Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 2 1937 864639 864379 2026-08-04T08:59:44Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/Rob Fisherman|Rob Fisherman]] ([[User talk:Rob Fisherman|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Munkhzaya.E|Munkhzaya.E]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 674245 wikitext text/x-wiki {{babel|mn|ja-4|en-3|ru-1}} {{Userboxtop|Гарал}} {{User Монгол}} {{User Улаанбаатар-1}} {{User Хонины орд}} {{Userboxbottom}} {{Userboxtop|Википедиа}} {{user Администратор}} {{User Wikipedian|[[2005]] оны [[8 сарын 20]]-ноос}} {{Userboxbottom}} {{Userboxtop|[[Боловсрол]]}} {{user МУИС}} {{user Хитоцүбаши Их Сургууль}} {{Userboxbottom}} {{Шагнал|Barnstar of Reversion2.png|Тэмцэгч|[[Хэрэглэгч:Munkhzaya.E|Хэрэглэгч:Munkhzaya]]|Зоригт}} tovrsnz7vgfgmu1yk7hb7s05igjcwww 0 2263 864529 676710 2026-08-03T18:23:19Z Koldobin 106481 Атлантын далайн газар зүй, хэмжээ, геологи, далайн урсгал, уур амьсгал болон экосистемийн тухай эх сурвалжтайгаар өргөтгөж, хамааралгүй хэсгийг хасав. 864529 wikitext text/x-wiki {{Дэлхийн далайнууд}} [[Файл:Atlantic Ocean, mn.png|thumb|right|300px|Атлантын далайн байршил]] [[Файл:Atlantic_bathymetry.jpg|thumb|right|300px|Атлантын далайн ёроолын тогтоц]] '''Атлантын далай''' ({{lang-en|Atlantic Ocean}}) нь баруун талаараа [[Хойд Америк|Хойд]] болон [[Өмнөд Америк]], зүүн талаараа [[Европ]] болон [[Африк]] тивийн хооронд орших, [[Номхон далай]]н дараах дэлхийн хоёр дахь том [[далай]] юм. Хойд талаараа [[Умард мөсөн далай]], өмнөд талаараа [[Өмнөд далай]]тай холбогдоно. АНУ-ын Далай, агаар мандлын үндэсний захиргааны тооцоогоор захын тэнгисүүдийг хамруулсан Атлантын далайн нийт талбай ойролцоогоор 106.46 сая км² бөгөөд дэлхийн гадаргын тавны нэг орчмыг эзэлнэ.<ref name="NOAAarea">{{cite web |title=How big is the Atlantic Ocean? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/atlantic.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Далайн хил хязгаарыг хэрхэн тогтоосноос шалтгаалан талбай, эзлэхүүний тоо эх сурвалж бүрд ялгаатай байдаг. NOAA-ийн ETOPO1 загварт үндэслэсэн тооцоогоор Атлантын далайн үндсэн сав газар 85.13 сая км² талбайтай, 310.41 сая км³ усны эзлэхүүнтэй бөгөөд дундаж гүн нь 3,646 метр юм.<ref name="NCEIvolume">{{cite web |title=World Ocean Volumes |url=https://www.ncei.noaa.gov/sites/default/files/2023-01/World%20Ocean%20Volumes.pdf |publisher=NOAA National Centers for Environmental Information |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Атлантын далайн хамгийн гүн хэсэг нь [[Пуэрто Рикогийн хонхор]]т орших бөгөөд усны гүн 8,400 метрээс давна.<ref name="PuertoRico">{{cite web |title=Geological Finds Over the Years: Celebrating 20 Years of NOAA Ocean Exploration |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/20years/geology/ |publisher=NOAA Ocean Exploration |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> == Нэр == «Атлантын» хэмээх нэр нь эртний Грекийн домгийн тэнгэрийг мөрөн дээрээ өргөж явдаг [[Атлас (домгийн дүр)|Атлас]]ын нэрээс гаралтай. Эртний Грекийн зохиолуудад Атласын цаадах тэнгис гэсэн утгаар Атлантын тэнгис хэмээн нэрлэж байжээ.<ref name="NOAAarea"/> == Газар зүй == Атлантын далай хойноос урагш сунасан, ерөнхийдөө S үсэгтэй төстэй хэлбэртэй. Баруун эргийг нь Америк тивүүд, зүүн эргийг нь Европ болон Африк бүрдүүлнэ. [[Экватор]] Атлантын далайг: * [[Хойд Атлантын далай]]; * [[Өмнөд Атлантын далай]] гэсэн хоёр үндсэн хэсэгт хуваана. Хойд Атлантын далай Умард мөсөн далайтай [[Гренландын тэнгис]], [[Норвегийн тэнгис]], [[Данийн хоолой]], Дэвисийн хоолой болон бусад усан замаар холбогдоно. Өмнөд хэсэг нь 60° өмнөд өргөргийн орчимд Өмнөд далайд шилжинэ. [[Панамын суваг]] Атлантын далайн ай савыг Номхон далайтай хиймэл усан замаар холбодог. [[Гибралтарын хоолой]]гоор [[Газар дундын тэнгис]]тэй, Дарданелл болон Босфорын хоолойгоор дамжин [[Хар тэнгис]]тэй холбогдоно. === Захын тэнгис, булан === Атлантын далайн ай савд олон тэнгис, булан ордог. Гол тэнгис, булангууд нь: * [[Карибын тэнгис]] * [[Мексикийн булан]] * [[Газар дундын тэнгис]] * [[Хойд тэнгис]] * [[Балтийн тэнгис]] * [[Норвегийн тэнгис]] * [[Гренландын тэнгис]] * [[Лабрадорын тэнгис]] * [[Саргассын тэнгис]] * [[Бискайн булан]] * [[Гвинейн булан]] * [[Гэгээн Лаврентийн булан]] юм. Саргассын тэнгис нь хуурай газраар хүрээлэгдээгүй, хил нь далайн урсгалуудаар тодорхойлогддог дэлхийн цорын ганц тэнгис юм.<ref name="Sargasso">{{cite web |title=What is the Sargasso Sea? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/sargassosea.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> === Арлууд === Атлантын далай болон түүний захын тэнгисүүдэд олон том, жижиг арал бий. Томоохон арал, арлын бүлгүүдэд: * [[Гренланд]] * [[Исланд]] * [[Их Британи арал]] * [[Ирланд арал]] * [[Ньюфаундленд]] * [[Их Антилийн арлууд]] * [[Бага Антилийн арлууд]] * [[Азорын арлууд]] * [[Мадейра]] * [[Канарын арлууд]] * [[Кабо-Верде]] * [[Бермудын арлууд]] * [[Фолклендийн арлууд]] * [[Өмнөд Жоржиа ба Өмнөд Сэндвичийн арлууд]] багтана. == Далайн ёроол ба геологи == Атлантын далайн ёроолын төв хэсгээр хойноос урагш бараг бүхэлд нь үргэлжлэх усан доорх уулсын тогтолцоог [[Атлантын далайн гол нуруу]] гэнэ. Энэ нуруу нь дэлхийн дундад далайн нуруудын тогтолцооны нэг хэсэг бөгөөд тектоникийн хавтангууд бие биеэсээ холддог зааг юм.<ref name="USGSridge">{{cite web |title=Mid-Atlantic Ridge |url=https://pubs.usgs.gov/gip/dynamic/ridge.html |publisher=United States Geological Survey |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Нурууны хойд хэсэгт [[Хойд Америкийн хавтан]] болон [[Евразийн хавтан]], өмнөд хэсэгт [[Өмнөд Америкийн хавтан]] болон [[Африкийн хавтан]] бие биеэсээ холдон хөдөлдөг. Хавтангууд холдох үед мантиас магма дээш гарч царцсанаар шинэ далайн царцдас үүснэ. Иймээс Атлантын далайн хамгийн залуу ёроол гол нурууны орчимд, харин илүү эртний царцдас тивүүдийн эрэгт ойр байрладаг.<ref>{{cite web |title=Age of the Seafloor |url=https://sos.noaa.gov/catalog/datasets/age-of-the-seafloor/ |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> [[Исланд]] нь Атлантын далайн гол нуруу далайн түвшнээс дээш гарсан хэсэгт оршдог. Тус аралд хавтангийн тэлэлт, галт уулжилт болон газар хөдлөлтийн үйл явц идэвхтэй явагдана. Атлантын далай нь ойролцоогоор 200 сая жилийн өмнө [[Пангея]] хэмээх супер тив задарч эхлэхэд үүссэн. Тивүүд холдохын хэрээр тэдгээрийн хооронд шинэ далайн сав газар бий болж, Атлантын далай аажмаар тэлжээ.<ref name="Pangaea">{{cite web |title=What was Pangea? |url=https://www.usgs.gov/faqs/what-was-pangea |publisher=United States Geological Survey |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Атлантын далайн ёроолд төв нуруунаас гадна гүний тэгш тал, далайн доорх уул, хагарлын бүс, хотгор болон эх газрын тавцан оршино. Пуэрто Рикогийн хонхор нь Хойд Америкийн болон Карибын хавтангийн заагт, Пуэрто-Рико арлын хойд талд оршино. Энэ нь Атлантын далайн хамгийн гүн хэсэг бөгөөд газар хөдлөлт, цунамийн эрсдэлтэй бүс юм.<ref>{{cite web |title=Caribbean Tsunami and Earthquake Hazards Studies |url=https://www.usgs.gov/centers/whcmsc/science/caribbean-tsunami-and-earthquake-hazards-studies |publisher=United States Geological Survey |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> == Далайн урсгал == [[Файл:Gulfstream.jpg|thumb|right|300px|Хойд Атлантын далайн үндсэн урсгалууд]] Атлантын далайн гадаргын урсгалууд салхи, [[Кориолисын хүч]], усны температур, давсжилт болон эх газрын эргийн хэлбэрийн нөлөөгөөр томоохон тойрог урсгалууд үүсгэнэ. === Хойд Атлантын урсгалууд === Хойд Атлантын далайн субтропикийн тойрог урсгал цагийн зүүний дагуу эргэнэ. Үндсэн хэсгүүд нь: * Хойд экваторын урсгал * [[Гольфстрим]] * [[Хойд Атлантын урсгал]] * Канарын урсгал юм. Гольфстрим нь Карибын тэнгис болон Мексикийн булангаас ирэх дулаан усыг Хойд Америкийн зүүн эргийн дагуу хойд зүгт зөөдөг. Түүний үргэлжлэл болох Хойд Атлантын урсгал дулаан, давсархаг усыг Европ болон Нордикийн тэнгисүүдийн зүг хүргэнэ. Лабрадорын урсгал нь Гренланд, Канадын Арктикийн нутгаас хүйтэн усыг Ньюфаундлендийн зүг өмнө тийш зөөдөг. Саргассын тэнгисийн баруун хилийг Гольфстрим, хойд хилийг Хойд Атлантын урсгал, зүүн хилийг Канарын урсгал, өмнөд хилийг Хойд экваторын урсгал бүрдүүлдэг.<ref name="Sargasso"/> === Өмнөд Атлантын урсгалууд === Өмнөд Атлантын субтропикийн тойрог урсгал цагийн зүүний эсрэг чиглэлд эргэнэ. Үүнд: * Өмнөд экваторын урсгал * Бразилын урсгал * Өмнөд Атлантын урсгал * Бенгелийн урсгал багтана. Бразилын урсгал Өмнөд Америкийн зүүн эргийн дагуу дулаан усыг өмнө зүгт зөөдөг. Бенгелийн хүйтэн урсгал Африкийн баруун өмнөд эргийн дагуу хойд зүгт урсана. Бенгелийн урсгалын бүсэд далайн гүний шим тэжээлээр баялаг ус гадарга руу дээшилдэг тул загасны нөөц ихтэй. === Атлантын меридиан дагуух эргэлт === '''Атлантын меридиан дагуух эргэлтийн тогтолцоо''' ({{lang-en|Atlantic Meridional Overturning Circulation}}, AMOC) нь Атлантын далайн гадаргын болон гүний урсгалуудыг хамарсан томоохон эргэлтийн систем юм. Уг тогтолцоогоор дулаан, давсархаг ус Атлантын далайн дээд давхаргаар хойд зүгт урсаж, өндөр өргөрөгт хөрөн нягтарч гүн рүү живнэ. Хүйтэн гүний ус дараа нь өмнө зүгт буцаж урсдаг. Энэ үйл явц дэлхийн далайд дулаан, давс, нүүрстөрөгч болон шим тэжээлийн бодисыг тараахад чухал үүрэгтэй.<ref name="AMOC">{{cite web |title=What is the Atlantic Meridional Overturning Circulation? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/amoc.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> == Уур амьсгал ба цаг агаар == Атлантын далай дулааныг халуун бүсээс өндөр өргөрөг рүү зөөдөг тул Америк, Европ болон Африкийн цаг агаар, уур амьсгалд нөлөөлдөг. Далай их хэмжээний дулаан хуримтлуулж, агаар мандалтай дулаан болон чийг солилцоно. Хойд Атлантын урсгал болон агаар мандлын баруун зүгийн салхи Европын баруун болон хойд хэсгийн уур амьсгалыг ижил өргөрөгт орших зарим эх газрын нутгаас харьцангуй зөөлөн байхад хувь нэмэр оруулдаг. Халуун орны Атлантын далайн дулаан усан дээр [[хар салхи|тропикийн циклон]] үүсдэг. Хойд Атлантын хар салхины албан ёсны улирал 6 сарын 1-нээс 11 сарын 30 хүртэл үргэлжилдэг боловч энэ хугацаанаас гадуур мөн циклон үүсэх боломжтой.<ref>{{cite web |title=When is the Atlantic Hurricane Season? |url=https://blog.response.restoration.noaa.gov/when-atlantic-hurricane-season |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> == Байгаль, экосистем == Атлантын далайд халуун орны шүрэн хад, мангрын ой, далайн өвсний талбай, задгай далайн бүс, эх газрын тавцан, гүний тэгш тал болон усан доорх уулсын олон янзын экосистем оршино. Саргассын тэнгисийн гадарга дээр хөвдөг [[саргассум]] замаг нь загас, далайн яст мэлхий, хавч хэлбэртэн болон бусад амьтанд хоол тэжээл, хамгаалах орчин болдог. Яст мэлхийн зулзагууд хөвөгч саргассумын бөөгнөрлийг өсөж бойжих орчин болгон ашигладаг.<ref>{{cite web |title=Marine Protected Areas: Sargasso Sea |url=https://www.noaa.gov/gc-international-section/marine-protected-areas-mpas-sargasso-sea |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Атлантын далайн далайн доорх нуруу, хүйтэн усны шүрэн хад, гидротермаль ам болон гүний хонхруудад гэрэлгүй, өндөр даралттай орчинд дасан зохицсон төрөл бүрийн амьд организм бий. == Ач холбогдол == Атлантын далай нь Америк, Европ болон Африкийг холбосон далайн тээврийн гол бүс юм. Далайн боомтуудаар зорчигч, түүхий эд, хүнс, эрчим хүчний бүтээгдэхүүн болон үйлдвэрийн бараа тээвэрлэдэг. Мөн далайн ёроолоор тив хоорондын цахилгаан холбооны кабелиуд тавигдсан бөгөөд эдгээр нь Европ, Америк болон Африкийн хоорондох интернет, харилцаа холбооны ихээхэн хэсгийг дамжуулдаг. Загас агнуур, аялал жуулчлал, газрын тос, байгалийн хий, салхины эрчим хүч болон бусад далайн нөөц Атлантын эргийн олон орны эдийн засагт чухал үүрэгтэй. == Мөн үзэх == * [[Хойд Атлантын далай]] * [[Өмнөд Атлантын далай]] * [[Гольфстрим]] * [[Хойд Атлантын урсгал]] * [[Атлантын далайн гол нуруу]] * [[Пуэрто Рикогийн хонхор]] * [[Саргассын тэнгис]] * [[Номхон далай]] * [[Энэтхэгийн далай]] * [[Умард мөсөн далай]] * [[Өмнөд далай]] == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадаад холбоос == {{Commonscat|Atlantic Ocean}} * [https://oceanservice.noaa.gov/facts/atlantic.html Атлантын далайн тухай — NOAA] * [https://www.gebco.net/sites/default/files/documents/GEBCO_2021_atlantic_ocean.pdf Атлантын далайн ёроолын зураг — GEBCO] [[Ангилал:Атлантын далай| ]] [[Ангилал:Далай]] [[Ангилал:Атлантын далайн усны систем| ]] 424mk7yjd5ff316u0rfhyw56ris9n57 864568 864529 2026-08-04T06:26:14Z Zorigt 49 864568 wikitext text/x-wiki {{Дэлхийн далайнууд}} [[Файл:Atlantic Ocean, mn.png|thumb|right|300px|Атлантын далайн байршил]] [[Файл:Atlantic_bathymetry.jpg|thumb|right|300px|Атлантын далайн ёроолын тогтоц]] '''Атлантын далай''' ({{lang-en|Atlantic Ocean}}) нь баруун талаараа [[Хойд Америк|Хойд]] болон [[Өмнөд Америк]], зүүн талаараа [[Европ]] болон [[Африк]] тивийн хооронд орших, [[Номхон далай]]н дараах дэлхийн хоёр дахь том [[далай]] юм. Хойд талаараа [[Умард мөсөн далай]], өмнөд талаараа [[Өмнөд далай]]тай холбогдоно. АНУ-ын Далай, агаар мандлын үндэсний захиргааны тооцоогоор захын тэнгисүүдийг хамруулсан Атлантын далайн нийт талбай ойролцоогоор 106.46 сая км² бөгөөд дэлхийн гадаргын тавны нэг орчмыг эзэлнэ.<ref name="NOAAarea">{{cite web |title=How big is the Atlantic Ocean? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/atlantic.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Далайн хил хязгаарыг хэрхэн тогтоосноос шалтгаалан талбай, эзлэхүүний тоо эх сурвалж бүрд ялгаатай байдаг. NOAA-ийн ETOPO1 загварт үндэслэсэн тооцоогоор Атлантын далайн үндсэн сав газар 85.13 сая км² талбайтай, 310.41 сая км³ усны эзлэхүүнтэй бөгөөд дундаж гүн нь 3,646 метр юм.<ref name="NCEIvolume">{{cite web |title=World Ocean Volumes |url=https://www.ncei.noaa.gov/sites/default/files/2023-01/World%20Ocean%20Volumes.pdf |publisher=NOAA National Centers for Environmental Information |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Атлантын далайн хамгийн гүн хэсэг нь [[Пуэрто Рикогийн хонхор]]т орших бөгөөд усны гүн 8,400 метрээс давна.<ref name="PuertoRico">{{cite web |title=Geological Finds Over the Years: Celebrating 20 Years of NOAA Ocean Exploration |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/20years/geology/ |publisher=NOAA Ocean Exploration |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> == Нэр == «Атлантын» хэмээх нэр нь эртний Грекийн домгийн тэнгэрийг мөрөн дээрээ өргөж явдаг [[Атлас (домгийн дүр)|Атлас]]ын нэрээс гаралтай. Эртний Грекийн зохиолуудад Атласын цаадах тэнгис гэсэн утгаар Атлантын тэнгис хэмээн нэрлэж байжээ.<ref name="NOAAarea"/> == Газар зүй == Атлантын далай хойноос урагш сунасан, ерөнхийдөө S үсэгтэй төстэй хэлбэртэй. Баруун эргийг нь Америк тивүүд, зүүн эргийг нь Европ болон Африк бүрдүүлнэ. [[Экватор]] Атлантын далайг: * [[Хойд Атлантын далай]]; * [[Өмнөд Атлантын далай]] гэсэн хоёр үндсэн хэсэгт хуваана. Хойд Атлантын далай Умард мөсөн далайтай [[Гренландын тэнгис]], [[Норвегийн тэнгис]], [[Данийн хоолой]], Дэвисийн хоолой болон бусад усан замаар холбогдоно. Өмнөд хэсэг нь 60° өмнөд өргөргийн орчимд Өмнөд далайд шилжинэ. [[Панамын суваг]] Атлантын далайн ай савыг Номхон далайтай хиймэл усан замаар холбодог. [[Гибралтарын хоолой]]гоор [[Газар дундын тэнгис]]тэй, Дарданелл болон Босфорын хоолойгоор дамжин [[Хар тэнгис]]тэй холбогдоно. === Захын тэнгис, булан === Атлантын далайн ай савд олон тэнгис, булан ордог. Гол тэнгис, булангууд нь: * [[Карибын тэнгис]] * [[Мексикийн булан]] * [[Газар дундын тэнгис]] * [[Хойд тэнгис]] * [[Балтын тэнгис]] * [[Норвегийн тэнгис]] * [[Гренландын тэнгис]] * [[Лабрадорын тэнгис]] * [[Саргассын тэнгис]] * [[Бискайн булан]] * [[Гвинейн булан]] * [[Гэгээн Лаврентийн булан]] юм. Саргассын тэнгис нь хуурай газраар хүрээлэгдээгүй, хил нь далайн урсгалуудаар тодорхойлогддог дэлхийн цорын ганц тэнгис юм.<ref name="Sargasso">{{cite web |title=What is the Sargasso Sea? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/sargassosea.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> === Арлууд === Атлантын далай болон түүний захын тэнгисүүдэд олон том, жижиг арал бий. Томоохон арал, арлын бүлгүүдэд: * [[Гренланд]] * [[Исланд]] * [[Их Британи арал]] * [[Ирланд арал]] * [[Ньюфаундленд]] * [[Их Антилийн арлууд]] * [[Бага Антилийн арлууд]] * [[Азорын арлууд]] * [[Мадейра]] * [[Канарын арлууд]] * [[Кабо-Верде]] * [[Бермудын арлууд]] * [[Фолклендийн арлууд]] * [[Өмнөд Жоржиа ба Өмнөд Сэндвичийн арлууд]] багтана. == Далайн ёроол ба геологи == Атлантын далайн ёроолын төв хэсгээр хойноос урагш бараг бүхэлд нь үргэлжлэх усан доорх уулсын тогтолцоог [[Атлантын далайн гол нуруу]] гэнэ. Энэ нуруу нь дэлхийн дундад далайн нуруудын тогтолцооны нэг хэсэг бөгөөд тектоникийн хавтангууд бие биеэсээ холддог зааг юм.<ref name="USGSridge">{{cite web |title=Mid-Atlantic Ridge |url=https://pubs.usgs.gov/gip/dynamic/ridge.html |publisher=United States Geological Survey |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Нурууны хойд хэсэгт [[Хойд Америкийн хавтан]] болон [[Евразийн хавтан]], өмнөд хэсэгт [[Өмнөд Америкийн хавтан]] болон [[Африкийн хавтан]] бие биеэсээ холдон хөдөлдөг. Хавтангууд холдох үед мантиас магма дээш гарч царцсанаар шинэ далайн царцдас үүснэ. Иймээс Атлантын далайн хамгийн залуу ёроол гол нурууны орчимд, харин илүү эртний царцдас тивүүдийн эрэгт ойр байрладаг.