зураг ================================================== */ .mp-portal-picture { display: block; align-self: start; } .mp-portal-picture .mp-portal-panel-content { display: block; } .mp-portal-picture-frame { display: flex; align-items: center; justify-content: center; height: 260px; overflow: hidden; border: 1px solid #eaecf0; border-radius: 7px; background: #f8f9fa; } .mp-portal-picture-frame .mw-file-description, .mp-portal-picture-frame > a { display: flex; align-items: center; justify-content: center; width: 100%; height: 100%; } .mp-portal-picture-frame img { display: block; width: 100%; height: 100%; margin: 0 auto; object-fit: contain; } .mp-portal-picture-caption { padding: 0.62rem 0.08rem 0; text-align: center; } .mp-portal-picture-title { margin-bottom: 0.16rem; font-size: 0.9rem; } .mp-portal-picture-description { color: #54595d; font-size: 0.77rem; line-height: 1.38; } .mp-portal-picture-meta { margin-top: 0.45rem; padding-top: 0.42rem; border-top: 1px solid #eaecf0; color: #72777d; font-size: 0.63rem; line-height: 1.32; } /* ================================================== Автомат “Энэ өдөр” ================================================== */ .mp-portal-today { display: block; align-self: start; } .mp-portal-today .mp-portal-panel-content { display: block; } .mp-portal-today-grid { display: grid; grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); gap: 0.55rem; } .mp-portal-today-section { min-width: 0; margin: 0; padding: 0.65rem 0.72rem; border: 1px solid #eaecf0; border-radius: 7px; background: #f8f9fa; } .mp-portal-today-section:only-child { grid-column: 1 / -1; } .mp-portal-today-section-wide { grid-column: 1 / -1; } .mp-portal-today-subheading { margin-bottom: 0.38rem; color: #54595d; font-size: 0.65rem; font-weight: 700; letter-spacing: 0.06em; text-transform: uppercase; } .mp-portal-today-section ul { margin: 0; padding-left: 1.15rem; } .mp-portal-today-section li { margin-bottom: 0.34rem; font-size: 0.79rem; line-height: 1.38; } .mp-portal-today-section li:last-child { margin-bottom: 0; } .mp-portal-today-empty { margin: 0; color: #72777d; font-size: 0.77rem; font-style: italic; } .mp-portal-today-more { margin-top: 0.58rem; padding-top: 0.52rem; border-top: 1px solid #eaecf0; font-size: 0.68rem; font-weight: 600; text-align: right; } /* ================================================== Ерөнхий хоёр баганат мөр ================================================== */ .mp-portal-row { display: grid; grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); gap: 0.75rem; align-items: start; margin: 0 0 0.55rem; } /* ================================================== Танилцуулга ================================================== */ .mp-portal-introduction .mp-portal-panel-content { font-size: 0.84rem; } /* ================================================== Хувь нэмэр оруулах ================================================== */ .mp-portal-contribute-grid { display: grid; grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); gap: 0.48rem; } .mp-portal-contribute-item { padding: 0.56rem; border: 1px solid #eaecf0; border-radius: 7px; background: #f8f9fa; font-size: 0.79rem; } .mp-portal-contribute-item span { display: block; margin-top: 0.18rem; color: #54595d; font-size: 0.69rem; line-height: 1.32; } /* ================================================== Сэдвээр аялах ================================================== */ .mp-portal-topics { margin: 0 0 0.38rem; } .mp-portal-topics table { width: 100%; border-collapse: collapse; } .mp-portal-topics td { padding: 0.3rem; vertical-align: top; } .mp-portal-topics ul { margin-top: 0; margin-bottom: 0; } /* ================================================== Үндсэн сэдвийн жижиг картууд ================================================== */ .mp-portal-explore { display: grid; grid-template-columns: repeat(3, minmax(0, 1fr)); gap: 0.48rem; margin: 0 0 0.55rem; } .mp-portal-explore-item { min-width: 0; padding: 0.58rem 0.68rem; border: 1px solid #c8ccd1; border-radius: 7px; background: #ffffff; } .mp-portal-explore-title { margin-bottom: 0.18rem; font-size: 0.84rem; font-weight: 700; } .mp-portal-explore-links { color: #54595d; font-size: 0.69rem; line-height: 1.36; } /* ================================================== Бусад хэл ба Викимедиа төсөл ================================================== */ .mp-portal-bottom-row { grid-template-columns: minmax(0, 1.15fr) minmax(18rem, 0.85fr); } .mp-portal-languages table, .mp-portal-projects table { width: 100%; border-collapse: collapse; } .mp-portal-languages td { padding: 0.3rem 0.45rem; vertical-align: top; } .mp-portal-projects td { padding: 0.4rem; vertical-align: middle; } .mp-portal-projects img { max-width: 42px; height: auto; } .mp-modern .mp-lang-row { display: grid; grid-template-columns: 8rem minmax(0, 1fr); gap: 0.68rem; padding: 0.4rem 0; } .mp-modern .mp-lang-row:not(:last-child) { border-bottom: 1px dashed #eaecf0; } .mp-modern .mp-lang-row > div:first-child { font-weight: 700; } /* ================================================== Доод хэсэг ================================================== */ .mp-portal-footer { display: flex; align-items: center; justify-content: space-between; gap: 1rem; margin: 0.35rem 0 0; padding: 0.65rem 0; border-top: 1px solid #c8ccd1; color: #54595d; font-size: 0.69rem; } /* ================================================== Таблет ================================================== */ @media screen and (max-width: 900px) { .mp-portal-hero { grid-template-columns: 1fr; } .mp-portal-stats { width: 100%; grid-template-columns: repeat(3, minmax(0, 1fr)); } .mp-portal-shortcuts { grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); } .mp-portal-main, .mp-portal-row, .mp-portal-bottom-row, .mp-portal-daily-row { grid-template-columns: 1fr; } .mp-portal-picture-frame { height: 300px; } .mp-portal-explore { grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); } } /* ================================================== Гар утас ================================================== */ @media screen and (max-width: 560px) { .mp-portal-hero { padding: 0.65rem; } .mp-portal-title { font-size: 1.75rem; } .mp-portal-description { font-size: 0.76rem; } .mp-portal-buttons { margin-top: 0.36rem; } .mp-portal-button { padding: 0.28rem 0.44rem; font-size: 0.68rem; } .mp-portal-stats { grid-template-columns: repeat(3, minmax(0, 1fr)); gap: 0.26rem; } .mp-portal-stat { padding: 0.32rem 0.15rem; } .mp-portal-stat-number { font-size: 0.86rem; } .mp-portal-stat-label { font-size: 0.52rem; } .mp-portal-shortcuts { grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); } .mp-portal-shortcut { padding: 0.38rem; } .mp-portal-panel-heading { align-items: flex-start; flex-direction: column; gap: 0.18rem; } .mp-portal-heading-link { white-space: normal; } .mp-portal-panel-content { padding: 0.68rem; } .mp-portal-picture-frame { height: 220px; } .mp-portal-today-grid, .mp-portal-contribute-grid, .mp-portal-explore { grid-template-columns: 1fr; } .mp-portal-today-section-wide, .mp-portal-today-section:only-child { grid-column: auto; } .mp-portal-footer { align-items: flex-start; flex-direction: column; } .mp-portal-topics td, .mp-portal-languages td, .mp-portal-projects td { display: block; width: 100%; } .mp-modern .mp-lang-row { grid-template-columns: 1fr; gap: 0.18rem; } } /* ================================================== Хэвлэх хувилбар ================================================== */ @media print { .mp-portal-buttons, .mp-portal-shortcuts, .mp-portal-heading-link, .mp-portal-footer { display: none; } .mp-portal-hero, .mp-portal-panel, .mp-portal-explore-item { border: 1px solid #a2a9b1; box-shadow: none; } .mp-portal-main, .mp-portal-row, .mp-portal-bottom-row, .mp-portal-daily-row { display: block; } .mp-portal-panel { margin-bottom: 1rem; } } ah4de72ewhd9jj382v5ae35bq16pq5h Хэрэглэгч:Koldobin/Нүүр хуудас/Шинэ загвар 2 147705 864384 2026-08-02T17:48:32Z Koldobin 106481 Монгол Википедиагийн нүүр хуудасны шинэ загварын туршилтын хувилбар үүсгэв 864384 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Загвар:Нүүр хуудас/Шинэ загвар/styles.css" /> __NOTOC__ __NOEDITSECTION__ <div class="mp-modern"> <!-- Эхлэл --> <div class="mp-modern-hero"> {{Wikipedia:Нүүр хуудас/Эхлэл-2022}} </div> <!-- Түргэн холбоосууд --> <div class="mp-modern-actions"> <div class="mp-modern-action"> <span class="mp-modern-action-title">[[Тусгай:Random|Санамсаргүй өгүүлэл]]</span> <span class="mp-modern-action-description">Монгол Википедиагийн нэг өгүүллийг санамсаргүйгээр нээх</span> </div> <div class="mp-modern-action"> <span class="mp-modern-action-title">[[Тусгай:RecentChanges|Сүүлийн өөрчлөлтүүд]]</span> <span class="mp-modern-action-description">Саяхан нэмэгдсэн болон шинэчлэгдсэн агуулгыг харах</span> </div> <div class="mp-modern-action"> <span class="mp-modern-action-title">[[Тусгай:NewPages|Шинэ өгүүллүүд]]</span> <span class="mp-modern-action-description">Шинээр үүсгэсэн өгүүлэл, хуудсуудтай танилцах</span> </div> <div class="mp-modern-action"> <span class="mp-modern-action-title">[[Тусламж:Агуулга|Хувь нэмэр оруулах]]</span> <span class="mp-modern-action-description">Өгүүлэл засварлах, эх сурвалж нэмэх талаар суралцах</span> </div> </div> <!-- Гол хэсэг --> <div class="mp-modern-grid mp-modern-grid-primary"> <div class="mp-modern-card mp-modern-card-featured"> <div class="mp-modern-card-header"> <h2>Онцлох өгүүлэл</h2> <div class="mp-modern-card-header-link"> [[:Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл|Бусад онцлох өгүүлэл]] </div> </div> <div class="mp-modern-card-body"> {{Wikipedia:Онцлох өгүүлэл-2022}} </div> </div> <div class="mp-modern-card mp-modern-card-news"> <div class="mp-modern-card-header"> <h2>Мэдээ</h2> <div class="mp-modern-card-header-link"> [[Одоогийн үйл явдал|Бүх мэдээ]] </div> </div> <div class="mp-modern-card-body"> {{Wikipedia:Сүүлийн үеийн мэдээ}} </div> </div> </div> <div class="mp-modern-grid mp-modern-grid-secondary"> <div class="mp-modern-card mp-modern-card-intro"> <div class="mp-modern-card-header"> <h2>Википедиад тавтай морил</h2> <div class="mp-modern-card-header-link"> [[Wikipedia:Википедиагийн тухай|Төслийн тухай]] </div> </div> <div class="mp-modern-card-body"> {{Wikipedia:Нүүр хуудас/Танилцуулга-2022}} </div> </div> <div class="mp-modern-card mp-modern-card-categories"> <div class="mp-modern-card-header"> <h2>Мэдлэгийн салбарууд</h2> <div class="mp-modern-card-header-link"> [[Тусгай:Categories|Бүх ангилал]] </div> </div> <div class="mp-modern-card-body"> {{Wikipedia:Нүүр хуудас/АнгиллынХүснэгт-2022}} </div> </div> </div> <!-- Бусад хэл --> <div class="mp-modern-card mp-modern-card-languages"> <div class="mp-modern-card-header"> <h2>Бусад хэлний Википедиа</h2> <div class="mp-modern-card-header-link"> [[m:List of Wikipedias|Бүх хэл]] </div> </div> <div class="mp-modern-card-body"> {{Wikipedia:Нүүр хуудас/БусадХэлээр-2022}} </div> </div> <!-- Викимедиагийн бусад төсөл --> <div class="mp-modern-card mp-modern-card-projects"> <div class="mp-modern-card-header"> <h2>Викимедиагийн бусад төсөл</h2> <div class="mp-modern-card-header-link"> [[Wikimedia Foundation|Викимедиа сан]] </div> </div> <div class="mp-modern-card-body"> {{Wikipedia:Нүүр хуудас/БусадТөсөл-2022}} </div> </div> <div class="mp-modern-footer"> [[Wikipedia:Хурал/Ерөнхий|Санал хүсэлт]] · [[Wikipedia:Дүрэм|Дүрэм]] · [[Wikipedia:Википедиагийн тухай|Википедиагийн тухай]] </div> </div> {{Wikipedia:Нүүр хуудас/Interwikis}} {{noexternallanglinks}} 4djzzks2agda7og043h7mipyemqmo8b 864386 864384 2026-08-02T17:52:46Z Koldobin 106481 Туршилтын нүүр хуудасны загварыг илүү нягт, мэдээлэл сайтай портал бүтэцтэй болгон шинэчилж, статистик, өнөөдрийн үйл явдал, сэдвийн навигаци болон оролцооны хэсгүүдийг нэмэв 864386 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Загвар:Нүүр хуудас/Шинэ загвар/styles.css" /> __NOTOC__ __NOEDITSECTION__ <div class="mp-modern"> <!-- Hero --> <div class="mp-portal-hero"> <div class="mp-portal-hero-main"> <div class="mp-portal-kicker">Монгол хэлний чөлөөт нэвтэрхий толь</div> <div class="mp-portal-title">Википедиа</div> <div class="mp-portal-description"> Хүн бүрийн хамтран бүтээдэг, чөлөөт агуулгатай нэвтэрхий толь. Та өгүүлэл уншихын зэрэгцээ мэдээлэл засах, баяжуулах, шинэ өгүүлэл үүсгэх боломжтой. </div> <div class="mp-portal-buttons"> <span class="mp-portal-button mp-portal-button-primary"> [[Тусгай:Random|Санамсаргүй өгүүлэл]] </span> <span class="mp-portal-button"> [[Тусламж:Агуулга|Засварлаж эхлэх]] </span> <span class="mp-portal-button"> [[Wikipedia:Википедиагийн тухай|Википедиагийн тухай]] </span> </div> </div> <div class="mp-portal-stats"> <div class="mp-portal-stat"> <span class="mp-portal-stat-number">{{NUMBEROFARTICLES}}</span> <span class="mp-portal-stat-label">өгүүлэл</span> </div> <div class="mp-portal-stat"> <span class="mp-portal-stat-number">{{NUMBEROFACTIVEUSERS}}</span> <span class="mp-portal-stat-label">идэвхтэй хэрэглэгч</span> </div> <div class="mp-portal-stat"> <span class="mp-portal-stat-number">{{NUMBEROFEDITS}}</span> <span class="mp-portal-stat-label">нийт засвар</span> </div> </div> </div> <!-- Quick navigation --> <div class="mp-portal-shortcuts"> <div class="mp-portal-shortcut"> <div class="mp-portal-shortcut-icon">◈</div> <div> <div class="mp-portal-shortcut-title">[[Тусгай:NewPages|Шинэ өгүүллүүд]]</div> <div class="mp-portal-shortcut-text">Сүүлд нэмэгдсэн агуулгыг үзэх</div> </div> </div> <div class="mp-portal-shortcut"> <div class="mp-portal-shortcut-icon">↻</div> <div> <div class="mp-portal-shortcut-title">[[Тусгай:RecentChanges|Сүүлийн өөрчлөлтүүд]]</div> <div class="mp-portal-shortcut-text">Одоогийн засваруудыг хянах</div> </div> </div> <div class="mp-portal-shortcut"> <div class="mp-portal-shortcut-icon">◇</div> <div> <div class="mp-portal-shortcut-title">[[Тусгай:Categories|Ангиллууд]]</div> <div class="mp-portal-shortcut-text">Сэдвээр нь өгүүлэл хайх</div> </div> </div> <div class="mp-portal-shortcut"> <div class="mp-portal-shortcut-icon">＋</div> <div> <div class="mp-portal-shortcut-title">[[Wikipedia:Хурал/Ерөнхий|Оролцох]]</div> <div class="mp-portal-shortcut-text">Нийгэмлэгтэй холбогдох</div> </div> </div> </div> <!-- Main editorial area --> <div class="mp-portal-main"> <div class="mp-portal-featured mp-portal-panel"> <div class="mp-portal-panel-heading mp-portal-heading-blue"> <div> <div class="mp-portal-heading-label">ӨНӨӨДРИЙН СОНГОЛТ</div> <h2>Онцлох өгүүлэл</h2> </div> <div class="mp-portal-heading-link"> [[:Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл|Бусад өгүүлэл]] </div> </div> <div class="mp-portal-panel-content mp-portal-featured-content"> {{Wikipedia:Онцлох өгүүлэл-2022}} </div> </div> <div class="mp-portal-sidebar"> <div class="mp-portal-panel mp-portal-news"> <div class="mp-portal-panel-heading mp-portal-heading-red"> <div> <div class="mp-portal-heading-label">ДЭЛХИЙ ДАХИНД</div> <h2>Сүүлийн үеийн мэдээ</h2> </div> <div class="mp-portal-heading-link"> [[Одоогийн үйл явдал|Дэлгэрэнгүй]] </div> </div> <div class="mp-portal-panel-content"> {{Wikipedia:Сүүлийн үеийн мэдээ}} </div> </div> <div class="mp-portal-panel mp-portal-today"> <div class="mp-portal-panel-heading mp-portal-heading-gold"> <div> <div class="mp-portal-heading-label">ӨНӨӨДӨР</div> <h2>{{CURRENTDAY}} {{CURRENTMONTHNAME}}</h2> </div> </div> <div class="mp-portal-panel-content"> {{Wikipedia:Онцлох үйл явдал}} </div> </div> </div> </div> <!