<ref>{{cite web |title=Age of the Seafloor |url=https://sos.noaa.gov/catalog/datasets/age-of-the-seafloor/ |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> [[Исланд]] нь Атлантын далайн гол нуруу далайн түвшнээс дээш гарсан хэсэгт оршдог. Тус аралд хавтангийн тэлэлт, галт уулжилт болон газар хөдлөлтийн үйл явц идэвхтэй явагдана. Атлантын далай нь ойролцоогоор 200 сая жилийн өмнө [[Пангея]] хэмээх супер тив задарч эхлэхэд үүссэн. Тивүүд холдохын хэрээр тэдгээрийн хооронд шинэ далайн сав газар бий болж, Атлантын далай аажмаар тэлжээ.<ref name="Pangaea">{{cite web |title=What was Pangea? |url=https://www.usgs.gov/faqs/what-was-pangea |publisher=United States Geological Survey |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Атлантын далайн ёроолд төв нуруунаас гадна гүний тэгш тал, далайн доорх уул, хагарлын бүс, хотгор болон эх газрын тавцан оршино. Пуэрто Рикогийн хонхор нь Хойд Америкийн болон Карибын хавтангийн заагт, Пуэрто-Рико арлын хойд талд оршино. Энэ нь Атлантын далайн хамгийн гүн хэсэг бөгөөд газар хөдлөлт, цунамийн эрсдэлтэй бүс юм.<ref>{{cite web |title=Caribbean Tsunami and Earthquake Hazards Studies |url=https://www.usgs.gov/centers/whcmsc/science/caribbean-tsunami-and-earthquake-hazards-studies |publisher=United States Geological Survey |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> == Далайн урсгал == [[Файл:Gulfstream.jpg|thumb|right|300px|Хойд Атлантын далайн үндсэн урсгалууд]] Атлантын далайн гадаргын урсгалууд салхи, [[Кориолисын хүч]], усны температур, давсжилт болон эх газрын эргийн хэлбэрийн нөлөөгөөр томоохон тойрог урсгалууд үүсгэнэ. === Хойд Атлантын урсгалууд === Хойд Атлантын далайн субтропикийн тойрог урсгал цагийн зүүний дагуу эргэнэ. Үндсэн хэсгүүд нь: * Хойд экваторын урсгал * [[Гольфстрим]] * [[Хойд Атлантын урсгал]] * Канарын урсгал юм. Гольфстрим нь Карибын тэнгис болон Мексикийн булангаас ирэх дулаан усыг Хойд Америкийн зүүн эргийн дагуу хойд зүгт зөөдөг. Түүний үргэлжлэл болох Хойд Атлантын урсгал дулаан, давсархаг усыг Европ болон Нордикийн тэнгисүүдийн зүг хүргэнэ. Лабрадорын урсгал нь Гренланд, Канадын Арктикийн нутгаас хүйтэн усыг Ньюфаундлендийн зүг өмнө тийш зөөдөг. Саргассын тэнгисийн баруун хилийг Гольфстрим, хойд хилийг Хойд Атлантын урсгал, зүүн хилийг Канарын урсгал, өмнөд хилийг Хойд экваторын урсгал бүрдүүлдэг.<ref name="Sargasso"/> === Өмнөд Атлантын урсгалууд === Өмнөд Атлантын субтропикийн тойрог урсгал цагийн зүүний эсрэг чиглэлд эргэнэ. Үүнд: * Өмнөд экваторын урсгал * Бразилын урсгал * Өмнөд Атлантын урсгал * Бенгелийн урсгал багтана. Бразилын урсгал Өмнөд Америкийн зүүн эргийн дагуу дулаан усыг өмнө зүгт зөөдөг. Бенгелийн хүйтэн урсгал Африкийн баруун өмнөд эргийн дагуу хойд зүгт урсана. Бенгелийн урсгалын бүсэд далайн гүний шим тэжээлээр баялаг ус гадарга руу дээшилдэг тул загасны нөөц ихтэй. === Атлантын меридиан дагуух эргэлт === '''Атлантын меридиан дагуух эргэлтийн тогтолцоо''' ({{lang-en|Atlantic Meridional Overturning Circulation}}, AMOC) нь Атлантын далайн гадаргын болон гүний урсгалуудыг хамарсан томоохон эргэлтийн систем юм. Уг тогтолцоогоор дулаан, давсархаг ус Атлантын далайн дээд давхаргаар хойд зүгт урсаж, өндөр өргөрөгт хөрөн нягтарч гүн рүү живнэ. Хүйтэн гүний ус дараа нь өмнө зүгт буцаж урсдаг. Энэ үйл явц дэлхийн далайд дулаан, давс, нүүрстөрөгч болон шим тэжээлийн бодисыг тараахад чухал үүрэгтэй.<ref name="AMOC">{{cite web |title=What is the Atlantic Meridional Overturning Circulation? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/amoc.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> == Уур амьсгал ба цаг агаар == Атлантын далай дулааныг халуун бүсээс өндөр өргөрөг рүү зөөдөг тул Америк, Европ болон Африкийн цаг агаар, уур амьсгалд нөлөөлдөг. Далай их хэмжээний дулаан хуримтлуулж, агаар мандалтай дулаан болон чийг солилцоно. Хойд Атлантын урсгал болон агаар мандлын баруун зүгийн салхи Европын баруун болон хойд хэсгийн уур амьсгалыг ижил өргөрөгт орших зарим эх газрын нутгаас харьцангуй зөөлөн байхад хувь нэмэр оруулдаг. Халуун орны Атлантын далайн дулаан усан дээр [[хар салхи|тропикийн циклон]] үүсдэг. Хойд Атлантын хар салхины албан ёсны улирал 6 сарын 1-нээс 11 сарын 30 хүртэл үргэлжилдэг боловч энэ хугацаанаас гадуур мөн циклон үүсэх боломжтой.<ref>{{cite web |title=When is the Atlantic Hurricane Season? |url=https://blog.response.restoration.noaa.gov/when-atlantic-hurricane-season |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> == Байгаль, экосистем == Атлантын далайд халуун орны шүрэн хад, мангрын ой, далайн өвсний талбай, задгай далайн бүс, эх газрын тавцан, гүний тэгш тал болон усан доорх уулсын олон янзын экосистем оршино. Саргассын тэнгисийн гадарга дээр хөвдөг [[саргассум]] замаг нь загас, далайн яст мэлхий, хавч хэлбэртэн болон бусад амьтанд хоол тэжээл, хамгаалах орчин болдог. Яст мэлхийн зулзагууд хөвөгч саргассумын бөөгнөрлийг өсөж бойжих орчин болгон ашигладаг.<ref>{{cite web |title=Marine Protected Areas: Sargasso Sea |url=https://www.noaa.gov/gc-international-section/marine-protected-areas-mpas-sargasso-sea |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Атлантын далайн далайн доорх нуруу, хүйтэн усны шүрэн хад, гидротермаль ам болон гүний хонхруудад гэрэлгүй, өндөр даралттай орчинд дасан зохицсон төрөл бүрийн амьд организм бий. == Ач холбогдол == Атлантын далай нь Америк, Европ болон Африкийг холбосон далайн тээврийн гол бүс юм. Далайн боомтуудаар зорчигч, түүхий эд, хүнс, эрчим хүчний бүтээгдэхүүн болон үйлдвэрийн бараа тээвэрлэдэг. Мөн далайн ёроолоор тив хоорондын цахилгаан холбооны кабелиуд тавигдсан бөгөөд эдгээр нь Европ, Америк болон Африкийн хоорондох интернет, харилцаа холбооны ихээхэн хэсгийг дамжуулдаг. Загас агнуур, аялал жуулчлал, газрын тос, байгалийн хий, салхины эрчим хүч болон бусад далайн нөөц Атлантын эргийн олон орны эдийн засагт чухал үүрэгтэй. == Мөн үзэх == * [[Хойд Атлантын далай]] * [[Өмнөд Атлантын далай]] * [[Гольфстрим]] * [[Хойд Атлантын урсгал]] * [[Атлантын далайн гол нуруу]] * [[Пуэрто Рикогийн хонхор]] * [[Саргассын тэнгис]] * [[Номхон далай]] * [[Энэтхэгийн далай]] * [[Умард мөсөн далай]] * [[Өмнөд далай]] == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадаад холбоос == {{Commonscat|Atlantic Ocean}} * [https://oceanservice.noaa.gov/facts/atlantic.html Атлантын далайн тухай — NOAA] * [https://www.gebco.net/sites/default/files/documents/GEBCO_2021_atlantic_ocean.pdf Атлантын далайн ёроолын зураг — GEBCO] [[Ангилал:Атлантын далай| ]] [[Ангилал:Далай]] [[Ангилал:Атлантын далайн усны систем| ]] 6es9sa45p2za8u7z39aooje1zzkf08u 0 3919 864636 862029 2026-08-04T08:52:30Z Swoopless 82659 Fixed typo 864636 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Хятад Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ</br>ᠨᠠᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ</br>ᠬᠢᠲᠠᠳ</br>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Тайвань | native_name = {{unbulleted list|{{native name|zh-Hant-TW|中華民國|italic=no}}}} | image_flag = Flag of the Republic of China.svg | alt_flag = | flag_type = [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = National Emblem of the Republic of China.svg | alt_coat = | other_symbol = '''Үндэсний тамга:'''<br />{{lang|zh-Hant-TW|中華民國之璽}}<br />Улсын Тамга<br />[[File:中華民國之璽.svg|85px]]<hr>'''Үндэсний цэцэг:'''<br />{{lang|zh-Hant-TW|梅花}}<br />Чавганы цэцэг<br />[[File:Meihua ROC.svg|50px]] | symbol_type = [[Цагаан нартай хөх тэнгэр|Сүлд]] | national_anthem = <br />{{lang|zh-Hant-TW|中華民國國歌}}<br />{{transliteration|zh|Zhōnghuá Mínguó Guógē}}<br />"Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Төрийн Дуулал"{{parabr}}{{center|[[File:National anthem of the Republic of China (Taiwan) 中華民國國歌(演奏版).ogg]]}} | flag_anthem = <br />{{lang|zh-Hant-TW|中華民國國旗歌}}<br />{{transliteration|zh|Zhōnghuá Míngúo Gúoqígē}}<br />"Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Тугны Дуулал"{{parabr}}{{center|[[File:中華民國國旗歌 (演奏版).ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:Republic of China (Taiwan) on the globe.svg|upright=1.15|frameless]]|[[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын чөлөөт бүс|Тайванийн удирддаг нутаг дэвсгэр (Чөлөөт Бүс)]]|[[File:Republic of China (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|Тайвань (хар ногоон) түүхэн газар нутгийн нэхэмжлэлтэй (цайвар ногоон)|default=1}} | map_caption = | largest_city = [[Шинэ Тайбэй]] | capital = [[Тайбэй]]{{efn|[[Тайбэй]] нь [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын засгийн газар]] албан ёсны суудал боловч [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Үндсэн хууль]]д ''де-юре'' нийслэлийг заагаагүй.<ref>{{cite web |url=http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2013/12/04/2003578264/2 |title=Since the implementation of the Act Governing Principles for Editing Geographical Educational Texts (地理敎科書編審原則) in 1997, the guiding principle for all maps in geographical textbooks was that Taipei was to be marked as the capital with a label stating: "Location of the Central Government" |date=4 December 2013 |access-date=1 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191101013333/http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2013/12/04/2003578264/2 |archive-date=1 November 2019 |url-status=live }}</ref>}}<ref name="capital">{{cite news |title=Interior minister reaffirms Taipei is ROC's capital |date=5 December 2013|url=http://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2013/12/05/2003578356 |newspaper=Taipei Times |access-date=7 December 2013}}</ref> | coordinates = {{coord|25|04|N|121|31|E|type:city_region:TW}} | ethnic_groups_year = 2016 | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite book |year=2016 |title=The Republic of China Yearbook 2016 |publisher=Executive Yuan, R.O.C. |url=https://issuu.com/eyroc/docs/the_republic_of_china_yearbook_2016 |access-date=31 May 2020 |isbn=9789860499490 |page=10 |quote=Ethnicity: 70 percent Hoklo; 15 percent Hakka 10–15 percent [[Waishengren|mainlanders]]; 2 percent indigenous Austronesian peoples |archive-date=6 Наймдугаар сар 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806185112/https://issuu.com/eyroc/docs/the_republic_of_china_yearbook_2016 |url-status=dead }}</ref> | ethnic_groups = {{vunblist |95–97% Тайваний Хятадууд |2.3% [[Тайванийн уугуул иргэд|Уугуул]]{{efn|Холимог ба уугуул Хятад иргэд Тайванийн Хятад гэж тооцогддог.}} |0.7–2.7% Бусад}} | official_languages = Баримжаа [[хятад хэл|Стандарт Хятад хэл]]{{efn|[[Тайванийн Хятад хэл|Мандарин хэл]] нь стандарт [[Хятад хэлний төрөл]] юм<ref name="推動雙語國家政策問題研析">{{cite web |title=推動雙語國家政策問題研析|url=https://www.ly.gov.tw/Pages/Detail.aspx?nodeid=6590&pid=173510 |website=www.ly.gov.tw | date=23 July 2013 |access-date=25 May 2021 |language=zh}}</ref><br />[[Байхуа]] (ихэнх тохиолдолд ашигладаг) <br />[[Баримжаа хятад хэл|Стандарт Хятад хэл]] (албан ёсны ба ёслолын арга хэмжээ, шашны болон соёлын зан үйл, албан ёсны баримт бичиг, хуулийн болон шүүхийн шийдвэр, шүүхийн баримт бичигт ашиглагддаг)<ref>{{cite web|title=法律統一用語表-常見公文用語說明|url=http://oga.ncu.edu.tw/ncuoga/dispatch/doc/%E5%B8%B8%E8%A6%8B%E5%85%AC%E6%96%87%E7%94%A8%E8%AA%9E%E8%AA%AA%E6%98%8E1050106.pdf|access-date=2 June 2021|language=zh|archive-date=2 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602215646/http://oga.ncu.edu.tw/ncuoga/dispatch/doc/%E5%B8%B8%E8%A6%8B%E5%85%AC%E6%96%87%E7%94%A8%E8%AA%9E%E8%AA%AA%E6%98%8E1050106.pdf|url-status=dead}}</ref> }}<ref>{{Cite book |last=Executive Yuan, R.O.C. (Taiwan) |title=The Republic of China Yearbook 2012 |date=2012 |isbn=9789860345902 |page=24 |language=en |chapter=Chapter 2: People and Language |access-date=18 December 2013 |chapter-url=http://www.ey.gov.tw/en/cp.aspx?n=F4FA171B7E10F12F |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014222446/http://www.ey.gov.tw/en/cp.aspx?n=F4FA171B7E10F12F |archive-date=14 October 2013}}</ref><ref>{{Cite book |last=Government Information Office |title=The Republic of China Yearbook 2010 |date=2010 |isbn=9789860252781 |page=42 |language=en |chapter=Chapter 2: People and Language |chapter-url=http://www.gio.gov.tw/taiwan-website/5-gp/yearbook/02People&Language.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805173731/http://www.gio.gov.tw/taiwan-website/5-gp/yearbook/02People%26Language.pdf |archive-date=5 August 2011 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Liao |first=Silvie |url=http://naccl.osu.edu/files/21_liao-s.pdf |title=Proceedings of the 20th North American Conference on Chinese Linguistics (NACCL-20) |date=2008 |publisher=The Ohio State University |isbn=9780982471500 |editor-last=Chan |editor-first=Marjorie K. M. |volume=1 |location=Columbus, Ohio |page=393 |language=en |chapter=A Perceptual Dialect Study of Taiwan Mandarin: Language Attitudes in the Era of Political Battle |editor-last2=Kang |editor-first2=Hana |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224110315/http://naccl.osu.edu/files/21_liao-s.pdf |archive-date=24 December 2013 |url-status=dead}}</ref> | languages_type = Албан бичиг | languages = Уламжлалт [[Хятад ханз]]<ref>{{cite web |title=行政院第3251次院會決議 |url=https://www.ey.gov.tw/Page/4EC2394BE4EE9DD0/51cc88a4-2066-44da-964d-18e10468f578|website=www.ey.gov.tw |access-date=25 May 2021 |language=zh}}</ref> | languages2_type = Үндэсний хэлнүүд{{efn|Тайвань дахь үндэсний хэл нь "Тайванийн уугуул хүмүүсийн хэрэглэдэг байгалийн хэл ба [[Тайванийн дохионы хэл]]" гэж хуулиар тодорхойлсон байдаг.<ref name="natLangAct">{{cite web |script-title=zh:國家語言發展法 |url=https://law.moj.gov.tw/LawClass/LawAll.aspx?pcode=H0170143 |website=law.moj.gov.tw |access-date=22 May 2019 |language=zh}}</ref>}} | languages2 = {{unbulleted list| |Хятад Мандарин хэл{{efn|name = nat-lang}} |Тайванийн Хоккиен хэл{{efn|name = nat-lang|Зориулалтын бус боловч хуулийн тодорхойлолтод нийцсэн. [[Хоккиен хэл]]ний аялга гэж тооцогддог.}} |Тайванийн Хакка хэл<ref>{{cite web |title = Hakka Basic Act |url=https://law.moj.gov.tw/ENG/LawClass/LawAll.aspx?pcode=D0140005 |website=law.moj.gov.tw |access-date=22 May 2019}}</ref> |Нутгийн хэлнүүд<ref>{{cite web |title = Indigenous Languages Development Act |url=https://law.moj.gov.tw/ENG/LawClass/LawAll.aspx?pcode=D0130037 |website=law.moj.gov.tw |access-date = 22 May 2019}}</ref> |Мацу аялга{{efn|name = nat-lang}} |Путьан аялга{{efn|name = nat-lang}} |Тайванийн дохионы хэл }} | religion_year = 2020 | religion_ref = <ref name="Pew religion stats">{{cite web |last1=Washington |first1=Suite 800 |last2=Inquiries |first2=DC 20036 USA202-419-4300 |title=Religious Composition by Country, 2010–2050 |url=http://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2020/percent/all/ |website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project |access-date=23 February 2019 |date=2 April 2015 |archive-date=21 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221014350/https://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2020/percent/all/ |url-status=dead }}</ref> | religion = {{vunblist |35.1% [[Буддизм]] |33.0% [[Бомбын шашин]] |26.7% Шашингүй |3.9% [[Христийн шашин]] |1.3% Бусад}} | demonym = [[Тайваньчууд‎]]<br>[[Хятадууд]]{{efn|[[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын чөлөөт бүс|Чөлөөт бүс]]ийн ба нэрлэсэн [[Эх газрын Хятад|эх газрын бүсийн]] иргэдэд хамаарна}} | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Холимог засаглалын систем|хагас ерөнхийлөгчийн систем]] доорх [[Парламентын засаглалын систем|парламентын]] [[үндсэн хууль]]т [[бүгд найрамдах улс]]{{efn|[[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]]д заасны дагуу ''де-юре'' парламентын засаглалтай, боловч одоогоор 1996 оноос хойш ''де-факто'' [[Холимог засаглалын систем|хагас ерөнхийлөгчийн системтэй]].}}<ref>[https://law.unimelb.edu.au/__data/assets/pdf_file/0005/2536547/Taiwan-Chang.pdf The second Melbourne Forum on Constitution Building in Asia and the Pacific Manila, the Philippines] 3-4 October 2017</ref> | leader_title1 = [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Лай Цин Дэ]] | leader_title2 = Дэд Ерөнхийлөгч | leader_name2 = [[Хиау Мэй Цин]] | leader_title3 = Гүйцэтгэх Юанийн Дарга | leader_name3 = [[Су Ченчань]] | leader_title4 = Хууль Тогтоох Юанийн Дарга | leader_name4 = [[Ю Сикун]] | leader_title5 = Хяналтын Юанийн Дарга | leader_name5 = [[Чень Чу]] | leader_title6 = Шүүх Юанийн Ерөнхийлөгч | leader_name6 = [[Сю Зонли]] | leader_title7 = Шалгалтын Юанийн ерөнхийлөгч | leader_name7 = [[Хуан Жонцун]] | legislature = [[Хууль Тогтоох Юань]]{{efn|[[Гурван танхимт парламент]] ''де-юре'' оршин тогтносоор байгаа боловч, 2005 онд Үндэсний Ассамблей (сонгуулийн зөвлөх) ''де-факто'' татан буугдсан ба 1993 онд Хяналтын Юань (дээд танхим) ''де-факто'' парламентын танхим байхаа больж, Хууль Тогтоох Юань (доод танхим) ''де-факто'' нэг танхимт парламентын танхим болов.}} | sovereignty_type = [[Тайванийн түүх|Түүх]] | sovereignty_note = | established_event1 = [[Голландын Формоза|Анхны Европын төр засаг байгуулагдав]] | established_date1 = 1624 оны 8 сар <ref>{{cite web|author=Gerrit van der Wees |url=https://www.taipeitimes.com/News/feat/archives/2019/02/13/2003709641 |title=How European explorers discovered Ilha Formosa |publisher=[[Taipei Times]] |website=taipeitimes.com |date=13 February 2019 |access-date=8 September 2022}}</ref> | established_event2 = [[Тунгийн хаант улс|Анхны Хятадын төр засаг байгуулагдав]] | established_date2 = 6 сарын 14, 1661 | established_event3 = [[Чин улс]]ын харьяанд оров | established_date3 = 9 сарын 5, 1683 | established_event4 = [[Японы эзэнт гүрэн]]д шилжэв | established_date4 = 4 сарын 17, 1895{{efn|[[Бүгд Найрамдах Формоза Улс]] 1895 оны 5 сарын 23-нд тунхаглагдсан ба Япончуудад 1895 оны 10 сарын 21-нд эзлэгдсэн.}} | established_event5 = [[Дундад Иргэн Улс]] [[Синьхайн хувьсгал|байгуулагдав]] | established_date5 = 10 сарын 10, 1911{{efn|Бүгд Найрамдах Хятад Улс албан ёсоор 1912 оны 1 сарын 1-нд байгуулагдсан.}} | established_event6 = Тайвань ба Пөнхүд [[Тайванийн түүх (1945–одоо үе)|БНХУ-ын хяналт]] сэргэв | established_date6 = 10 сарын 25, 1945 | established_event7 = [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date7 = 12 сарын 25, 1947 | established_event8 = Одоогийн БНХУ-ын засгийн газар байгуулагдсан | established_date8 = 5 сарын 20, 1948 | established_event9 = [[Бүгд Найрамдах Хятад улсын засгийн газрын ухралт|БНХУ-ын засгийн газар Тайбэй руу нүүв]] | established_date9 = 12 сарын 7, 1949 | established_event10 = [[НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 2758 тоот тогтоол|НҮБ-д төлөөллөө алдав]]{{efn|[[Хятад ба НҮБ|Бүгд Найрамдах Хятад Улс]] нь [[НҮБ]]-ийн үүсгэн байгуулагч орон ба 1945 оны 10 сарын 24-нд нэгдсэн. [[ЗХУ]] (1949 оны 10 сарын 2), Их Британи (1950 оны 1 сарын 6), Франц (1964 оны 1 сарын 27), ба АНУ (1979 оны 1 сарын 1) зэрэг улсууд хүлээн зөвшөөрлөө БНХАУ-д шилжүүлсэн; [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын дипломат харилцааны цаг хугацаа]], [[Тайванийн гадаад харилцаа]] ба [[Нэг Хятад бодлого]] хуудсуудаар зочилно уу.}} | established_date10 = 10 сарын 25, 1971 | established_event11 = [[Хоолойн хөндлөн хууль|Хоолойн хоёр эргийн харилцааг хуулиар тодорхойлсон]] | established_date11 = 7 сарын 31, 1992 | area_km2 = 36,197 | area_footnote = <ref name="taiwansnapshot">{{cite web|url=https://www.taiwan.gov.tw/images/content/ts.JPG|title=TAIWAN SNAPSHOT|access-date=15 March 2020}}</ref> | area_rank = <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]]; should not be any here --> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 23,894,394<ref>{{cite web | url=https://worldpopulationreview.com/countries/taiwan-population | title=Population of Taiwan as of July 2022 }}</ref> | population_census = 23,123,866<ref>{{cite web|title=General Statistical analysis report, Population and Housing Census|url=http://eng.stat.gov.tw/public/Data/5428162113SIDMH93P.pdf|website=National Statistics, ROC (Taiwan)|access-date=26 November 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161226090918/http://eng.stat.gov.tw/public/Data/5428162113SIDMH93P.pdf|archive-date=26 December 2016}}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 56 | population_census_year = 2010 | population_census_rank = | population_density_km2 = 650 | population_density_rank = 10 | GDP_PPP = {{increase}} $1.621&nbsp;их наяд<ref name="IMFWEOTW">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=528,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,LUR,LP,&sy=2019&ey=2021&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2022 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=17 October 2022}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 19 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $69,500<ref name="IMFWEOTW"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 14 | GDP_nominal = {{increase}} $828.659&nbsp;тэрбум<ref name="IMFWEOTW"/> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 21 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $35,513<ref name="IMFWEOTW"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 29 | Gini = 34.1 | Gini_year = 2017 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref>{{cite web |title=Percentage share of disposable income by quintile groups of income recipients and measures of income distribution |url=https://win.dgbas.gov.tw/fies/doc/result/106/a11/Year17.ods |website=stat.gov.tw |access-date=26 June 2019 |archive-date=14 Долдугаар сар 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220714175850/https://win.dgbas.gov.tw/fies/doc/result/106/a11/Year17.ods |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.926 | HDI_year = 2021 | HDI_change = increase | HDI_ref = {{efn |name="HDI-1" |[[НҮБ-ын хөгжлийн хөтөлбөр]]ийн боловсруулсан [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ-ийн жилийн тайлан]]д Тайвань улс НҮБ-ын гишүүн байхаа больсон тул тус орныг оруулдаггүй ба, НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр Хятадын тоо баримтыг тооцохдоо БНХАУ-ын бүрэлдэхүүнд ч оруулдаггүй болно.<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/human-development-report-2020-readers-guide|title=Human Development Report 2020: Reader's Guide|publisher= United Nation Development Program|date=2020|access-date=12 March 2021}}</ref> [[Төсөв, нягтлан бодох бүртгэл, статистикийн ерөнхий газар|Тайванийн Статистикийн Товчоо]] НҮБХХ-ийн 2010 оны аргачлалыг ашиглан ХХИ-ийг 0.926 гэж тооцоолсон,<ref>{{cite web|url=https://eng.stat.gov.tw/public/Data/1513164433IGBKG0IN.pdf|title=What is the human development index (HDI)? How are relevant data queried?|publisher=Directorate General of Budget, Accounting and Statistics, Executive Yuan, Taiwan (ROC)|access-date=14 March 2021|archive-date=12 Зургадугаар сар 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210612071634/https://eng.stat.gov.tw/public/Data/1513164433IGBKG0IN.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://win.dgbas.gov.tw/eyimc/ebook/SB/statistcs-brief_opf_files/pdfs/statistcs-brief__.pdf|title=人類發展指數(Human Development Index, HDI)|publisher=Directorate General of Budget, Accounting and Statistics, Executive Yuan, Taiwan (ROC)|date=6 January 2011|access-date=13 March 2021|language=zh-tw|archive-date=14 Дөрөвдүгээр сар 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414101606/https://win.dgbas.gov.tw/eyimc/ebook/SB/statistcs-brief_opf_files/pdfs/statistcs-brief__.pdf|url-status=dead}}</ref> ба энэ нь НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөрийн 2022 оны тайланд Тайванийг 2021 онд дэлхийн хэмжээнд 19-р байранд оруулна.<ref name="HDI 2021"/><ref>{{cite web|url=https://eng.stat.gov.tw/ct.asp?xItem=25280&ctNode=6032&mp=5|title=National Statistics, Republic of China (Taiwan)|publisher=Directorate General of Budget, Accounting and Statistics, Executive Yuan, Taiwan (ROC)|date=14 October 2022|access-date=16 October 2022|archive-date=16 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221016192219/https://eng.stat.gov.tw/ct.asp?xItem=25280&ctNode=6032&mp=5|url-status=dead}}</ref> |group="nb"}}<ref name="HDI 2021">{{cite web|url=https://www.dgbas.gov.tw/public/Data/21014153758H1A3FBHM.pdf|title=國情統計通報（第 195 號）|publisher=[[Directorate General of Budget, Accounting and Statistics]], Executive Yuan, Taiwan (ROC)|date=14 October 2021|access-date=16 October 2022|archive-date=16 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221016040649/https://www.dgbas.gov.tw/public/Data/21014153758H1A3FBHM.pdf|url-status=dead}}</ref> | HDI_rank = 19 | currency = [[Шинэ Тайвань доллар]] (NT$) | currency_code = TWD | time_zone = [[Тайвань дахь цаг|Үндэсний Стандарт Цаг]] | utc_offset = +8 | date_format = {{bulleted list |ЖЖЖЖ-СС-ӨӨ |ЖЖЖ-СС-ӨӨ ([[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын календарь|БНУ-ын хуанли]]) }} | drives_on = баруун гарын | calling_code = [[Тайвань дахь утасны дугаар|+886]] | cctld = {{vunblist|[[.tw]] |[[.台灣]] |[[.台湾]]<ref>{{cite web |url=http://brussels38.icann.org/meetings/brussels2010/transcript-board-25jun10-en.txt |title=ICANN Board Meeting Minutes |publisher=ICANN |date=25 June 2010}}</ref>}} }} '''Тайвань''' ({{lang-zh|臺灣}}) буюу '''Бүгд Найрамдах Хятад Улс''' (товчоор '''БНХУ'''; {{lang-zh|中華民國}}) — 1949 оноос хойш [[Дорнод Ази]]йн [[Тайвань арал|Тайвань арлыг]] эзлэн оршиж баруун талаараа [[Тайванийн хоолой]], хойд талаараа [[Дорнод Хятадын тэнгис]], зүүн талаараа [[Филиппиний тэнгис]]ээр хүрээлүүлж, [[Хятад]], [[Япон]]той далайгаар хиллэдэг. Нийслэл нь [[Тайбэй]]. [[Тайвань арал]] буюу барууныханы нэрлэдэгээр Формозa арал дээр анх нутгийн уугуул хүмүүс амьдарч байв. Тайваний аралыг 1624-1668 онуудад [[Нидерланд]]<nowiki/>ын колони байсан. 1683-1895 онд [[Кошинга]] [[хятад үндэстэн|хятад]] ноёныг нь буулган авснаар [[манж]] [[Чин улс]] мэдэлдээ очжээ. Эхний Япон-Хятадын дайны дараа 1895 онд [[Япон]]ы мэдэлд шилжээд 1945 онд [[Хятад]]ын мэдэлд ирсэн ч иргэний дайнд коммунист хүчин ялж 1949 онд [[Хятад|БНХАУ]] байгуулагдахад [[Чан Кайши]] тэргүүтэй хөрөнгөтөн, Дундад Иргэн Улсын талын 1,5 сая хүн Тайвань арал руу зугтан шилжин суужээ. Энэ үеэс өнөө хүртэлх үеийг '''Бүгд Найрамдах Хятад Улс''' (БНХУ) гэж хэлнэ. [[НҮБ]]-д [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсын]] өвийг залган [[Хятад]]ыг төлөөлж байгаад НҮБ-ийн 1971 оны 2758 дугаар тогтоолоор суудлаа [[Хятад|БНХАУ]]-д шилжүүлсэн. [[Хятад|БНХАУ]] нь Тайванийг өөрийн салшгүй нэг хэсэг гэж үздэг. БНХАУ нь [[Коммунизм|коммунист]] дэглэмтэй, хөгжиж буй орон бол Тайвань ардчилсан дэглэмтэй, зах зээлийн эдийн засагтай, 20-р зуунд эрчимтэй аж үйлдвэржиж [[Азийн Дөрвөн Бар улс|«Азийн бар улс»]] хэмээн тодотгогджээ. [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]], [[Ази Номхон далайн эдийн засгийн хамтын ажиллагаа|АПЕК]] зэрэг олон улсын байгууллагын гишүүн. Бүгд Найрамдах Хятад Улс [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-д гишүүнээр элсэхийг олон жилийн турш идэвхтэй эрэлхийлсээр ирсэн төдийгүй бусад олон улсын байгууллагад элсэж байв. 1993 оноос хойш Тайбэй жил бүр НҮБ-д гишүүнээр элсэх хүсэлтээ дипломат холбоотон орнууд болох хэд хэдэн улс орны дэмжлэгтэйгээр илгээдэг. Гэвч эдгээр хүчин чармайлт амжилтанд хүрэхгүй байгаа. Олон улс орон БНХАУ-ын талд ([[Монгол]], Малави, Коста Рика, Гренада, Либери, Вануату, Чад, Доминика, Сенегал зэрэг олон орон) тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж байгааг харгалзан НҮБ-аар хүлээн зөвшөөрөх магадлал аажмаар буурч байна. Гэсэн хэдий ч Бүгд Найрамдах Хятад Улс (Тайвань) нь бодит байдал дээр буюу [[де-факто]] бүрэн эрхт улс хэвээрээ байна. == Газар зүй == [[Зураг:Taiwan relief location map.png|thumb|left|200px|Байр зүйн газрын зураг]] [[Номхон далай|Номхон далайн]] баруун хэсэгт оршин, Хятад ба Барууныг холбодог гарц болсон Тайвань нь [[Номхон далай]]н өрнө захад байгаа үндсэн [[Тайвань арал]] болон орчин тойрны Пэнху, Мацу, Лань, Лудао гэх мэт олон жижиг арлын дээрх 36,193 км² газрыг эзлэн оршдог. Эргэн тойрондоо [[Дорнод Хятадын тэнгис]], [[Филиппиний тэнгис]], Лусоны хоолой, [[Өмнөд Хятадын тэнгис]], [[Тайванийн хоолой]]гоор хүрээлэгдэнэ. Тайваний хоолойг 180 км гэтлэхэд [[Хятад]]ын эрэгт хүрч болно. Арлын төв, дорно тал уулархаг бол өрнөд Чянань гэх мэт нам доор газар байна. Юйшань («[[хаш]] уул», д.т.д 3952 м) мэтийн 3500 м давсан өндөр уулстай. Хоёр [[Техтоник хавтан|техтоник хавтны]] зааг дээр байгаа тул [[газар хөдлөлт|газар хөдлөх]] нь элбэг тохионо. == Нийгэм == === Хүн ам зүй === Тайвань орны хүн амын тоо 20-р зуунд 3 саяаас 22 сая болтлоо өссөн байна. 2012 онд 23,261,747 хүн ([[Улс орнууд хүн амын тоогоор|бүрэн эрхт улс байсан бол 51-р олон]]) амьдарч байгаагаас 99.6% Тайвань арлын оршин суугчид юмсанжээ. Тайвань нэг хавтгай дөрвөлжин километр газарт 644.5 хүн ноогдох шигүү ([[Улс орнуудын хүн амын нягт сийрэг|бүрэн эрхт улс байсан бол 9-р шигүү суурьшилт]]), хотжсон нутаг болсон. [[Шинэ Тайбэй]] (3,903,745), [[Гаошюн]] (2,772,461), [[Тайжун]] (2,655,456), [[Тайбэй]] (2,635,766), [[Тайнань]] (1,874,724) гэх мэт арлын өрнө эргийн нам доор газрын томоохон хот суурин, тэдгээрийн хүй дүүрэгт анхнаасаа хүн ардууд бөөгнөрөн сууж байна. [[Зураг:Fo Guang Shan Monastery 12.jpg|thumb|left|Фогуаншань хийдийн гол дугны дотор]] Хүн амын 97.75% нь [[Хятад үндэстэн]], 2.25% (522,942 хүн) нь уугуул ард түмэн гэдэг. Цаашилбал, Хятад дотроо бүх хүн амын 86%-ийг эзлэх «урьд ирсэн» (''бэньшэньнэнь'', 70% нь эх газрын [[Фужянь|Фужяний]] гаралтай [[Хокло ястан]], 15% нь [[Гуандун]] хавиас ирсэн [[Хакка ястан]]), 12%-ийг эзлэх 1945 оноос хойш буюу «хойно ирсэн» (''вайшэньнэнь'') гэж ялгана. Уугуул ард түмнийг дотор нь нэр бүхий 14 яс овог аймагт ялган салгаж бүртгэдэг. Өв соёл, зан заншил, эрх ашгийг нь хамгаалах "Уугуул Иргэдийн Хэргийг Хамгаалах Зөвлөл" гэж байгууллага бий. Яс үндсээ дагаад [[Хятад хэл]] Тайваньд албан ёсоор батлагдаж, [[Буддын шашин]], [[Бумбын шашин]] ард түмний зонхилох итгэл бишрэл болно. Хятад хэлээ хялбар бус, харин [[Ханз үсэг|уламжлалт ханзаар]] бичиж тэмдэглэдэг. Шашны эрх чөлөөтэй тус оронд олон янзын шашны сүм хийдийн тоо 16 мянгаас олон юмсанжээ. === Хот суурин === {{Гол|Тайванийн хотын жагсаалт}} {{columns |col1 = * [[Шинэ Тайбэй]] * [[Гаошюн]] * [[Тайжун]] * [[Тайбэй]] * [[Тайнань]] |col2 = * [[Шиньжү]] * [[Таоюань]] * [[Жилон]] * [[Жунли]] * [[Жяи]] * Хуалиен |col3 = * Жанхуа * Пинжэнь * Пиндун * Бадэ * Янмэй }} === Соёл === [[Тайванийн Үндэсний ордон музей]] ([[Англи хэл|англи]]. ''National Place of Museum'')-д Монгол хаадын хөргүүд бөгөөд нэг дор нь үзүүлэх боломжийг тодорхой хугацаагаар нийтэд дэлгэн үзүүлэхээс гадна Монголын [[Юань Улс|Юань гүрн]]<nowiki/>ий үед холбогдох түүх, соёлтой холбоо бүхий үзмэрүүд цөөнгүй байдаг. Тайвань дахь Монголын онцлох өв соёлын нэг нь Юань гүрний Алтан ургийн гүнж Сэнгэ-Рагигийн хувийн цуглуулгын эд зүйлс байдаг. Үүн дотор хаад хатдын эш хөрөг, бичгийн өв, оёмол хатгамлын зүйлс болон түүхэн үйл явдлыг харуулсан уран зургийн хосгүй бүтээлүүд орно.<ref>[https://www.montsame.mn/mn/read/204506 Тайвань дахь Монголын онцлох бичгийн өв дурсгалууд] МОНЦАМЭ.</ref> == Түүх == {{Хятадын түүх}} [[Файл:The Portrait of Koxinga.jpg|150px|thumb|1661-1662 онд Тунгийн хаант улсын захирагч Кошинга]] [[Зураг:Chiang_Kai-shek_in_full_uniform.jpeg|thumb|150px|1925–1975 оны удирдагч [[Чан Кайши]]]] Oлон мянган жилийн тэртээгээс Тайванийн арал дээр хүн амьдарч байсныг археологийн олдворуудаар судлаачид нэгэнт нотлосон билээ. Нутгийн уугуул иргэд голцуу амьдардаг цөөн хүн амтай Тайвань буюу барууны орнуудын нэрлэдгээр Формоза арлын өмнөд хэсгийг 1624 онд [[Нидерландын Хант Улс|Голланд]]ын колоничлогчид эзэлсэн байна. Үүний дараа 1626 онд [[Испани|Испанийн эзэнт гүрний]] колоничлогчид арлын хойд хэсгийг эзэлж хот суурин газруудыг байгуулж эхэлжээ. Формоза арал дээрх колоничлогчид 16 жилийн турш хоорондоо байлдаж 1642 онд Голландчуудын ялалтаар өндөрлөсөн байна. Тухайн үеийн Хятадыг эрхшээж байсан [[Мин улс]] 1644 онд нуран унасан юм. Ингээд Мин гүрний язгууртан, сэхээтнүүд 1662 оноос эхлэн [[Тайвань арал|Тайвань]]д олноор дүрвэн ирэх болж Голландын колоничлогчдыг арлаас хөөн явуулснаар Тунгийн хаант улсыг байгуулж нийслэлээр өнөөгийн Тайванийн Тайнан хот болгожээ. Харамсалтай нь энэ улс удаан оршин тогтнож чадалгүй 1683 онд Манж [[Чин улс]]ад эзлэгдсэн юм. Манжууд 1887 онд Тайванийг [[Фужянь муж]]тай нэгтгэж нийслэлийг нь өнөөгийн Тайпей хот болгожээ. Үүнийг өнөөгийн өндөр хөгжсөн Азийн бар улсын эхлэл гэж тайлбарлах нь олонтой. [[1894]]-[[1895]] онд үргэлжилсэн Хятад Японы хооронд болсон эхний дайнд Манж Чин улс ялагдаж Шимоносэкийн гэрээгээр Тайвань болон хэд хэдэн арлыг [[Японы эзэнт гүрэн]]д өгчээ. [[Япон|Япончууд]] тэднийг их сургуульд суралцаж, төрийн өндөр алба хашихыг хориглосон бөгөөд энэ хугацаанд Тайваньчууд хэд хэдэн удаа бослого гаргаж байсан ч амжилт олоогүй байна. Тухайлбал 1895, 1907, 1915, 1930 онуудад болсон зэвсэгт бослогууд бүгд амжилтгүй болж тухайн үеийн хүн амынх нь 0,5 хувь буюу 14,000 орчим хүн алагдсан гэж үздэг. Гэсэн хэдий ч Японы дарангуйллын үед өнөөгийн Тайванийн дэд бүтэц, цахилгаан сүлжээ, төмөр зам, метро, цэвэрлэх байгууламж хийгээд боловсролын системийн суурь бий болсон байна. Мөн өмнө нь зөвхөн цагаан будаагаар хязгаарлагддаг байсан газар тариалангийн нэр төрөл өргөжиж дэлхийн элсэн чихрийн хамгийн том нийлүүлэгчдийн нэг болжээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед Тайвань арал нь Японы эзэн хааны армийн өмнө зүгт явуулах цэргийн ажиллагааны хамгийн чухал, стратегийн түшиц газар болж байв. Уг дайнд хэдэн арван мянган Тайваниуд Японы армийн өмнөөс тулалдаж, амь үрэгдсэн байдаг. Харин түүхэнд тод хараар тэмдэглэгдэн үлдсэн, одоо хэрнэ хөндүүртэй байдаг сэдэв нь ойролцоогоор 2000 орчим тайвань эмэгтэйг Японы армийн цэргүүдийг зугаацуулахын тулд бэлгийн боолчлол, мөлжлөгт ашиглаж байжээ. Япончууд 1945 онд уг дайнд ялагдсаныхаа дараа 50 жилийн турш ноёрхсон тус арлыг [[1945]] оны [[10 сарын 25|10 сарын 25-нд]] Хятадад буцаан өгсөн байна. Үүний дараа 300,000 орчим Тайвань иргэдийг өмнө нь Японы талд ажиллаж байсан гэх хэргээр хэлмэгдүүлж, цөллөгт явуулсан байна. Энэхүү Японы эзлэн түрэмгийлэлд Их газрын Хятадууд цус нэгтнүүддээ ямар ч дэмжлэг үзүүлэлгүй дотоод тэмцэлдээ бүх хүчээ тарамдуулж байхад бүх зовлон зүдгүүрийг туулж, дарангуйллын эсрэг Тайваньчууд өөрсдөө бие даан тэмцэж, эрх чөлөөгөө олох гэсэн оролдлогууд хийж байсан. Тиймээс Тайванийн уугуул иргэд тус арал нь [[Дундад Иргэн Улс]]ын нэг хэсэг байх ямар ч үндэслэлгүй гэж үздэг. [[1949]] оны [[Арванхоёрдугаар сар|арванхоёрдугаар сард]] [[Гоминдан|Гоминданы]] удирдлага засгийн газраа Тайвань (Формоза) арал руу нүүлгэхээр шийдвэрлэснээр зэвсэгт хүчний ихээхэн хэсэг, Гоминданы албан хаагчид, улс төрийн зүтгэлтнүүд, шинжлэх ухаан, соёлын ажилтнууд тийшээ явж нийт 2 сая хүн Тайвань руу нүүжээ. Тэдний тэн хагас нь Чан Кайшигийн цэргүүд байсан. Тэд явахдаа соёлын үнэт зүйл, их хэмжээний үнэт хөрөнгө, нам төрийн архиваа авч гарч чадсан байна. Үнэт эдлэлүүд нь одоо Тайбэйгийн үндэсний музейд хадгалагдаж байна. 