-- Introduction and participation --> <div class="mp-portal-row"> <div class="mp-portal-panel mp-portal-introduction"> <div class="mp-portal-panel-heading mp-portal-heading-green"> <div> <div class="mp-portal-heading-label">ТӨСЛИЙН ТУХАЙ</div> <h2>Википедиад тавтай морил</h2> </div> </div> <div class="mp-portal-panel-content"> {{Wikipedia:Нүүр хуудас/Танилцуулга-2022}} </div> </div> <div class="mp-portal-panel mp-portal-contribute"> <div class="mp-portal-panel-heading mp-portal-heading-purple"> <div> <div class="mp-portal-heading-label">ХАМТРАН БҮТЭЭХ</div> <h2>Хувь нэмэр оруулах</h2> </div> </div> <div class="mp-portal-panel-content"> <div class="mp-portal-contribute-grid"> <div class="mp-portal-contribute-item"> '''[[Тусламж:Агуулга|Засварлаж сурах]]''' <span>Википедиагийн үндсэн дүрэм, засварлах аргыг мэдэх</span> </div> <div class="mp-portal-contribute-item"> '''[[Тусгай:WantedPages|Хэрэгтэй өгүүллүүд]]''' <span>Олон хуудсаас холбоостой боловч хараахан үүсээгүй сэдвүүд</span> </div> <div class="mp-portal-contribute-item"> '''[[Тусгай:ShortPages|Богино өгүүллүүд]]''' <span>Өргөжүүлж, эх сурвалжаар баяжуулах боломжтой хуудсууд</span> </div> <div class="mp-portal-contribute-item"> '''[[Тусгай:UncategorizedPages|Ангилаагүй өгүүллүүд]]''' <span>Зөв ангилалд оруулах шаардлагатай хуудсууд</span> </div> </div> </div> </div> </div> <!-- Topic navigation --> <div class="mp-portal-panel mp-portal-topics"> <div class="mp-portal-panel-heading mp-portal-heading-orange"> <div> <div class="mp-portal-heading-label">МЭДЛЭГИЙН САН</div> <h2>Сэдвээр аялах</h2> </div> <div class="mp-portal-heading-link"> [[Тусгай:Categories|Бүх ангилал]] </div> </div> <div class="mp-portal-panel-content"> {{Wikipedia:Нүүр хуудас/АнгиллынХүснэгт-2022}} </div> </div> <!-- Explore --> <div class="mp-portal-explore"> <div class="mp-portal-explore-item"> <div class="mp-portal-explore-title">[[Шинжлэх ухаан]]</div> <div class="mp-portal-explore-links"> [[Математик]] · [[Физик]] · [[Биологи]] · [[Астрономи]] </div> </div> <div class="mp-portal-explore-item"> <div class="mp-portal-explore-title">[[Түүх]]</div> <div class="mp-portal-explore-links"> [[Монголын түүх]] · [[Дэлхийн түүх]] · [[Археологи]] </div> </div> <div class="mp-portal-explore-item"> <div class="mp-portal-explore-title">[[Газар зүй]]</div> <div class="mp-portal-explore-links"> [[Монголын газар зүй]] · [[Ази]] · [[Улс орнууд]] </div> </div> <div class="mp-portal-explore-item"> <div class="mp-portal-explore-title">[[Соёл]]</div> <div class="mp-portal-explore-links"> [[Урлаг]] · [[Утга зохиол]] · [[Хөгжим]] · [[Кино]] </div> </div> <div class="mp-portal-explore-item"> <div class="mp-portal-explore-title">[[Нийгэм]]</div> <div class="mp-portal-explore-links"> [[Эдийн засаг]] · [[Улс төр]] · [[Боловсрол]] · [[Хууль]] </div> </div> <div class="mp-portal-explore-item"> <div class="mp-portal-explore-title">[[Технологи]]</div> <div class="mp-portal-explore-links"> [[Компьютер]] · [[Интернет]] · [[Инженерчлэл]] </div> </div> </div> <!-- Languages and sister projects --> <div class="mp-portal-row mp-portal-bottom-row"> <div class="mp-portal-panel mp-portal-languages"> <div class="mp-portal-panel-heading mp-portal-heading-indigo"> <div> <div class="mp-portal-heading-label">ДЭЛХИЙН ХЭЛНҮҮД</div> <h2>Бусад хэлний Википедиа</h2> </div> <div class="mp-portal-heading-link"> [[m:List of Wikipedias|Бүх хэл]] </div> </div> <div class="mp-portal-panel-content"> {{Wikipedia:Нүүр хуудас/БусадХэлээр-2022}} </div> </div> <div class="mp-portal-panel mp-portal-projects"> <div class="mp-portal-panel-heading mp-portal-heading-cyan"> <div> <div class="mp-portal-heading-label">ВИКИМЕДИА</div> <h2>Бусад төсөл</h2> </div> </div> <div class="mp-portal-panel-content"> {{Wikipedia:Нүүр хуудас/БусадТөсөл-2022}} </div> </div> </div> <div class="mp-portal-footer"> <div>Монгол хэлний Википедиа — хүн бүрийн хамтран бүтээдэг чөлөөт нэвтэрхий толь</div> <div> [[Wikipedia:Хурал/Ерөнхий|Санал хүсэлт]] · [[Wikipedia:Дүрэм|Дүрэм]] · [[Wikipedia:Википедиагийн тухай|Төслийн тухай]] </div> </div> </div> {{Wikipedia:Нүүр хуудас/Interwikis}} {{noexternallanglinks}} mnrp38wace5t9sc86ik1hsn3hlniypb 864393 864386 2026-08-02T18:25:26Z Koldobin 106481 Өнөөдрийн үйл явдлын хэсгийг нэмэлт холбоос, тайлбартай болгон баяжуулав 864393 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Загвар:Нүүр хуудас/Шинэ загвар/styles.css" /> __NOTOC__ __NOEDITSECTION__ <div class="mp-modern"> <!-- Hero --> <div class="mp-portal-hero"> <div class="mp-portal-hero-main"> <div class="mp-portal-kicker">Монгол хэлний чөлөөт нэвтэрхий толь</div> <div class="mp-portal-title">Википедиа</div> <div class="mp-portal-description"> Хүн бүрийн хамтран бүтээдэг, чөлөөт агуулгатай нэвтэрхий толь. Та өгүүлэл уншихын зэрэгцээ мэдээлэл засах, баяжуулах, шинэ өгүүлэл үүсгэх боломжтой. </div> <div class="mp-portal-buttons"> <span class="mp-portal-button mp-portal-button-primary"> [[Тусгай:Random|Санамсаргүй өгүүлэл]] </span> <span class="mp-portal-button"> [[Тусламж:Агуулга|Засварлаж эхлэх]] </span> <span class="mp-portal-button"> [[Wikipedia:Википедиагийн тухай|Википедиагийн тухай]] </span> </div> </div> <div class="mp-portal-stats"> <div class="mp-portal-stat"> <span class="mp-portal-stat-number">{{NUMBEROFARTICLES}}</span> <span class="mp-portal-stat-label">өгүүлэл</span> </div> <div class="mp-portal-stat"> <span class="mp-portal-stat-number">{{NUMBEROFACTIVEUSERS}}</span> <span class="mp-portal-stat-label">идэвхтэй хэрэглэгч</span> </div> <div class="mp-portal-stat"> <span class="mp-portal-stat-number">{{NUMBEROFEDITS}}</span> <span class="mp-portal-stat-label">нийт засвар</span> </div> </div> </div> <!-- Quick navigation --> <div class="mp-portal-shortcuts"> <div class="mp-portal-shortcut"> <div class="mp-portal-shortcut-icon">◈</div> <div> <div class="mp-portal-shortcut-title">[[Тусгай:NewPages|Шинэ өгүүллүүд]]</div> <div class="mp-portal-shortcut-text">Сүүлд нэмэгдсэн агуулгыг үзэх</div> </div> </div> <div class="mp-portal-shortcut"> <div class="mp-portal-shortcut-icon">↻</div> <div> <div class="mp-portal-shortcut-title">[[Тусгай:RecentChanges|Сүүлийн өөрчлөлтүүд]]</div> <div class="mp-portal-shortcut-text">Одоогийн засваруудыг хянах</div> </div> </div> <div class="mp-portal-shortcut"> <div class="mp-portal-shortcut-icon">◇</div> <div> <div class="mp-portal-shortcut-title">[[Тусгай:Categories|Ангиллууд]]</div> <div class="mp-portal-shortcut-text">Сэдвээр нь өгүүлэл хайх</div> </div> </div> <div class="mp-portal-shortcut"> <div class="mp-portal-shortcut-icon">＋</div> <div> <div class="mp-portal-shortcut-title">[[Wikipedia:Хурал/Ерөнхий|Оролцох]]</div> <div class="mp-portal-shortcut-text">Нийгэмлэгтэй холбогдох</div> </div> </div> </div> <!-- Main editorial area --> <div class="mp-portal-main"> <div class="mp-portal-featured mp-portal-panel"> <div class="mp-portal-panel-heading mp-portal-heading-blue"> <div> <div class="mp-portal-heading-label">ӨНӨӨДРИЙН СОНГОЛТ</div> <h2>Онцлох өгүүлэл</h2> </div> <div class="mp-portal-heading-link"> [[:Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл|Бусад өгүүлэл]] </div> </div> <div class="mp-portal-panel-content mp-portal-featured-content"> {{Wikipedia:Онцлох өгүүлэл-2022}} </div> </div> <div class="mp-portal-sidebar"> <div class="mp-portal-panel mp-portal-news"> <div class="mp-portal-panel-heading mp-portal-heading-red"> <div> <div class="mp-portal-heading-label">ДЭЛХИЙ ДАХИНД</div> <h2>Сүүлийн үеийн мэдээ</h2> </div> <div class="mp-portal-heading-link"> [[Одоогийн үйл явдал|Дэлгэрэнгүй]] </div> </div> <div class="mp-portal-panel-content"> {{Wikipedia:Сүүлийн үеийн мэдээ}} </div> </div> <div class="mp-portal-panel mp-portal-today"> <div class="mp-portal-panel-heading mp-portal-heading-gold"> <div> <div class="mp-portal-heading-label">ӨНӨӨДӨР</div> <h2>{{CURRENTDAY}} {{CURRENTMONTHNAME}}</h2> </div> <div class="mp-portal-heading-link"> [[Одоогийн үйл явдал|Бүх үйл явдал]] </div> </div> <div class="mp-portal-panel-content"> {{Wikipedia:Онцлох үйл явдал}} <div class="mp-portal-today-actions"> <div class="mp-portal-today-action"> '''[[Одоогийн үйл явдал|Одоогийн үйл явдал]]''' <span>Дэлхий дахины сүүлийн үеийн мэдээлэл</span> </div> <div class="mp-portal-today-action"> '''[[Тусгай:RecentChanges|Сүүлийн өөрчлөлтүүд]]''' <span>Википедиад саяхан хийгдсэн засварууд</span> </div> <div class="mp-portal-today-action"> '''[[Тусгай:NewPages|Шинэ хуудсууд]]''' <span>Сүүлд үүсгэсэн өгүүлэл, хуудсууд</span> </div> <div class="mp-portal-today-action"> '''[[Тусгай:Random|Санамсаргүй өгүүлэл]]''' <span>Санамсаргүй нэг сэдэвтэй танилцах</span> </div> </div> </div> </div> </div> </div> <!-- Introduction and participation --> <div class="mp-portal-row"> <div class="mp-portal-panel mp-portal-introduction"> <div class="mp-portal-panel-heading mp-portal-heading-green"> <div> <div class="mp-portal-heading-label">ТӨСЛИЙН ТУХАЙ</div> <h2>Википедиад тавтай морил</h2> </div> </div> <div class="mp-portal-panel-content"> {{Wikipedia:Нүүр хуудас/Танилцуулга-2022}} </div> </div> <div class="mp-portal-panel mp-portal-contribute"> <div class="mp-portal-panel-heading mp-portal-heading-purple"> <div> <div class="mp-portal-heading-label">ХАМТРАН БҮТЭЭХ</div> <h2>Хувь нэмэр оруулах</h2> </div> </div> <div class="mp-portal-panel-content"> <div class="mp-portal-contribute-grid"> <div class="mp-portal-contribute-item"> '''[[Тусламж:Агуулга|Засварлаж сурах]]''' <span>Википедиагийн үндсэн дүрэм, засварлах аргыг мэдэх</span> </div> <div class="mp-portal-contribute-item"> '''[[Тусгай:WantedPages|Хэрэгтэй өгүүллүүд]]''' <span>Олон хуудсаас холбоостой боловч хараахан үүсээгүй сэдвүүд</span> </div> <div class="mp-portal-contribute-item"> '''[[Тусгай:ShortPages|Богино өгүүллүүд]]''' <span>Өргөжүүлж, эх сурвалжаар баяжуулах боломжтой хуудсууд</span> </div> <div class="mp-portal-contribute-item"> '''[[Тусгай:UncategorizedPages|Ангилаагүй өгүүллүүд]]''' <span>Зөв ангилалд оруулах шаардлагатай хуудсууд</span> </div> </div> </div> </div> </div> <!-- Topic navigation --> <div class="mp-portal-panel mp-portal-topics"> <div class="mp-portal-panel-heading mp-portal-heading-orange"> <div> <div class="mp-portal-heading-label">МЭДЛЭГИЙН САН</div> <h2>Сэдвээр аялах</h2> </div> <div class="mp-portal-heading-link"> [[Тусгай:Categories|Бүх ангилал]] </div> </div> <div class="mp-portal-panel-content"> {{Wikipedia:Нүүр хуудас/АнгиллынХүснэгт-2022}} </div> </div> <!-- Explore --> <div class="mp-portal-explore"> <div class="mp-portal-explore-item"> <div class="mp-portal-explore-title">[[Шинжлэх ухаан]]</div> <div class="mp-portal-explore-links"> [[Математик]] · [[Физик]] · [[Биологи]] · [[Астрономи]] </div> </div> <div class="mp-portal-explore-item"> <div class="mp-portal-explore-title">[[Түүх]]</div> <div class="mp-portal-explore-links"> [[Монголын түүх]] · [[Дэлхийн түүх]] · [[Археологи]] </div> </div> <div class="mp-portal-explore-item"> <div class="mp-portal-explore-title">[[Газар зүй]]</div> <div class="mp-portal-explore-links"> [[Монголын газар зүй]] · [[Ази]] · [[Улс орнууд]] </div> </div> <div class="mp-portal-explore-item"> <div class="mp-portal-explore-title">[[Соёл]]</div> <div class="mp-portal-explore-links"> [[Урлаг]] · [[Утга зохиол]] · [[Хөгжим]] · [[Кино]] </div> </div> <div class="mp-portal-explore-item"> <div class="mp-portal-explore-title">[[Нийгэм]]</div> <div class="mp-portal-explore-links"> [[Эдийн засаг]] · [[Улс төр]] · [[Боловсрол]] · [[Хууль]] </div> </div> <div class="mp-portal-explore-item"> <div class="mp-portal-explore-title">[[Технологи]]</div> <div class="mp-portal-explore-links"> [[Компьютер]] · [[Интернет]] · [[Инженерчлэл]] </div> </div> </div> <!-- Languages and sister projects --> <div class="mp-portal-row mp-portal-bottom-row"> <div class="mp-portal-panel mp-portal-languages"> <div class="mp-portal-panel-heading mp-portal-heading-indigo"> <div> <div class="mp-portal-heading-label">ДЭЛХИЙН ХЭЛНҮҮД</div> <h2>Бусад хэлний Википедиа</h2> </div> <div class="mp-portal-heading-link"> [[m:List of Wikipedias|Бүх хэл]] </div> </div> <div class="mp-portal-panel-content"> {{Wikipedia:Нүүр хуудас/БусадХэлээр-2022}} </div> </div> <div class="mp-portal-panel mp-portal-projects"> <div class="mp-portal-panel-heading mp-portal-heading-cyan"> <div> <div class="mp-portal-heading-label">ВИКИМЕДИА</div> <h2>Бусад төсөл</h2> </div> </div> <div class="mp-portal-panel-content"> {{Wikipedia:Нүүр хуудас/БусадТөсөл-2022}} </div> </div> </div> <div class="mp-portal-footer"> <div>Монгол хэлний Википедиа — хүн бүрийн хамтран бүтээдэг чөлөөт нэвтэрхий толь</div> <div> [[Wikipedia:Хурал/Ерөнхий|Санал хүсэлт]] · [[Wikipedia:Дүрэм|Дүрэм]] · [[Wikipedia:Википедиагийн тухай|Төслийн тухай]] </div> </div> </div> {{Wikipedia:Нүүр хуудас/Interwikis}} {{noexternallanglinks}} 24qargqedtpt3enrv8c9e9j0qqgycce 864395 864393 2026-08-02T18:38:07Z Koldobin 106481 Дээд хэсгийг нягтруулж, онцлох өгүүлэл ба мэдээг бие даасан баганад байрлуулан, “Та мэдэх үү?” болон товч “Энэ өдөр” хэсгийг нэмэв 864395 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Загвар:Нүүр хуудас/Шинэ загвар/styles.css" /> __NOTOC__ __NOEDITSECTION__ <div class="mp-modern"> <!-- Дээд хэсэг --> <div class="mp-portal-hero"> <div class="mp-portal-hero-main"> <div class="mp-portal-kicker">Монгол хэлний чөлөөт нэвтэрхий толь</div> <div class="mp-portal-title">Википедиа</div> <div class="mp-portal-description"> Хүн бүрийн хамтран бүтээдэг, чөлөөт агуулгатай нэвтэрхий толь. Та өгүүлэл уншихын зэрэгцээ мэдээлэл засах, баяжуулах, шинэ өгүүлэл үүсгэх боломжтой. </div> <div class="mp-portal-buttons"> <span class="mp-portal-button mp-portal-button-primary"> [[Тусгай:Random|Санамсаргүй өгүүлэл]] </span> <span class="mp-portal-button"> [[Тусламж:Агуулга|Засварлаж эхлэх]] </span> <span class="mp-portal-button"> [[Wikipedia:Википедиагийн тухай|Википедиагийн тухай]] </span> </div> </div> <div class="mp-portal-stats"> <div class="mp-portal-stat"> <span class="mp-portal-stat-number">{{NUMBEROFARTICLES}}</span> <span class="mp-portal-stat-label">өгүүлэл</span> </div> <div class="mp-portal-stat"> <span class="mp-portal-stat-number">{{NUMBEROFACTIVEUSERS}}</span> <span class="mp-portal-stat-label">идэвхтэй хэрэглэгч</span> </div> <div class="mp-portal-stat"> <span class="mp-portal-stat-number">{{NUMBEROFEDITS}}</span> <span class="mp-portal-stat-label">нийт засвар</span> </div> </div> </div> <!-- Түргэн холбоос --> <div class="mp-portal-shortcuts"> <div class="mp-portal-shortcut"> <div class="mp-portal-shortcut-icon">◈</div> <div> <div class="mp-portal-shortcut-title"> [[Тусгай:NewPages|Шинэ өгүүллүүд]] </div> <div class="mp-portal-shortcut-text"> Сүүлд нэмэгдсэн агуулгыг үзэх </div> </div> </div> <div class="mp-portal-shortcut"> <div class="mp-portal-shortcut-icon">↻</div> <div> <div class="mp-portal-shortcut-title"> [[Тусгай:RecentChanges|Сүүлийн өөрчлөлтүүд]] </div> <div class="mp-portal-shortcut-text"> Одоогийн засваруудыг хянах </div> </div> </div> <div class="mp-portal-shortcut"> <div class="mp-portal-shortcut-icon">◇</div> <div> <div class="mp-portal-shortcut-title"> [[Тусгай:Categories|Ангиллууд]] </div> <div class="mp-portal-shortcut-text"> Сэдвээр нь өгүүлэл хайх </div> </div> </div> <div class="mp-portal-shortcut"> <div class="mp-portal-shortcut-icon">＋</div> <div> <div class="mp-portal-shortcut-title"> [[Wikipedia:Хурал|Оролцох]] </div> <div class="mp-portal-shortcut-text"> Нийгэмлэгтэй холбогдох </div> </div> </div> </div> <!