1980-аад оны дунд үеэс Тайванд ардчилал болон Гоминданыг шинэчлэх алхам хүчтэй эхэлсэн юм. Тайванийн ардчиллын манлайлагчдын дийлэнх нь АНУ болон Барууны орнуудад боловсрол эзэмшсэн арлын уугуул иргэд байжээ. Ингээд 1988 онд анхны сөрөг хүчин болох Ардчилсан дэвшилт нам байгуулагдаж, 1996 онд анхны ардчилсан сонгуулийг явуулжээ. Мөн энэ онд анхны ардчилсан Үндсэн хуулийг баталснаар өнөөдрийг хүрчээ. Хэдий 1950 онд Хятадын иргэний дайн дууссан ч энэ бүх цаг хугацаанд БНХАУ болон Тайванийн хооронд цусгүй, оюун санаа, улс төрийн дайн үргэлжилсээр байна.<ref>[http://itoim.mn/article/FweWr/17432 Хятадын түүхэн дотоод хагарал Тайванийн аралд хурцадсаар] Itoim.mn Дэлхий 2019 оны 6 сарын 26</ref> == Төр засаг == === Засгийн газар === Эдүгээ Тайванийн Засгийн Газар өөрийгөө Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Засгийн Газар хэмээн нэрийддэг байна. [[1912]] онд Хятадын үндэсний хувьсгалын удирдагч [[Сунь Ятсен|Сун Ят Сен]] Бүгд Найрамдах Хятад Улсыг байгуулсан бөгөөд [[1949]] онд тус Бүгд Найрамдах Улсын Засгийн Газар [[Тайвань арал]] руу хөөгдөж, [[Мао Зэдун]] тэргүүтэй коммунистууд их газрын Хятадын төрийн эрхийг авч, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсыг байгуулснаар Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Засгийн Газрын эрх мэдэл нь зөвхөн Тайвань арлаар хязгаарлагдах болж, Дэлхий дахинаа Хятад улсыг төлөөлөх эрх мэдлээ аажмаар алдсан юм. [[Зураг:Presidential_Building,_Taiwan_(0747).JPG|thumb|200px|Ерөнхийлөгчийн ордон]] Бүгд Найрамдах Хятад Улс буюу Тайвань [[1971]] онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]] дахь суудлаа алдаж, түүний орыг эдүгээгийн [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]] эзэлжээ. Улмаар [[1979]] онд [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улстай Дипломат харилцаа тогтоосноор [[Гоминдан|Гоминданы]] намаар удирдуулсан Бүгд Найрамдах Хятад Улс олон улсын тавцанд Хятадыг төлөөлөх боломжоо алдсан бөгөөд [[1980]]-аад оны дунд үеэс Гоминданы Засгийн Газар бодит байдалтай эвлэрч, арлынхаа хил хязгаарт зохицсон прагматик төрийн бодлого баримтлахыг эрмэлзэх болсон юм. Тайвань нь Үндсэн Хуулийнхаа дагуу нилээд өвөрмөц төрийн бүтэцтэй. Ерөнхийдөө ерөнхийлөгчийн засаглалтай бөгөөд Ерөнхийлөгч, Таван юань, Бүх Ард Түмний Үндэсний Их Хурал гэсэн гурван шатны институцаар дамжуулан төрийн удирдлагаа хэрэгжүүлдэг. Ерөнхийлөгч Үндэсний Их Хурлын удирдлага дор үйл ажиллагаагаа явуулдаг, Үндэсний Засгийн Газраа англиар "Five Branches of National Government" хэмээн нэрлэдэг. '''1.''' Гүйцэтгэх Юань (Executive Yuan - гүйцэтгэх Засгийн газар), '''2'''. [[Хууль тогтоох Юань]] (Legislative Yuan -, Хууль тогтоох байгуллага), '''3'''. Шүүхийн Юань (Judicial Yuan, 2016 оноос), '''4.''' Хяналтын Юань (Control Yuan, 2020 оноос), '''5.''' Төрийн албаны шалгалтын (Examination Yuan, 2020 оноос) хэмээх таван байгууллага нэгдэж Засгийн газраа бүрдүүлдэг<ref>[https://tumurbat.blogspot.com/2014/08/blog-post.html Тайвань арлаар]</ref>. === Ерөнхийлөгч === [[1996]] оноос өмнө Тайваний ерөнхийлөгч нь Үндэсний Их Хурлаас сонгогддог байсан бол 1996 оны 3-р сараас эхлэн бүх ард түмний сонгуулиар сонгогддог болжээ. Төрийн тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч нь ерөнхийлөгч бөгөөд тэрээр дэд ерөнхийлөгчтэй хамт ард түмний саналаар дээд тал нь хоёр удаа 4 жилийн хугацаагаар сонгогддог. Ерөнхийлөгч нь Гүйцэтгэх Юаны гишүүдийг томилдог бөгөөд үүнд албан ёсоор Гүйцэтгэх Юаны дарга буюу Ерөнхий сайд багтдаг. Гүйцэтгэх Юаны гишүүд төрийн бодлогыг боловсруулж хэрэгжүүлэх, мөн засаглалыг хариуцдаг. Тайваний ерөнхийлөгчөөр Ардчилсан дэвшилт намаас сонгогдсон [[Цай Инвэнь]] ажиллаж байсан. Тайвань 2016 онд анхны эмэгтэй ерөнхийлөгчөө сонгосон бөгөөд тэрээр гадаад бодлогодоо хоёр эргийн харилцаа Хятад-Тайванийн харилцааны өнөөгийн хүрсэн тогтвортой байдлыг цаашид үргэлжлүүлэн бэхжүүлэхийн зэрэгцээ Өмнөд Хятадын тэнгисийн маргаанд шууд оролцохгүй байхаа илэрхийлээд байна. Сүүлд Ерөнхийлөгчөөр [[Лай Цин Дэ]] 2024 оны сонгуулиар ялж сонгогдсон байна. === Орон нутаг === {{Тайвань орны засаг захиргааны хуваарьт газрын зураг}} Бүгд Найрамдах Хятад Улсын нутаг орон таван зэрэгт шатлан хуваагдана. Оройн түвшинд нутгийн ихэнх нь олон хошуу бүхий Тайвань аймагт, үлдсэн хэсэг нь жижиг арлуудын Фужянь аймаг болон хотжиж нягтарсан [[Тайбэй]], [[Шинэ Тайбэй]], [[Гаошюн]], [[Тайжун]], [[Таоюань]], [[Тайнань]] гэх таван хотод хуваагдан захирагдана. {|class="wikitable" style="text-align:center" |- !Зэрэг!!colspan=5|Засаг захиргааны нэгж !!Нутаг |- ! I | rowspan="2" style="background:#f5c3c4;"| [[улсын хот]] <br>(直轄市 ''zhíxiáshì'') (6) | colspan=4 | <span style="color:gray;"> ''[[муж]]'' <br> (省 ''shěng'') (''[[Де-юре]]'' 2) </span> | rowspan="2" style="text-align:right;"| 22 |- ! II | style="background:#ceb2cd;"| [[Тайванийн хотын жагсаалт|аймгийн хот]] (3)<br> (市 ''shì'') | colspan="3" style="background:#e3edc3;"| [[шянь]] (13) <br> (縣 ''xiàn'') |- ! III | colspan=2 | [[дүүрэг (Тайвань)|дүүрэг]] (170) <br>(區 ''qū'') | [[Тайванийн хотын жагсаалт|хошууны хот]] (13)<br>(縣轄市 ''xiànxiáshì'') | [[балгас]] (39)<br> (鎮&nbsp;''zhèn'') | [[сум]] (146)<br> (鄉&nbsp;''xiāng'') | align=right | 368 |- ! IV | colspan=4 | [[гацаа]] <br> (里 ''lǐ'') | [[тосгон]] <br> (村 ''cūn'') | align=right | 7,835 |- ! V | colspan=5 | [[хороо]] (鄰 ''lín'') | align=right | 147,877 |} === Гадаад харилцаа === [[Зураг:RC_(Taiwan).png|thumb|Тайваньтай дипломат (ногоон), дипломат бус (цэнхэр) харилцаатай орнууд]] Түүхэн ба улс төрийн шалтгааны улмаас Тайванийн олон улсын тавцан дахь байр суурь төдий л тогтвортой бус. [[Хятад|БНХАУ]] хүчирхэгжиж, гадаад байр суурь нь бэхжихийн хэрээр дэлхийн улс орнууд БНХАУ-ын "нэг Хятадын бодлого"-ын шахалтанд орж Тайваньтай дипломат харилцаагаа тасалсан буюу шинээр харилцаа тогтоохоос зайлсхийх болсон юм. 1971 онд Тайвань нь [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] гишүүн, НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн байнгын гишүүний байр сууриа алдсан явдал нь гадаад харилцаа, гадаад нэр хүндэд нь хүнд цохилт өгсөн юм. Тиймээс эдүгээ Тайванийн Засгийн газрын зүгээс Олон улсын тавцанд явуулж буй бодлого хийгээд Хятадын нэгдэл, тусгаар тогтнолын талаархи бодлогыг нь НҮБ хийгээд гадаад улс орнууд тэр бүр хүлээн зөвшөөрдөггүй. Өөрөөр хэлбэл Тайвань улс төрийн хувьд олон улсын тавцанд ихээхэн хавчигдмал байдалтай байдаг юм. Гэсэн ч Тайвань эдүгээ Африк, Латин Америкийн 20 гаруй оронтой дипломат харилцаатай, дэлхийн 140 гаруй улс орнуудтай худалдаа, эдийн засаг, соёл шинжлэх ухаан зэрэг салбарт бие даасан харилцаагаа хөгжүүлж буйн дотор дэлхийн тэргүүлэх 20-иод улс орон багтдаг. Тэдгээр улсуудаас 64-т нь төлөөлөгчийн газар, нэгд нь консулын газартай ажээ. Тайбэй хотод гадаадын 44 орны 48 төлөөлөгчийн газар нийгэмлэг, виз эрхэлдэг байгууллага ажилладаг байна. Тайвань нь өөрөө олон улсын 893 төрийн бус байгууллагын идэвхитэй гишүүн юм. '''Тайваньтай дипломат харилцаатай орнууд: (2022 оны байдлаар)''' {| class="wikitable sortable" |1. |Белиз |1989 |- |2. |Ватикан |1942 |- |3. |Гаити |1956 |- |4. |Гватемал |1933 |- |5. |Гондурас |1942 |- |6. |Маршалын Аралууд |1998 |- |7. |Науру |1980 |- |8. |Палау |1999 |- |9. |Парагвай |1957 |- |10. |Сент-Винсент ба Гренадин |1981 |- |11. |Сент-Китс ба Невис |1983 |- |12. |Сент-Люси |1984 |- |13. |Тувалу |1979 |- |14. |Эсватини |1968 |} == Мөн үзэх == * [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]] * [[Тайвань арал]] == Цахим холбоос == * {{commons|台灣}} == Тэмдэглэл == {{Notelist}} == Эшлэл == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} [[Ангилал:Тайвань| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Урьдын Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй улс]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Хятад Улс| ]] [[Ангилал:1912 онд байгуулагдсан]] mukprb7kt6sp1feh0h8o93zpyngub3j 864648 864636 2026-08-04T09:39:38Z Zorigt 49 864648 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Хятад Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ</br>ᠨᠠᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ</br>ᠬᠢᠲᠠᠳ</br>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Тайвань | native_name = {{unbulleted list|{{native name|zh-Hant-TW|中華民國|italic=no}}}} | image_flag = Flag of the Republic of China.svg | alt_flag = | flag_type = [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = National Emblem of the Republic of China.svg | alt_coat = | other_symbol = '''Үндэсний тамга:'''<br />{{lang|zh-Hant-TW|中華民國之璽}}<br />Улсын Тамга<br />[[File:中華民國之璽.svg|85px]]<hr>'''Үндэсний цэцэг:'''<br />{{lang|zh-Hant-TW|梅花}}<br />Чавганы цэцэг<br />[[File:Meihua ROC.svg|50px]] | symbol_type = [[Цагаан нартай хөх тэнгэр|Сүлд]] | national_anthem = <br />{{lang|zh-Hant-TW|中華民國國歌}}<br />{{transliteration|zh|Zhōnghuá Mínguó Guógē}}<br />"Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Төрийн Дуулал"{{parabr}}{{center|[[File:National anthem of the Republic of China (Taiwan) 中華民國國歌(演奏版).ogg]]}} | flag_anthem = <br />{{lang|zh-Hant-TW|中華民國國旗歌}}<br />{{transliteration|zh|Zhōnghuá Míngúo Gúoqígē}}<br />"Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Тугны Дуулал"{{parabr}}{{center|[[File:中華民國國旗歌 (演奏版).ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:Republic of China (Taiwan) on the globe.svg|upright=1.15|frameless]]|[[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын чөлөөт бүс|Тайванийн удирддаг нутаг дэвсгэр (Чөлөөт Бүс)]]|[[File:Republic of China (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|Тайвань (хар ногоон) түүхэн газар нутгийн нэхэмжлэлтэй (цайвар ногоон)|default=1}} | map_caption = | largest_city = [[Шинэ Тайбэй]] | capital = [[Тайбэй]]{{efn|[[Тайбэй]] нь [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын засгийн газар]] албан ёсны суудал боловч [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Үндсэн хууль]]д ''де-юре'' нийслэлийг заагаагүй.<ref>{{cite web |url=http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2013/12/04/2003578264/2 |title=Since the implementation of the Act Governing Principles for Editing Geographical Educational Texts (地理敎科書編審原則) in 1997, the guiding principle for all maps in geographical textbooks was that Taipei was to be marked as the capital with a label stating: "Location of the Central Government" |date=4 December 2013 |access-date=1 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191101013333/http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2013/12/04/2003578264/2 |archive-date=1 November 2019 |url-status=live }}</ref>}}<ref name="capital">{{cite news |title=Interior minister reaffirms Taipei is ROC's capital |date=5 December 2013|url=http://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2013/12/05/2003578356 |newspaper=Taipei Times |access-date=7 December 2013}}</ref> | coordinates = {{coord|25|04|N|121|31|E|type:city_region:TW}} | ethnic_groups_year = 2016 | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite book |year=2016 |title=The Republic of China Yearbook 2016 |publisher=Executive Yuan, R.O.C. |url=https://issuu.com/eyroc/docs/the_republic_of_china_yearbook_2016 |access-date=31 May 2020 |isbn=9789860499490 |page=10 |quote=Ethnicity: 70 percent Hoklo; 15 percent Hakka 10–15 percent [[Waishengren|mainlanders]]; 2 percent indigenous Austronesian peoples |archive-date=6 Наймдугаар сар 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806185112/https://issuu.com/eyroc/docs/the_republic_of_china_yearbook_2016 |url-status=dead }}</ref> | ethnic_groups = {{vunblist |95–97% Тайванийн Хятадууд |2.3% [[Тайванийн уугуул иргэд|Уугуул]]{{efn|Холимог ба уугуул Хятад иргэд Тайванийн Хятад гэж тооцогддог.}} |0.7–2.7% Бусад}} | official_languages = Баримжаа [[хятад хэл|Стандарт Хятад хэл]]{{efn|[[Тайванийн Хятад хэл|Мандарин хэл]] нь стандарт [[Хятад хэлний төрөл]] юм<ref name="推動雙語國家政策問題研析">{{cite web |title=推動雙語國家政策問題研析|url=https://www.ly.gov.tw/Pages/Detail.aspx?nodeid=6590&pid=173510 |website=www.ly.gov.tw | date=23 July 2013 |access-date=25 May 2021 |language=zh}}</ref><br />[[Байхуа]] (ихэнх тохиолдолд ашигладаг) <br />[[Баримжаа хятад хэл|Стандарт Хятад хэл]] (албан ёсны ба ёслолын арга хэмжээ, шашны болон соёлын зан үйл, албан ёсны баримт бичиг, хуулийн болон шүүхийн шийдвэр, шүүхийн баримт бичигт ашиглагддаг)<ref>{{cite web|title=法律統一用語表-常見公文用語說明|url=http://oga.ncu.edu.tw/ncuoga/dispatch/doc/%E5%B8%B8%E8%A6%8B%E5%85%AC%E6%96%87%E7%94%A8%E8%AA%9E%E8%AA%AA%E6%98%8E1050106.pdf|access-date=2 June 2021|language=zh|archive-date=2 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602215646/http://oga.ncu.edu.tw/ncuoga/dispatch/doc/%E5%B8%B8%E8%A6%8B%E5%85%AC%E6%96%87%E7%94%A8%E8%AA%9E%E8%AA%AA%E6%98%8E1050106.pdf|url-status=dead}}</ref> }}<ref>{{Cite book |last=Executive Yuan, R.O.C. (Taiwan) |title=The Republic of China Yearbook 2012 |date=2012 |isbn=9789860345902 |page=24 |language=en |chapter=Chapter 2: People and Language |access-date=18 December 2013 |chapter-url=http://www.ey.gov.tw/en/cp.aspx?n=F4FA171B7E10F12F |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014222446/http://www.ey.gov.tw/en/cp.aspx?n=F4FA171B7E10F12F |archive-date=14 October 2013}}</ref><ref>{{Cite book |last=Government Information Office |title=The Republic of China Yearbook 2010 |date=2010 |isbn=9789860252781 |page=42 |language=en |chapter=Chapter 2: People and Language |chapter-url=http://www.gio.gov.tw/taiwan-website/5-gp/yearbook/02People&Language.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805173731/http://www.gio.gov.tw/taiwan-website/5-gp/yearbook/02People%26Language.pdf |archive-date=5 August 2011 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Liao |first=Silvie |url=http://naccl.osu.edu/files/21_liao-s.pdf |title=Proceedings of the 20th North American Conference on Chinese Linguistics (NACCL-20) |date=2008 |publisher=The Ohio State University |isbn=9780982471500 |editor-last=Chan |editor-first=Marjorie K. M. |volume=1 |location=Columbus, Ohio |page=393 |language=en |chapter=A Perceptual Dialect Study of Taiwan Mandarin: Language Attitudes in the Era of Political Battle |editor-last2=Kang |editor-first2=Hana |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224110315/http://naccl.osu.edu/files/21_liao-s.pdf |archive-date=24 December 2013 |url-status=dead}}</ref> | languages_type = Албан бичиг | languages = Уламжлалт [[Хятад ханз]]<ref>{{cite web |title=行政院第3251次院會決議 |url=https://www.ey.gov.tw/Page/4EC2394BE4EE9DD0/51cc88a4-2066-44da-964d-18e10468f578|website=www.ey.gov.tw |access-date=25 May 2021 |language=zh}}</ref> | languages2_type = Үндэсний хэлнүүд{{efn|Тайвань дахь үндэсний хэл нь "Тайванийн уугуул хүмүүсийн хэрэглэдэг байгалийн хэл ба [[Тайванийн дохионы хэл]]" гэж хуулиар тодорхойлсон байдаг.<ref name="natLangAct">{{cite web |script-title=zh:國家語言發展法 |url=https://law.moj.gov.tw/LawClass/LawAll.aspx?pcode=H0170143 |website=law.moj.gov.tw |access-date=22 May 2019 |language=zh}}</ref>}} | languages2 = {{unbulleted list| |Хятад Мандарин хэл{{efn|name = nat-lang}} |Тайванийн Хоккиен хэл{{efn|name = nat-lang|Зориулалтын бус боловч хуулийн тодорхойлолтод нийцсэн. [[Хоккиен хэл]]ний аялга гэж тооцогддог.}} |Тайванийн Хакка хэл<ref>{{cite web |title = Hakka Basic Act |url=https://law.moj.gov.tw/ENG/LawClass/LawAll.aspx?pcode=D0140005 |website=law.moj.gov.tw |access-date=22 May 2019}}</ref> |Нутгийн хэлнүүд<ref>{{cite web |title = Indigenous Languages Development Act |url=https://law.moj.gov.tw/ENG/LawClass/LawAll.aspx?pcode=D0130037 |website=law.moj.gov.tw |access-date = 22 May 2019}}</ref> |Мацу аялга{{efn|name = nat-lang}} |Путьан аялга{{efn|name = nat-lang}} |Тайванийн дохионы хэл }} | religion_year = 2020 | religion_ref = <ref name="Pew religion stats">{{cite web |last1=Washington |first1=Suite 800 |last2=Inquiries |first2=DC 20036 USA202-419-4300 |title=Religious Composition by Country, 2010–2050 |url=http://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2020/percent/all/ |website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project |access-date=23 February 2019 |date=2 April 2015 |archive-date=21 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221014350/https://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2020/percent/all/ |url-status=dead }}</ref> | religion = {{vunblist |35.1% [[Буддизм]] |33.0% [[Бомбын шашин]] |26.7% Шашингүй |3.9% [[Христийн шашин]] |1.3% Бусад}} | demonym = [[Тайваньчууд‎]]<br>[[Хятадууд]]{{efn|[[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын чөлөөт бүс|Чөлөөт бүс]]ийн ба нэрлэсэн [[Эх газрын Хятад|эх газрын бүсийн]] иргэдэд хамаарна}} | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Холимог засаглалын систем|хагас ерөнхийлөгчийн систем]] доорх [[Парламентын засаглалын систем|парламентын]] [[үндсэн хууль]]т [[бүгд найрамдах улс]]{{efn|[[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]]д заасны дагуу ''де-юре'' парламентын засаглалтай, боловч одоогоор 1996 оноос хойш ''де-факто'' [[Холимог засаглалын систем|хагас ерөнхийлөгчийн системтэй]].}}<ref>[https://law.unimelb.edu.au/__data/assets/pdf_file/0005/2536547/Taiwan-Chang.pdf The second Melbourne Forum on Constitution Building in Asia and the Pacific Manila, the Philippines] 3-4 October 2017</ref> | leader_title1 = [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Лай Цин Дэ]] | leader_title2 = Дэд Ерөнхийлөгч | leader_name2 = [[Хиау Мэй Цин]] | leader_title3 = Гүйцэтгэх Юанийн Дарга | leader_name3 = [[Су Ченчань]] | leader_title4 = Хууль Тогтоох Юанийн Дарга | leader_name4 = [[Ю Сикун]] | leader_title5 = Хяналтын Юанийн Дарга | leader_name5 = [[Чень Чу]] | leader_title6 = Шүүх Юанийн Ерөнхийлөгч | leader_name6 = [[Сю Зонли]] | leader_title7 = Шалгалтын Юанийн ерөнхийлөгч | leader_name7 = [[Хуан Жонцун]] | legislature = [[Хууль Тогтоох Юань]]{{efn|[[Гурван танхимт парламент]] ''де-юре'' оршин тогтносоор байгаа боловч, 2005 онд Үндэсний Ассамблей (сонгуулийн зөвлөх) ''де-факто'' татан буугдсан ба 1993 онд Хяналтын Юань (дээд танхим) ''де-факто'' парламентын танхим байхаа больж, Хууль Тогтоох Юань (доод танхим) ''де-факто'' нэг танхимт парламентын танхим болов.}} | sovereignty_type = [[Тайванийн түүх|Түүх]] | sovereignty_note = | established_event1 = [[Голландын Формоза|Анхны Европын төр засаг байгуулагдав]] | established_date1 = 1624 оны 8 сар <ref>{{cite web|author=Gerrit van der Wees |url=https://www.taipeitimes.com/News/feat/archives/2019/02/13/2003709641 |title=How European explorers discovered Ilha Formosa |publisher=[[Taipei Times]] |website=taipeitimes.com |date=13 February 2019 |access-date=8 September 2022}}</ref> | established_event2 = [[Тунгийн хаант улс|Анхны Хятадын төр засаг байгуулагдав]] | established_date2 = 6 сарын 14, 1661 | established_event3 = [[Чин улс]]ын харьяанд оров | established_date3 = 9 сарын 5, 1683 | established_event4 = [[Японы эзэнт гүрэн]]д шилжэв | established_date4 = 4 сарын 17, 1895{{efn|[[Бүгд Найрамдах Формоза Улс]] 1895 оны 5 сарын 23-нд тунхаглагдсан ба Япончуудад 1895 оны 10 сарын 21-нд эзлэгдсэн.}} | established_event5 = [[Дундад Иргэн Улс]] [[Синьхайн хувьсгал|байгуулагдав]] | established_date5 = 10 сарын 10, 1911{{efn|Бүгд Найрамдах Хятад Улс албан ёсоор 1912 оны 1 сарын 1-нд байгуулагдсан.}} | established_event6 = Тайвань ба Пөнхүд [[Тайванийн түүх (1945–одоо үе)|БНХУ-ын хяналт]] сэргэв | established_date6 = 10 сарын 25, 1945 | established_event7 = [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date7 = 12 сарын 25, 1947 | established_event8 = Одоогийн БНХУ-ын засгийн газар байгуулагдсан | established_date8 = 5 сарын 20, 1948 | established_event9 = [[Бүгд Найрамдах Хятад улсын засгийн газрын ухралт|БНХУ-ын засгийн газар Тайбэй руу нүүв]] | established_date9 = 12 сарын 7, 1949 | established_event10 = [[НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 2758 тоот тогтоол|НҮБ-д төлөөллөө алдав]]{{efn|[[Хятад ба НҮБ|Бүгд Найрамдах Хятад Улс]] нь [[НҮБ]]-ийн үүсгэн байгуулагч орон ба 1945 оны 10 сарын 24-нд нэгдсэн. [[ЗХУ]] (1949 оны 10 сарын 2), Их Британи (1950 оны 1 сарын 6), Франц (1964 оны 1 сарын 27), ба АНУ (1979 оны 1 сарын 1) зэрэг улсууд хүлээн зөвшөөрлөө БНХАУ-д шилжүүлсэн; [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын дипломат харилцааны цаг хугацаа]], [[Тайванийн гадаад харилцаа]] ба [[Нэг Хятад бодлого]] хуудсуудаар зочилно уу.}} | established_date10 = 10 сарын 25, 1971 | established_event11 = [[Хоолойн хөндлөн хууль|Хоолойн хоёр эргийн харилцааг хуулиар тодорхойлсон]] | established_date11 = 7 сарын 31, 1992 | area_km2 = 36,197 | area_footnote = <ref name="taiwansnapshot">{{cite web|url=https://www.taiwan.gov.tw/images/content/ts.JPG|title=TAIWAN SNAPSHOT|access-date=15 March 2020}}</ref> | area_rank = <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]]; should not be any here --> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 23,894,394<ref>{{cite web | url=https://worldpopulationreview.com/countries/taiwan-population | title=Population of Taiwan as of July 2022 }}</ref> | population_census = 23,123,866<ref>{{cite web|title=General Statistical analysis report, Population and Housing Census|url=http://eng.stat.gov.tw/public/Data/5428162113SIDMH93P.pdf|website=National Statistics, ROC (Taiwan)|access-date=26 November 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161226090918/http://eng.stat.gov.tw/public/Data/5428162113SIDMH93P.pdf|archive-date=26 December 2016}}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 56 | population_census_year = 2010 | population_census_rank = | population_density_km2 = 650 | population_density_rank = 10 | GDP_PPP = {{increase}} $1.621&nbsp;их наяд<ref name="IMFWEOTW">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=528,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,LUR,LP,&sy=2019&ey=2021&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2022 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=17 October 2022}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 19 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $69,500<ref name="IMFWEOTW"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 14 | GDP_nominal = {{increase}} $828.659&nbsp;тэрбум<ref name="IMFWEOTW"/> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 21 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $35,513<ref name="IMFWEOTW"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 29 | Gini = 34.1 | Gini_year = 2017 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref>{{cite web |title=Percentage share of disposable income by quintile groups of income recipients and measures of income distribution |url=https://win.dgbas.gov.tw/fies/doc/result/106/a11/Year17.ods |website=stat.gov.tw |access-date=26 June 2019 |archive-date=14 Долдугаар сар 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220714175850/https://win.dgbas.gov.tw/fies/doc/result/106/a11/Year17.ods |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.926 | HDI_year = 2021 | HDI_change = increase | HDI_ref = {{efn |name="HDI-1" |[[НҮБ-ын хөгжлийн хөтөлбөр]]ийн боловсруулсан [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ-ийн жилийн тайлан]]д Тайвань улс НҮБ-ын гишүүн байхаа больсон тул тус орныг оруулдаггүй ба, НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр Хятадын тоо баримтыг тооцохдоо БНХАУ-ын бүрэлдэхүүнд ч оруулдаггүй болно.<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/human-development-report-2020-readers-guide|title=Human Development Report 2020: Reader's Guide|publisher= United Nation Development Program|date=2020|access-date=12 March 2021}}</ref> [[Төсөв, нягтлан бодох бүртгэл, статистикийн ерөнхий газар|Тайванийн Статистикийн Товчоо]] НҮБХХ-ийн 2010 оны аргачлалыг ашиглан ХХИ-ийг 0.926 гэж тооцоолсон,<ref>{{cite web|url=https://eng.stat.gov.tw/public/Data/1513164433IGBKG0IN.pdf|title=What is the human development index (HDI)? How are relevant data queried?|publisher=Directorate General of Budget, Accounting and Statistics, Executive Yuan, Taiwan (ROC)|access-date=14 March 2021|archive-date=12 Зургадугаар сар 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210612071634/https://eng.stat.gov.tw/public/Data/1513164433IGBKG0IN.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://win.dgbas.gov.tw/eyimc/ebook/SB/statistcs-brief_opf_files/pdfs/statistcs-brief__.pdf|title=人類發展指數(Human Development Index, HDI)|publisher=Directorate General of Budget, Accounting and Statistics, Executive Yuan, Taiwan (ROC)|date=6 January 2011|access-date=13 March 2021|language=zh-tw|archive-date=14 Дөрөвдүгээр сар 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414101606/https://win.dgbas.gov.tw/eyimc/ebook/SB/statistcs-brief_opf_files/pdfs/statistcs-brief__.pdf|url-status=dead}}</ref> ба энэ нь НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөрийн 2022 оны тайланд Тайванийг 2021 онд дэлхийн хэмжээнд 19-р байранд оруулна.<ref name="HDI 2021"/><ref>{{cite web|url=https://eng.stat.gov.tw/ct.asp?xItem=25280&ctNode=6032&mp=5|title=National Statistics, Republic of China (Taiwan)|publisher=Directorate General of Budget, Accounting and Statistics, Executive Yuan, Taiwan (ROC)|date=14 October 2022|access-date=16 October 2022|archive-date=16 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221016192219/https://eng.stat.gov.tw/ct.asp?xItem=25280&ctNode=6032&mp=5|url-status=dead}}</ref> |group="nb"}}<ref name="HDI 2021">{{cite web|url=https://www.dgbas.gov.tw/public/Data/21014153758H1A3FBHM.pdf|title=國情統計通報（第 195 號）|publisher=[[Directorate General of Budget, Accounting and Statistics]], Executive Yuan, Taiwan (ROC)|date=14 October 2021|access-date=16 October 2022|archive-date=16 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221016040649/https://www.dgbas.gov.tw/public/Data/21014153758H1A3FBHM.pdf|url-status=dead}}</ref> | HDI_rank = 19 | currency = [[Шинэ Тайвань доллар]] (NT$) | currency_code = TWD | time_zone = [[Тайвань дахь цаг|Үндэсний Стандарт Цаг]] | utc_offset = +8 | date_format = {{bulleted list |ЖЖЖЖ-СС-ӨӨ |ЖЖЖ-СС-ӨӨ ([[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын календарь|БНУ-ын хуанли]]) }} | drives_on = баруун гарын | calling_code = [[Тайвань дахь утасны дугаар|+886]] | cctld = {{vunblist|[[.tw]] |[[.台灣]] |[[.台湾]]<ref>{{cite web |url=http://brussels38.icann.org/meetings/brussels2010/transcript-board-25jun10-en.txt |title=ICANN Board Meeting Minutes |publisher=ICANN |date=25 June 2010}}</ref>}} }} '''Тайвань''' ({{lang-zh|臺灣}}) буюу '''Бүгд Найрамдах Хятад Улс''' (товчоор '''БНХУ'''; {{lang-zh|中華民國}}) — 1949 оноос хойш [[Дорнод Ази]]йн [[Тайвань арал|Тайвань арлыг]] эзлэн оршиж баруун талаараа [[Тайванийн хоолой]], хойд талаараа [[Дорнод Хятадын тэнгис]], зүүн талаараа [[Филиппиний тэнгис]]ээр хүрээлүүлж, [[Хятад]], [[Япон]]той далайгаар хиллэдэг. Нийслэл нь [[Тайбэй]]. [[Тайвань арал]] буюу барууныханы нэрлэдэгээр Формозa арал дээр анх нутгийн уугуул хүмүүс амьдарч байв. Тайваний аралыг 1624-1668 онуудад [[Нидерланд]]<nowiki/>ын колони байсан. 1683-1895 онд [[Кошинга]] [[хятад үндэстэн|хятад]] ноёныг нь буулган авснаар [[манж]] [[Чин улс]] мэдэлдээ очжээ. Эхний Япон-Хятадын дайны дараа 1895 онд [[Япон]]ы мэдэлд шилжээд 1945 онд [[Хятад]]ын мэдэлд ирсэн ч иргэний дайнд коммунист хүчин ялж 1949 онд [[Хятад|БНХАУ]] байгуулагдахад [[Чан Кайши]] тэргүүтэй хөрөнгөтөн, Дундад Иргэн Улсын талын 1,5 сая хүн Тайвань арал руу зугтан шилжин суужээ. Энэ үеэс өнөө хүртэлх үеийг '''Бүгд Найрамдах Хятад Улс''' (БНХУ) гэж хэлнэ. [[НҮБ]]-д [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсын]] өвийг залган [[Хятад]]ыг төлөөлж байгаад НҮБ-ийн 1971 оны 2758 дугаар тогтоолоор суудлаа [[Хятад|БНХАУ]]-д шилжүүлсэн. [[Хятад|БНХАУ]] нь Тайванийг өөрийн салшгүй нэг хэсэг гэж үздэг. БНХАУ нь [[Коммунизм|коммунист]] дэглэмтэй, хөгжиж буй орон бол Тайвань ардчилсан дэглэмтэй, зах зээлийн эдийн засагтай, 20-р зуунд эрчимтэй аж үйлдвэржиж [[Азийн Дөрвөн Бар улс|«Азийн бар улс»]] хэмээн тодотгогджээ. [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]], [[Ази Номхон далайн эдийн засгийн хамтын ажиллагаа|АПЕК]] зэрэг олон улсын байгууллагын гишүүн. Бүгд Найрамдах Хятад Улс [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-д гишүүнээр элсэхийг олон жилийн турш идэвхтэй эрэлхийлсээр ирсэн төдийгүй бусад олон улсын байгууллагад элсэж байв. 1993 оноос хойш Тайбэй жил бүр НҮБ-д гишүүнээр элсэх хүсэлтээ дипломат холбоотон орнууд болох хэд хэдэн улс орны дэмжлэгтэйгээр илгээдэг. Гэвч эдгээр хүчин чармайлт амжилтанд хүрэхгүй байгаа. Олон улс орон БНХАУ-ын талд ([[Монгол]], Малави, Коста Рика, Гренада, Либери, Вануату, Чад, Доминика, Сенегал зэрэг олон орон) тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж байгааг харгалзан НҮБ-аар хүлээн зөвшөөрөх магадлал аажмаар буурч байна. Гэсэн хэдий ч Бүгд Найрамдах Хятад Улс (Тайвань) нь бодит байдал дээр буюу [[де-факто]] бүрэн эрхт улс хэвээрээ байна. == Газар зүй == [[Зураг:Taiwan relief location map.png|thumb|left|200px|Байр зүйн газрын зураг]] [[Номхон далай|Номхон далайн]] баруун хэсэгт оршин, Хятад ба Барууныг холбодог гарц болсон Тайвань нь [[Номхон далай]]н өрнө захад байгаа үндсэн [[Тайвань арал]] болон орчин тойрны Пэнху, Мацу, Лань, Лудао гэх мэт олон жижиг арлын дээрх 36,193 км² газрыг эзлэн оршдог. Эргэн тойрондоо [[Дорнод Хятадын тэнгис]], [[Филиппиний тэнгис]], Лусоны хоолой, [[Өмнөд Хятадын тэнгис]], [[Тайванийн хоолой]]гоор хүрээлэгдэнэ. Тайваний хоолойг 180 км гэтлэхэд [[Хятад]]ын эрэгт хүрч болно. Арлын төв, дорно тал уулархаг бол өрнөд Чянань гэх мэт нам доор газар байна. Юйшань («[[хаш]] уул», д.т.д 3952 м) мэтийн 3500 м давсан өндөр уулстай. Хоёр [[Техтоник хавтан|техтоник хавтны]] зааг дээр байгаа тул [[газар хөдлөлт|газар хөдлөх]] нь элбэг тохионо. == Нийгэм == === Хүн ам зүй === Тайвань орны хүн амын тоо 20-р зуунд 3 саяаас 22 сая болтлоо өссөн байна. 2012 онд 23,261,747 хүн ([[Улс орнууд хүн амын тоогоор|бүрэн эрхт улс байсан бол 51-р олон]]) амьдарч байгаагаас 99.6% Тайвань арлын оршин суугчид юмсанжээ. Тайвань нэг хавтгай дөрвөлжин километр газарт 644.5 хүн ноогдох шигүү ([[Улс орнуудын хүн амын нягт сийрэг|бүрэн эрхт улс байсан бол 9-р шигүү суурьшилт]]), хотжсон нутаг болсон. [[Шинэ Тайбэй]] (3,903,745), [[Гаошюн]] (2,772,461), [[Тайжун]] (2,655,456), [[Тайбэй]] (2,635,766), [[Тайнань]] (1,874,724) гэх мэт арлын өрнө эргийн нам доор газрын томоохон хот суурин, тэдгээрийн хүй дүүрэгт анхнаасаа хүн ардууд бөөгнөрөн сууж байна. [[Зураг:Fo Guang Shan Monastery 12.jpg|thumb|left|Фогуаншань хийдийн гол дугны дотор]] Хүн амын 97.75% нь [[Хятад үндэстэн]], 2.25% (522,942 хүн) нь уугуул ард түмэн гэдэг. Цаашилбал, Хятад дотроо бүх хүн амын 86%-ийг эзлэх «урьд ирсэн» (''бэньшэньнэнь'', 70% нь эх газрын [[Фужянь|Фужяний]] гаралтай [[Хокло ястан]], 15% нь [[Гуандун]] хавиас ирсэн [[Хакка ястан]]), 12%-ийг эзлэх 1945 оноос хойш буюу «хойно ирсэн» (''вайшэньнэнь'') гэж ялгана. Уугуул ард түмнийг дотор нь нэр бүхий 14 яс овог аймагт ялган салгаж бүртгэдэг. Өв соёл, зан заншил, эрх ашгийг нь хамгаалах "Уугуул Иргэдийн Хэргийг Хамгаалах Зөвлөл" гэж байгууллага бий. Яс үндсээ дагаад [[Хятад хэл]] Тайваньд албан ёсоор батлагдаж, [[Буддын шашин]], [[Бумбын шашин]] ард түмний зонхилох итгэл бишрэл болно. Хятад хэлээ хялбар бус, харин [[Ханз үсэг|уламжлалт ханзаар]] бичиж тэмдэглэдэг. Шашны эрх чөлөөтэй тус оронд олон янзын шашны сүм хийдийн тоо 16 мянгаас олон юмсанжээ. === Хот суурин === {{Гол|Тайванийн хотын жагсаалт}} {{columns |col1 = * [[Шинэ Тайбэй]] * [[Гаошюн]] * [[Тайжун]] * [[Тайбэй]] * [[Тайнань]] |col2 = * [[Шиньжү]] * [[Таоюань]] * [[Жилон]] * [[Жунли]] * [[Жяи]] * Хуалиен |col3 = * Жанхуа * Пинжэнь * Пиндун * Бадэ * Янмэй }} === Соёл === [[Тайванийн Үндэсний ордон музей]] ([[Англи хэл|англи]]. ''National Place of Museum'')-д Монгол хаадын хөргүүд бөгөөд нэг дор нь үзүүлэх боломжийг тодорхой хугацаагаар нийтэд дэлгэн үзүүлэхээс гадна Монголын [[Юань Улс|Юань гүрн]]<nowiki/>ий үед холбогдох түүх, соёлтой холбоо бүхий үзмэрүүд цөөнгүй байдаг. Тайвань дахь Монголын онцлох өв соёлын нэг нь Юань гүрний Алтан ургийн гүнж Сэнгэ-Рагигийн хувийн цуглуулгын эд зүйлс байдаг. Үүн дотор хаад хатдын эш хөрөг, бичгийн өв, оёмол хатгамлын зүйлс болон түүхэн үйл явдлыг харуулсан уран зургийн хосгүй бүтээлүүд орно.<ref>[https://www.montsame.mn/mn/read/204506 Тайвань дахь Монголын онцлох бичгийн өв дурсгалууд] МОНЦАМЭ.</ref> == Түүх == {{Хятадын түүх}} [[Файл:The Portrait of Koxinga.jpg|150px|thumb|1661-1662 онд Тунгийн хаант улсын захирагч Кошинга]] [[Зураг:Chiang_Kai-shek_in_full_uniform.jpeg|thumb|150px|1925–1975 оны удирдагч [[Чан Кайши]]]] Oлон мянган жилийн тэртээгээс Тайванийн арал дээр хүн амьдарч байсныг археологийн олдворуудаар судлаачид нэгэнт нотлосон билээ. Нутгийн уугуул иргэд голцуу амьдардаг цөөн хүн амтай Тайвань буюу барууны орнуудын нэрлэдгээр Формоза арлын өмнөд хэсгийг 1624 онд [[Нидерландын Хант Улс|Голланд]]ын колоничлогчид эзэлсэн байна. Үүний дараа 1626 онд [[Испани|Испанийн эзэнт гүрний]] колоничлогчид арлын хойд хэсгийг эзэлж хот суурин газруудыг байгуулж эхэлжээ. Формоза арал дээрх колоничлогчид 16 жилийн турш хоорондоо байлдаж 1642 онд Голландчуудын ялалтаар өндөрлөсөн байна. Тухайн үеийн Хятадыг эрхшээж байсан [[Мин улс]] 1644 онд нуран унасан юм. Ингээд Мин гүрний язгууртан, сэхээтнүүд 1662 оноос эхлэн [[Тайвань арал|Тайвань]]д олноор дүрвэн ирэх болж Голландын колоничлогчдыг арлаас хөөн явуулснаар Тунгийн хаант улсыг байгуулж нийслэлээр өнөөгийн Тайванийн Тайнан хот болгожээ. Харамсалтай нь энэ улс удаан оршин тогтнож чадалгүй 1683 онд Манж [[Чин улс]]ад эзлэгдсэн юм. Манжууд 1887 онд Тайванийг [[Фужянь муж]]тай нэгтгэж нийслэлийг нь өнөөгийн Тайпей хот болгожээ. Үүнийг өнөөгийн өндөр хөгжсөн Азийн бар улсын эхлэл гэж тайлбарлах нь олонтой. [[1894]]-[[1895]] онд үргэлжилсэн Хятад Японы хооронд болсон эхний дайнд Манж Чин улс ялагдаж Шимоносэкийн гэрээгээр Тайвань болон хэд хэдэн арлыг [[Японы эзэнт гүрэн]]д өгчээ. [[Япон|Япончууд]] тэднийг их сургуульд суралцаж, төрийн өндөр алба хашихыг хориглосон бөгөөд энэ хугацаанд Тайваньчууд хэд хэдэн удаа бослого гаргаж байсан ч амжилт олоогүй байна. Тухайлбал 1895, 1907, 1915, 1930 онуудад болсон зэвсэгт бослогууд бүгд амжилтгүй болж тухайн үеийн хүн амынх нь 0,5 хувь буюу 14,000 орчим хүн алагдсан гэж үздэг. Гэсэн хэдий ч Японы дарангуйллын үед өнөөгийн Тайванийн дэд бүтэц, цахилгаан сүлжээ, төмөр зам, метро, цэвэрлэх байгууламж хийгээд боловсролын системийн суурь бий болсон байна. Мөн өмнө нь зөвхөн цагаан будаагаар хязгаарлагддаг байсан газар тариалангийн нэр төрөл өргөжиж дэлхийн элсэн чихрийн хамгийн том нийлүүлэгчдийн нэг болжээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед Тайвань арал нь Японы эзэн хааны армийн өмнө зүгт явуулах цэргийн ажиллагааны хамгийн чухал, стратегийн түшиц газар болж байв. Уг дайнд хэдэн арван мянган Тайваниуд Японы армийн өмнөөс тулалдаж, амь үрэгдсэн байдаг. Харин түүхэнд тод хараар тэмдэглэгдэн үлдсэн, одоо хэрнэ хөндүүртэй байдаг сэдэв нь ойролцоогоор 2000 орчим тайвань эмэгтэйг Японы армийн цэргүүдийг зугаацуулахын тулд бэлгийн боолчлол, мөлжлөгт ашиглаж байжээ. Япончууд 1945 онд уг дайнд ялагдсаныхаа дараа 50 жилийн турш ноёрхсон тус арлыг [[1945]] оны [[10 сарын 25|10 сарын 25-нд]] Хятадад буцаан өгсөн байна. Үүний дараа 300,000 орчим Тайвань иргэдийг өмнө нь Японы талд ажиллаж байсан гэх хэргээр хэлмэгдүүлж, цөллөгт явуулсан байна. Энэхүү Японы эзлэн түрэмгийлэлд Их газрын Хятадууд цус нэгтнүүддээ ямар ч дэмжлэг үзүүлэлгүй дотоод тэмцэлдээ бүх хүчээ тарамдуулж байхад бүх зовлон зүдгүүрийг туулж, дарангуйллын эсрэг Тайваньчууд өөрсдөө бие даан тэмцэж, эрх чөлөөгөө олох гэсэн оролдлогууд хийж байсан. Тиймээс Тайванийн уугуул иргэд тус арал нь [[Дундад Иргэн Улс]]ын нэг хэсэг байх ямар ч үндэслэлгүй гэж үздэг. [[1949]] оны [[Арванхоёрдугаар сар|арванхоёрдугаар сард]] [[Гоминдан|Гоминданы]] удирдлага засгийн газраа Тайвань (Формоза) арал руу нүүлгэхээр шийдвэрлэснээр зэвсэгт хүчний ихээхэн хэсэг, Гоминданы албан хаагчид, улс төрийн зүтгэлтнүүд, шинжлэх ухаан, соёлын ажилтнууд тийшээ явж нийт 2 сая хүн Тайвань руу нүүжээ. Тэдний тэн хагас нь Чан Кайшигийн цэргүүд байсан. Тэд явахдаа соёлын үнэт зүйл, их хэмжээний үнэт хөрөнгө, нам төрийн архиваа авч гарч чадсан байна. Үнэт эдлэлүүд нь одоо Тайбэйгийн үндэсний музейд хадгалагдаж байна. 