-- Гол агуулга --> <div class="mp-portal-main"> <!-- Зүүн багана --> <div class="mp-portal-main-left"> <!-- Онцлох өгүүлэл --> <div class="mp-portal-panel mp-portal-featured"> <div class="mp-portal-panel-heading mp-portal-heading-blue"> <div> <div class="mp-portal-heading-label">ӨНӨӨДРИЙН СОНГОЛТ</div> <h2>Онцлох өгүүлэл</h2> </div> <div class="mp-portal-heading-link"> [[:Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл|Бусад өгүүлэл]] </div> </div> <div class="mp-portal-panel-content mp-portal-featured-content"> {{Wikipedia:Онцлох өгүүлэл-2022}} </div> </div> <!-- Та мэдэх үү --> <div class="mp-portal-panel mp-portal-dyk"> <div class="mp-portal-panel-heading mp-portal-heading-green"> <div> <div class="mp-portal-heading-label">СОНИРХОЛТОЙ БАРИМТ</div> <h2>Та мэдэх үү?</h2> </div> <div class="mp-portal-heading-link"> [[Тусгай:Random|Өөр сэдэв]] </div> </div> <div class="mp-portal-panel-content"> <ul> <li>… [[Монгол Википедиа]] 2004 оны 2 дугаар сарын 28-нд үйл ажиллагаагаа эхэлсэн гэдгийг?</li> <li>… [[Монгол бичиг]]ийг дээрээс доош бичиж, багануудыг зүүнээс баруун тийш дараалуулдаг гэдгийг?</li> <li>… [[Хархорум]] хотыг [[Өгэдэй хаан]]ы үед Их Монгол Улсын нийслэл болгосон гэдгийг?</li> <li>… [[Сар]] Нарны аймгийн тав дахь том дагуул гэдгийг?</li> </ul> </div> </div> </div> <!-- Зүүн баганын төгсгөл --> <!-- Баруун багана --> <div class="mp-portal-sidebar"> <!-- Мэдээ --> <div class="mp-portal-panel mp-portal-news"> <div class="mp-portal-panel-heading mp-portal-heading-red"> <div> <div class="mp-portal-heading-label">ДЭЛХИЙ ДАХИНД</div> <h2>Сүүлийн үеийн мэдээ</h2> </div> <div class="mp-portal-heading-link"> [[Одоогийн үйл явдал|Дэлгэрэнгүй]] </div> </div> <div class="mp-portal-panel-content"> {{Wikipedia:Сүүлийн үеийн мэдээ}} </div> </div> <!-- Энэ өдөр --> <div class="mp-portal-panel mp-portal-today"> <div class="mp-portal-panel-heading mp-portal-heading-gold"> <div> <div class="mp-portal-heading-label">ТҮҮХЭН ӨДӨР</div> <h2>Энэ өдөр</h2> </div> </div> <div class="mp-portal-panel-content"> <div class="mp-portal-today-date"> {{#expr:{{CURRENTMONTH}}+0}} сарын {{CURRENTDAY}} </div> <div class="mp-portal-today-links"> <div> '''[[{{#expr:{{CURRENTMONTH}}+0}} сарын {{CURRENTDAY}}|Энэ өдөр түүхэнд]]''' <br /> <span>Түүхэн үйл явдал, төрсөн болон нас барсан хүмүүс</span> </div> <div> '''[[Одоогийн үйл явдал|Одоогийн үйл явдал]]''' <br /> <span>Дэлхий дахины сүүлийн үеийн үйл явдлын тойм</span> </div> <div> '''[[Тусгай:RecentChanges|Сүүлийн өөрчлөлтүүд]]''' <br /> <span>Монгол Википедиад саяхан хийгдсэн засварууд</span> </div> </div> </div> </div> </div> <!-- Баруун баганын төгсгөл --> </div> <!-- Гол агуулгын төгсгөл --> <!-- Танилцуулга ба оролцоо --> <div class="mp-portal-row"> <div class="mp-portal-panel mp-portal-introduction"> <div class="mp-portal-panel-heading mp-portal-heading-green"> <div> <div class="mp-portal-heading-label">ТӨСЛИЙН ТУХАЙ</div> <h2>Википедиад тавтай морил</h2> </div> </div> <div class="mp-portal-panel-content"> {{Wikipedia:Нүүр хуудас/Танилцуулга-2022}} </div> </div> <div class="mp-portal-panel mp-portal-contribute"> <div class="mp-portal-panel-heading mp-portal-heading-purple"> <div> <div class="mp-portal-heading-label">ХАМТРАН БҮТЭЭХ</div> <h2>Хувь нэмэр оруулах</h2> </div> </div> <div class="mp-portal-panel-content"> <div class="mp-portal-contribute-grid"> <div class="mp-portal-contribute-item"> '''[[Тусламж:Агуулга|Засварлаж сурах]]''' <span>Википедиагийн үндсэн дүрэм болон засварлах аргыг мэдэх</span> </div> <div class="mp-portal-contribute-item"> '''[[Тусгай:WantedPages|Хэрэгтэй өгүүллүүд]]''' <span>Олон хуудсаас холбоостой боловч хараахан үүсээгүй сэдвүүд</span> </div> <div class="mp-portal-contribute-item"> '''[[Тусгай:ShortPages|Богино өгүүллүүд]]''' <span>Өргөжүүлж, эх сурвалжаар баяжуулах боломжтой хуудсууд</span> </div> <div class="mp-portal-contribute-item"> '''[[Тусгай:UncategorizedPages|Ангилаагүй өгүүллүүд]]''' <span>Зөв ангилалд оруулах шаардлагатай хуудсууд</span> </div> </div> </div> </div> </div> <!-- Сэдэвчилсэн навигаци --> <div class="mp-portal-panel mp-portal-topics"> <div class="mp-portal-panel-heading mp-portal-heading-orange"> <div> <div class="mp-portal-heading-label">МЭДЛЭГИЙН САН</div> <h2>Сэдвээр аялах</h2> </div> <div class="mp-portal-heading-link"> [[Тусгай:Categories|Бүх ангилал]] </div> </div> <div class="mp-portal-panel-content"> {{Wikipedia:Нүүр хуудас/АнгиллынХүснэгт-2022}} </div> </div> <!-- Үндсэн сэдвүүд --> <div class="mp-portal-explore"> <div class="mp-portal-explore-item"> <div class="mp-portal-explore-title"> [[Шинжлэх ухаан]] </div> <div class="mp-portal-explore-links"> [[Математик]] · [[Физик]] · [[Биологи]] · [[Астрономи]] </div> </div> <div class="mp-portal-explore-item"> <div class="mp-portal-explore-title"> [[Түүх]] </div> <div class="mp-portal-explore-links"> [[Монголын түүх]] · [[Дэлхийн түүх]] · [[Археологи]] </div> </div> <div class="mp-portal-explore-item"> <div class="mp-portal-explore-title"> [[Газар зүй]] </div> <div class="mp-portal-explore-links"> [[Монголын газар зүй]] · [[Ази]] · [[Улс орнууд]] </div> </div> <div class="mp-portal-explore-item"> <div class="mp-portal-explore-title"> [[Соёл]] </div> <div class="mp-portal-explore-links"> [[Урлаг]] · [[Утга зохиол]] · [[Хөгжим]] · [[Кино]] </div> </div> <div class="mp-portal-explore-item"> <div class="mp-portal-explore-title"> [[Нийгэм]] </div> <div class="mp-portal-explore-links"> [[Эдийн засаг]] · [[Улс төр]] · [[Боловсрол]] · [[Хууль]] </div> </div> <div class="mp-portal-explore-item"> <div class="mp-portal-explore-title"> [[Технологи]] </div> <div class="mp-portal-explore-links"> [[Компьютер]] · [[Интернет]] · [[Инженерчлэл]] </div> </div> </div> <!-- Бусад хэл ба Викимедиа төслүүд --> <div class="mp-portal-row mp-portal-bottom-row"> <div class="mp-portal-panel mp-portal-languages"> <div class="mp-portal-panel-heading mp-portal-heading-indigo"> <div> <div class="mp-portal-heading-label">ДЭЛХИЙН ХЭЛНҮҮД</div> <h2>Бусад хэлний Википедиа</h2> </div> <div class="mp-portal-heading-link"> [[m:List of Wikipedias|Бүх хэл]] </div> </div> <div class="mp-portal-panel-content"> {{Wikipedia:Нүүр хуудас/БусадХэлээр-2022}} </div> </div> <div class="mp-portal-panel mp-portal-projects"> <div class="mp-portal-panel-heading mp-portal-heading-cyan"> <div> <div class="mp-portal-heading-label">ВИКИМЕДИА</div> <h2>Бусад төсөл</h2> </div> </div> <div class="mp-portal-panel-content"> {{Wikipedia:Нүүр хуудас/БусадТөсөл-2022}} </div> </div> </div> <!-- Доод хэсэг --> <div class="mp-portal-footer"> <div> Монгол хэлний Википедиа — хүн бүрийн хамтран бүтээдэг чөлөөт нэвтэрхий толь </div> <div> [[Wikipedia:Хурал|Санал хүсэлт]] · [[Wikipedia:Дүрэм|Дүрэм]] · [[Wikipedia:Википедиагийн тухай|Төслийн тухай]] </div> </div> </div> {{Wikipedia:Нүүр хуудас/Interwikis}} {{noexternallanglinks}} dojzi4tj5htfueavclew6dwrxh4ftjz 864399 864395 2026-08-02T18:54:13Z Koldobin 106481 “Өдрийн зураг” хэсгийг өдөр бүр автоматаар солигдох бүтээлүүдтэйгээр нэмж, “Энэ өдөр” хэсгийг хажууд нь байрлуулав 864399 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Загвар:Нүүр хуудас/Шинэ загвар/styles.css" /> __NOTOC__ __NOEDITSECTION__ <div class="mp-modern"> <!-- ================================================== Дээд хэсэг ================================================== --> <div class="mp-portal-hero"> <div class="mp-portal-hero-main"> <div class="mp-portal-kicker">Монгол хэлний чөлөөт нэвтэрхий толь</div> <div class="mp-portal-title">Википедиа</div> <div class="mp-portal-description"> Хүн бүрийн хамтран бүтээдэг, чөлөөт агуулгатай нэвтэрхий толь. Та өгүүлэл уншихын зэрэгцээ мэдээлэл засах, баяжуулах, шинэ өгүүлэл үүсгэх боломжтой. </div> <div class="mp-portal-buttons"> <span class="mp-portal-button mp-portal-button-primary"> [[Тусгай:Random|Санамсаргүй өгүүлэл]] </span> <span class="mp-portal-button"> [[Тусламж:Агуулга|Засварлаж эхлэх]] </span> <span class="mp-portal-button"> [[Wikipedia:Википедиагийн тухай|Википедиагийн тухай]] </span> </div> </div> <div class="mp-portal-stats"> <div class="mp-portal-stat"> <span class="mp-portal-stat-number">{{NUMBEROFARTICLES}}</span> <span class="mp-portal-stat-label">өгүүлэл</span> </div> <div class="mp-portal-stat"> <span class="mp-portal-stat-number">{{NUMBEROFACTIVEUSERS}}</span> <span class="mp-portal-stat-label">идэвхтэй хэрэглэгч</span> </div> <div class="mp-portal-stat"> <span class="mp-portal-stat-number">{{NUMBEROFEDITS}}</span> <span class="mp-portal-stat-label">нийт засвар</span> </div> </div> </div> <!-- ================================================== Түргэн холбоосууд ================================================== --> <div class="mp-portal-shortcuts"> <div class="mp-portal-shortcut"> <div class="mp-portal-shortcut-icon">◈</div> <div> <div class="mp-portal-shortcut-title"> [[Тусгай:NewPages|Шинэ өгүүллүүд]] </div> <div class="mp-portal-shortcut-text"> Сүүлд нэмэгдсэн агуулгыг үзэх </div> </div> </div> <div class="mp-portal-shortcut"> <div class="mp-portal-shortcut-icon">↻</div> <div> <div class="mp-portal-shortcut-title"> [[Тусгай:RecentChanges|Сүүлийн өөрчлөлтүүд]] </div> <div class="mp-portal-shortcut-text"> Одоогийн засваруудыг хянах </div> </div> </div> <div class="mp-portal-shortcut"> <div class="mp-portal-shortcut-icon">◇</div> <div> <div class="mp-portal-shortcut-title"> [[Тусгай:Categories|Ангиллууд]] </div> <div class="mp-portal-shortcut-text"> Сэдвээр нь өгүүлэл хайх </div> </div> </div> <div class="mp-portal-shortcut"> <div class="mp-portal-shortcut-icon">＋</div> <div> <div class="mp-portal-shortcut-title"> [[Wikipedia:Хурал|Оролцох]] </div> <div class="mp-portal-shortcut-text"> Нийгэмлэгтэй холбогдох </div> </div> </div> </div> <!-- ================================================== Гол агуулга ================================================== --> <div class="mp-portal-main"> <!-- Зүүн багана --> <div class="mp-portal-main-left"> <!-- Онцлох өгүүлэл --> <div class="mp-portal-panel mp-portal-featured"> <div class="mp-portal-panel-heading mp-portal-heading-blue"> <div> <div class="mp-portal-heading-label">ОНЦЛОХ АГУУЛГА</div> <h2>Онцлох өгүүлэл</h2> </div> <div class="mp-portal-heading-link"> [[:Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл|Бусад өгүүлэл]] </div> </div> <div class="mp-portal-panel-content mp-portal-featured-content"> {{Wikipedia:Онцлох өгүүлэл-2022}} </div> </div> <!-- Та мэдэх үү --> <div class="mp-portal-panel mp-portal-dyk"> <div class="mp-portal-panel-heading mp-portal-heading-green"> <div> <div class="mp-portal-heading-label">СОНИРХОЛТОЙ БАРИМТ</div> <h2>Та мэдэх үү?</h2> </div> <div class="mp-portal-heading-link"> [[Тусгай:Random|Өөр сэдэв]] </div> </div> <div class="mp-portal-panel-content"> <ul> <li>… [[Монгол Википедиа]] 2004 оны 2 дугаар сарын 28-нд үйл ажиллагаагаа эхэлсэн гэдгийг?</li> <li>… [[Монгол бичиг]]ийг дээрээс доош бичиж, багануудыг зүүнээс баруун тийш дараалуулдаг гэдгийг?</li> <li>… [[Хархорум]] хотыг [[Өгэдэй хаан]]ы үед Их Монгол Улсын нийслэл болгосон гэдгийг?</li> <li>… [[Сар]] Нарны аймгийн тав дахь том дагуул гэдгийг?</li> </ul> </div> </div> </div> <!-- Зүүн баганын төгсгөл --> <!-- Баруун багана --> <div class="mp-portal-sidebar"> <!-- Сүүлийн үеийн мэдээ --> <div class="mp-portal-panel mp-portal-news"> <div class="mp-portal-panel-heading mp-portal-heading-red"> <div> <div class="mp-portal-heading-label">ДЭЛХИЙ ДАХИНД</div> <h2>Сүүлийн үеийн мэдээ</h2> </div> <div class="mp-portal-heading-link"> [[Одоогийн үйл явдал|Дэлгэрэнгүй]] </div> </div> <div class="mp-portal-panel-content"> {{Wikipedia:Сүүлийн үеийн мэдээ}} </div> </div> </div> <!-- Баруун баганын төгсгөл --> </div> <!-- Гол агуулгын төгсгөл --> <!-- ================================================== Өдрийн зураг ба энэ өдөр ================================================== --> <div class="mp-portal-daily-row"> <!-- Өдрийн зураг --> <div class="mp-portal-panel mp-portal-picture"> <div class="mp-portal-panel-heading mp-portal-heading-cyan"> <div> <div class="mp-portal-heading-label">ВИКИМЕДИА КОММОНСООС</div> <h2>Өдрийн зураг</h2> </div> <div class="mp-portal-heading-link"> [[commons:Main Page|Commons]] </div> </div> <div class="mp-portal-panel-content"> <div class="mp-portal-picture-frame"> [[File:{{#switch:{{#time:w}} |0=Van Gogh - Starry Night - Google Art Project.jpg |1=The Great Wave off Kanagawa.jpg |2=Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg |3=Meisje met de parel.jpg |4=Sandro Botticelli - La nascita di Venere - Google Art Project - edited.jpg |5=The Kiss - Gustav Klimt - Google Cultural Institute.jpg |6=Vincent van Gogh - Sunflowers - VGM F458.jpg |#default=Van Gogh - Starry Night - Google Art Project.jpg }}|frameless|800px|center|alt={{#switch:{{#time:w}} |0=Одтой шөнө |1=Канагавагийн их давалгаа |2=Мона Лиза |3=Сувдан ээмэгтэй бүсгүй |4=Венера мэндэлсэн нь |5=Үнсэлт |6=Наранцэцэг |#default=Одтой шөнө }}]] </div> <div class="mp-portal-picture-caption"> <div class="mp-portal-picture-title"> {{#switch:{{#time:w}} |0='''Одтой шөнө''' |1='''Канагавагийн их давалгаа''' |2='''Мона Лиза''' |3='''Сувдан ээмэгтэй бүсгүй''' |4='''Венера мэндэлсэн нь''' |5='''Үнсэлт''' |6='''Наранцэцэг''' |#default='''Одтой шөнө''' }} </div> <div class="mp-portal-picture-description"> {{#switch:{{#time:w}} |0=Винсент ван Гогийн бүтээл. |1=Кацүшика Хокусайн модон барын бүтээл. |2=Леонардо да Винчийн хөрөг зураг. |3=Йоханнес Вермеерийн хөрөг зураг. |4=Сандро Боттичеллигийн бүтээл. |5=Густав Климтийн бүтээл. |6=Винсент ван Гогийн бүтээл. |#default=Винсент ван Гогийн бүтээл. }} </div> <div class="mp-portal-picture-meta"> Зургийг өдөр бүр автоматаар сольж харуулна. Зураг дээр дарж эх файл болон лицензийн мэдээллийг үзнэ үү. </div> </div> </div> </div> <!-- Энэ өдөр --> <div class="mp-portal-panel mp-portal-today"> <div class="mp-portal-panel-heading mp-portal-heading-gold"> <div> <div class="mp-portal-heading-label">ТҮҮХЭН ӨДӨР</div> <h2>{{#time:n}} сарын {{#time:j}} — Энэ өдөр</h2> </div> <div class="mp-portal-heading-link"> [[{{#time:n}} сарын {{#time:j}}|Бүрэн жагсаалт]] </div> </div> <div class="mp-portal-panel-content"> <div class="mp-portal-today-grid"> <!-- Түүхэн үйл явдал --> {{#if: {{#section-h:{{#time:n}} сарын {{#time:j}}|Үйл явдлууд}} | <div class="mp-portal-today-section"> <div class="mp-portal-today-subheading">Түүхэн үйл явдал</div> {{#section-h:{{#time:n}} сарын {{#time:j}}|Үйл явдлууд}} </div> | <div class="mp-portal-today-section"> <div class="mp-portal-today-subheading">Түүхэн үйл явдал</div> <p class="mp-portal-today-empty"> Энэ өдрийн түүхэн үйл явдлын мэдээлэл хараахан нэмэгдээгүй байна. </p> </div> }} <!-- Энэ өдөр төрсөн --> {{#if: {{#section-h:{{#time:n}} сарын {{#time:j}}|Энэ өдөр төрөгсөд}} | <div class="mp-portal-today-section"> <div class="mp-portal-today-subheading">Энэ өдөр төрсөн</div> {{#section-h:{{#time:n}} сарын {{#time:j}}|Энэ өдөр төрөгсөд}} </div> }} <!-- Энэ өдөр нас барсан --> {{#if: {{#section-h:{{#time:n}} сарын {{#time:j}}|Энэ өдөр нас барагсад}} | <div class="mp-portal-today-section mp-portal-today-section-wide"> <div class="mp-portal-today-subheading">Энэ өдөр нас барсан</div> {{#section-h:{{#time:n}} сарын {{#time:j}}|Энэ өдөр нас барагсад}} </div> }} </div> <div class="mp-portal-today-more"> [[{{#time:n}} сарын {{#time:j}}|Энэ өдрийн бүх мэдээллийг унших →]] </div> </div> </div> </div> <!-- ================================================== Танилцуулга ба оролцоо ================================================== --> <div class="mp-portal-row"> <div class="mp-portal-panel mp-portal-introduction"> <div class="mp-portal-panel-heading mp-portal-heading-green"> <div> <div class="mp-portal-heading-label">ТӨСЛИЙН ТУХАЙ</div> <h2>Википедиад тавтай морил</h2> </div> </div> <div class="mp-portal-panel-content"> {{Wikipedia:Нүүр хуудас/Танилцуулга-2022}} </div> </div> <div class="mp-portal-panel mp-portal-contribute"> <div class="mp-portal-panel-heading mp-portal-heading-purple"> <div> <div class="mp-portal-heading-label">ХАМТРАН БҮТЭЭХ</div> <h2>Хувь нэмэр оруулах</h2> </div> </div> <div class="mp-portal-panel-content"> <div class="mp-portal-contribute-grid"> <div class="mp-portal-contribute-item"> '''[[Тусламж:Агуулга|Засварлаж сурах]]''' <span>Википедиагийн үндсэн дүрэм болон засварлах аргыг мэдэх</span> </div> <div class="mp-portal-contribute-item"> '''[[Тусгай:WantedPages|Хэрэгтэй өгүүллүүд]]''' <span>Олон хуудсаас холбоостой боловч хараахан үүсээгүй сэдвүүд</span> </div> <div class="mp-portal-contribute-item"> '''[[Тусгай:ShortPages|Богино өгүүллүүд]]''' <span>Өргөжүүлж, эх сурвалжаар баяжуулах боломжтой хуудсууд</span> </div> <div class="mp-portal-contribute-item"> '''[[Тусгай:UncategorizedPages|Ангилаагүй өгүүллүүд]]''' <span>Зөв ангилалд оруулах шаардлагатай хуудсууд</span> </div> </div> </div> </div> </div> <!-- ================================================== Сэдэвчилсэн навигаци ================================================== --> <div class="mp-portal-panel mp-portal-topics"> <div class="mp-portal-panel-heading mp-portal-heading-orange"> <div> <div class="mp-portal-heading-label">МЭДЛЭГИЙН САН</div> <h2>Сэдвээр аялах</h2> </div> <div class="mp-portal-heading-link"> [[Тусгай:Categories|Бүх ангилал]] </div> </div> <div class="mp-portal-panel-content"> {{Wikipedia:Нүүр хуудас/АнгиллынХүснэгт-2022}} </div> </div> <!-- Үндсэн сэдвүүд --> <div class="mp-portal-explore"> <div class="mp-portal-explore-item"> <div class="mp-portal-explore-title">[[Шинжлэх ухаан]]</div> <div class="mp-portal-explore-links"> [[Математик]] · [[Физик]] · [[Биологи]] · [[Астрономи]] </div> </div> <div class="mp-portal-explore-item"> <div class="mp-portal-explore-title">[[Түүх]]</div> <div class="mp-portal-explore-links"> [[Монголын түүх]] · [[Дэлхийн түүх]] · [[Археологи]] </div> </div> <div class="mp-portal-explore-item"> <div class="mp-portal-explore-title">[[Газар зүй]]</div> <div class="mp-portal-explore-links"> [[Монголын газар зүй]] · [[Ази]] · [[Улс орнууд]] </div> </div> <div class="mp-portal-explore-item"> <div class="mp-portal-explore-title">[[Соёл]]</div> <div class="mp-portal-explore-links"> [[Урлаг]] · [[Утга зохиол]] · [[Хөгжим]] · [[Кино]] </div> </div> <div class="mp-portal-explore-item"> <div class="mp-portal-explore-title">[[Нийгэм]]</div> <div class="mp-portal-explore-links"> [[Эдийн засаг]] · [[Улс төр]] · [[Боловсрол]] · [[Хууль]] </div> </div> <div class="mp-portal-explore-item"> <div class="mp-portal-explore-title">[[Технологи]]</div> <div class="mp-portal-explore-links"> [[Компьютер]] · [[Интернет]] · [[Инженерчлэл]] </div> </div> </div> <!-- ================================================== Бусад хэл ба Викимедиа төслүүд ================================================== --> <div class="mp-portal-row mp-portal-bottom-row"> <div class="mp-portal-panel mp-portal-languages"> <div class="mp-portal-panel-heading mp-portal-heading-indigo"> <div> <div class="mp-portal-heading-label">ДЭЛХИЙН ХЭЛНҮҮД</div> <h2>Бусад хэлний Википедиа</h2> </div> <div class="mp-portal-heading-link"> [[m:List of Wikipedias|Бүх хэл]] </div> </div> <div class="mp-portal-panel-content"> {{Wikipedia:Нүүр хуудас/БусадХэлээр-2022}} </div> </div> <div class="mp-portal-panel mp-portal-projects"> <div class="mp-portal-panel-heading mp-portal-heading-cyan"> <div> <div class="mp-portal-heading-label">ВИКИМЕДИА</div> <h2>Бусад төсөл</h2> </div> </div> <div class="mp-portal-panel-content"> {{Wikipedia:Нүүр хуудас/БусадТөсөл-2022}} </div> </div> </div> <!-- ================================================== Доод хэсэг ================================================== --> <div class="mp-portal-footer"> <div> Монгол хэлний Википедиа — хүн бүрийн хамтран бүтээдэг чөлөөт нэвтэрхий толь </div> <div> [[Wikipedia:Хурал|Санал хүсэлт]] · [[Wikipedia:Дүрэм|Дүрэм]] · [[Wikipedia:Википедиагийн тухай|Төслийн тухай]] </div> </div> </div> {{Wikipedia:Нүүр хуудас/Interwikis}} {{noexternallanglinks}} 8cl1nbia7jx5bq22rkt3hbb0tphxo9g 864401 864399 2026-08-02T19:06:35Z Koldobin 106481 Үндсэн хэсгүүдийн хоорондох хоосон мөрүүдийг арилгаж, нүүр хуудасны бүтцийг нягтруулан цэгцлэв 864401 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Загвар:Нүүр хуудас/Шинэ загвар/styles.css" />__NOTOC____NOEDITSECTION__<div class="mp-modern"> <div class="mp-modern"> <!-- ================================================== Дээд хэсэг ================================================== --> <div class="mp-portal-hero"> <div class="mp-portal-hero-main"> <div class="mp-portal-kicker">Монгол хэлний чөлөөт нэвтэрхий толь</div> <div class="mp-portal-title">Википедиа</div> <div class="mp-portal-description"> Хүн бүрийн хамтран бүтээдэг, чөлөөт агуулгатай нэвтэрхий толь. Та өгүүлэл уншихын зэрэгцээ мэдээлэл засах, баяжуулах, шинэ өгүүлэл үүсгэх боломжтой. </div> <div class="mp-portal-buttons"> <span class="mp-portal-button mp-portal-button-primary"> [[Тусгай:Random|Санамсаргүй өгүүлэл]] </span> <span class="mp-portal-button"> [[Тусламж:Агуулга|Засварлаж эхлэх]] </span> <span class="mp-portal-button"> [[Wikipedia:Википедиагийн тухай|Википедиагийн тухай]] </span> </div> </div> <div class="mp-portal-stats"> <div class="mp-portal-stat"> <span class="mp-portal-stat-number">{{NUMBEROFARTICLES}}</span> <span class="mp-portal-stat-label">өгүүлэл</span> </div> <div class="mp-portal-stat"> <span class="mp-portal-stat-number">{{NUMBEROFACTIVEUSERS}}</span> <span class="mp-portal-stat-label">идэвхтэй хэрэглэгч</span> </div> <div class="mp-portal-stat"> <span class="mp-portal-stat-number">{{NUMBEROFEDITS}}</span> <span class="mp-portal-stat-label">нийт засвар</span> </div> </div> </div> <!-- ================================================== Түргэн холбоосууд ================================================== --> <div class="mp-portal-shortcuts"> <div class="mp-portal-shortcut"> <div class="mp-portal-shortcut-icon">◈</div> <div> <div class="mp-portal-shortcut-title"> [[Тусгай:NewPages|Шинэ өгүүллүүд]] </div> <div class="mp-portal-shortcut-text"> Сүүлд нэмэгдсэн агуулгыг үзэх </div> </div> </div> <div class="mp-portal-shortcut"> <div class="mp-portal-shortcut-icon">↻</div> <div> <div class="mp-portal-shortcut-title"> [[Тусгай:RecentChanges|Сүүлийн өөрчлөлтүүд]] </div> <div class="mp-portal-shortcut-text"> Одоогийн засваруудыг хянах </div> </div> </div> <div class="mp-portal-shortcut"> <div class="mp-portal-shortcut-icon">◇</div> <div> <div class="mp-portal-shortcut-title"> [[Тусгай:Categories|Ангиллууд]] </div> <div class="mp-portal-shortcut-text"> Сэдвээр нь өгүүлэл хайх </div> </div> </div> <div class="mp-portal-shortcut"> <div class="mp-portal-shortcut-icon">＋</div> <div> <div class="mp-portal-shortcut-title"> [[Wikipedia:Хурал|Оролцох]] </div> <div class="mp-portal-shortcut-text"> Нийгэмлэгтэй холбогдох </div> </div> </div> </div> <!-- ================================================== Гол агуулга ================================================== --> <div class="mp-portal-main"> <!-- Зүүн багана --> <div class="mp-portal-main-left"> <!-- Онцлох өгүүлэл --> <div class="mp-portal-panel mp-portal-featured"> <div class="mp-portal-panel-heading mp-portal-heading-blue"> <div> <div class="mp-portal-heading-label">ОНЦЛОХ АГУУЛГА</div> <h2>Онцлох өгүүлэл</h2> </div> <div class="mp-portal-heading-link"> [[:Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл|Бусад өгүүлэл]] </div> </div> <div class="mp-portal-panel-content mp-portal-featured-content"> {{Wikipedia:Онцлох өгүүлэл-2022}} </div> </div> <!-- Та мэдэх үү --> <div class="mp-portal-panel mp-portal-dyk"> <div class="mp-portal-panel-heading mp-portal-heading-green"> <div> <div class="mp-portal-heading-label">СОНИРХОЛТОЙ БАРИМТ</div> <h2>Та мэдэх үү?</h2> </div> <div class="mp-portal-heading-link"> [[Тусгай:Random|Өөр сэдэв]] </div> </div> <div class="mp-portal-panel-content"> <ul> <li>… [[Монгол Википедиа]] 2004 оны 2 дугаар сарын 28-нд үйл ажиллагаагаа эхэлсэн гэдгийг?</li> <li>… [[Монгол бичиг]]ийг дээрээс доош бичиж, багануудыг зүүнээс баруун тийш дараалуулдаг гэдгийг?</li> <li>… [[Хархорум]] хотыг [[Өгэдэй хаан]]ы үед Их Монгол Улсын нийслэл болгосон гэдгийг?</li> <li>… [[Сар]] Нарны аймгийн тав дахь том дагуул гэдгийг?</li> </ul> </div> </div> </div> <!-- Зүүн баганын төгсгөл --> <!-- Баруун багана --> <div class="mp-portal-sidebar"> <!-- Сүүлийн үеийн мэдээ --> <div class="mp-portal-panel mp-portal-news"> <div class="mp-portal-panel-heading mp-portal-heading-red"> <div> <div class="mp-portal-heading-label">ДЭЛХИЙ ДАХИНД</div> <h2>Сүүлийн үеийн мэдээ</h2> </div> <div class="mp-portal-heading-link"> [[Одоогийн үйл явдал|Дэлгэрэнгүй]] </div> </div> <div class="mp-portal-panel-content"> {{Wikipedia:Сүүлийн үеийн мэдээ}} </div> </div> </div> <!-- Баруун баганын төгсгөл --> </div> <!-- Гол агуулгын төгсгөл --> <!-- ================================================== Өдрийн зураг ба энэ өдөр ================================================== --> <div class="mp-portal-daily-row"> <!-- Өдрийн зураг --> <div class="mp-portal-panel mp-portal-picture"> <div class="mp-portal-panel-heading mp-portal-heading-cyan"> <div> <div class="mp-portal-heading-label">ВИКИМЕДИА КОММОНСООС</div> <h2>Өдрийн зураг</h2> </div> <div class="mp-portal-heading-link"> [[commons:Main Page|Commons]] </div> </div> <div class="mp-portal-panel-content"> <div class="mp-portal-picture-frame"> [[File:{{#switch:{{#time:w}} |0=Van Gogh - Starry Night - Google Art Project.jpg |1=The Great Wave off Kanagawa.jpg |2=Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg |3=Meisje met de parel.jpg |4=Sandro Botticelli - La nascita di Venere - Google Art Project - edited.jpg |5=The Kiss - Gustav Klimt - Google Cultural Institute.jpg |6=Vincent van Gogh - Sunflowers - VGM F458.jpg |#default=Van Gogh - Starry Night - Google Art Project.jpg }}|frameless|800px|center|alt={{#switch:{{#time:w}} |0=Одтой шөнө |1=Канагавагийн их давалгаа |2=Мона Лиза |3=Сувдан ээмэгтэй бүсгүй |4=Венера мэндэлсэн нь |5=Үнсэлт |6=Наранцэцэг |#default=Одтой шөнө }}]] </div> <div class="mp-portal-picture-caption"> <div class="mp-portal-picture-title"> {{#switch:{{#time:w}} |0='''Одтой шөнө''' |1='''Канагавагийн их давалгаа''' |2='''Мона Лиза''' |3='''Сувдан ээмэгтэй бүсгүй''' |4='''Венера мэндэлсэн нь''' |5='''Үнсэлт''' |6='''Наранцэцэг''' |#default='''Одтой шөнө''' }} </div> <div class="mp-portal-picture-description"> {{#switch:{{#time:w}} |0=Винсент ван Гогийн бүтээл. |1=Кацүшика Хокусайн модон барын бүтээл. |2=Леонардо да Винчийн хөрөг зураг. |3=Йоханнес Вермеерийн хөрөг зураг. |4=Сандро Боттичеллигийн бүтээл. |5=Густав Климтийн бүтээл. |6=Винсент ван Гогийн бүтээл. |#default=Винсент ван Гогийн бүтээл. }} </div> <div class="mp-portal-picture-meta"> Зургийг өдөр бүр автоматаар сольж харуулна. Зураг дээр дарж эх файл болон лицензийн мэдээллийг үзнэ үү. </div> </div> </div> </div> <!-- Энэ өдөр --> <div class="mp-portal-panel mp-portal-today"> <div class="mp-portal-panel-heading mp-portal-heading-gold"> <div> <div class="mp-portal-heading-label">ТҮҮХЭН ӨДӨР</div> <h2>{{#time:n}} сарын {{#time:j}} — Энэ өдөр</h2> </div> <div class="mp-portal-heading-link"> [[{{#time:n}} сарын {{#time:j}}|Бүрэн жагсаалт]] </div> </div> <div class="mp-portal-panel-content"> <div class="mp-portal-today-grid"> <!-- Түүхэн үйл явдал --> {{#if: {{#section-h:{{#time:n}} сарын {{#time:j}}|Үйл явдлууд}} | <div class="mp-portal-today-section"> <div class="mp-portal-today-subheading">Түүхэн үйл явдал</div> {{#section-h:{{#time:n}} сарын {{#time:j}}|Үйл явдлууд}} </div> | <div class="mp-portal-today-section"> <div class="mp-portal-today-subheading">Түүхэн үйл явдал</div> <p class="mp-portal-today-empty"> Энэ өдрийн түүхэн үйл явдлын мэдээлэл хараахан нэмэгдээгүй байна. </p> </div> }} <!-- Энэ өдөр төрсөн --> {{#if: {{#section-h:{{#time:n}} сарын {{#time:j}}|Энэ өдөр төрөгсөд}} | <div class="mp-portal-today-section"> <div class="mp-portal-today-subheading">Энэ өдөр төрсөн</div> {{#section-h:{{#time:n}} сарын {{#time:j}}|Энэ өдөр төрөгсөд}} </div> }} <!-- Энэ өдөр нас барсан --> {{#if: {{#section-h:{{#time:n}} сарын {{#time:j}}|Энэ өдөр нас барагсад}} | <div class="mp-portal-today-section mp-portal-today-section-wide"> <div class="mp-portal-today-subheading">Энэ өдөр нас барсан</div> {{#section-h:{{#time:n}} сарын {{#time:j}}|Энэ өдөр нас барагсад}} </div> }} </div> <div class="mp-portal-today-more"> [[{{#time:n}} сарын {{#time:j}}|Энэ өдрийн бүх мэдээллийг унших →]] </div> </div> </div> </div> <!-- ================================================== Танилцуулга ба оролцоо ================================================== --> <div class="mp-portal-row"> <div class="mp-portal-panel mp-portal-introduction"> <div class="mp-portal-panel-heading mp-portal-heading-green"> <div> <div class="mp-portal-heading-label">ТӨСЛИЙН ТУХАЙ</div> <h2>Википедиад тавтай морил</h2> </div> </div> <div class="mp-portal-panel-content"> {{Wikipedia:Нүүр хуудас/Танилцуулга-2022}} </div> </div> <div class="mp-portal-panel mp-portal-contribute"> <div class="mp-portal-panel-heading mp-portal-heading-purple"> <div> <div class="mp-portal-heading-label">ХАМТРАН БҮТЭЭХ</div> <h2>Хувь нэмэр оруулах</h2> </div> </div> <div class="mp-portal-panel-content"> <div class="mp-portal-contribute-grid"> <div class="mp-portal-contribute-item"> '''[[Тусламж:Агуулга|Засварлаж сурах]]''' <span>Википедиагийн үндсэн дүрэм болон засварлах аргыг мэдэх</span> </div> <div class="mp-portal-contribute-item"> '''[[Тусгай:WantedPages|Хэрэгтэй өгүүллүүд]]''' <span>Олон хуудсаас холбоостой боловч хараахан үүсээгүй сэдвүүд</span> </div> <div class="mp-portal-contribute-item"> '''[[Тусгай:ShortPages|Богино өгүүллүүд]]''' <span>Өргөжүүлж, эх сурвалжаар баяжуулах боломжтой хуудсууд</span> </div> <div class="mp-portal-contribute-item"> '''[[Тусгай:UncategorizedPages|Ангилаагүй өгүүллүүд]]''' <span>Зөв ангилалд оруулах шаардлагатай хуудсууд</span> </div> </div> </div> </div> </div> <!