1980-аад оны дунд үеэс Тайванд ардчилал болон Гоминданыг шинэчлэх алхам хүчтэй эхэлсэн юм. Тайванийн ардчиллын манлайлагчдын дийлэнх нь АНУ болон Барууны орнуудад боловсрол эзэмшсэн арлын уугуул иргэд байжээ. Ингээд 1988 онд анхны сөрөг хүчин болох Ардчилсан дэвшилт нам байгуулагдаж, 1996 онд анхны ардчилсан сонгуулийг явуулжээ. Мөн энэ онд анхны ардчилсан Үндсэн хуулийг баталснаар өнөөдрийг хүрчээ. Хэдий 1950 онд Хятадын иргэний дайн дууссан ч энэ бүх цаг хугацаанд БНХАУ болон Тайванийн хооронд цусгүй, оюун санаа, улс төрийн дайн үргэлжилсээр байна.<ref>[http://itoim.mn/article/FweWr/17432 Хятадын түүхэн дотоод хагарал Тайванийн аралд хурцадсаар] Itoim.mn Дэлхий 2019 оны 6 сарын 26</ref> == Төр засаг == === Засгийн газар === Эдүгээ Тайванийн Засгийн Газар өөрийгөө Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Засгийн Газар хэмээн нэрийддэг байна. [[1912]] онд Хятадын үндэсний хувьсгалын удирдагч [[Сунь Ятсен|Сун Ят Сен]] Бүгд Найрамдах Хятад Улсыг байгуулсан бөгөөд [[1949]] онд тус Бүгд Найрамдах Улсын Засгийн Газар [[Тайвань арал]] руу хөөгдөж, [[Мао Зэдун]] тэргүүтэй коммунистууд их газрын Хятадын төрийн эрхийг авч, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсыг байгуулснаар Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Засгийн Газрын эрх мэдэл нь зөвхөн Тайвань арлаар хязгаарлагдах болж, Дэлхий дахинаа Хятад улсыг төлөөлөх эрх мэдлээ аажмаар алдсан юм. [[Зураг:Presidential_Building,_Taiwan_(0747).JPG|thumb|200px|Ерөнхийлөгчийн ордон]] Бүгд Найрамдах Хятад Улс буюу Тайвань [[1971]] онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]] дахь суудлаа алдаж, түүний орыг эдүгээгийн [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]] эзэлжээ. Улмаар [[1979]] онд [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улстай Дипломат харилцаа тогтоосноор [[Гоминдан|Гоминданы]] намаар удирдуулсан Бүгд Найрамдах Хятад Улс олон улсын тавцанд Хятадыг төлөөлөх боломжоо алдсан бөгөөд [[1980]]-аад оны дунд үеэс Гоминданы Засгийн Газар бодит байдалтай эвлэрч, арлынхаа хил хязгаарт зохицсон прагматик төрийн бодлого баримтлахыг эрмэлзэх болсон юм. Тайвань нь Үндсэн Хуулийнхаа дагуу нилээд өвөрмөц төрийн бүтэцтэй. Ерөнхийдөө ерөнхийлөгчийн засаглалтай бөгөөд Ерөнхийлөгч, Таван юань, Бүх Ард Түмний Үндэсний Их Хурал гэсэн гурван шатны институцаар дамжуулан төрийн удирдлагаа хэрэгжүүлдэг. Ерөнхийлөгч Үндэсний Их Хурлын удирдлага дор үйл ажиллагаагаа явуулдаг, Үндэсний Засгийн Газраа англиар "Five Branches of National Government" хэмээн нэрлэдэг. '''1.''' Гүйцэтгэх Юань (Executive Yuan - гүйцэтгэх Засгийн газар), '''2'''. [[Хууль тогтоох Юань]] (Legislative Yuan -, Хууль тогтоох байгуллага), '''3'''. Шүүхийн Юань (Judicial Yuan, 2016 оноос), '''4.''' Хяналтын Юань (Control Yuan, 2020 оноос), '''5.''' Төрийн албаны шалгалтын (Examination Yuan, 2020 оноос) хэмээх таван байгууллага нэгдэж Засгийн газраа бүрдүүлдэг<ref>[https://tumurbat.blogspot.com/2014/08/blog-post.html Тайвань арлаар]</ref>. === Ерөнхийлөгч === [[1996]] оноос өмнө Тайваний ерөнхийлөгч нь Үндэсний Их Хурлаас сонгогддог байсан бол 1996 оны 3-р сараас эхлэн бүх ард түмний сонгуулиар сонгогддог болжээ. Төрийн тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч нь ерөнхийлөгч бөгөөд тэрээр дэд ерөнхийлөгчтэй хамт ард түмний саналаар дээд тал нь хоёр удаа 4 жилийн хугацаагаар сонгогддог. Ерөнхийлөгч нь Гүйцэтгэх Юаны гишүүдийг томилдог бөгөөд үүнд албан ёсоор Гүйцэтгэх Юаны дарга буюу Ерөнхий сайд багтдаг. Гүйцэтгэх Юаны гишүүд төрийн бодлогыг боловсруулж хэрэгжүүлэх, мөн засаглалыг хариуцдаг. Тайваний ерөнхийлөгчөөр Ардчилсан дэвшилт намаас сонгогдсон [[Цай Инвэнь]] ажиллаж байсан. Тайвань 2016 онд анхны эмэгтэй ерөнхийлөгчөө сонгосон бөгөөд тэрээр гадаад бодлогодоо хоёр эргийн харилцаа Хятад-Тайванийн харилцааны өнөөгийн хүрсэн тогтвортой байдлыг цаашид үргэлжлүүлэн бэхжүүлэхийн зэрэгцээ Өмнөд Хятадын тэнгисийн маргаанд шууд оролцохгүй байхаа илэрхийлээд байна. Сүүлд Ерөнхийлөгчөөр [[Лай Цин Дэ]] 2024 оны сонгуулиар ялж сонгогдсон байна. === Орон нутаг === {{Тайвань орны засаг захиргааны хуваарьт газрын зураг}} Бүгд Найрамдах Хятад Улсын нутаг орон таван зэрэгт шатлан хуваагдана. Оройн түвшинд нутгийн ихэнх нь олон хошуу бүхий Тайвань аймагт, үлдсэн хэсэг нь жижиг арлуудын Фужянь аймаг болон хотжиж нягтарсан [[Тайбэй]], [[Шинэ Тайбэй]], [[Гаошюн]], [[Тайжун]], [[Таоюань]], [[Тайнань]] гэх таван хотод хуваагдан захирагдана. {|class="wikitable" style="text-align:center" |- !Зэрэг!!colspan=5|Засаг захиргааны нэгж !!Нутаг |- ! I | rowspan="2" style="background:#f5c3c4;"| [[улсын хот]] <br>(直轄市 ''zhíxiáshì'') (6) | colspan=4 | <span style="color:gray;"> ''[[муж]]'' <br> (省 ''shěng'') (''[[Де-юре]]'' 2) </span> | rowspan="2" style="text-align:right;"| 22 |- ! II | style="background:#ceb2cd;"| [[Тайванийн хотын жагсаалт|аймгийн хот]] (3)<br> (市 ''shì'') | colspan="3" style="background:#e3edc3;"| [[шянь]] (13) <br> (縣 ''xiàn'') |- ! III | colspan=2 | [[дүүрэг (Тайвань)|дүүрэг]] (170) <br>(區 ''qū'') | [[Тайванийн хотын жагсаалт|хошууны хот]] (13)<br>(縣轄市 ''xiànxiáshì'') | [[балгас]] (39)<br> (鎮&nbsp;''zhèn'') | [[сум]] (146)<br> (鄉&nbsp;''xiāng'') | align=right | 368 |- ! IV | colspan=4 | [[гацаа]] <br> (里 ''lǐ'') | [[тосгон]] <br> (村 ''cūn'') | align=right | 7,835 |- ! V | colspan=5 | [[хороо]] (鄰 ''lín'') | align=right | 147,877 |} === Гадаад харилцаа === [[Зураг:RC_(Taiwan).png|thumb|Тайваньтай дипломат (ногоон), дипломат бус (цэнхэр) харилцаатай орнууд]] Түүхэн ба улс төрийн шалтгааны улмаас Тайванийн олон улсын тавцан дахь байр суурь төдий л тогтвортой бус. [[Хятад|БНХАУ]] хүчирхэгжиж, гадаад байр суурь нь бэхжихийн хэрээр дэлхийн улс орнууд БНХАУ-ын "нэг Хятадын бодлого"-ын шахалтанд орж Тайваньтай дипломат харилцаагаа тасалсан буюу шинээр харилцаа тогтоохоос зайлсхийх болсон юм. 1971 онд Тайвань нь [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] гишүүн, НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн байнгын гишүүний байр сууриа алдсан явдал нь гадаад харилцаа, гадаад нэр хүндэд нь хүнд цохилт өгсөн юм. Тиймээс эдүгээ Тайванийн Засгийн газрын зүгээс Олон улсын тавцанд явуулж буй бодлого хийгээд Хятадын нэгдэл, тусгаар тогтнолын талаархи бодлогыг нь НҮБ хийгээд гадаад улс орнууд тэр бүр хүлээн зөвшөөрдөггүй. Өөрөөр хэлбэл Тайвань улс төрийн хувьд олон улсын тавцанд ихээхэн хавчигдмал байдалтай байдаг юм. Гэсэн ч Тайвань эдүгээ Африк, Латин Америкийн 20 гаруй оронтой дипломат харилцаатай, дэлхийн 140 гаруй улс орнуудтай худалдаа, эдийн засаг, соёл шинжлэх ухаан зэрэг салбарт бие даасан харилцаагаа хөгжүүлж буйн дотор дэлхийн тэргүүлэх 20-иод улс орон багтдаг. Тэдгээр улсуудаас 64-т нь төлөөлөгчийн газар, нэгд нь консулын газартай ажээ. Тайбэй хотод гадаадын 44 орны 48 төлөөлөгчийн газар нийгэмлэг, виз эрхэлдэг байгууллага ажилладаг байна. Тайвань нь өөрөө олон улсын 893 төрийн бус байгууллагын идэвхитэй гишүүн юм. '''Тайваньтай дипломат харилцаатай орнууд: (2022 оны байдлаар)''' {| class="wikitable sortable" |1. |Белиз |1989 |- |2. |Ватикан |1942 |- |3. |Гаити |1956 |- |4. |Гватемал |1933 |- |5. |Гондурас |1942 |- |6. |Маршалын Аралууд |1998 |- |7. |Науру |1980 |- |8. |Палау |1999 |- |9. |Парагвай |1957 |- |10. |Сент-Винсент ба Гренадин |1981 |- |11. |Сент-Китс ба Невис |1983 |- |12. |Сент-Люси |1984 |- |13. |Тувалу |1979 |- |14. |Эсватини |1968 |} == Мөн үзэх == * [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]] * [[Тайвань арал]] == Цахим холбоос == * {{commons|台灣}} == Тэмдэглэл == {{Notelist}} == Эшлэл == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} [[Ангилал:Тайвань| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Урьдын Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй улс]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Хятад Улс| ]] [[Ангилал:1912 онд байгуулагдсан]] ji4d8ugfjcra9yihqewpe7lly8oebjh 0 5881 864637 864437 2026-08-04T08:56:25Z Zorigt 49 864637 wikitext text/x-wiki {{short description|Нэгдсэн Хаант Улсын нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Лондон | native_name = {{native name|en|London}} | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/3/2/1 | total_width = 290 | align = center | caption_align = center | image1 = London Skyline (125508655).jpeg | caption1 = [[Тэмз мөрөн]] ба [[Тауэр гүүр (Лондон)]], [[The Shard]] ба [[Саутварк]] (зүүн), [[Лондоны тауэр]] ба [[Лондоны Сити]] (баруун) | image2 = London Eye at sunset 2013-07-19.jpg | caption2 = [[Лондоны нүд]] | image3 = Westminster Abbey St Peter.jpg | caption3 = [[Вестминстерийн сүм]] | image4 = St Paul's Cathedral Dome from One New Change - Vertical Crop.jpg | caption4 = [[Гэгээн Паулын сүм]] | image5 = Open Happiness Piccadilly Circus Blue-Pink Hour 120917-1126-jikatu.jpg | caption5 = [[Пикадилли талбай]] | image6 = Canary Wharf.Reza 04.jpg | caption6 = [[Канарын боомт]] | image7 = Houses of Parliament in 2022 alt crop.jpg | caption7 = [[Вестминстер ордон (Лондон)|Вестминстерийн ордон]] болон [[Биг Бэн]] (баруун) }} | settlement_type = [[Нийслэл]] | image_caption = | pushpin_map_caption = Нэгдсэн Хаант Улс дахь байршил##Европ дахь байршил | pushpin_relief = 1 | pushpin_map = Англи#НХУ#Европ | mapframe = yes | mapframe-zoom = 8 | mapframe-marker = city | mapframe-shape = yes | coordinates = {{coord|51|30|26|N|0|7|39|W|region:GB|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Бүрэн эрхт улс]] | subdivision_name = Нэгдсэн Хаант Улс | subdivision_type1 = {{nowrap|[[Нэгдсэн Хаант Улсын харьяат улсууд|Улс]]}} | subdivision_name1 = Англи | subdivision_type2 = [[Английн мужууд|Муж]] | subdivision_name2 = [[Их Лондон|Лондон]] | subdivision_type3 = [[Английн нутаг|Нутаг]] | subdivision_type3 = [[Английн гүнгийн хэргэмт нутаг|Ёслолын{{nbsp}}нутаг]] | subdivision_name3 = {{Unbulleted list | [[Их Лондон]] | [[Лондоны Сити]] }} | subdivision_name4 = | established_title = [[Ромын эзэнт гүрэн|Ромчууд]] суурьшсан | established_date = МЭӨ {{start date and age|47}}, ''[[Лондиниум]] нэрээр''<ref name="auto1">[http://archaeologydataservice.ac.uk/archives/view/no1poultry_molas_2007/ Number 1 Poultry (ONE 94), Лондонгийн Археологийн Музей, 2013]. Археологийн мэдээллийн алба, Йоркийн их сургууль.</ref> <br /> | seat_type = Захиргааны байр | seat = [[Хотын танхим, Лондон (Ньюхэм)|Хотын танхим, Ньюхэм]] | parts_type = [[Английн дүүргүүд|Нутгийн засаг захиргаа]] | parts = 32 [[Лондоны дүүрэг#Жагсаалт|дүүрэг]] болон [[Лондоны Сити]] | government_type = [[Англи ба Уэльсийн шууд сонгогдсон хотын дарга|Гүйцэтгэх засаглал]] ба [[зөвлөлдөх ассемблей]] | governing_body = [[Их Лондоны Захиргаа]] | leader_title = [[Лондон хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Садик Хан]] ([[Лейборист нам (Их Британи)|Л]]) | leader_title1 = [[Лондоны Ассемблей]] | leader_name1 = [[Лондоны Ассамблейн сонгуулийн тойргууд|14 тойрог]] | leader_title2 = [[Нэгдсэн Хаант Улсын парламент|НХУ-ын парламент]] | leader_name2 = [[Лондон хотын парламентын тойргийн жагсаалт|74 тойрог]] | total_type = Нийт{{efn|[[Их Лондон|Лондоны бүс нутаг]]}} | area_footnotes = <ref name="ONS mid-year pop est">{{UK subdivision statistics citation}}</ref> | area_total_km2 = {{UK subdivision area|GSS=E12000007}} | area_metro_km2 = 8382 | area_urban_km2 = 1738 | population_footnotes = <ref name="ONS mid-year pop est" /> | population_as_of = {{UK statistics year}} | population_total = {{UK subdivision population|GSS=E12000007}} | population_rank = {{Unbulleted list | НХУ-д [[Нэгдсэн Хаант Улсын хотын жагсаалт|1-т]] | Европт [[Европын хотын жагсаалт (хотын хязгаар доторх хүн амын тоогоор)|3-т]] }} | population_density_km2 = {{UK subdivision density|GSS=E12000007}} | population_urban = 9,787,428 | population_urban_footnotes = {{nbsp}}(2011)<ref name="urbanpopulation"/> | population_metro = 15,100,000 | population_metro_footnotes = {{efn|[[Лондоны метрополитан бүс]]}}{{nbsp}}(2025)<ref name="CityPopulation.de show">{{cite web |url=https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations/|title=Major agglomerations of the world|website=City Population|access-date=2026-04-20}}</ref> | population_demonyms = Лондончууд | demographics_type1 = Угсаатан <span style="font-weight:normal;">([[2021 оны Нэгдсэн Хаант Улсын хүн амын тооллого|2021]])</span> | demographics1_footnotes = <ref name="2021 Nomis">{{NOMIS2021 |id=E12000007 |title=Лондоны бүс |access-date=2024-07-23}}</ref> | demographics1_title1 = [[Их Британи дахь угсаатны бүлгүүд|Угсаатны бүлгүүд]] | demographics1_info1 = {{Collapsible list | 53.8% [[Их Британи дахь цагаан арьстнууд|Цагаан]] | 20.7% [[Британийн Азичууд|Ази]] | 13.5% [[Хар Британичууд|Хар]] | 6.3% [[Их Британи дахь угсаатны бүлгүүд|бусад]] | 5.7% [[Холимог (Их Британийн угсаатны бүлэг)|Холимог]] }} | demographics_type2 = Шашин шүтлэг <span style="font-weight:normal;">(2021)</span> | demographics2_footnotes = <ref name="2021 Nomis"/> | demographics2_title1 = [[Англи дахь шашин|Шашин]] | demographics2_info1 = {{Collapsible list | 40.7% [[Англи дахь шашин#Христийн шашин|Христийн]] | 27.1% [[Их Британи дахь шашингүй байдал|шашингүй]] | 15.0% [[Англи дахь ислам|Ислам]] | 5.1% [[Англи дахь хиндүизм|Хиндүизм]] | 1.7% [[Англи дахь еврейчүүдийн түүх|Иудаизм]] | 1.6% [[Англи дахь сикхизм|Сикхизм]] | 0.9% [[Англи дахь буддизм|Буддизм]] | 1.0% [[Англи дахь шашин|бусад]] | 7.0% дурдаагүй }} | timezone1 = [[Гринвичийн стандарт цаг]] | utc_offset = +0 | timezone_DST = [[Британийн зуны цаг]] | utc_offset_DST = +1 | postal_code_type = [[Нэгдсэн Хаант Улс дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title = 22 бүс нутаг |{{postcode|E}}, {{postcode|EC}}, {{postcode|N}}, {{postcode|NW}}, {{postcode|SE}}, {{postcode|SW}}, {{postcode|W}}, {{postcode|WC}}, {{postcode|BR}}, {{postcode|CM}}, {{postcode|CR}}, {{postcode|DA}}, {{postcode|EN}}, {{postcode|HA}}, {{postcode|IG}}, {{postcode|KT}}, {{postcode|RM}}, {{postcode|SM}},{{postcode|UB}}, {{postcode|WD}}, {{postcode|TN}}, {{postcode|TW}} }} | area_code_type = [[Нэгдсэн Хаант Улс дахь утасны дугаар|Залгах кодууд]] | area_code = {{cslist | [[020]] | 01689 | 01708 | 01895 }} | blank1_name = [[GSS кодлох систем|GSS код]] | blank1_info = {{Unbulleted list |E12000007 (бүс нутаг) |E61000001 (ИЛ) }} | blank2_name = [[GeoTLD]] | blank2_info = [[.london]] | website = {{URL|london.gov.uk}} }} '''Лондон''' ({[langx|en|London}}, Ланден гэж уншина) - [[Их Британи]]йн нийслэл, дэлхийн өнцөг бүлан бүрээс жуулчдын сонирхолыг татдаг алдартай, түүхэн [[хот]]. [[Их Лондоны Удирдлагын тухай хууль]] 1999 онд батлагдаж, [[Лондоны Захирагч]] болон Чуулганы эрх зүйн хэм хэмжээг шинэчлэн тогтоосон бөгөөд 2000 оны 7 дугаар сараас хүчин төгөлдөр болсон байна. Лондон хот түүхэндээ 1191 оноос Лорд [[Мэр]]тэй байжээ. Одоогийн Лондоны Захирагчийн үүрэг бол нийслэлийг хэтийн чиглэл хандлагатай хөгжүүлэх явдал юм байна. Цагдаа, гал түймэр, болон түргэн тусламжийн алба, төлөвлөлт, тогтвортой хөгжил болон байгаль орчныг хамгаалах, соёл, боловсрол, эрүүл мэнд зэрэг олон тулгамдсан асуудлуудыг цогцоор нь зохицуулах үүргийг Захирагч хүлээдэг. [[Их Лондоны Зөвлөл]] нь анх 1986 онд бий болсон бөгөөд эрх зүйн шинэ зохицуулалтын дагуу Чуулган болж өөрчлөгдөн, Лондоны Захирагчийн сонгуультай нэг өдөр зэрэг явагддаг сонгуулиар Лондоны Чуулганы 25 гишүүн сонгогддог. Лондон бол хөгжингүй орнууд дахь хамгийн их барилгажсан, [[Европын Холбоо]]ны хамгийн шигүү суурьшилтай, хамгийн том хотуудын нэг юм. Лондон 7 сая байнгын оршин суугчидтай. Британийн хүн амын 12 хувь нь оршин суудаг хэдий боловч хүн амын өсөлтийн 70 хувийг Лондон хангаж байдаг онцлогтой. Учир нь Лондон Британийн дундаж наслалттай харьцуулахад харьцангуй залуу хот ажээ. Лондон хотыг НТ 43 онд Британийн арлуудыг эзэлсний дараахан Ромчууд үүсгэн байгуулжээ. НТ 100 орчим оноос хойш энэ нь [[Ромын Британи|Ромын Британийн]] нийслэл, 11-12-р зуунаас Английн, 1707 оноос Их Британийн, 16-20-р зууны хооронд Британийн эзэнт гүрний нийслэл байв. 1825-1925 онуудад Лондон нь дэлхийн хамгийн том хот байсан юм. Лондон хотын төв хэсэгт дундад зууны үеэс хадгалагдаж ирсэн нэг миль орчим талбайтай эртний Лондон хот байдаг. Хэдий тийм боловч 19-р зууны сүүл үеэс Лондон гэдэг нэр дэлхий дахинаа алдаршжээ. Өнөө үед хотын хурал болон хотын даргыг өөрсдөө сонгодог удирдлагын хэлбэртэй, муж болтлоо хүрээгээ тэлсэн Их Лондон болжээ. Лондон бол дэлхийн эдийн засаг, санхүүгийн томоохон төвүүдийн нэг болсон үндэсний хот юм. Хотын төвд Нэгдсэн вант улсын шилдэг 100 компанийн талаас илүү, Европын хамгийн том 500 компанийн 100–гаас илүү компаниудын төв оффис нь байрладаг. Лондон хот нь дэлхийн нийгэм улс төр, шоу цэнгээн, мэдээлэл, хэв загвар, соёл урлагт өөрийн хувь нэмрээрээ нөлөөлж байдаг. Аялал жуулчлал нь үндсэндээ дотоодын болон гадаадын жуулчдаас бүрддэг. Лондон хотод 1908 болон 1948 оны зуны олимпыг зохион байгуулсан бөгөөд сүүлд 2012 оны зуны олимпыг зохион байгуулсан юм. Дэлхийн түүх дурсгалын өвийн санд Лондоны цамхаг, Greenwich түүхийн дурсгалт суурин, Royal Botanic Kew цэцэрлэгт хүрээлэн, [[Вестминстер (дүүрэг)|Westminster]], [[Вестминстер ордон (Лондон)|Westminster Abbey ордон]] ба St. Margaret сүмээрээ бүртгэгдсэн байдаг. Лондонд гадаадын 300 гаруй хэлээр ярьдаг, хэл соёл, шашин шүтлэг өөр өөр хүмүүсийн амьдардаг. 