-- ================================================== Сэдэвчилсэн навигаци ================================================== --> <div class="mp-portal-panel mp-portal-topics"> <div class="mp-portal-panel-heading mp-portal-heading-orange"> <div> <div class="mp-portal-heading-label">МЭДЛЭГИЙН САН</div> <h2>Сэдвээр аялах</h2> </div> <div class="mp-portal-heading-link"> [[Тусгай:Categories|Бүх ангилал]] </div> </div> <div class="mp-portal-panel-content"> {{Wikipedia:Нүүр хуудас/АнгиллынХүснэгт-2022}} </div> </div> <!-- Үндсэн сэдвүүд --> <div class="mp-portal-explore"> <div class="mp-portal-explore-item"> <div class="mp-portal-explore-title">[[Шинжлэх ухаан]]</div> <div class="mp-portal-explore-links"> [[Математик]] · [[Физик]] · [[Биологи]] · [[Астрономи]] </div> </div> <div class="mp-portal-explore-item"> <div class="mp-portal-explore-title">[[Түүх]]</div> <div class="mp-portal-explore-links"> [[Монголын түүх]] · [[Дэлхийн түүх]] · [[Археологи]] </div> </div> <div class="mp-portal-explore-item"> <div class="mp-portal-explore-title">[[Газар зүй]]</div> <div class="mp-portal-explore-links"> [[Монголын газар зүй]] · [[Ази]] · [[Улс орнууд]] </div> </div> <div class="mp-portal-explore-item"> <div class="mp-portal-explore-title">[[Соёл]]</div> <div class="mp-portal-explore-links"> [[Урлаг]] · [[Утга зохиол]] · [[Хөгжим]] · [[Кино]] </div> </div> <div class="mp-portal-explore-item"> <div class="mp-portal-explore-title">[[Нийгэм]]</div> <div class="mp-portal-explore-links"> [[Эдийн засаг]] · [[Улс төр]] · [[Боловсрол]] · [[Хууль]] </div> </div> <div class="mp-portal-explore-item"> <div class="mp-portal-explore-title">[[Технологи]]</div> <div class="mp-portal-explore-links"> [[Компьютер]] · [[Интернет]] · [[Инженерчлэл]] </div> </div> </div> <!-- ================================================== Бусад хэл ба Викимедиа төслүүд ================================================== --> <div class="mp-portal-row mp-portal-bottom-row"> <div class="mp-portal-panel mp-portal-languages"> <div class="mp-portal-panel-heading mp-portal-heading-indigo"> <div> <div class="mp-portal-heading-label">ДЭЛХИЙН ХЭЛНҮҮД</div> <h2>Бусад хэлний Википедиа</h2> </div> <div class="mp-portal-heading-link"> [[m:List of Wikipedias|Бүх хэл]] </div> </div> <div class="mp-portal-panel-content"> {{Wikipedia:Нүүр хуудас/БусадХэлээр-2022}} </div> </div> <div class="mp-portal-panel mp-portal-projects"> <div class="mp-portal-panel-heading mp-portal-heading-cyan"> <div> <div class="mp-portal-heading-label">ВИКИМЕДИА</div> <h2>Бусад төсөл</h2> </div> </div> <div class="mp-portal-panel-content"> {{Wikipedia:Нүүр хуудас/БусадТөсөл-2022}} </div> </div> </div> <!-- ================================================== Доод хэсэг ================================================== --> <div class="mp-portal-footer"> <div> Монгол хэлний Википедиа — хүн бүрийн хамтран бүтээдэг чөлөөт нэвтэрхий толь </div> <div> [[Wikipedia:Хурал|Санал хүсэлт]] · [[Wikipedia:Дүрэм|Дүрэм]] · [[Wikipedia:Википедиагийн тухай|Төслийн тухай]] </div> </div> </div> {{Wikipedia:Нүүр хуудас/Interwikis}} {{noexternallanglinks}} 3eegbejsdqgfi8jqaaefdwoyk5bzgfp Европын Нанoанагаах Ухааны Технологийн Платформ 0 147706 864417 2026-08-03T02:39:39Z Nomu1 106352 Хуудас үүсгэв: "Европын Нанoанагаах Ухааны Технологийн Платформ (ETP Nanomedicine) нь Европын Холбооны наноанагаах ухааны салбарт өрсөлдөх чадварыг сайжруулахын тулд байгуулагдсан Европын технологийн платформ юм. Наноанагаах ухаан гэдэг нь нанотехнологийг анагаах ухаанд хэ..." 864417 wikitext text/x-wiki Европын Нанoанагаах Ухааны Технологийн Платформ (ETP Nanomedicine) нь Европын Холбооны наноанагаах ухааны салбарт өрсөлдөх чадварыг сайжруулахын тулд байгуулагдсан Европын технологийн платформ юм. Наноанагаах ухаан гэдэг нь нанотехнологийг анагаах ухаанд хэрэглэхийг хэлдэг. Ерөнхий мэдээлэл Үйлдвэрлэлийн салбар удирдсан нэг чухал санаачилга Европын Комисстой хамт байгуулагдсан. Үйлдвэр болон их сургуулийн мэргэжилтнүүдээс бүрдсэн 53 Европын оролцогч нийлж Европын Нанoанагаах Ухааны Технологийн Платформыг байгуулсан.Энэ өндөр түвшний багийн хамгийн эхний ажил нь нанотехнологид суурилсан эрүүл мэндийн ирээдүйн талаар алсын харааны баримт бичиг бичих байсан. Тэр бичигт мэргэжилтнүүд 2020 он хүртэл ямар хэрэгцээ, боломж гарч болохыг тайлбарласан.2006 оны эхээр энэ платформ илүү олон байгууллагад нээлттэй болсон. 2006 оны 12-р сар гэхэд 150 байгууллага гишүүн болсон байсан. Мөн тэд Стратегийн Судалгааны Хөтөлбөр гаргаж, ирээдүйн эрүүл мэндийн төлөө Европ хамтдаа хэрхэн ажиллах талаар сайн төлөвлөгөө хийсэн. Энэ нь наноанагаах ухаанд хүмүүсийн өндөр хүлээлтийг биелүүлэхийг зорьсон. jkhp7s3zlhcx250178bl40i3703u1ep Протеомикс 0 147707 864418 2026-08-03T02:41:06Z Nomu1 106352 Хуудас үүсгэв: "Протеомикс гэдэг нь амьд организм эсвэл тодорхой биологийн системийн бүтээсэн эсвэл өөрчлөгдсөн бүх уургийн бүрэн цогц болох протеомыг маш өргөн хүрээнд судалдаг шинжлэх ухааны салбар юм.Организмын геном нь ихэнх эсүүдэд бараг адилхан, тогтвортой бай..." 864418 wikitext text/x-wiki Протеомикс гэдэг нь амьд организм эсвэл тодорхой биологийн системийн бүтээсэн эсвэл өөрчлөгдсөн бүх уургийн бүрэн цогц болох протеомыг маш өргөн хүрээнд судалдаг шинжлэх ухааны салбар юм.Организмын геном нь ихэнх эсүүдэд бараг адилхан, тогтвортой байдаг боловч түүнээс гарч байгаа протеом нь маш өөрчлөгддөг бөгөөд гадаад орчны нөлөө, дотоод өвчний байдал, эсийн хөгжлийн үе шатнаас хамаарч байнга өөрчлөгдөж байдаг.Энэ биологийн зүйл нь протеомикийг маш төвөгтэй болгодог. Учир нь нэг генээс хэвийн процессын үед олон янзын уураг үүсэж болно. Үүнд альтернатив сплайсинг болон уураг үүссэний дараах өөрчлөлтүүд, жишээ нь химийн фосфоржуулалт зэрэг ордог.Эдгээр маш төвөгтэй уургийн сүлжээг судлахын тулд эрдэмтэд өндөр хөгжсөн шинжилгээний технологи ашигладаг. Голчлон өндөр нарийвчлалтай химийн масс спектрометрийг шингэний хроматографи болон компьютерийн биоинформатикийн дэвшилтэт аргуудтай хамт хэрэглэдэг.Протеомикс нь зөвхөн уургийг олох төдий биш юм. Энэ нь уургийн яг гурван хэмжээст бүтэц, эсийн дотор хаана байрлаж байгаа, мөн биологийн дохиоллын сүлжээнд хоорондоо хэрхэн харилцан үйлчилж байгааг нарийн тодорхойлохыг зорьдог. i1ljxtudhze4jniyaabeww19ygo0ku2 Магнэтогенетик 0 147708 864419 2026-08-03T02:42:13Z Nomu1 106352 Хуудас үүсгэв: "Магнетогенетик гэдэг нь соронзон орны тусламжтайгаар эсийн үйл ажиллагааг алсаас, биед хүрэлгүйгээр удирдах туршилтын биологийн арга юм. Энэ нь синтетик биологи болон мэдрэлийн шинжлэх ухаанд ихээхэн дэвшил болсон технологи гэж үздэг. Мөн эдийн гүнд г..." 864419 wikitext text/x-wiki Магнетогенетик гэдэг нь соронзон орны тусламжтайгаар эсийн үйл ажиллагааг алсаас, биед хүрэлгүйгээр удирдах туршилтын биологийн арга юм. Энэ нь синтетик биологи болон мэдрэлийн шинжлэх ухаанд ихээхэн дэвшил болсон технологи гэж үздэг. Мөн эдийн гүнд гэрэл хүргэхийн тулд мэс засал хийх шаардлагатай байдаг оптогенетикийн оронд хэрэглэж болох боломжтой арга юм.Энэ аргад судлаачид тодорхой эсүүдийг генийн аргаар өөрчилж, төмөртэй холбогддог уураг эсвэл соронзон жижиг хэсгүүдийг үүсгэдэг болгодог. Дараа нь гаднаас соронзон орон үйлчлэхэд эдгээр жижиг бүтэц хөдөлж, халж эсвэл хэлбэрээ өөрчилдөг. Ингэснээр эсийн мембран дээрх ионы сувгууд нээгдэх эсвэл хаагдах дохио өгдөг.Үүний үр дүнд эрдэмтэд мэдрэлийн эс, булчингийн эс болон бодисын солилцооны зарим үйл явцыг биеийн гүнд байгаа ч гаднаас нь удирдах боломжтой болдог. Энэ бүхэнд ямар нэгэн физик холболт хэрэггүй байдаг. Гэхдээ соронзон уургууд яг яаж хангалттай хүч гаргаж энэ үйл явцыг үүсгэдэг нь одоог хүртэл бүрэн тодорхой болоогүй, эрдэмтдийн дунд маргаантай хэвээр байна. Гэсэн ч энэ технологи нь мэдрэлийн өвчин эмчлэх, удаан үргэлжилдэг өвдөлтийг хянах, мөн амьд чөлөөтэй хөдөлж байгаа амьтдын тархины үйл ажиллагааг судлахад маш их боломжтой гэж үздэг. cc69ct3lunx5r6cikr8pwk6olt1qkrx Микробын генетик 0 147709 864420 2026-08-03T02:43:23Z Nomu1 106352 Хуудас үүсгэв: "Микробын генетик нь микробиологи болон генийн инженерчлэлийн доторх нэг судалгааны салбар юм. Микробын генетик нь бичил биетнүүдийг янз бүрийн зорилгоор судалдаг.Судалж байгаа бичил биетнүүдэд бактери болон архей ордог. Зарим мөөг болон эгэл биетнүүд..." 864420 wikitext text/x-wiki Микробын генетик нь микробиологи болон генийн инженерчлэлийн доторх нэг судалгааны салбар юм. Микробын генетик нь бичил биетнүүдийг янз бүрийн зорилгоор судалдаг.Судалж байгаа бичил биетнүүдэд бактери болон архей ордог. Зарим мөөг болон эгэл биетнүүдийг ч энэ салбарт судалгаанд ашигладаг.Бичил биетний судалгаанд генотип болон илэрхийллийн системийг судалдаг. Генотип гэдэг нь организмын удамшсан генетикийн бүрэлдэхүүн юм.Генийн инженерчлэл нь микробын генетикийн доторх ажил, судалгааны нэг хэсэг юм. Рекомбинант ДНХ технологийг ашиглах нь энэ ажлын нэг процесс юм. Энэ процесс нь ДНХ-ийн дарааллыг өөрчилж, рекомбинант ДНХ молекул үүсгэх үйл явц юм.Үүсгэсэн ДНХ-г дараа нь эзэн организмтай холбож ашигладаг. Клонинг нь мөн генийн инженерчлэлийн нэг жишээ юм. Хувьслыг ойлгоход гүйцэтгэх үүрэг Микробын генетик нь Чарльз Дарвины ажлууд дээр төвлөрч болно. Эрдэмтэд бичил биетнүүдийг ашиглан түүний ажил болон онолуудыг үргэлжлүүлэн судалсаар байна.Ялангуяа Дарвины байгалийн шалгарлын онол нь энэ судалгаанд ашиглагддаг нэг чухал эх сурвалж юм. iaz40zv1t4e1mbp2r2tzri3pyx8hp8i Этилен винил ацетат 0 147710 864421 2026-08-03T02:44:53Z Nomu1 106352 Хуудас үүсгэв: "Этилен винил ацетат (EVA), мөн поли(этилен винил ацетат) (PEVA) гэж нэрлэдэг. Энэ нь этилен болон винил ацетатаас бүтсэн уян хатан сополимер материал юм. Энэ материал нь резин шиг зөөлөн чанартай, хайлмал наалдамхай, ус нэвтрүүлэхгүй шинжтэй бөгөөд хэт ягаан ту..." 864421 wikitext text/x-wiki Этилен винил ацетат (EVA), мөн поли(этилен винил ацетат) (PEVA) гэж нэрлэдэг. Энэ нь этилен болон винил ацетатаас бүтсэн уян хатан сополимер материал юм. Энэ материал нь резин шиг зөөлөн чанартай, хайлмал наалдамхай, ус нэвтрүүлэхгүй шинжтэй бөгөөд хэт ягаан туяаны цацрагт тэсвэртэй байдаг. EVA нь цуу шиг өвөрмөц үнэртэй бөгөөд цахилгааны олон хэрэглээнд резин болон винил полимер бүтээгдэхүүнүүдтэй хамт хэрэглэгддэг. EVA сополимерын төрөл нь винил ацетатын агууламж болон материалыг хэрхэн ашиглахаас хамаарч өөр байдаг. Винил ацетатын жингийн хувь нь ихэвчлэн 1–40% байдаг бөгөөд үлдсэн хэсэг нь этилен байдаг. Сополимерын олон шинж чанарыг винил ацетатын хэмжээ тодорхойлдог. Винил ацетат бага хэмжээгээр (4% хүртэл) агуулсан EVA-г винил ацетатаар өөрчилсөн полиэтилен гэж нэрлэж болно. Үүнийг бага нягтралтай полиэтилен шиг термопластик материал болгон боловсруулдаг. Винил ацетатын дундаж хэмжээтэй (4–30%) EVA-г термопластик этилен-винил ацетат сополимер гэж нэрлэдэг. Энэ нь термопластик эластомер материал бөгөөд вулканжуулалт хийгдээгүй боловч резин эсвэл зөөлрүүлсэн поливинил хлоридтой төстэй шинж чанартай байдаг. Дүүргэгчтэй болон дүүргэгчгүй EVA материалууд нь бага температурт сайн шинж чанартай бөгөөд бат бөх байдаг. Ойролцоогоор 11% винил ацетат агуулсан EVA материалыг халуун хайлмал цавуу хийхэд өргөн ашигладаг. 4pd554d2ivsiday1hqp1paga3jjtzhv 864503 864421 2026-08-03T09:41:07Z Asaaa18 98448 864503 wikitext text/x-wiki Этилен винил ацетат (EVA), мөн поли(этилен винил ацетат) (PEVA) гэж нэрлэдэг. Энэ нь этилен болон винил ацетатаас бүтсэн уян хатан сополимер материал юм. Энэ материал нь резин шиг зөөлөн чанартай, хайлмал наалдамхай, ус нэвтрүүлэхгүй шинжтэй бөгөөд хэт ягаан туяаны цацрагт тэсвэртэй байдаг. EVA нь цуу шиг өвөрмөц үнэртэй бөгөөд цахилгааны олон хэрэглээнд резин болон винил полимер бүтээгдэхүүнүүдтэй хамт хэрэглэгддэг. EVA сополимерын төрөл нь винил ацетатын агууламж болон материалыг хэрхэн ашиглахаас хамаарч өөр байдаг. Винил ацетатын жингийн хувь нь ихэвчлэн 1–40% байдаг бөгөөд үлдсэн хэсэг нь этилен байдаг. Сополимерын олон шинж чанарыг винил ацетатын хэмжээ тодорхойлдог. Винил ацетат бага хэмжээгээр (4% хүртэл) агуулсан EVA-г винил ацетатаар өөрчилсөн полиэтилен гэж нэрлэж болно. Үүнийг бага нягтралтай полиэтилен шиг термопластик материал болгон боловсруулдаг. Винил ацетатын дундаж хэмжээтэй (4–30%) EVA-г термопластик этилен-винил ацетат сополимер гэж нэрлэдэг. Энэ нь термопластик эластомер материал бөгөөд вулканжуулалт хийгдээгүй боловч резин эсвэл зөөлрүүлсэн поливинил хлоридтой төстэй шинж чанартай байдаг. Дүүргэгчтэй болон дүүргэгчгүй EVA материалууд нь бага температурт сайн шинж чанартай бөгөөд бат бөх байдаг. Ойролцоогоор 11% винил ацетат агуулсан EVA материалыг халуун хайлмал цавуу хийхэд өргөн ашигладаг. [[Ангилал:Нийлэг материал]] 15fo4q590fmi02pg0k1u8japokc8pzt Ойлголт 0 147711 864422 2026-08-03T02:46:12Z Nomu1 106352 Хуудас үүсгэв: "Ойлголт бол танин мэдэхүйн үндсэн нэгж бөгөөд юмсийг ангилж, тэдгээрийн нийтлэг шинжүүдийг илэрхийлдэг. Ойлголтууд нь санаа үүсгэх, санаануудыг холбох, дүгнэлт хийх, мөн гадаад зүйлсийг нэрлэх боломжийг өгдөг. Тэд үгсийн утга болж ажилладаг бөгөөд хүлэ..." 864422 wikitext text/x-wiki Ойлголт бол танин мэдэхүйн үндсэн нэгж бөгөөд юмсийг ангилж, тэдгээрийн нийтлэг шинжүүдийг илэрхийлдэг. Ойлголтууд нь санаа үүсгэх, санаануудыг холбох, дүгнэлт хийх, мөн гадаад зүйлсийг нэрлэх боломжийг өгдөг. Тэд үгсийн утга болж ажилладаг бөгөөд хүлээн авах, ой санамж, сэтгэх зэрэг олон танин мэдэхүйн үйл явцад гол үүрэгтэй. Судлаачид ойлголтуудыг дотоод бүтэц, хэрхэн олж авсан арга, хэрэглэгддэг салбараас нь хамаарч өөр өөр төрөлд хуваадаг. Үүнд энгийн ба нийлмэл ойлголт, сурч олсон ба төрөлхийн ойлголт, тодорхой ба хийсвэр ойлголт, мөн байгалийн ба логик ойлголт орно. Сонгодог онол нь ойлголтыг үндсэндээ тодорхойлолт гэж үздэг. Ойлголт бүр нь ямар зүйлс тухайн ойлголтод хамаарахыг тогтоодог тогтсон дүрэмтэй байдаг. Прототипийн онол энэ үзлийг хүлээн зөвшөөрдөггүй бөгөөд ойлголтод хамаарах эсэх нь прототиптэй хэр төстэй байгаагаас хамаардаг гэж үздэг. Прототип гэдэг нь тухайн ангилалтай ихэвчлэн холбоотой байдаг шинжүүдийн бүлэг юм. Жишээний онолоор төстэй байдал нь нэг прототипийн ерөнхий дүрслэлээс биш, харин тодорхой бодит жишээнүүдийн талаарх хувь хүний дурсамжаас бий болдог. Онолын онол нь ойлголтууд тухайн салбарын онолуудын дотор багтсан байдаг гэж үздэг. Харин ойлголтын атомизм нь үгийн ойлголтууд нь дотоод бүтэцгүй, тусдаа нэгжүүд байдаг гэж үздэг. Философичид ойлголтууд нь сэтгэцийн дүрслэл үү, эсвэл хувь хүний оюун ухаанаас үл хамааран оршин байдаг хийсвэр объект уу гэдэг талаар маргадаг. 09915mw2zr9juo2cnrhljksugigsxss Математикийн гүн ухаан 0 147712 864423 2026-08-03T02:47:24Z Nomu1 106352 Хуудас үүсгэв: "Математикийн гүн ухаан нь математикийн мөн чанар болон түүний философийн бусад салбаруудтай, ялангуяа танин мэдэхүйн онол ба метафизиктэй ямар холбоотойг судалдаг философийн салбар юм. Гол асуултууд нь математик объектууд зөвхөн хийсвэр зүйл үү, эсвэл..." 864423 wikitext text/x-wiki Математикийн гүн ухаан нь математикийн мөн чанар болон түүний философийн бусад салбаруудтай, ялангуяа танин мэдэхүйн онол ба метафизиктэй ямар холбоотойг судалдаг философийн салбар юм. Гол асуултууд нь математик объектууд зөвхөн хийсвэр зүйл үү, эсвэл ямар нэг байдлаар бодит зүйл үү, мөн ийм объектууд физикийн бодит байдалтай ямар холбоотой вэ гэдэг юм. Математикийн гүн ухаанд авч үздэг гол сэдвүүд: Бодит байдал: Математик нь хүний оюун ухааны цэвэр бүтээл үү, эсвэл өөрөө ямар нэг бодит байдалтай юу. Логик ба нарийвчлал Физикийн бодит байдалтай харилцах харилцаа Шинжлэх ухаантай харилцах харилцаа Хэрэглээтэй харилцах харилцаа Математикийн үнэн Хүний үйл ажиллагаа болох байгаль: шинжлэх ухаан, урлаг, тоглоом, эсвэл бүгд хамтдаа. 57bzn51au96hgjji587t4f65c4gfryr Амьтны танин мэдэхүй 0 147713 864424 2026-08-03T02:48:21Z Nomu1 106352 Хуудас үүсгэв: "Амьтны танин мэдэхүй нь хүн биш амьтдын, үүнд шавжийн танин мэдэхүйн чадварыг хамардаг. Энэ салбарт хэрэглэгддэг амьтдын нөхцөлдөлт ба суралцахуйн судалгаа нь харьцуулсан сэтгэл судлалаас хөгжсөн. Мөн этологи, зан үйлийн экологи, хувьслын сэтгэл судлал..." 864424 wikitext text/x-wiki Амьтны танин мэдэхүй нь хүн биш амьтдын, үүнд шавжийн танин мэдэхүйн чадварыг хамардаг. Энэ салбарт хэрэглэгддэг амьтдын нөхцөлдөлт ба суралцахуйн судалгаа нь харьцуулсан сэтгэл судлалаас хөгжсөн. Мөн этологи, зан үйлийн экологи, хувьслын сэтгэл судлалын судалгаанууд их нөлөө үзүүлсэн. Өөр нэг нэр болох когнитив этологи гэдэг нэрийг заримдаа хэрэглэдэг. Амьтны оюун ухаантай холбоотой гэж үздэг олон зан үйл нь мөн амьтны танин мэдэхүйд багтдаг. Судлаачид хөхтөн амьтад, шувууд, мөлхөгчид, загас болон сээр нуруугүй амьтдын танин мэдэхүйг судалсан. Түүхэн суурь Савтай жимсний ундааг гараараа ууж байгаа сармагчин Хүн биш амьтдын оюун ухаан ба зан үйл нь олон зууны турш хүмүүсийн төсөөллийг татсаар ирсэн. Декарт зэрэг олон зохиолчид амьтад оюун ухаантай эсэх талаар таамаглаж байсан. Эдгээр таамаглал нь орчин үеийн шинжлэх ухаан ба туршилт хийх боломжгүй байсан үед амьтдын зан үйлийн талаар олон ажиглалт хийхэд хүргэсэн. Энэ нь эцэст нь амьтдын оюун ухааны талаар олон янзын таамаглал бий болоход хүргэсэн. 86ecpl9x4jr6eg9xwthjpmpja2gvpq7 Прототипийн онол 0 147714 864425 2026-08-03T02:49:22Z Nomu1 106352 Хуудас үүсгэв: "Прототипийн онол нь танин мэдэхүйн шинжлэх ухаан, ялангуяа сэтгэл судлал ба танин мэдэхүйн хэл шинжлэлд хэрэглэгддэг ангиллын онол юм. Энэ онолоор аливаа ойлголтын ангилалд хамаарах түвшин өөр өөр байдаг бөгөөд зарим гишүүд нь бусдаасаа илүү төвд байда..." 864425 wikitext text/x-wiki Прототипийн онол нь танин мэдэхүйн шинжлэх ухаан, ялангуяа сэтгэл судлал ба танин мэдэхүйн хэл шинжлэлд хэрэглэгддэг ангиллын онол юм. Энэ онолоор аливаа ойлголтын ангилалд хамаарах түвшин өөр өөр байдаг бөгөөд зарим гишүүд нь бусдаасаа илүү төвд байдаг. Энэ онол 1971 онд сэтгэл судлаач Элеонор Рошийн ажлаар бий болсон бөгөөд уламжлалт Аристотелийн ангиллаас өөр болсон учраас ангиллын онолын “Коперникийн хувьсгал” гэж тодорхойлогдсон. Уламжлалт ангиллын онолыг дэмждэг хүмүүс, жишээ нь хэл шинжлэлийн эрдэмтэн Евгенио Косериу болон бүтцийн семантикийн бусад дэмжигчид энэ онолыг шүүмжилсэн. Энэ прототипийн онолоор ямар ч хэл дээрх ямар ч ойлголт нь тухайн ойлголтыг хамгийн сайн төлөөлдөг бодит ертөнцийн жишээтэй байдаг. Жишээ нь: “тавилга” гэсэн ойлголтын жишээ асуухад хүмүүс хувцасны шүүгээнээс илүү буйданг хэлэх нь олон байдаг. Прототипийн онолыг хэл шинжлэлд мөн хэрэглэдэг бөгөөд авиа зүйн бүтэцээс утга руу шилжихэд хэрэглэгддэг. Рош прототипийн онолыг боловсруулахдаа өмнөх зарим санаануудаас, ялангуяа Витгенштейний (1953) “гэр бүлийн төстэй байдал” дээр үндэслэсэн ангиллын загвар болон Рожер Брауны “How shall a thing be called?” (1958) бүтээлээс санаа авсан. 8q6wny6x6vg1cq4ygvil2jmvef65gyq Пикадилли тойрог 0 147715 864435 2026-08-03T05:34:43Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Open Happiness Piccadilly Circus Blue-Pink Hour 120917-1126-jikatu.jpg|thumb|Пикадилли тойрог-талбай]] '''Пикадилли тойрог''' -талбай ([[Англи хэл|англи.]] ''Piccadilly Circus'') Вестминстер хотын болон Лондонгийн Вест Эндийн замын уулзвар тойрог талбай болох олон нийтийн газар юм. Энэ нь 1819 онд Ре..." 864435 wikitext text/x-wiki [[Файл:Open Happiness Piccadilly Circus Blue-Pink Hour 120917-1126-jikatu.jpg|thumb|Пикадилли тойрог-талбай]] '''Пикадилли тойрог''' -талбай ([[Англи хэл|англи.]] ''Piccadilly Circus'') Вестминстер хотын болон Лондонгийн Вест Эндийн замын уулзвар тойрог талбай болох олон нийтийн газар юм. Энэ нь 1819 онд Режент гудамжийг Пикадиллитэй холбох зорилгоор баригдсан. Энэ утгаараа циркус нь "тойрог" гэсэн утгатай Латин үгнээс гаралтай бөгөөд гудамжны уулзвар дээрх дугуй хэлбэрэй задгай талбай юм. l2wina3rc3tukgtvjcmsn09r6ern41h Англи хэлний авиа зүй 0 147717 864439 2026-08-03T05:55:12Z Enkhmunkh156 106366 Хуудас үүсгэв: "Англи хэлний авиа зүй нь ярианы англи хэлд ашиглагддаг дуу авианы систем юм.Өөр бусад хэлнүүдийн адилаар Англи хэл нь түүхийн болон бусад аялгаас санаа авсан өргөн цар хүрээний дуудлагатай.Дэлхий даяарх англи хэлний аялганууд нь өөр хоорондоо маш ижил б..." 864439 wikitext text/x-wiki Англи хэлний авиа зүй нь ярианы англи хэлд ашиглагддаг дуу авианы систем юм.Өөр бусад хэлнүүдийн адилаар Англи хэл нь түүхийн болон бусад аялгаас санаа авсан өргөн цар хүрээний дуудлагатай.Дэлхий даяарх англи хэлний аялганууд нь өөр хоорондоо маш ижил байдаг. Ерөнхийдөө ихэнх аялгад өргөлтгүй үеийн эгшиг суларч богиносдог, мөн чанга болон сул гийгүүлэгчдийг (хамрын бус тэсрэлтэт, задархай, шуугиант гийгүүлэгч) ялгах авиа зүйн цогц онцлогтой байдаг. Англи хэлний авиа зүйн судалгаа нь Английн Received Pronunciation, Америкийн General American, Австралийн General Australian гэх мэт голдуу нэр хүндтэй эсвэл стандарт аялгууд дээр төвлөрдөг. Гэвч ярианы англи хэлэнд эдгээр стандарт аялгаас өөр, ялангуяа бүс нутгийн маш олон аялга үүсэж хөгжсөн. Стандарт жишиг аялгууны тайлбар нь англи хэлний бусад аялгууны авиан зүйг ойлгоход зөвхөн хязгаарлагдмал баримжаа л болж чадна.Тухайн хэл эсвэл аялгаар яригчдад яг ижил үүрэгтэй гэж хүлээн авагддаг ярианы авиа эсвэл бүлэг өөр авиануудын абстракт ойлголтыг фонем гэнэ. Жишээ нь, англи хэлний three гэдэг үг нь гурван фонемоос бүрдэнэ: эхний (th) авиа, (r) авиа, болон эгшиг авиа. Энэ болон бусад олон англи үгэн дэх фонемууд нь тэдгээрийг бичихэд ашигладаг үсгүүдтэй үргэлж шууд тохирдоггүй (англи хэлний зөв бичих дүрэм нь бусад олон хэл шиг авиан дээр шууд үндэслэгдээгүй байдаг).<ref>{{Citation |title=English phonology |date=2026-07-01 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=English_phonology&oldid=1361961057 |work=Wikipedia |access-date=2026-08-03 |language=en}}</ref> qa6975pkef3rqwsnp6dt3isfl1fou1q Фортис ба Ленис 0 147718 864441 2026-08-03T05:58:17Z Enkhmunkh156 106366 Хуудас үүсгэв: "Хэл шинжлэлд fortis (латинаар хүчтэй) ба lenis (латинаар сул) гэх ухагдахуунуудыг заримдаа "чанга" болон "сул/сулралтай" гэж тодорхойлдог бөгөөд энэ нь харгалзан илүү их болон бага энергиэр хэлэгдэх гийгүүлэгчдийн дуудлага юм. Англи хэлэнд pat үгний “'''p”''' гэх м..." 864441 wikitext text/x-wiki Хэл шинжлэлд fortis (латинаар хүчтэй) ба lenis (латинаар сул) гэх ухагдахуунуудыг заримдаа "чанга" болон "сул/сулралтай" гэж тодорхойлдог бөгөөд энэ нь харгалзан илүү их болон бага энергиэр хэлэгдэх гийгүүлэгчдийн дуудлага юм. Англи хэлэнд pat үгний “'''p”''' гэх мэт fortis гийгүүлэгчид байх ба түүнд харгалзах bat үгний “'''b”''' гэх мэт lenis гийгүүлэгч байдаг. Fortis ба lenis гийгүүлэгчдийг чангарал болон бусад шинж чанараар нь (хөвч доргих, амьсгаадалт, төвөнхийн хөдөлгөөн, урт болон ойролцоох эгшгийн урт гэх мэт) ялгаж болно. Fortis болон lenis гэх терминийг '''p''' ба '''b''' зэрэг авиануудын хоорондын ялгаа нь дууны хөвчний чичиргээнээс (хоолойн чангарал) хамаардаггүй хэлнүүдэд зориулж анх зохиосон. Түүх Анхандаа эдгээр терминийг хүчний ялгааны субьектив мэдрэмжийг илэрхийлэхэд ашигладаг байсан бол сүүлдээ илүү нарийн багаж төхөөрөмжүүд хөгжсөнөөр акустик болон хэлэхүйн эрхтний онцлогийг нь судлах боломжтой болсон.<ref>{{Citation |title=Fortis and lenis |date=2026-07-02 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Fortis_and_lenis&oldid=1362258829 |work=Wikipedia |access-date=2026-08-03 |language=en}}</ref> cplovlfcv26pj8kkg9p9wp78f93lgdr Австрали англи хэл 0 147719 864442 2026-08-03T06:00:36Z Enkhmunkh156 106366 Хуудас үүсгэв: "Австрали англи хэл нь Австралид уугуул англи хэлний төрөл зүйлүүдийн цогц юм. Энэ нь тус улсын нийтлэг хэл бөгөөд де факто (бодит байдал дээрх) үндэсний хэл юм. Австрали улс албан ёсны хэлгүй хэдий ч англи хэл нь хүн амын олонхын анхны хэл бөгөөд Британчуу..." 864442 wikitext text/x-wiki Австрали англи хэл нь Австралид уугуул англи хэлний төрөл зүйлүүдийн цогц юм. Энэ нь тус улсын нийтлэг хэл бөгөөд де факто (бодит байдал дээрх) үндэсний хэл юм. Австрали улс албан ёсны хэлгүй хэдий ч англи хэл нь хүн амын олонхын анхны хэл бөгөөд Британчууд сууршиж эхэлснээс хойш де факто үндэсний хэл болон тогтсон бөгөөд 2021 оны байдлаар Австраличуудын 72% нь гэртээ зөвхөн англиар ярьдаг байна.Мөн энэ нь албан журмын боловсрол, мөн холбооны, муж болон нутаг дэвсгэрийн хууль тогтоох байгууллага, шүүхүүдэд ашиглагддаг гол хэл юм. 1788 онд Анхны флот Шинэ Өмнөд Уэльсийн колонийг байгуулсны дараа Австрали англи хэл нь Британ болон Ирланд англи хэлнээс салбарлан хөгжиж эхэлсэн. Австрали англи хэл нь Их Британи болон Ирландын бүс нутгийн олон янзын аялгатай эртний суурьшигчид хоорондоо холилдон үүсгэсэн аялгууны "хайлш"-аас үүссэн бөгөөд хамгийн их нөлөө үзүүлсэн нь Өмнөд Английн аялгуунууд байв.1820-иод он гэхэд колонид төрсөн нутгийн иргэдийн яриа Британи болон Ирланд дахь яригчдаас илэрхий ялгагдахуйц болсон байв.<ref>{{Citation |title=Australian English |date=2026-07-23 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Australian_English&oldid=1365575969 |work=Wikipedia |access-date=2026-08-03 |language=en}}</ref> 2cz1wv5h0x0fiqg51ot2uqsheptynog Англи хэлт улсууд 0 147720 864443 2026-08-03T06:02:37Z Enkhmunkh156 106366 Хуудас үүсгэв: "Англи хэлтнүүд нь англи хэл албан ёсны, захиргааны эсвэл соёлын хэл нь болдог 88 улс ба нутаг дэвсгэрээс бүрддэг. 2000-аад онд 1-ээс 2 тэрбум хүн англиар ярьдаг байсан нь үүнийг нийт яригчдын тоогоор хамгийн том, төрөлх хэлээрээ яригчдын тоогоор гурав дахь том..." 864443 wikitext text/x-wiki Англи хэлтнүүд нь англи хэл албан ёсны, захиргааны эсвэл соёлын хэл нь болдог 88 улс ба нутаг дэвсгэрээс бүрддэг. 2000-аад онд 1-ээс 2 тэрбум хүн англиар ярьдаг байсан нь үүнийг нийт яригчдын тоогоор хамгийн том, төрөлх хэлээрээ яригчдын тоогоор гурав дахь том, газарзүйн хувьд хамгийн өргөн тархсан хэл болгосон юм. Нийт хүн амынх нь олонхын төрөлх хэл нь англи хэл байдаг улсуудыг заримдаа Англосфер (Anglosphere) гэж нэрлэдэг. Англиар яригчдыг Англофон (Anglophones) гэдэг. Эртний дундад зууны Англи орон нь англи хэлний анхны үүссэн нутаг бөгөөд 17-р зуунаас эхлэн эхлээд Англи болон хожим Их Британи улсын дэлхий дахины нөлөөгөөр, дараа нь АНУ-ын нөлөөгөөр энэхүү хэлний орчин үеийн хэлбэр нь дэлхий даяар түгэн дэлгэрсэн.<ref>{{Citation |title=English-speaking world |date=2026-07-23 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=English-speaking_world&oldid=1365607951 |work=Wikipedia |access-date=2026-08-03 |language=en}}</ref> hz8hss9z4g7l7ii38qzkdvbv3hnnaje HSBC 0 147721 864446 2026-08-03T06:23:46Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:HSBC logo (2018).svg|thumb|353x353px]] [[Файл:8-Canada-Square (cropped).jpg|thumb]] '''HSBC Holdings''' '''plc''' ([[Хятад хэл|хятад:]] 滙豐; орчуулга- 'баялгийн төв', the ''Hongkong and Shanghai Banking Corporation'' буюу Хонконг, Шанхайн банкны корпораци гэсэн үгний эхний үсгүүдийн товчлол юм) - Английн [[Лондон]] хотод төвт..." 864446 wikitext text/x-wiki [[Файл:HSBC logo (2018).svg|thumb|353x353px]] [[Файл:8-Canada-Square (cropped).jpg|thumb]] '''HSBC Holdings''' '''plc''' ([[Хятад хэл|хятад:]] 滙豐; орчуулга- 'баялгийн төв', the ''Hongkong and Shanghai Banking Corporation'' буюу Хонконг, Шанхайн банкны корпораци гэсэн үгний эхний үсгүүдийн товчлол юм) - Английн [[Лондон]] хотод төвтэй, Зүүн Азитай түүхэн болон бизнесийн холбоотой, олон улсын нөлөө бүхий Британийн бүх нийтийн банк, санхүүгийн үйлчилгээний групп юм. S&P Global-ийн 2026 оны 4-р сарын тайланд дурдсанаар, HSBC нь хөрөнгийн хэмжээгээрээ Европын хоёр дахь том банк бөгөөд 3.212 их наяд ам.долларын хөрөнгөтэй. Энэ нь нийт хөрөнгийн хэмжээгээрээ [[Bank of America]]-ийн дараа дэлхийд 8-р, төрийн бус өмчит гурав дахь том банк болж байгаа юм. HSBC нь Британийн Хонконг дахь худалдааны төвөөс гаралтай тус банк нь 1865 онд [[Хонконг|Хонконгт]] байгуулагдаж, мөн онд [[Шанхай|Шанхайд]] салбараа нээсэн түүхтэй. 1866 онд "Хонконг, Шанхайн банкны корпораци" нэртэйгээр албан ёсоор байгуулагдсан. 1991 онд одоогийн толгой компани болох HSBC Holdings plc нь Лондонд байгуулагдсан бөгөөд тус групп нэрээ авсан Хонконгт төвтэй түүхэн банк нь тус байгууллагын бүрэн эзэмшлийн охин компани болжээ. Дараа жил нь (1992) HSBC нь Мидланд банк (Midland Bank) -ийг эзэмшиж, Их Британийн хамгийн том дотоодын банкуудын нэг болжээ. HSBC нь Африк, Ази, Далайн орнууд, Европ, Хойд Америк, Өмнөд Америкийн 57 улс оронд оффис, салбар, охин компаниудтай бөгөөд 39 сая орчим үйлчлүүлэгчтэй юм. 2025 оны байдлаар тус компани нь борлуулалт, ашиг, хөрөнгө, зах зээлийн үнэлгээгээр [[Forbes (сэтгүүл)|Forbes сэтгүүлийн]] гаргасан томоохон компаниудын чансаа болох [[Forbes Global 2000]] жагсаалтад дэлхийд 15-р байранд орсон. HSBC нь [[Лондоны хөрөнгийн бирж]] дээр анхдагч хувьцаа, [[Хонконгийн хөрөнгийн бирж]], Бермудын хөрөнгийн бирж дээр салбар хувьцаатай. Мөн Америкийн хадгаламжийн баримтын хөтөлбөрөөр дамжуулан [[Нью-Йоркийн хөрөнгийн бирж]] дээр хувьцаагаа бүртгэдэг. Энэ нь Hang Seng индекс болон FTSE 100 индексийн бүрэлдэхүүн хэсэг юм. hjtim9ryrcpmfozle5b2g0cuuifakcc Тавдугаар өргөн чөлөө (Нью-Йорк) 0 147722 864454 2026-08-03T06:51:08Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Photograph of Fifth Avenue from the Metropolitan—New York City.jpg|thumb|458x458px|Нью-Йорк хотын Тавдугаар өргөн чөлөө ]] '''Тавдугаар өргөн чөлөө''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Fifth Avenue'') [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк хотын]] [[Манхэттэн (Нью-Йорк)|Манхэттэны]] төв хэсэгт орших гудамж бөгөөд дэлхийн хамги..." 