2007 оны 7-р сарын албан ёсны мэдээгээр 7,556,900 гадаадын хүн амьдарч байсан. == Орон нутгийн засаг захиргаа == Үндсэн сэдэв: Лондоны орон нутгийн засаг захиргаа болон түүний түүх Лондоны захиргаа нь хотын түвшин, стратеги шат болон орон нутгийн шатлал гэсэн 2 хэсэгт хуваагддаг. Хотын доторх орон нутгийн засаг захиргаа нь 33 жижиг эрх бүхий байгууллагатай ба хотын засаг захиргааг Лондон хотын төв захиргаа (GLA) удирддаг. Лондон хотын төв захиргаа (GLA) 2 хэсгээс сонгогдон бүрддэг. Лондон хотын эрх мэдэл бүхий захирагч болон түүний төсвийг жил бүр хэлэлцэж саналаа өгдөг. Мөн гаргасан шийдвэрт нь хяналт тавьж байдаг газар нь Лондон хотын Ассамблэй юм. 1986 онд хэмжээгээр бага Лондон хотын зөвлөл (GLC) татан буугдаж 2000 онд Лондон хотын төв захиргаа (GLA) болон шинээр байгуулагдсан. Лондон хотын төв захиргаа болон Лондон хотын захирагч хотын захиргааны байшинд байрладаг ба одоогийн захирагч нь Борис Жонсон юм. Захирагчийн стратегийн төлөвлөгөө болох Лондон хотын төлөвлөгөөг 2010 онд нийтэд түгээхээс өмнө 2009 оны дунд үеэс эхлэн бэлдэж эхэлдэг. Тэрээр Лондон хотыг 2031 он гэхэд 7.56 саяаас 9.11 сая хүн амтай хот болох талаар 2009 оны 8 сард мэдэгдэл хийсэн байна. Лондон доторх орон нутгийн 33 эрх бүхий байгууллагууд нь Лондон корпорац болон бага Лондоны 32 зөвлөлтэй юм. Тэдгээр нь хог хаягдлыг зайлуулах, тухайн газрын зам, нийгмийн үйлчилгээ, сургууль, орон нутгийн төлөвлөгөө зэрэг асуудлыг Лондон хотын төв захиргаа бус өөрсдөө хариуцан ажилладаг. Хотын цагдаагийн үйлчилгээ нь хотын цагдаагийн газрын удирдлагын төвөөс нийт Лондоны асуудлыг удирддаг юм. Лондоны төв захиргаа нь өөрийн цагдаагийн хүч болох-Лондоны цагдаагийн газартай байдаг. Их Британий тээврийн цагдаагийн газар нь нийслэл хотын төмөр зам болон [[Лондоны метро|метро]] дотор цагдаагийн үйлчилгээг үзүүлэх үүрэгтэй. Лондоны гал түймэртэй тэмцэх газар нь нийт Лондонд үйлчилгээгээ үзүүлдэг. 5800 гал түймэртэй тэмцэгч ажилтан, албан хаагчтай нийт 7000 орчим ажилтантай дэлхийд 3-т орох том хэмжээний гал түймэртэй тэмцэх байгууллага болох Лондоны гал түймэр, түргэн тусласжийн асуудал эрхлэх байгууллагаар удирдуулдаг. Үндэсний эрүүл мэндийн түргэн тусламжийн үйлчилгээ нь дэлхийд том хэмжээнд тооцогдох үнэ төлбөргүй үйлчилгээ үзүүлдэг NHC Лондон хотын түргэн тусламжийн газраар хангагддаг. Хааны эргийн харуулын алба болон хааны үндэсний аврах иститут [[Тэмз мөрөн|Тэмз мөрнийг]] хянаж ажилладаг. Аврах үйлчилгээ нь гэнэтийн аюулт байдлын хор уршгаас сэргийлж Тэмз мөрөнд зориулж байгуулагдсан. == Үндэсний засаглал == Лондон бол чухал хот учир нь [[Вестминстер ордон (Лондон)|Вестминстер ордныг]] тойроод Нэгдсэн Вант улсын засгийн газрын ордон байдаг. Олон Засгийн газрын агентлагууд Парламенттай адил Whitehall-н дагуу [[Даунинг стрит, 10]] гудамжинд Ерөнхий сайдын өргөө байрладаг. Их Британийн парламент нь “Парламентын эх” гэж нэрлэгдэн олон улсад нэр хүндтэй байдаг. Учир нь бусад парламентуудын системийн загвар болж байдаг. == Газар зүй == === Газар зүйн байршил === Баруун болон төв Лондон SPOT гэдэг дагуул хотоос сайн харагддаг. Лондоны газар зүйн байдлыг авто замын дугаар, хуулийн хэлэлцүүлэг, үе мөчлөг тодорхойлж болно. Лондоны төв нь хуучин буюу эртний жижиг Лондон бөгөөд энэ нь 1 миль кв талбай эсвэл хот гэж нэрлэгдэж заншсан юм. Лондон хотын газар нутаг Викториа хатан хааны үе мөн Дэлхийн нэгдүгээр дайны үеүдэд ихээр тэлсэн. Гэвч 1940 оноос энэ байдал бүрэн зогссон. Учир нь Дэлхийн хоёрдугаар дайн буюу Ногоон бүсийн хууль үйлчилж байв. Английн Лондон муж нь дэлхий нийтэд Дэлхийн дайны үед Ногоон бүстнүүдээр удирдуулж байсан Их Лондон гэдгээрээ алдартай. Их Лондоны Урбаны дүүрэг нь хотын хүн амын энгийн бүдүүлэг амьдралын нүүр царай юм. Энэ нь Лондоны алсын томоохон дүүргүүдийн нэг юм. Лондон хот бол 607 кв миль (1570 км кв) газар нутагтай. Тэмз мөрөн нь баруун урьдаас зүүн тийш хотыг хөндлөн гулд урсдаг. Тэмз мөрөн нь Parliament, Addington буюу Primrose нуруудын хооронд урсдаг. Өмнө нь Tэмз маш гүн бөгөөд одоо байгаа үеэсээ 5 дахин их устай мөрөн байсан гэдэг. Викториагийн үеэс голын түвшин багасаж, бага, жижиг салаанууд нь ширгэж алга болсон. Сүүлийн үед жил ирэх тусам далайн түрлэг ихсэж, Тэмзийн түвшин аажим аажмаар нэмэгдэж байна. Үүний улмаас уулын ус буух үеэр үер болох магадлал ихтэй болсон. Энэхүү үерийн аюулаас урьдчилан сэргийлж 1974 онд Woolwich болон Barrier орчмын Tэмз мөрөн дээгүүр хөндлөн далан барьж эхэлсэн ба энэ нь 2030-аад оны үед ашиглалтад орох ба зураг төсөл инженерийн ажлууд хийгдэхээр шийдэгдсэн байна. === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Лондон ([[LHR]]),{{refn|Дундаж утгыг Хитроу нисэх онгоцны буудлаас, харин хэт өндөр утгыг Лондон даяарх станцуудаас авдаг.|group=note}} өндөр: {{convert|25|m|ft|0|abbr=on}}, 1991–2020 оны хэвийн |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 17.2 |Feb record high C = 21.2 |Mar record high C = 24.5 |Apr record high C = 29.4 |May record high C = 32.8 |Jun record high C = 35.6 |Jul record high C = 40.2 |Aug record high C = 38.1 |Sep record high C = 35.0 |Oct record high C = 29.5 |Nov record high C = 21.1 |Dec record high C = 17.4 |Jan high C = 8.4 |Feb high C = 9.0 |Mar high C = 11.7 |Apr high C = 15.0 |May high C = 18.4 |Jun high C = 21.6 |Jul high C = 23.9 |Aug high C = 23.4 |Sep high C = 20.2 |Oct high C = 15.8 |Nov high C = 11.5 |Dec high C = 8.8 |year high C = 15.7 |Jan mean C = 5.6 |Feb mean C = 5.8 |Mar mean C = 7.9 |Apr mean C = 10.5 |May mean C = 13.7 |Jun mean C = 16.8 |Jul mean C = 19.0 |Aug mean C = 18.7 |Sep mean C = 15.9 |Oct mean C = 12.3 |Nov mean C = 8.4 |Dec mean C = 5.9 |year mean C = 11.7 |Jan low C = 2.7 |Feb low C = 2.7 |Mar low C = 4.1 |Apr low C = 6.0 |May low C = 9.1 |Jun low C = 12.0 |Jul low C = 14.2 |Aug low C = 14.1 |Sep low C = 11.6 |Oct low C = 8.8 |Nov low C = 5.3 |Dec low C = 3.1 |year low C = 7.8 |Jan record low C = -16.1 |Feb record low C = -13.9 |Mar record low C = -8.9 |Apr record low C = -5.6 |May record low C = -3.1 |Jun record low C = -0.6 |Jul record low C = 3.9 |Aug record low C = 2.1 |Sep record low C = 1.4 |Oct record low C = -5.5 |Nov record low C = -7.1 |Dec record low C = -17.4 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 58.8 |Feb precipitation mm = 45.0 |Mar precipitation mm = 38.8 |Apr precipitation mm = 42.3 |May precipitation mm = 45.9 |Jun precipitation mm = 47.3 |Jul precipitation mm = 45.8 |Aug precipitation mm = 52.8 |Sep precipitation mm = 49.6 |Oct precipitation mm = 65.1 |Nov precipitation mm = 66.6 |Dec precipitation mm = 57.1 |year precipitation mm = 615.0 |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 11.5 |Feb precipitation days = 9.5 |Mar precipitation days = 8.5 |Apr precipitation days = 8.8 |May precipitation days = 8.0 |Jun precipitation days = 8.3 |Jul precipitation days = 7.9 |Aug precipitation days = 8.4 |Sep precipitation days = 7.9 |Oct precipitation days = 10.8 |Nov precipitation days = 11.2 |Dec precipitation days = 10.8 |year precipitation days = 111.7 | Jan humidity = 80 | Feb humidity = 77 | Mar humidity = 70 | Apr humidity = 65 | May humidity = 67 | Jun humidity = 65 | Jul humidity = 65 | Aug humidity = 69 | Sep humidity = 73 | Oct humidity = 78 | Nov humidity = 81 | Dec humidity = 81 | year humidity = 73 | Jan dew point C = 3 | Feb dew point C = 2 | Mar dew point C = 2 | Apr dew point C = 4 | May dew point C = 7 | Jun dew point C = 10 | Jul dew point C = 12 | Aug dew point C = 12 | Sep dew point C = 10 | Oct dew point C = 9 | Nov dew point C = 6 | Dec dew point C = 3 |Jan sun = 61.1 |Feb sun = 78.8 |Mar sun = 124.5 |Apr sun = 176.7 |May sun = 207.5 |Jun sun = 208.4 |Jul sun = 217.8 |Aug sun = 202.1 |Sep sun = 157.1 |Oct sun = 115.2 |Nov sun = 70.7 |Dec sun = 55.0 |year sun = 1674.8 |Jan uv = 1 |Feb uv = 1 |Mar uv = 2 |Apr uv = 4 |May uv = 5 |Jun uv = 6 |Jul uv = 6 |Aug uv = 5 |Sep uv = 4 |Oct uv = 2 |Nov uv = 1 |Dec uv = 0 |source 1 = [[Met Office]]<ref>{{cite web |url=https://www.metoffice.gov.uk/research/climate/maps-and-data/uk-climate-averages/gcpsvg3nc |title=London Heathrow Airport |publisher=[[Met Office]] |access-date=2026-04-20}}</ref><ref>{{cite web|url=https://twitter.com/metoffice/status/1154407682981412864|title=Station Data|publisher=Met Office|access-date=2026-04-20}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.metoffice.gov.uk/research/climate/maps-and-data/uk-climate-extremes|title=UK Climate Extremes |publisher=[[Met Office]] |access-date=2026-04-20}}</ref> [[Нидерландын Хааны Цаг Уурын Хүрээлэн]]<ref>{{cite web |url=http://eca.knmi.nl/indicesextremes/customquerytimeseriesplots.php |title=Heathrow Airport Extreme Values |publisher=[[Нидерландын Хааны Цаг Уурын Хүрээлэн|KNMI]] |access-date=2026-04-20 |archive-date=2018-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180202192334/http://eca.knmi.nl/indicesextremes/customquerytimeseriesplots.php |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | url =http://eca.knmi.nl/utils/mapserver/climatology.php?indexcat=**&indexid=TXx&periodidselect=1981-2010&seasonid=0&scalelogidselect=no&CMD=ZOOM_IN#bottom | title =Heathrow 1981–2010 mean maximum and minimum values | access-date =2026-04-20 | publisher =[[KNMI (хүрээлэн)|KNMI]] | archive-date =2021-04-16 | archive-url =https://web.archive.org/web/20210416135950/https://eca.knmi.nl/utils/mapserver/climatology.php?indexcat=**&indexid=TXx&periodidselect=1981-2010&seasonid=0&scalelogidselect=no&CMD=ZOOM_IN#bottom | url-status =dead }}</ref> |source 2 = Weather Atlas (Хэт ягаан туяаны индекс)<ref name="Weather Atlas">{{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/united-kingdom/london-weather-march |title=London, United Kingdom – Climate data |publisher=Weather Atlas |access-date=2026-04-20 |archive-date=2021-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211226083032/https://www.weather-atlas.com/en/united-kingdom/london-weather-march |url-status=dead }}</ref> CEDA Архив<ref>{{cite web |url=https://data.ceda.ac.uk/badc/ukmo-midas-open/data/uk-daily-temperature-obs/dataset-version-202007/greater-london/00728_waddon/qc-version-1|title=MIDAS Open: UK daily temperature data, v202007|publisher=CEDA Archive |access-date=2026-04-20 }}</ref> [[TORRO]]<ref>{{cite web |url=https://www.torro.org.uk/extremes/date-records/max-temp|title=Maximum temperature date records |publisher=[[TORRO]] |access-date=2026-04-20 }}</ref> Time and Date<ref>{{cite web |url=https://www.timeanddate.com/weather/uk/london/climate|title=Climate & Weather Averages in London, England, United Kingdom|publisher=Time and Date |access-date=2026-04-20 }}</ref> }} == Боловсрол == Royal Holloway бол Лондоны дээд боловсролын институтийн холбоо бөгөөд Лондоны их сургуулийн нэгэн салбар юм. Дээд сургууль болон коллеж, шинжлэх ухаан хөгжлийн төв болох Лондон хотод 378000 оюутан суралцдаг. Лондон дахь ихэнх бага болон дунд сургуулиуд нь Английн боловсролын системийн дагуу үйл ажиллагаагаа явуулдаг. Лондоны их сургуулиуд нь Европ болон Нэгдсэн Вант улсын хамгийн том заах арга зүйн сургууль бөгөөд 125000 оюутан суралцдаг. Мөн энэ сургуулийн харьяанд 20 коллеж байдаг. Коллежууд нь өөрийн удирдлагатай, мөн өөр өөрийн гэсэн дүрэм журамтай бөгөөд эдгээр коллежуудыг төгсөгчид нь Лондоны их сургуулийн гэрчилгээтэй төгсдөг. Үүнээс нэрлэх юм бол Royal Holloway, Birkbeck, UCL, King's, Goldsmiths, Queen Mary бөгөөд мөн тусгай мэргэжлийн институтууд болох [[Лондоны эдийн засгийн сургууль|London School of Economics]], SOAS, Royal Academy of Music, Courtauld Institute of Art ба Institute of Education болно. Imperial College London болон University College London Times Higher Education сэтгүүлээс зарласан 2008 оны дэлхийн шилдэг 10 их дээд сургуулиудын 6 болон 7 дугаар байруудыг эзэлж байсан. Мөн түүнчлэн Лондоны эдийн засгийн дээд сургууль нь дэлхийн нийгэм шинжлэх ухааны удирдлагын институт заах болон судалгаа шинжилгээний төвүүдтэй. Соёл урлагийн сургуулиудын тэргүүн байранд Royal College of Music, Royal College of Art, ба Guildhall School of Music and Drama ордог. Senate House нь Лондоны их сургуулийн нэг салбар юм. Лондоны бусад их сургуулиуд болох Brunel University, City University, London Metropolitan University, Middlesex University, University of East London, University of the Arts London, University of Westminster, Kingston University ба London South Bank University Лондоны их сургуулийн харьяа биш бөгөөд гэвч аливаа тэргүүлэгчид болон олон улсын бусад суралцагчид Лондоны их сургуулийг сонгодог. 1992 оноос зарим техникийн их сургуулиуд нэгдэж зарим нь бүр эрт үйл ажиллагаагаа эхэлж байсан. Imperial College London 2007 онд Лондоны Их сургуулиас гарч бие даасан сургууль болсон. 2003 онд University of North London ба London Guildhall University сургуулиуд нэгдсэн. London Metropolitan University нь нийслэл хотын бие даасан хамгийн том сургууль ба энэ сургуульд 155 орны 34,000 оюутнууд суралцдаг. London Business School ба Cass Business School бизнесийн сургуулиуд нь бизнесийн боловсролын сургалтаараа дэлхийд тэргүүлдэг. Мөн үүн дээр тэргүүний Schiller International University, Richmond University ба Regent's College сургуулиуд байдаг. == Уран барилга == == Дүүргүүд == Лондоны газруудын жагсаалтад төв Лондон, дотоод болон гадаад Лондон багтана. Лондоны газар нутгийг олон удаа (e.g. Bloomsbury, Knightsbridge, Mayfair, Whitechapel, Fitzrovia) гэх мэт дүүргүүдэд хувааж байсан. Тосгоны нэрийг сүмийн харьяат нутгууд болон хот, дүүргүүдийн албан ёсны бус нэр өгч байсан. Орон нутагт иймэрхүү нэрүүд нь өөр өөрийн гэсэн өвөрмөц шинж чанарыг үлдээн уламжлагдан үлдсэн байдаг. Гэвч ихэнх нэр нь орчин үед албан ёсных биш болсон юм. Хэдий тийм боловч 1965 оноос эртний Лондон хот нь 32 жижиг дүүрэг болон хуваагдаж, төрөл бүрийн эдийн засаг, санхүүгээр ноёрхох болсон. Дэлхийн гурван том эдийн засгийн төвийн нэг нь Лондон хотод байдаг. Үүнд Зээлийн банк, Олон Улсын бондын байгууллага мөн гадаадын арилжаа, менежмент, гадаадын үнэт цаасны худалдааны сангууд багтана. Гол тэргүүлэх эдийн засгийн төв нь металлын арилжаа. Үүний хамгийн том нь алтны зах зээл юм. Мөн эвдэрсэн усан онгоцны зах, гадаадын банк, хөрөнгө оруулалт хийсэн байшин бусад төвүүд орно. Хот нь өөрийн гэсэн бие даасан статустай. Лондоны шинэ эдийн засаг нь хотыг зүүн зүгийн газар нутгийг арилжааны төвд Canary Wharf гэдэг цогцолбор ноёрхдог. Бусад бизнесүүд нь [[Вестминстер (дүүрэг)|City of Westminster]], UK's national government, хотод байрладаг. Хаант улсын Засгийн газар нь Westminster Abbey-д байдаг. Лондоны баруун хэсэгт зугаа цэнгэлийн газар, дэлгүүр дүүрэн байдаг. Oxford гудамж, Leicester талбай, Covent цэцэрлэг, [[Пикадилли тойрог]] байдаг. Баруун Лондонд их тансаг, мөн үнэтэй, хувийн газрууд байдаг. Жишээ нь: 10 сая фунт стерлингийн үнэтэй Notting Hill, Knightsbridge болон Chelsea нэртэй үл хөдлөх хөрөнгүүд байдаг. Төв Лондонд байдаг Royal Borough of Kensington болон Chelsea хөрөнгүүдийн дундаж үнэ нь 894,000 фунт стерлинг байдаг. Лондоны зүүн муж нь Зүүн Лондон ба Зүүн дагавар хотуудаас бүрддэг. Зүүн дагавар хот нь гадаадын цагаачид амьдардаг хамгийн ядуу дүүрэг болох Лондон усан онгоцны зогсоол юм. Зүүн Лондоноос эртний үйлдвэрийн хөгжлийг харж болох бөгөөд [[2012 оны Зуны Олимп|2012 оны Зуны Олимпыг]] зохион байгуулсантай холбогдуулан London Riverside ба Lower Lea Valley хэсгүүд ордог Thames Gateway -ийг дахин сэргээн босгон хөгжүүлсэн байна. == Цэцэрлэгт хүрээлэнгүүд == Төв Лондоны хамгийн том цэцэрлэгт хүрээлэнгүүд болох Royal Parks мөн зэрэгцээ орших Kensington Gardens паркууд нь төв Лондоны баруун захад, Regent's Park нь хойд захад нь байрладаг. Эдгээр цэцэрлэгт хүрээлэнгүүдэд [[Лондоны амьтны хүрээлэн]], дэлхийн эртний шинжлэх ухааны хүрээлэн, мөн үүний зэрэгцээ жуулчдын сонирхол татах [[Мадам Тюссо музей]] байдаг. Мөн Төв Лондоны ойролцоо Green Park, St. James's Park нэртэй жижиг паркууд байдаг. [[Хайд парк|Hyde Park]] нь спортын тоглолтууд болон зарим үед задгай талбайн тоглолтууд болдгоороо онцлог. Дээрх том паркууд нь хотын төвөөс гадагшаа чиглэлээр дугаарлагдсан байдаг. Үүнд Royal Parks зүүн урагшаа, Bushy Park, Richmond Park паркууд нь баруун урагшаа, Victoria Park, East London хотын төвөөс зүүн тийш чиглэлээр дугаарлагдсан байдаг. Хойд зүгт байрладаг Regent's Park нь цэнгэг агаар, зугаалах газраараа онцлог байдаг. Хойд Лондоны Hampstead Heath паркад 3,2 км кв талбай бүхий байгалийн төрхөө хадгалсан чөлөөт газар байдаг. Түүхийн дурсгалт Kenwood House–д зуны саруудад нууран дээр болдог сонгодог хөгжмийн тоглолт болж долоо хоног бүрийн сүүлээр тайз засал, галт наадам, хөгжмөөрөө мянга мянган хүний сонирхлыг татаж байдаг. Аялал жуулчлалд 2003 оны Лондоны хувийн үйлдвэрийн 350,000 ажилчдын бүтэн цагаар ажилласантай тэнцүү хэмжээний буюу жилд ойролцоогоор 15 тэрбум паундын зардал гаргадаг. 