864454 wikitext text/x-wiki [[Файл:Photograph of Fifth Avenue from the Metropolitan—New York City.jpg|thumb|458x458px|Нью-Йорк хотын Тавдугаар өргөн чөлөө ]] '''Тавдугаар өргөн чөлөө''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Fifth Avenue'') [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк хотын]] [[Манхэттэн (Нью-Йорк)|Манхэттэны]] төв хэсэгт орших гудамж бөгөөд дэлхийн хамгийн алдартай, нэр хүндтэй, үнэтэй гудамжны нэг бөгөөд олон тооны брэнд дэлгүүрүүд байрладаг. Тавдугаар өргөн чөлөө нь Гринвич тосгоны Вашингтон Скүэр Паркаас эхэлж, Манхэттэны төвөөр хойд зүгт, [[Төв парк (Нью-Йорк)|Төв Паркийн]] зүүн талаар, Дээд Зүүн Сайд болон Харлемээр дамжин Харлем голд тулж төгсдөг. Нью-Йоркийн энэхүү гудамж нь олон тооны архитектурын дурсгалт газрууд, түүх, соёлын төвүүд, загварын дэлгүүрүүдтэй. == Дурсгалт газрууд == Нью-Йорк хотын олон түүхэн дурсгалт газрууд болон хотын бэлэг тэмдэгүүд Тавдугаар өргөн чөлөөний дагуу байрладаг. Үүнд 34-р гудамжны Эмпайр Стэйт Билдинг, 40-42-р гудамжны хоорондох [[Нью-Йоркийн нийтийн номын сан]], [[Рокфеллер төв]], [[Гэгээн Патрикийн сүм]] багтдаг. Тавдугаар өргөн чөлөөний 82-105-р гудамжны хоорондох хэсэгт байрладаг олон тооны музейн улмаас Музейн Миль гэж нэрлэдэг. Эдгээрийн дотор Метрополитан урлагийн музей, Соломон Р. Гуггенхаймын музей, Үндэсний дизайны музей, Нью-Йоркийн музей, Шинэ галерей болон бусад үзмэрийн газрууд багтдаг. Өргөн чөлөөний энэ хэсгийн өөр нэг хоч болох "Саятан Миль" нь 1920-иод оны эхээр хотын хамгийн баян оршин суугчид тэнд байшингаа барьж эхлэх үед үүссэн. Манхэттены гол худалдааны өргөн чөлөөний 34-раас 60-р гудамжны хэсэгт [[Apple]], Tiffany & Co., [[Cartier]], [[Burberry]], [[Гуччи|Gucci]], Louis Vuitton, Chanel, Brooks Brothers, [[Prada]], [[Hermès]], Salvatore Ferragamo, [[Bulgari]], Emilio Pucci, Armani Exchange, Coach Inc., Escada, [[Christian Dior]], Victoria's Secret, [[Lacoste]], [[Fendi]], [[Sephora]], [[Versace]], Kenneth Cole, Sak's Fifth Avenue, H.Stern, Harry Winston, Henri Bendel, Emanuel Ungaro, Peter Fox, [[Banana Republic]], [[Hugo Boss]] болон [[Bergdorf Goodman]] зэрэг алдартай тансаг брэндийн салбар дэлгүүрүүд байралдаг байна. nrf7p1cvac52xonkopek7brwhtijc0i Нельсон Рокфеллер 0 147723 864461 2026-08-03T07:13:28Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Nelson Rockefeller.jpg|thumb|Нельсон Рокфеллер, 1975 он.]] '''Нельсон Рокфеллер''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Nelson Aldrich Rockefeller'', 1908 оны 7-р сарын 8-нд АНУ-ын [[Мэн]] мужийн Харбор хотод төрсөн — 1979 оны 1-р сарын 26-нд АНУ-ын [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк хотод]] нас барсан) — америкийн ажил хэ..." 864461 wikitext text/x-wiki [[Файл:Nelson Rockefeller.jpg|thumb|Нельсон Рокфеллер, 1975 он.]] '''Нельсон Рокфеллер''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Nelson Aldrich Rockefeller'', 1908 оны 7-р сарын 8-нд АНУ-ын [[Мэн]] мужийн Харбор хотод төрсөн — 1979 оны 1-р сарын 26-нд АНУ-ын [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк хотод]] нас барсан) — америкийн ажил хэрэгч хүн, тэрбумтан, төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн. 1974 онд [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд Найрамдах намаас]] АНУ-ын Дэд ерөнхийлөгчид нэр дэвшиж ялаад 1977 он хүртэл тус албан тушаалыг хашсан. Тэрээр Америкийн хамгийн баян гэр бүлийн гишүүн байсан бөгөөд тэрээр газрын тосны магнат [[Жон Рокфеллер|Жон Рокфеллерийн]] ач хүү байв. Мөн тэрбумтан, санхүүч [[Дэвид Рокфеллер]] болон 1967-1971 онд [[Арканзас]] мужийн захирагчаар ажиллаж байсан [[Уинтроп Рокфеллер|Уинтроп О. Рокфеллер]] нарын ах байв. [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|АНУ-ын Бүгд Найрамдах Намын]] гишүүн тэрээр 1959-1973 онд Нью-Йорк хотын захирагч. [[Франклин Рузвельт]] болон [[Харри Трумэн]] нарын үед Төрийн нарийн бичгийн даргын туслах (1944–1945), [[Дуайт Эйзенхауэр|Дуайт Эйзенхауэрын]] үед Эрүүл мэндийн дэд сайд (1953–1954)-аар ажиллаж байжээ. rwzw38vgi46rsod57fv1ioh1hwnh08n Рокфеллер төв 0 147724 864468 2026-08-03T07:33:39Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Rockefeller Center NYC4.jpg|thumb|Рокфеллер төв цогцолборын барилгууд]] '''Рокфеллер''' '''төв''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Rockefeller Center'') —АНУ-ын [[Нью-Йорк хот]] дахь томоохон оффисын цогцолбор бөгөөд 1930-аад онд Манхэттэний төв хэсэгт Рокфеллерийн гэр бүлийн санхүүжилтээр ба..." 864468 wikitext text/x-wiki [[Файл:Rockefeller Center NYC4.jpg|thumb|Рокфеллер төв цогцолборын барилгууд]] '''Рокфеллер''' '''төв''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Rockefeller Center'') —АНУ-ын [[Нью-Йорк хот]] дахь томоохон оффисын цогцолбор бөгөөд 1930-аад онд Манхэттэний төв хэсэгт Рокфеллерийн гэр бүлийн санхүүжилтээр баригдсан юм. Үүнийг [[Жон Рокфеллер (залуу)|Жон Дэвисон Рокфеллерын]] нэрээр нэрлэжээ. Арт Деко хэв маягаар чимэглэсэн 14 өндөр барилга нь хамгийн их алдартай юм. Энд янз бүрийн корпорацуудын төв байр болон дэлхийн хамгийн том дуудлага худалдааны "Кристи" байрладаг. 1989 онд Рокфеллер төвийг Японы [[Мицубиши групп|Мицубиши Групп]] Рокфеллерийн гэр бүлээс худалдаж авсан. Энэ нь 1987 оноос хойш АНУ-ын Үндэсний Түүхийн дурсгалт газар юм. 00cafvxjkv83mbdcbmvqguvkr6mjusk Полихлортрифторэтилен 0 147725 864476 2026-08-03T07:57:59Z Enkhmunkh156 106366 Хуудас үүсгэв: "Полихлортрифторэтилен ('''PCTFE''' буюу '''PTFCE''') нь (CCIF)n гэсэн молекул томьёотой термопластик хлорфторполимер юм, энд n нь полимерын молекул дахь мономер нэгжийн тоог илэрхийлнэ. Энэ нь политетрафторэтилентэй (PTFE) төстэй боловч тетрафторэтиленээс биш хлортриф..." 864476 wikitext text/x-wiki Полихлортрифторэтилен ('''PCTFE''' буюу '''PTFCE''') нь (CCIF)n гэсэн молекул томьёотой термопластик хлорфторполимер юм, энд n нь полимерын молекул дахь мономер нэгжийн тоог илэрхийлнэ. Энэ нь политетрафторэтилентэй (PTFE) төстэй боловч тетрафторэтиленээс биш хлортрифторэтилен (CTFE) мономерээс бүтсэн гомополимер гэдгээрээ ялгаатай. Энэ нь аливаа хуванцруудаас хамгийн бага усны уурын нэвтрүүлэх хурдтай байдаг.<ref>{{Citation |title=Polychlorotrifluoroethylene |date=2025-08-22 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Polychlorotrifluoroethylene&oldid=1307267258 |work=Wikipedia |access-date=2026-08-03 |language=en}}</ref> '''Түүх''' Энэхүү бодисыг 1934 онд Германы IG Farben компанийн эрдэмтэд болох Фриц Шлоффер болон Отто Шерер нар нээжээ. '''Түгээмэл худалдааны нэрс''' Дэлхийн II дайны дараа PCTFE-ийг 1950-иад оны эхээр M. W. Kellogg компани '''Kel-F 81''' худалдааны нэртэйгээр захад нэвтрүүлсэн.[6] "Kel-F" гэх нэр нь "Kellogg" болон "fluoropolymer" (фторполимер) гэсэн үгнүүдээс үүсэлтэй бөгөөд энэ нь мөн поли(хлортрифторэтилен-ко-винилиден фторид) (Kel-F 800) зэрэг бусад фторполимеруудыг илэрхийлдэг.[7] Эдгээр бүтээгдэхүүнийг 1957 онд 3M компани худалдан авсан ба 1996 он гэхэд Kel-F-ийн үйлдвэрлэлийг бүрэн зогсоожээ. Одоогийн байдлаар PCTFE давирхайг Daikin компанийн Neoflon PCTFE, Arkema компанийн Voltalef, Honeywell компанийн Aclon гэх мэт өөр өөр худалдааны нэрээр үйлдвэрлэж байна. PCTFE хальсыг Honeywell компани Aclon торгон нэрээр худалдаалдаг. Одоо болон урьд өмнө ашиглагдаж байсан бусад худалдааны нэрсэд Hoechst-ийн Hostaflon C2, ICI-ийн Fluon, Allied Chemical Corporation-ийн Plaskon, Ausimont USA-ийн Halon болон ЗХУ, ОХУ-ын Фторопласт-3 зэрэг орно. '''Нэгдэл гаргаж авах (Синтез)''' PCTFE нь задарч нэгдэх замаар үүсдэг гомополимер юм. Энэ нь хлортрифторэтилены (CTFE)  чөлөөт радикалын полимержилтээр бэлтгэгдэх бөгөөд уусмал, масс (bulk), суспенз болон эмульсийн полимержилтийн аргуудаар хийгдэх боломжтой.<ref>{{Citation |title=Polychlorotrifluoroethylene |date=2025-08-22 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Polychlorotrifluoroethylene&oldid=1307267258 |work=Wikipedia |access-date=2026-08-03 |language=en}}</ref> flpasa7tdureb0k49y414t28kzq7mcj 864502 864476 2026-08-03T09:38:20Z Asaaa18 98448 864502 wikitext text/x-wiki Полихлортрифторэтилен ('''PCTFE''' буюу '''PTFCE''') нь (CCIF)n гэсэн молекул томьёотой термопластик хлорфторполимер юм, энд n нь полимерын молекул дахь мономер нэгжийн тоог илэрхийлнэ. Энэ нь политетрафторэтилентэй (PTFE) төстэй боловч тетрафторэтиленээс биш хлортрифторэтилен (CTFE) мономерээс бүтсэн гомополимер гэдгээрээ ялгаатай. Энэ нь аливаа хуванцруудаас хамгийн бага усны уурын нэвтрүүлэх хурдтай байдаг.<ref>{{Citation |title=Polychlorotrifluoroethylene |date=2025-08-22 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Polychlorotrifluoroethylene&oldid=1307267258 |work=Wikipedia |access-date=2026-08-03 |language=en}}</ref> '''Түүх''' Энэхүү бодисыг 1934 онд Германы IG Farben компанийн эрдэмтэд болох Фриц Шлоффер болон Отто Шерер нар нээжээ. '''Түгээмэл худалдааны нэрс''' Дэлхийн II дайны дараа PCTFE-ийг 1950-иад оны эхээр M. W. Kellogg компани '''Kel-F 81''' худалдааны нэртэйгээр захад нэвтрүүлсэн.[6] "Kel-F" гэх нэр нь "Kellogg" болон "fluoropolymer" (фторполимер) гэсэн үгнүүдээс үүсэлтэй бөгөөд энэ нь мөн поли(хлортрифторэтилен-ко-винилиден фторид) (Kel-F 800) зэрэг бусад фторполимеруудыг илэрхийлдэг.[7] Эдгээр бүтээгдэхүүнийг 1957 онд 3M компани худалдан авсан ба 1996 он гэхэд Kel-F-ийн үйлдвэрлэлийг бүрэн зогсоожээ. Одоогийн байдлаар PCTFE давирхайг Daikin компанийн Neoflon PCTFE, Arkema компанийн Voltalef, Honeywell компанийн Aclon гэх мэт өөр өөр худалдааны нэрээр үйлдвэрлэж байна. PCTFE хальсыг Honeywell компани Aclon торгон нэрээр худалдаалдаг. Одоо болон урьд өмнө ашиглагдаж байсан бусад худалдааны нэрсэд Hoechst-ийн Hostaflon C2, ICI-ийн Fluon, Allied Chemical Corporation-ийн Plaskon, Ausimont USA-ийн Halon болон ЗХУ, ОХУ-ын Фторопласт-3 зэрэг орно. '''Нэгдэл гаргаж авах (Синтез)''' PCTFE нь задарч нэгдэх замаар үүсдэг гомополимер юм. Энэ нь хлортрифторэтилены (CTFE)  чөлөөт радикалын полимержилтээр бэлтгэгдэх бөгөөд уусмал, масс (bulk), суспенз болон эмульсийн полимержилтийн аргуудаар хийгдэх боломжтой.<ref>{{Citation |title=Polychlorotrifluoroethylene |date=2025-08-22 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Polychlorotrifluoroethylene&oldid=1307267258 |work=Wikipedia |access-date=2026-08-03 |language=en}}</ref> [[Ангилал:Нийлэг материал]] rw79di4nnqlb0oworb3juq7kk92focb Цианат эстер 0 147726 864478 2026-08-03T08:01:31Z Enkhmunkh156 106366 Хуудас үүсгэв: "Цианат эстерийн давирхай нь идэвхтэй цианатын (O-C=N) функциональ бүлгүүдээр баяжуулсан бисфенол эсвэл новолак урьдал бодисоос гаргаж авдаг өндөр бүтээмжтэй термосет (халаалтаар эргэшгүй бэхждэг) полимерын тусгай ангилал юм. Термо халаалтын аргаар бэхжү..." 864478 wikitext text/x-wiki Цианат эстерийн давирхай нь идэвхтэй цианатын (O-C=N) функциональ бүлгүүдээр баяжуулсан бисфенол эсвэл новолак урьдал бодисоос гаргаж авдаг өндөр бүтээмжтэй термосет (халаалтаар эргэшгүй бэхждэг) полимерын тусгай ангилал юм. Термо халаалтын аргаар бэхжүүлэх үед —ихэвчлэн кобальт, зэс, цайрын цогцолбор зэрэг шилжилтийн металлын катализатороор дэмжигддэг— цианат бүлгүүд нь циклотримеризацийн урвалд орж, тэгш хэмт 1,3,5-триазины цагирагуудаас бүрдсэн өтгөн хөндлөн холбоос бүхий триазинт гурван хэмжээст сүлжээг үүсгэдэг. Энэхүү өвөрмөц химийн бүтэц нь дулааны өндөр тогтвортой байдал, 400 °C хүртэл дээшлэх шилжилтийн өндөр температур , чийг шингээлт багатай чанар болон гал, утаа, хорт чанарын эсрэг гайхалтай үзүүлэлтийн ховор зохицлыг олгодог. Бэхжүүлсэн цианат эстерийн давирхайн үндсэн тодорхойлох шинж чанар нь тэдгээрийн хэт өндөр давтамжийн хүрээнд диэлектрик тогтмол нь асар бага (Эпсилон- 2.5 - 3.0) бөгөөд диссипацийн коэффициент (алдагдлын коэффициент) нь хэт бага байдагт оршино. Цахилгаан шинж чанарын эдгээр давуу талууд нь цианат эстерийг дохионы алдагдлыг хамгийн бага байлгах шаардлагатай дэвшилтэт хэвлэмэл хэлхээний хавтан (PCB), өндөр давтамжийн харилцаа холбооны төхөөрөмж, радио нэвтрүүлэх бүрхүүл (радом) болон хиймэл дагуулын холбооны антенны матриц материал болгон ашиглах тэргүүлэх сонголт болгодог. Үүнээс гадна, цианат эстерийн давирхай нь уламжлалт эпокси давирхайтай харьцуулахад механик бат бөх чанар өндөртэй, чийгээс үүдэлтэй тэлэлт багатай байдаг. Иймээс тэдгээрийг дулааны огцом хэлбэлзэл болон вакуум орчныг бичил цоорхой үүсэхгүй, хий ялгаруулахгүйгээр тэсвэрлэх ёстой сансрын бүтээцийн эд анги, хиймэл дагуулын каркас, сансрын хөлгийн агаарын рам болон гүн сансрын тандан судалгааны төхөөрөмжүүдэд зориулсан карбон эслэгээр хүчжүүлсэн препрегд өргөнөөр ашигладаг.<ref>{{Citation |title=Cyanate ester |date=2024-05-27 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Cyanate_ester&oldid=1225894938 |work=Wikipedia |access-date=2026-08-03 |language=en}}</ref> 2va5jy3vwdyzmqy0yj7rth95o21dlpc 864501 864478 2026-08-03T09:37:25Z Asaaa18 98448 864501 wikitext text/x-wiki Цианат эстерийн давирхай нь идэвхтэй цианатын (O-C=N) функциональ бүлгүүдээр баяжуулсан бисфенол эсвэл новолак урьдал бодисоос гаргаж авдаг өндөр бүтээмжтэй термосет (халаалтаар эргэшгүй бэхждэг) полимерын тусгай ангилал юм. Термо халаалтын аргаар бэхжүүлэх үед —ихэвчлэн кобальт, зэс, цайрын цогцолбор зэрэг шилжилтийн металлын катализатороор дэмжигддэг— цианат бүлгүүд нь циклотримеризацийн урвалд орж, тэгш хэмт 1,3,5-триазины цагирагуудаас бүрдсэн өтгөн хөндлөн холбоос бүхий триазинт гурван хэмжээст сүлжээг үүсгэдэг. Энэхүү өвөрмөц химийн бүтэц нь дулааны өндөр тогтвортой байдал, 400 °C хүртэл дээшлэх шилжилтийн өндөр температур , чийг шингээлт багатай чанар болон гал, утаа, хорт чанарын эсрэг гайхалтай үзүүлэлтийн ховор зохицлыг олгодог. Бэхжүүлсэн цианат эстерийн давирхайн үндсэн тодорхойлох шинж чанар нь тэдгээрийн хэт өндөр давтамжийн хүрээнд диэлектрик тогтмол нь асар бага (Эпсилон- 2.5 - 3.0) бөгөөд диссипацийн коэффициент (алдагдлын коэффициент) нь хэт бага байдагт оршино. Цахилгаан шинж чанарын эдгээр давуу талууд нь цианат эстерийг дохионы алдагдлыг хамгийн бага байлгах шаардлагатай дэвшилтэт хэвлэмэл хэлхээний хавтан (PCB), өндөр давтамжийн харилцаа холбооны төхөөрөмж, радио нэвтрүүлэх бүрхүүл (радом) болон хиймэл дагуулын холбооны антенны матриц материал болгон ашиглах тэргүүлэх сонголт болгодог. Үүнээс гадна, цианат эстерийн давирхай нь уламжлалт эпокси давирхайтай харьцуулахад механик бат бөх чанар өндөртэй, чийгээс үүдэлтэй тэлэлт багатай байдаг. Иймээс тэдгээрийг дулааны огцом хэлбэлзэл болон вакуум орчныг бичил цоорхой үүсэхгүй, хий ялгаруулахгүйгээр тэсвэрлэх ёстой сансрын бүтээцийн эд анги, хиймэл дагуулын каркас, сансрын хөлгийн агаарын рам болон гүн сансрын тандан судалгааны төхөөрөмжүүдэд зориулсан карбон эслэгээр хүчжүүлсэн препрегд өргөнөөр ашигладаг.<ref>{{Citation |title=Cyanate ester |date=2024-05-27 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Cyanate_ester&oldid=1225894938 |work=Wikipedia |access-date=2026-08-03 |language=en}}</ref> [[Ангилал:Нийлэг материал]] nhqpc2k51rembqd1bfaksucwsvkotwu ТАДУН 0 147727 864489 2026-08-03T09:08:04Z Munkhgerel 2696 Munkhgerel moved page [[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhgerel]] to [[Munkhgerel]] 864489 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Munkhgerel]] 3qfoqvxd4c7nbrezmmb32if0wpvfib4 864491 864489 2026-08-03T09:10:56Z Munkhgerel 2696 Munkhgerel moved page [[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhgerel]] to [[ТАДУН]]: Misspelled title 864489 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Munkhgerel]] 3qfoqvxd4c7nbrezmmb32if0wpvfib4 864493 864491 2026-08-03T09:12:13Z Munkhgerel 2696 Changed redirect target from [[Munkhgerel]] to [[ТАДУН]] 864493 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[ТАДУН]] owoh45b4edne3q4gq65ywxr70so6z3q 864494 864493 2026-08-03T09:17:09Z Munkhgerel 2696 Removed redirect to [[ТАДУН]] 864494 wikitext text/x-wiki '''Тадун''' (хятадаар: '''蹋頓''', пиньин: '''Tàdùn''', нас барсан '''МЭ 207 он''') нь Ухуань (烏桓)-чуудын хамгийн нэр хүндтэй удирдагчдын нэг бөгөөд Зүүн Хань улсын төгсгөл үед Ляоси (遼西)-ийн Ухуань аймгуудыг нэгтгэн захирч байсан цэргийн жанжин, улс төрийн зүтгэлтэн юм. Тэрээр Ухуаньчуудын түүхэнд хамгийн тод ул мөр үлдээсэн ахлагч бөгөөд МЭ 207 онд болсон '''Цагаан Чонын уулын тулалдаан'''-д амь үрэгдсэнээр Ухуань аймгуудын нэгдсэн хүч задрах эхлэл тавигдсан гэж үздэг. == Намтар == Тадуны төрсөн он тодорхойгүй. Тэрээр Ляоси дахь Ухуаньчуудын язгууртны удмаас гаралтай бөгөөд овог аймгийнхаа дотоод тэмцэл, улс төрийн нөхцөл байдлыг ашиглан Ухуаньчуудын гол удирдагч болжээ. Хятадын '''Хожуу Хань Шу (後漢書)'''-д Тадуныг: * овог аймгуудыг нэгтгэж чадсан, * цэргийн зохион байгуулалт сайтай, * нэр нөлөө бүхий ахлагч хэмээн дүрсэлсэн байдаг. Түүний нөлөө Ляоси, Юбэйпин, Ляодун орчмын олон Ухуань овгийг хамарч байжээ. == Юань овгийг дэмжсэн нь == МЭ 200 онд '''Гуандугийн тулалдаан'''-д Юань Шао Цао Цаод ялагдсаны дараа түүний хөвгүүд болох: * '''Юань Шан (袁尚)''' * '''Юань Си (袁熙)''' нар Ухуаньчуудын нутагт дүрвэн иржээ. Тадун тэднийг хамгаалж, цэрэг, морин хүчээр дэмжсэн нь Цао Цаогийн хувьд ноцтой аюул болсон байна. Үүний улмаас Цао Цао умард зүгт их аян дайн зохион байгуулжээ. == Цэргийн хүч == Тадуны гол хүч нь Ухуаньчуудын морин цэрэг байв. Ухуаньчууд: * бага наснаасаа морь унадаг, * нум сум харвах өндөр чадвартай, * хурдан довтолж, хурдан ухрах тактик хэрэглэдэг байсан тул тухайн үеийн Хятадын армийн хувьд хүчтэй өрсөлдөгч байжээ. == Цагаан Чоно уулын тулалдаан == МЭ 207 оны намар Цао Цао Ухуаньчуудын нутагт гэнэтийн довтолгоо хийв. Тулаан '''Цагаан Чонын уул''' (白狼山)-ын орчимд болсон бөгөөд Тадун өөрийн биеэр цэргээ удирдан тулалджээ. '''Саньго Жи (三國志)'''-ийн мэдээгээр тулалдааны үеэр Цао Цаогийн шилдэг жанжин '''Жан Ляо (張遼)''' шийдвэрлэх дайралт хийж, Тадун алагдсан байна. Түүний үхэл нь Ухуаньчуудын удирдлагыг сарниулж, тулааны хувь заяаг шийдсэн юм. == Нас барсны дараах байдал == Тадуны дараа Ухуаньчууд дахин өмнөх шигээ нэгдсэн улс төрийн хүч болж чадаагүй. * олон аймаг Цао Цаод дагаар оржээ; * зарим нь Сяньби аймгуудтай нэгдсэн; * зарим нь Хятадын хойд хилийн цэргийн сууринд шилжин суурьшсан. III–IV зууны үед Ухуаньчууд аажмаар Сяньби болон бусад умардын аймгуудад уусан шингэжээ. == Түүхэн үнэлгээ == Тадун нь: * Ухуаньчуудын хамгийн хүчирхэг үеийн удирдагч, * олон овог аймгийг нэгтгэсэн улс төрийн зүтгэлтэн, * Юань овгийг хамгаалсан холбоотон, * Цао Цаотой шууд тулалдсан цэргийн жанжин гэдгээрээ Ухуаньчуудын түүхэнд онцгой байр суурь эзэлдэг. Түүний үхэл нь зөвхөн нэг удирдагчийн төгсгөл биш, харин Ухуаньчуудын бие даасан улс төрийн нөлөө буурч эхэлсэн түүхэн эргэлтийн цэг болсон юм. == Анхдагч эх сурвалжууд == Тадуны тухай хамгийн чухал мэдээ дараах сонгодог сурвалжуудад хадгалагдсан байдаг. * Саньго Жи (三國志) * Хожуу Хань Шу (後漢書) * Зыжи Туньжянь (資治通鑑) tg5xpuov34r7e4co3l163bd40pa149f 864495 864494 2026-08-03T09:26:43Z Munkhgerel 2696 864495 wikitext text/x-wiki '''Тадун''' (хятадаар: '''蹋頓''', пиньин: '''Tàdùn''', нас барсан '''МЭ 207 он''') нь Ухуань (烏桓)-чуудын хамгийн нэр хүндтэй удирдагчдын нэг бөгөөд Зүүн Хань улсын төгсгөл үед Ляоси (遼西)-ийн Ухуань аймгуудыг нэгтгэн захирч байсан цэргийн жанжин, улс төрийн зүтгэлтэн юм. Тэрээр Ухуаньчуудын түүхэнд хамгийн тод ул мөр үлдээсэн ахлагч бөгөөд МЭ 207 онд болсон '''Цагаан Чонын уулын тулалдаан'''-д амь үрэгдсэнээр Ухуань аймгуудын нэгдсэн хүч задрах эхлэл тавигдсан гэж үздэг. == Намтар == Тадуны төрсөн он тодорхойгүй. Тэрээр Ляоси дахь Ухуаньчуудын язгууртны удмаас гаралтай бөгөөд овог аймгийнхаа дотоод тэмцэл, улс төрийн нөхцөл байдлыг ашиглан Ухуаньчуудын гол удирдагч болжээ. Хятадын '''Хожуу Хань Шу (後漢書)'''-д Тадуныг: * овог аймгуудыг нэгтгэж чадсан, * цэргийн зохион байгуулалт сайтай, * нэр нөлөө бүхий ахлагч хэмээн дүрсэлсэн байдаг. Түүний нөлөө Ляоси, Юбэйпин, Ляодун орчмын олон Ухуань овгийг хамарч байжээ. == Юань овгийг дэмжсэн нь == МЭ 200 онд '''Гуандугийн тулалдаан'''-д Юань Шао Цао Цаод ялагдсаны дараа түүний хөвгүүд болох: * '''Юань Шан (袁尚)''' * '''Юань Си (袁熙)''' нар Ухуаньчуудын нутагт дүрвэн иржээ. Тадун тэднийг хамгаалж, цэрэг, морин хүчээр дэмжсэн нь Цао Цаогийн хувьд ноцтой аюул болсон байна. Үүний улмаас Цао Цао умард зүгт их аян дайн зохион байгуулжээ. == Цэргийн хүч == Тадуны гол хүч нь Ухуаньчуудын морин цэрэг байв. Ухуаньчууд: * бага наснаасаа морь унадаг, * нум сум харвах өндөр чадвартай, * хурдан довтолж, хурдан ухрах тактик хэрэглэдэг байсан тул тухайн үеийн Хятадын армийн хувьд хүчтэй өрсөлдөгч байжээ. == Цагаан Чоно уулын тулалдаан == МЭ 207 оны намар Цао Цао Ухуаньчуудын нутагт гэнэтийн довтолгоо хийв. Тулаан '''Цагаан Чонын уул''' (白狼山)-ын орчимд болсон бөгөөд Тадун өөрийн биеэр цэргээ удирдан тулалджээ. '''Саньго Жи (三國志)'''-ийн мэдээгээр тулалдааны үеэр Цао Цаогийн шилдэг жанжин '''Жан Ляо (張遼)''' шийдвэрлэх дайралт хийж, Тадун алагдсан байна. Түүний үхэл нь Ухуаньчуудын удирдлагыг сарниулж, тулааны хувь заяаг шийдсэн юм. == Нас барсны дараах байдал == Тадуны дараа Ухуаньчууд дахин өмнөх шигээ нэгдсэн улс төрийн хүч болж чадаагүй. * олон аймаг Цао Цаод дагаар оржээ; * зарим нь Сяньби аймгуудтай нэгдсэн; * зарим нь Хятадын хойд хилийн цэргийн сууринд шилжин суурьшсан. III–IV зууны үед Ухуаньчууд аажмаар Сяньби болон бусад умардын аймгуудад уусан шингэжээ. == Түүхэн үнэлгээ == Тадун нь: * Ухуаньчуудын хамгийн хүчирхэг үеийн удирдагч, * олон овог аймгийг нэгтгэсэн улс төрийн зүтгэлтэн, * Юань овгийг хамгаалсан холбоотон, * Цао Цаотой шууд тулалдсан цэргийн жанжин гэдгээрээ Ухуаньчуудын түүхэнд онцгой байр суурь эзэлдэг. Түүний үхэл нь зөвхөн нэг удирдагчийн төгсгөл биш, харин Ухуаньчуудын бие даасан улс төрийн нөлөө буурч эхэлсэн түүхэн эргэлтийн цэг болсон юм. == Ухуань аймгийн удирдагчдын залгамжлал == {| class="wikitable" ! align="right" |№ !Удирдагч !Хятад нэр !Он цаг !Захирсан нутаг !Гол үйл явдал !Эх сурвалж |- | align="right" |1 |'''Хэдань''' |賀旦 |МЭ 49 он |Ляоси |Гуанву хаанд бараалхаж, 922 ахлагчийг төлөөлөн алба өргөсөн |''Хожуу Хань Шу'' |- | align="right" |2 |'''Лоубань''' |樓班 |II зууны төгсгөл |Ляоси |Ухуань аймгийн нэр бүхий ахлагч |''Саньго Жи'', ''Хожуу Хань Шу'' |- | align="right" |3 |'''Тадун''' † |蹋頓 |МЭ 200–207 |Ляоси, Ляодун, Юбэйпин |Ухуань аймгуудыг нэгтгэж, Юань Шан, Юань Сиг дэмжсэн. МЭ 207 онд Цагаан Чонын уулын тулалдаанд алагдсан. |''Саньго Жи'', ''Хожуу Хань Шу'' |- | align="right" |4 |'''Үянь''' |烏延 |III зууны эх |Ухуань аймгуудын нэг хэсэг |Цагаан Чонын уулын тулалдааны дараа үлдсэн Ухуань овгуудыг удирдсан |''Саньго Жи'' |- | align="right" |5 |'''Дараах үеийн ахлагчид''' |— |III–IV зуун |Хойд Хятад |Ухуань аймгууд задран, зарим нь Хань улсад дагаар орж, зарим нь Сяньбид уусан нэгдсэн |''Хожуу Хань Шу'', ''Вэй Шу'' |} == Анхдагч эх сурвалжууд == Тадуны тухай хамгийн чухал мэдээ дараах сонгодог сурвалжуудад хадгалагдсан байдаг. * Саньго Жи (三國志) * Хожуу Хань Шу (後漢書) * Зыжи Туньжянь (資治通鑑) 4rhrlk6jrxgc5tar165k18gdb7x1awv 864496 864495 2026-08-03T09:29:26Z Munkhgerel 2696 864496 wikitext text/x-wiki '''Тадун''' (хятадаар: '''蹋頓''', пиньин: '''Tàdùn''', нас барсан '''МЭ 207 он''') нь Ухуань (烏桓)-чуудын хамгийн нэр хүндтэй удирдагчдын нэг бөгөөд Зүүн Хань улсын төгсгөл үед Ляоси (遼西)-ийн Ухуань аймгуудыг нэгтгэн захирч байсан цэргийн жанжин, улс төрийн зүтгэлтэн юм. Тэрээр Ухуаньчуудын түүхэнд хамгийн тод ул мөр үлдээсэн ахлагч бөгөөд МЭ 207 онд болсон '''Цагаан Чонын уулын тулалдаан'''-д амь үрэгдсэнээр Ухуань аймгуудын нэгдсэн хүч задрах эхлэл тавигдсан гэж үздэг. == Намтар == Тадуны төрсөн он тодорхойгүй. Тэрээр Ляоси дахь Ухуаньчуудын язгууртны удмаас гаралтай бөгөөд овог аймгийнхаа дотоод тэмцэл, улс төрийн нөхцөл байдлыг ашиглан Ухуаньчуудын гол удирдагч болжээ. Хятадын '''Хожуу Хань Шу (後漢書)'''-д Тадуныг: * овог аймгуудыг нэгтгэж чадсан, * цэргийн зохион байгуулалт сайтай, * нэр нөлөө бүхий ахлагч хэмээн дүрсэлсэн байдаг. Түүний нөлөө Ляоси, Юбэйпин, Ляодун орчмын олон Ухуань овгийг хамарч байжээ. == Юань овгийг дэмжсэн нь == МЭ 200 онд '''Гуандугийн тулалдаан'''-д Юань Шао Цао Цаод ялагдсаны дараа түүний хөвгүүд болох: * '''Юань Шан (袁尚)''' * '''Юань Си (袁熙)''' нар Ухуаньчуудын нутагт дүрвэн иржээ. Тадун тэднийг хамгаалж, цэрэг, морин хүчээр дэмжсэн нь Цао Цаогийн хувьд ноцтой аюул болсон байна. Үүний улмаас Цао Цао умард зүгт их аян дайн зохион байгуулжээ. == Цэргийн хүч == Тадуны гол хүч нь Ухуаньчуудын морин цэрэг байв. Ухуаньчууд: * бага наснаасаа морь унадаг, * нум сум харвах өндөр чадвартай, * хурдан довтолж, хурдан ухрах тактик хэрэглэдэг байсан тул тухайн үеийн Хятадын армийн хувьд хүчтэй өрсөлдөгч байжээ. == Цагаан Чоно уулын тулалдаан == МЭ 207 оны намар Цао Цао Ухуаньчуудын нутагт гэнэтийн довтолгоо хийв. Тулаан '''Цагаан Чонын уул''' (白狼山)-ын орчимд болсон бөгөөд Тадун өөрийн биеэр цэргээ удирдан тулалджээ. '''Саньго Жи (三國志)'''-ийн мэдээгээр тулалдааны үеэр Цао Цаогийн шилдэг жанжин '''Жан Ляо (張遼)''' шийдвэрлэх дайралт хийж, Тадун алагдсан байна. Түүний үхэл нь Ухуаньчуудын удирдлагыг сарниулж, тулааны хувь заяаг шийдсэн юм. == Нас барсны дараах байдал == Тадуны дараа Ухуаньчууд дахин өмнөх шигээ нэгдсэн улс төрийн хүч болж чадаагүй. * олон аймаг Цао Цаод дагаар оржээ; * зарим нь Сяньби аймгуудтай нэгдсэн; * зарим нь Хятадын хойд хилийн цэргийн сууринд шилжин суурьшсан. III–IV зууны үед Ухуаньчууд аажмаар Сяньби болон бусад умардын аймгуудад уусан шингэжээ. == Түүхэн үнэлгээ == Тадун нь: * Ухуаньчуудын хамгийн хүчирхэг үеийн удирдагч, * олон овог аймгийг нэгтгэсэн улс төрийн зүтгэлтэн, * Юань овгийг хамгаалсан холбоотон, * Цао Цаотой шууд тулалдсан цэргийн жанжин гэдгээрээ Ухуаньчуудын түүхэнд онцгой байр суурь эзэлдэг. Түүний үхэл нь зөвхөн нэг удирдагчийн төгсгөл биш, харин Ухуаньчуудын бие даасан улс төрийн нөлөө буурч эхэлсэн түүхэн эргэлтийн цэг болсон юм. == Ухуань аймгийн удирдагчдын залгамжлал == {| class="wikitable" ! align="right" |№ !Удирдагч !Хятад нэр !Он цаг !Захирсан нутаг !Гол үйл явдал !Эх сурвалж |- | align="right" |1 |'''Хэдань''' |賀旦 |МЭ 49 он |Ляоси |Гуанву хаанд бараалхаж, 922 ахлагчийг төлөөлөн алба өргөсөн |''Хожуу Хань Шу'' |- | align="right" |2 |'''Лоубань''' |樓班 |II зууны төгсгөл |Ляоси |Ухуань аймгийн нэр бүхий ахлагч |''Саньго Жи'', ''Хожуу Хань Шу'' |- | align="right" |3 |'''Тадун''' † |蹋頓 |МЭ 200–207 |Ляоси, Ляодун, Юбэйпин |Ухуань аймгуудыг нэгтгэж, Юань Шан, Юань Сиг дэмжсэн. МЭ 207 онд Цагаан Чонын уулын тулалдаанд алагдсан. |''Саньго Жи'', ''Хожуу Хань Шу'' |- | align="right" |4 |'''Үянь''' |烏延 |III зууны эх |Ухуань аймгуудын нэг хэсэг |Цагаан Чонын уулын тулалдааны дараа үлдсэн Ухуань овгуудыг удирдсан |''Саньго Жи'' |- | align="right" |5 |'''Дараах үеийн ахлагчид''' |— |III–IV зуун |Хойд Хятад |Ухуань аймгууд задран, зарим нь Хань улсад дагаар орж, зарим нь Сяньбид уусан нэгдсэн |''Хожуу Хань Шу'', ''Вэй Шу'' |} == Цааш унших == * Ухуань аймаг * Цагаан чоно уулын тулалдаан == Анхдагч эх сурвалжууд == Тадуны тухай хамгийн чухал мэдээ дараах сонгодог сурвалжуудад хадгалагдсан байдаг. * Саньго Жи (三國志) * Хожуу Хань Шу (後漢書) * Зыжи Туньжянь (資治通鑑) h96ounkzvjwavsap8qxhagrhuubxk6c 864498 864496 2026-08-03T09:31:19Z Munkhgerel 2696 864498 wikitext text/x-wiki '''Тадун''' (хятадаар: '''蹋頓''', пиньин: '''Tàdùn''', нас барсан '''МЭ 207 он''') нь Ухуань (烏桓)-чуудын хамгийн нэр хүндтэй удирдагчдын нэг бөгөөд Зүүн Хань улсын төгсгөл үед Ляоси (遼西)-ийн Ухуань аймгуудыг нэгтгэн захирч байсан цэргийн жанжин, улс төрийн зүтгэлтэн юм. Тэрээр Ухуаньчуудын түүхэнд хамгийн тод ул мөр үлдээсэн ахлагч бөгөөд МЭ 207 онд болсон '''Цагаан Чонын уулын тулалдаан'''-д амь үрэгдсэнээр Ухуань аймгуудын нэгдсэн хүч задрах эхлэл тавигдсан гэж үздэг. == Намтар == Тадуны төрсөн он тодорхойгүй. Тэрээр Ляоси дахь Ухуаньчуудын язгууртны удмаас гаралтай бөгөөд овог аймгийнхаа дотоод тэмцэл, улс төрийн нөхцөл байдлыг ашиглан Ухуаньчуудын гол удирдагч болжээ. Хятадын '''Хожуу Хань Шу (後漢書)'''-д Тадуныг: * овог аймгуудыг нэгтгэж чадсан, * цэргийн зохион байгуулалт сайтай, * нэр нөлөө бүхий ахлагч хэмээн дүрсэлсэн байдаг. Түүний нөлөө Ляоси, Юбэйпин, Ляодун орчмын олон Ухуань овгийг хамарч байжээ. == Юань овгийг дэмжсэн нь == МЭ 200 онд '''Гуандугийн тулалдаан'''-д Юань Шао Цао Цаод ялагдсаны дараа түүний хөвгүүд болох: * '''Юань Шан (袁尚)''' * '''Юань Си (袁熙)''' нар Ухуаньчуудын нутагт дүрвэн иржээ. Тадун тэднийг хамгаалж, цэрэг, морин хүчээр дэмжсэн нь Цао Цаогийн хувьд ноцтой аюул болсон байна. Үүний улмаас Цао Цао умард зүгт их аян дайн зохион байгуулжээ. == Цэргийн хүч == Тадуны гол хүч нь Ухуаньчуудын морин цэрэг байв. Ухуаньчууд: * бага наснаасаа морь унадаг, * нум сум харвах өндөр чадвартай, * хурдан довтолж, хурдан ухрах тактик хэрэглэдэг байсан тул тухайн үеийн Хятадын армийн хувьд хүчтэй өрсөлдөгч байжээ. == Цагаан Чоно уулын тулалдаан == МЭ 207 оны намар Цао Цао Ухуаньчуудын нутагт гэнэтийн довтолгоо хийв. Тулаан '''Цагаан Чонын уул''' (白狼山)-ын орчимд болсон бөгөөд Тадун өөрийн биеэр цэргээ удирдан тулалджээ. '''Саньго Жи (三國志)'''-ийн мэдээгээр тулалдааны үеэр Цао Цаогийн шилдэг жанжин '''Жан Ляо (張遼)''' шийдвэрлэх дайралт хийж, Тадун алагдсан байна. Түүний үхэл нь Ухуаньчуудын удирдлагыг сарниулж, тулааны хувь заяаг шийдсэн юм. == Нас барсны дараах байдал == Тадуны дараа Ухуаньчууд дахин өмнөх шигээ нэгдсэн улс төрийн хүч болж чадаагүй. * олон аймаг Цао Цаод дагаар оржээ; * зарим нь Сяньби аймгуудтай нэгдсэн; * зарим нь Хятадын хойд хилийн цэргийн сууринд шилжин суурьшсан. III–IV зууны үед Ухуаньчууд аажмаар Сяньби болон бусад умардын аймгуудад уусан шингэжээ. == Түүхэн үнэлгээ == Тадун нь: * Ухуаньчуудын хамгийн хүчирхэг үеийн удирдагч, * олон овог аймгийг нэгтгэсэн улс төрийн зүтгэлтэн, * Юань овгийг хамгаалсан холбоотон, * Цао Цаотой шууд тулалдсан цэргийн жанжин гэдгээрээ Ухуаньчуудын түүхэнд онцгой байр суурь эзэлдэг. Түүний үхэл нь зөвхөн нэг удирдагчийн төгсгөл биш, харин Ухуаньчуудын бие даасан улс төрийн нөлөө буурч эхэлсэн түүхэн эргэлтийн цэг болсон юм. == Ухуань аймгийн удирдагчдын залгамжлал == {| class="wikitable" ! align="right" |№ !Удирдагч !Хятад нэр !Он цаг !Захирсан нутаг !Гол үйл явдал !Эх сурвалж |- | align="right" |1 |'''Хэдань''' |賀旦 |МЭ 49 он |Ляоси |Гуанву хаанд бараалхаж, 922 ахлагчийг төлөөлөн алба өргөсөн |''Хожуу Хань Шу'' |- | align="right" |2 |'''Лоубань''' |樓班 |II зууны төгсгөл |Ляоси |Ухуань аймгийн нэр бүхий ахлагч |''Саньго Жи'', ''Хожуу Хань Шу'' |- | align="right" |3 |'''Тадун''' † |蹋頓 |МЭ 200–207 |Ляоси, Ляодун, Юбэйпин |Ухуань аймгуудыг нэгтгэж, Юань Шан, Юань Сиг дэмжсэн. МЭ 207 онд Цагаан Чонын уулын тулалдаанд алагдсан. |''Саньго Жи'', ''Хожуу Хань Шу'' |- | align="right" |4 |'''Үянь''' |烏延 |III зууны эх |Ухуань аймгуудын нэг хэсэг |Цагаан Чонын уулын тулалдааны дараа үлдсэн Ухуань овгуудыг удирдсан |''Саньго Жи'' |- | align="right" |5 |'''Дараах үеийн ахлагчид''' |— |III–IV зуун |Хойд Хятад |Ухуань аймгууд задран, зарим нь Хань улсад дагаар орж, зарим нь Сяньбид уусан нэгдсэн |''Хожуу Хань Шу'', ''Вэй Шу'' |} == Цааш унших == * [[Ухуань|Ухуань аймаг]] * [[Цагаан чоно уулын тулалдаан]] == Анхдагч эх сурвалжууд == Тадуны тухай хамгийн чухал мэдээ дараах сонгодог сурвалжуудад хадгалагдсан байдаг. * Саньго Жи (三國志) * Хожуу Хань Шу (後漢書) * Зыжи Туньжянь (資治通鑑) k2i3i7gxgxkx9l0i41bcfnswhh3ou99 Хэрэглэгчийн яриа:Munkhgerel 3 147728 864492 2026-08-03T09:10:56Z Munkhgerel 2696 Munkhgerel moved page [[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhgerel]] to [[ТАДУН]]: Misspelled title 864492 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[ТАДУН]] owoh45b4edne3q4gq65ywxr70so6z3q Улаанбаатарт зориулсан нарны цахилгаан системийн тооцоо хийдэг website байдаг уу? 0 147729 864508 2026-08-03T11:24:34Z ~2026-42900-19 106511 нарны цахилгаан системийн тооцоо 864508 wikitext text/x-wiki Улаанбаатар хотод тохирсон нарны цахилгаан системийн нийцэлийн тооцоо хийдэг Web programm байдаг. Гэхдээ хөгжүүлэлтийн шатандаа явж байгаа бөгөөд инжинер техникийн ажилчдад зориулсан бус цахилгааны ойлголт бага хэрэглэгчдэд зориулсан болно.<ref>{{Cite journal |last=Чадраа |first=Баатар |last2=Гантөмөр |first2=Г |last3=Сайнболд |first3=С |last4=Баасандорж |first4=Ч |last5=Мэндбаяр |first5=Б |last6=Пүрэвдалай |first6=Э |date=2016-02-28 |title=ТАЙШИРЫН УСАН ЦАХИЛГААН СТАНЦТАЙ ХОСЛОН АЖИЛЛАХ НАРНЫ ЦАХИЛГААН СТАНЦЫН СУДАЛГАА |url=https://doi.org/10.5564/pmas.v54i2.648 |journal=Proceedings of the Mongolian Academy of Sciences |pages=5–9 |doi=10.5564/pmas.v54i2.648 |issn=2312-2994}}</ref> qp4xqba00b2dqa0t0tnw878xtewy73l