2007 оны 10 дугаар сард Лондон нь дэлхийн хамгийн алдартай 150 хотыг тэргүүлж 2006 онд 15,6 сая жуулчдын сонирхлыг татаж чадсан. Лондоны дараа [[Бангкок]] (10.35 сая) 2 дугаар байранд, [[Парис]] хот (дөнгөж 9.7 сая)-аар 3 дугаар байранд шалгарчээ. Нэгдсэн Вант улсын хоёр дахь том боомт нь жилд 53 сая тонн ачааг зөөж тээвэрлэдэг. == Тээвэр == === Лондоны тээвэр ба явганаар болон дугуйгаар явах асуудал === Тээвэр бол Лондон хотын захирагчийн албаар удирдуулдаг 4 газрын нэг боловч захирагчийн санхүүгийн хяналт нь хязгаартай учраас төмөр замын сүлжээг бүрэн хянаж чаддаггүй. 2007 оны 11 дүгээр сард тэрээр Хойд чиглэлийн метроны замыг Лондоны газар дээрх төмөр замын сүлжээний адил хэд хэдэн шинэ өөр чиглэлүүдийг барих боломжийг судалсан. Нийтийн тээврийн сүлжээ нь дэлхий дээрх хамгийн өргөн уудам газрыг хамарсан сүлжээний нэг ба Лондоны тээврийн газраар удирдуулдаг. Энэ нь олимпод зориулж 7 тэрбум фунт стерлингийн (10 тэрбум евро) хөгжлийн төлөвлөгөөг багтаасан, замыг хаягжуулах хөрөнгө оруулалтын хөтөлбөр, замын бөглөрлийн асуудал, бусад асуудлын нүүр царай нь болж байна. Лондон нь хамгийн сайн нийтийн тээвэртэй хотод тооцогддог. Дугуй унах явдал нь Лондоны оршин суугчдад ихэд дэлгэрч байгаа. Лондоны дугуйгаар зорчих компанит ажилд хамгийн сайн бэлтгэж байна. === Төмөр зам === Нийтийн тээврийн сүлжээний гол хэсэг нь 11 чиглэлээс бүрдсэн [[Лондоны метро]] юм. Энэ нь 1863 оноос үйл ажиллагаагаа эхэлсэн бөгөөд дэлхийн хамгийн анхны, хамгийн үнэтэй, хамгийн урт метроны нэг юм. Энэ метро 1890 оноос дэлхийн хамгийн анхны газар доорх цахилгаан зам болох City & South London Railway юм. Метрогоор өдөрт 3 сая гаруй, жилд 1 тэрбум хүн зорчдог. Энэ нь Лондонд жилд 244 миль газарт ойролцоогоор 1,1 тэрбум хүнийг зөөвөрлөдөг гэсэн үг юм. Хотын хамгийн анхны метро нь 1863 онд нээгдсэн бөгөөд өнөөгийн байдлаар энэ нь 500 вагон бүхий 275 зогсоолтой болтлоо өргөжсөн байна. Метроны хамгийн ачаалалтай зогсоол болох Waterloo зогсоол нь өглөө ид ачааллын үед 46,000 зорчигчид үйлчилдэг. Метро нь нийтдээ 412 цахилгаан шат ба 112 лифтийг замын бөглөрлөөс хамгаалж байдаг. === Авто зам === Төв Лондонтой холбогдсон хотын захад байдаг нийтийн эзэмшлийн газар руу явдаг замаар ихэнхдээ машин болон нийтийн тээврийн хэрэгслүүд явдаг. Хотын төвийн зам ба хотын өмнөд болон хойд зах руу явдаг замууд нь шулуун ба тойрог хэлбэрээр байдаг бөгөөд уулзварууд нь тойрог хэлбэрээр огтолцдог. Хотын шулуун замын сүлжээний дэлгэрэнгүй бүдүүвч зургийг анх 1960 онд бэлтгэсэн бөгөөд энэ ажил 1970 оноос тасалдсан. 2003 онд хотын төвийн замын хөдөлгөөний багтаамж буурч бөглөрөл үүсэж байгаатай танилцаж, хянаж байсан. Цөөн жишээ дурдахад жолооч нар төв Лондоны хамгийн их түгжрэлтэй замуудаар явахдаа өдөрт 8 паунд төлөхийг шаарддаг болсон. Хотын байнга түгжрэл үүсдэг дүүрэгт оршин суудаг жолооч нарт машинаа тавиад нийтийн тээврээр явах нь хямд төсөр болсон. М25 дугаартай зам нь хамгийн урт шулуун зам бөгөөд энэ нь 121,5 миль буюу 195.5 км юм. Машины дундаж хурд нь цагт 10,6 км/цаг байдаг. == Хөгжим == Лондон бол сонгодог ба ардын урлаг, урлагийн хамтлаг, мэргэжлийн хөгжимчид болон хөгжмийн мэргэжилтнүүд бэлтгэх EMI гэх мэт хөгжмийн компаниудын гол төв нь юм. Лондон бол Barbican Arts Centre, Cadogan Hall, Royal Albert Hall зэрэг олон найрал хөгжим, хамтлагуудын гол гэр нь юм. Лондонд Royal Opera House ба Coliseum Theatre гэдэг дуурийн хоёр театр байдаг. Лондон бол Royal Opera ордонд байдаг Нэгдсэн Вант улсын хамгийн том орган хөгжмийн гэр нь юм. Бусад гол хөгжмийн зэмсгүүд нь үндсэн болон чогчин дуган сүмүүдэд байрладаг. == Спорт == [[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн]] бол [[Англи]]йн хөлбөмбөгийн гал голомт ба дэлхийн хамгийн үнэтэй цэнгэлдэх хүрээлэн бөгөөд теннисний их дуулгын 4 тэмцээний нэг болох [[Уимблдоны аварга шалгаруулах тэмцээн]] зохион байгуулагддаг. Лондон [[Зуны Олимпын наадам|Зуны олимпын наадамыг]] 1908, 1948 болон 2012 онуудад 3 удаа зохион байгуулсан анхны хот юм. Мөн Лондон 1934 онд Британийн эзэнт гүрний наадмыг зохион байгуулсан. Лондонд ихэнх хүн нь хөлбөмбөг тоглодог. Лондон бол гучин хөл бөмбөгийн клуб холбоотой ба үүнд [[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]], [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]], [[Фулхэм (хөлбөмбөгийн баг)|Фулхэм]], [[Тоттенхэм Хотспур]] ба [[Вест Хэм Юнайтед]] зэрэг 5 клуб тэргүүлдэг. Мөн Лондонд Guinness Premiership дөрвөн регби эвлэл багууд (London Irish, Saracens, Wasps ба Harlequins) байдаг ч, одоо Лондонд зөвхөн Harlequins тоглодог (одоо Их Лондоноос гурван баг тоглож байгаа ч М25-д Saracens still багтсан.) Лондонд мэргэжлийн хоёр [[регби]] лигийн клуб байдаг. == Цахим холбоос == {{commons|London|Лондон}} * [http://www.london.gov.uk/ Лондоны мэйр, Лондоны ассемблей, Их Лондоны захиргаа] - Хотын засгийн газрын албан ёсны сайт * [http://www.tfl.gov.uk/ Лондоны тээвэр] * [http://www.bbc.co.uk/london/ BBC Лондон] * [http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20040722014745/http://www.statistics.gov.uk/focuson/london/ Лондоны статистик] [[Ангилал:Лондон| ]] [[Ангилал:Английн суурин]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Их Британийн их сургуулийн хот]] <references /> cb7z9zke6juadekl2gd1ceqbg8akewj 864638 864637 2026-08-04T08:57:10Z Zorigt 49 864638 wikitext text/x-wiki {{short description|Нэгдсэн Хаант Улсын нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Лондон | native_name = {{native name|en|London}} | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/3/2/1 | total_width = 290 | align = center | caption_align = center | image1 = London Skyline (125508655).jpeg | caption1 = [[Тэмз мөрөн]] ба [[Тауэр гүүр (Лондон)]], [[The Shard]] ба [[Саутварк]] (зүүн), [[Лондоны тауэр]] ба [[Лондоны Сити]] (баруун) | image2 = London Eye at sunset 2013-07-19.jpg | caption2 = [[Лондоны нүд]] | image3 = Westminster Abbey St Peter.jpg | caption3 = [[Вестминстерийн сүм]] | image4 = St Paul's Cathedral Dome from One New Change - Vertical Crop.jpg | caption4 = [[Гэгээн Паулын сүм]] | image5 = Open Happiness Piccadilly Circus Blue-Pink Hour 120917-1126-jikatu.jpg | caption5 = [[Пикадилли талбай]] | image6 = Canary Wharf.Reza 04.jpg | caption6 = [[Канарын боомт]] | image7 = Houses of Parliament in 2022 alt crop.jpg | caption7 = [[Вестминстер ордон (Лондон)|Вестминстерийн ордон]] болон [[Биг Бэн]] (баруун) }} | settlement_type = [[Нийслэл]] | image_caption = | pushpin_map_caption = Нэгдсэн Хаант Улс дахь байршил##Европ дахь байршил | pushpin_relief = 1 | pushpin_map = Англи#НХУ#Европ | mapframe = yes | mapframe-zoom = 8 | mapframe-marker = city | mapframe-shape = yes | coordinates = {{coord|51|30|26|N|0|7|39|W|region:GB|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Бүрэн эрхт улс]] | subdivision_name = Нэгдсэн Хаант Улс | subdivision_type1 = {{nowrap|[[Нэгдсэн Хаант Улсын харьяат улсууд|Улс]]}} | subdivision_name1 = Англи | subdivision_type2 = [[Английн мужууд|Муж]] | subdivision_name2 = [[Их Лондон|Лондон]] | subdivision_type3 = [[Английн нутаг|Нутаг]] | subdivision_type3 = [[Английн гүнгийн хэргэмт нутаг|Ёслолын{{nbsp}}нутаг]] | subdivision_name3 = {{Unbulleted list | [[Их Лондон]] | [[Лондоны Сити]] }} | subdivision_name4 = | established_title = [[Ромын эзэнт гүрэн|Ромчууд]] суурьшсан | established_date = МЭӨ {{start date and age|47}}, ''[[Лондиниум]] нэрээр''<ref name="auto1">[http://archaeologydataservice.ac.uk/archives/view/no1poultry_molas_2007/ Number 1 Poultry (ONE 94), Лондонгийн Археологийн Музей, 2013]. Археологийн мэдээллийн алба, Йоркийн их сургууль.</ref> <br /> | seat_type = Захиргааны байр | seat = [[Хотын танхим, Лондон (Ньюхэм)|Хотын танхим, Ньюхэм]] | parts_type = [[Английн дүүргүүд|Нутгийн засаг захиргаа]] | parts = 32 [[Лондоны дүүрэг#Жагсаалт|дүүрэг]] болон [[Лондоны Сити]] | government_type = [[Англи ба Уэльсийн шууд сонгогдсон хотын дарга|Гүйцэтгэх засаглал]] ба [[зөвлөлдөх ассемблей]] | governing_body = [[Их Лондоны Захиргаа]] | leader_title = [[Лондон хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Садик Хан]] ([[Лейборист нам (Их Британи)|Л]]) | leader_title1 = [[Лондоны Ассемблей]] | leader_name1 = [[Лондоны Ассамблейн сонгуулийн тойргууд|14 тойрог]] | leader_title2 = [[Нэгдсэн Хаант Улсын парламент|НХУ-ын парламент]] | leader_name2 = [[Лондон хотын парламентын тойргийн жагсаалт|74 тойрог]] | total_type = Нийт{{efn|[[Их Лондон|Лондоны бүс нутаг]]}} | area_footnotes = <ref name="ONS mid-year pop est">{{UK subdivision statistics citation}}</ref> | area_total_km2 = {{UK subdivision area|GSS=E12000007}} | area_metro_km2 = 8382 | area_urban_km2 = 1738 | population_footnotes = <ref name="ONS mid-year pop est" /> | population_as_of = {{UK statistics year}} | population_total = {{UK subdivision population|GSS=E12000007}} | population_rank = {{Unbulleted list | НХУ-д [[Нэгдсэн Хаант Улсын хотын жагсаалт|1-т]] | Европт [[Европын хотын жагсаалт (хотын хязгаар доторх хүн амын тоогоор)|3-т]] }} | population_density_km2 = {{UK subdivision density|GSS=E12000007}} | population_urban = 9,787,428 | population_urban_footnotes = {{nbsp}}(2011)<ref name="urbanpopulation"/> | population_metro = 15,100,000 | population_metro_footnotes = {{efn|[[Лондоны метрополитан бүс]]}}{{nbsp}}(2025)<ref name="CityPopulation.de show">{{cite web |url=https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations/|title=Major agglomerations of the world|website=City Population|access-date=2026-04-20}}</ref> | population_demonyms = Лондончууд | demographics_type1 = Угсаатан <span style="font-weight:normal;">([[2021 оны Нэгдсэн Хаант Улсын хүн амын тооллого|2021]])</span> | demographics1_footnotes = <ref name="2021 Nomis">{{NOMIS2021 |id=E12000007 |title=Лондоны бүс |access-date=2024-07-23}}</ref> | demographics1_title1 = [[Их Британи дахь угсаатны бүлгүүд|Угсаатны бүлгүүд]] | demographics1_info1 = {{Collapsible list | 53.8% [[Их Британи дахь цагаан арьстнууд|Цагаан]] | 20.7% [[Британийн Азичууд|Ази]] | 13.5% [[Хар Британичууд|Хар]] | 6.3% [[Их Британи дахь угсаатны бүлгүүд|бусад]] | 5.7% [[Холимог (Их Британийн угсаатны бүлэг)|Холимог]] }} | demographics_type2 = Шашин шүтлэг <span style="font-weight:normal;">(2021)</span> | demographics2_footnotes = <ref name="2021 Nomis"/> | demographics2_title1 = [[Англи дахь шашин|Шашин]] | demographics2_info1 = {{Collapsible list | 40.7% [[Англи дахь шашин#Христийн шашин|Христийн]] | 27.1% [[Их Британи дахь шашингүй байдал|шашингүй]] | 15.0% [[Англи дахь ислам|Ислам]] | 5.1% [[Англи дахь хиндүизм|Хиндүизм]] | 1.7% [[Англи дахь еврейчүүдийн түүх|Иудаизм]] | 1.6% [[Англи дахь сикхизм|Сикхизм]] | 0.9% [[Англи дахь буддизм|Буддизм]] | 1.0% [[Англи дахь шашин|бусад]] | 7.0% дурдаагүй }} | timezone1 = [[Гринвичийн стандарт цаг]] | utc_offset = +0 | timezone_DST = [[Британийн зуны цаг]] | utc_offset_DST = +1 | postal_code_type = [[Нэгдсэн Хаант Улс дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title = 22 бүс нутаг |{{postcode|E}}, {{postcode|EC}}, {{postcode|N}}, {{postcode|NW}}, {{postcode|SE}}, {{postcode|SW}}, {{postcode|W}}, {{postcode|WC}}, {{postcode|BR}}, {{postcode|CM}}, {{postcode|CR}}, {{postcode|DA}}, {{postcode|EN}}, {{postcode|HA}}, {{postcode|IG}}, {{postcode|KT}}, {{postcode|RM}}, {{postcode|SM}},{{postcode|UB}}, {{postcode|WD}}, {{postcode|TN}}, {{postcode|TW}} }} | area_code_type = [[Нэгдсэн Хаант Улс дахь утасны дугаар|Залгах кодууд]] | area_code = {{cslist | [[020]] | 01689 | 01708 | 01895 }} | blank1_name = [[GSS кодлох систем|GSS код]] | blank1_info = {{Unbulleted list |E12000007 (бүс нутаг) |E61000001 (ИЛ) }} | blank2_name = [[GeoTLD]] | blank2_info = [[.london]] | website = {{URL|london.gov.uk}} }} '''Лондон''' ({{langx|en|London}}, Ланден гэж уншина) - [[Их Британи]]йн нийслэл, дэлхийн өнцөг бүлан бүрээс жуулчдын сонирхолыг татдаг алдартай, түүхэн [[хот]]. [[Их Лондоны Удирдлагын тухай хууль]] 1999 онд батлагдаж, [[Лондоны Захирагч]] болон Чуулганы эрх зүйн хэм хэмжээг шинэчлэн тогтоосон бөгөөд 2000 оны 7 дугаар сараас хүчин төгөлдөр болсон байна. Лондон хот түүхэндээ 1191 оноос Лорд [[Мэр]]тэй байжээ. Одоогийн Лондоны Захирагчийн үүрэг бол нийслэлийг хэтийн чиглэл хандлагатай хөгжүүлэх явдал юм байна. Цагдаа, гал түймэр, болон түргэн тусламжийн алба, төлөвлөлт, тогтвортой хөгжил болон байгаль орчныг хамгаалах, соёл, боловсрол, эрүүл мэнд зэрэг олон тулгамдсан асуудлуудыг цогцоор нь зохицуулах үүргийг Захирагч хүлээдэг. [[Их Лондоны Зөвлөл]] нь анх 1986 онд бий болсон бөгөөд эрх зүйн шинэ зохицуулалтын дагуу Чуулган болж өөрчлөгдөн, Лондоны Захирагчийн сонгуультай нэг өдөр зэрэг явагддаг сонгуулиар Лондоны Чуулганы 25 гишүүн сонгогддог. Лондон бол хөгжингүй орнууд дахь хамгийн их барилгажсан, [[Европын Холбоо]]ны хамгийн шигүү суурьшилтай, хамгийн том хотуудын нэг юм. Лондон 7 сая байнгын оршин суугчидтай. Британийн хүн амын 12 хувь нь оршин суудаг хэдий боловч хүн амын өсөлтийн 70 хувийг Лондон хангаж байдаг онцлогтой. Учир нь Лондон Британийн дундаж наслалттай харьцуулахад харьцангуй залуу хот ажээ. Лондон хотыг НТ 43 онд Британийн арлуудыг эзэлсний дараахан Ромчууд үүсгэн байгуулжээ. НТ 100 орчим оноос хойш энэ нь [[Ромын Британи|Ромын Британийн]] нийслэл, 11-12-р зуунаас Английн, 1707 оноос Их Британийн, 16-20-р зууны хооронд Британийн эзэнт гүрний нийслэл байв. 1825-1925 онуудад Лондон нь дэлхийн хамгийн том хот байсан юм. Лондон хотын төв хэсэгт дундад зууны үеэс хадгалагдаж ирсэн нэг миль орчим талбайтай эртний Лондон хот байдаг. Хэдий тийм боловч 19-р зууны сүүл үеэс Лондон гэдэг нэр дэлхий дахинаа алдаршжээ. Өнөө үед хотын хурал болон хотын даргыг өөрсдөө сонгодог удирдлагын хэлбэртэй, муж болтлоо хүрээгээ тэлсэн Их Лондон болжээ. Лондон бол дэлхийн эдийн засаг, санхүүгийн томоохон төвүүдийн нэг болсон үндэсний хот юм. Хотын төвд Нэгдсэн вант улсын шилдэг 100 компанийн талаас илүү, Европын хамгийн том 500 компанийн 100–гаас илүү компаниудын төв оффис нь байрладаг. Лондон хот нь дэлхийн нийгэм улс төр, шоу цэнгээн, мэдээлэл, хэв загвар, соёл урлагт өөрийн хувь нэмрээрээ нөлөөлж байдаг. Аялал жуулчлал нь үндсэндээ дотоодын болон гадаадын жуулчдаас бүрддэг. Лондон хотод 1908 болон 1948 оны зуны олимпыг зохион байгуулсан бөгөөд сүүлд 2012 оны зуны олимпыг зохион байгуулсан юм. Дэлхийн түүх дурсгалын өвийн санд Лондоны цамхаг, Greenwich түүхийн дурсгалт суурин, Royal Botanic Kew цэцэрлэгт хүрээлэн, [[Вестминстер (дүүрэг)|Westminster]], [[Вестминстер ордон (Лондон)|Westminster Abbey ордон]] ба St. Margaret сүмээрээ бүртгэгдсэн байдаг. Лондонд гадаадын 300 гаруй хэлээр ярьдаг, хэл соёл, шашин шүтлэг өөр өөр хүмүүсийн амьдардаг. 2007 оны 7-р сарын албан ёсны мэдээгээр 7,556,900 гадаадын хүн амьдарч байсан. == Орон нутгийн засаг захиргаа == Үндсэн сэдэв: Лондоны орон нутгийн засаг захиргаа болон түүний түүх Лондоны захиргаа нь хотын түвшин, стратеги шат болон орон нутгийн шатлал гэсэн 2 хэсэгт хуваагддаг. Хотын доторх орон нутгийн засаг захиргаа нь 33 жижиг эрх бүхий байгууллагатай ба хотын засаг захиргааг Лондон хотын төв захиргаа (GLA) удирддаг. Лондон хотын төв захиргаа (GLA) 2 хэсгээс сонгогдон бүрддэг. Лондон хотын эрх мэдэл бүхий захирагч болон түүний төсвийг жил бүр хэлэлцэж саналаа өгдөг. Мөн гаргасан шийдвэрт нь хяналт тавьж байдаг газар нь Лондон хотын Ассамблэй юм. 1986 онд хэмжээгээр бага Лондон хотын зөвлөл (GLC) татан буугдаж 2000 онд Лондон хотын төв захиргаа (GLA) болон шинээр байгуулагдсан. Лондон хотын төв захиргаа болон Лондон хотын захирагч хотын захиргааны байшинд байрладаг ба одоогийн захирагч нь Борис Жонсон юм. Захирагчийн стратегийн төлөвлөгөө болох Лондон хотын төлөвлөгөөг 2010 онд нийтэд түгээхээс өмнө 2009 оны дунд үеэс эхлэн бэлдэж эхэлдэг. Тэрээр Лондон хотыг 2031 он гэхэд 7.56 саяаас 9.11 сая хүн амтай хот болох талаар 2009 оны 8 сард мэдэгдэл хийсэн байна. Лондон доторх орон нутгийн 33 эрх бүхий байгууллагууд нь Лондон корпорац болон бага Лондоны 32 зөвлөлтэй юм. Тэдгээр нь хог хаягдлыг зайлуулах, тухайн газрын зам, нийгмийн үйлчилгээ, сургууль, орон нутгийн төлөвлөгөө зэрэг асуудлыг Лондон хотын төв захиргаа бус өөрсдөө хариуцан ажилладаг. Хотын цагдаагийн үйлчилгээ нь хотын цагдаагийн газрын удирдлагын төвөөс нийт Лондоны асуудлыг удирддаг юм. Лондоны төв захиргаа нь өөрийн цагдаагийн хүч болох-Лондоны цагдаагийн газартай байдаг. Их Британий тээврийн цагдаагийн газар нь нийслэл хотын төмөр зам болон [[Лондоны метро|метро]] дотор цагдаагийн үйлчилгээг үзүүлэх үүрэгтэй. Лондоны гал түймэртэй тэмцэх газар нь нийт Лондонд үйлчилгээгээ үзүүлдэг. 5800 гал түймэртэй тэмцэгч ажилтан, албан хаагчтай нийт 7000 орчим ажилтантай дэлхийд 3-т орох том хэмжээний гал түймэртэй тэмцэх байгууллага болох Лондоны гал түймэр, түргэн тусласжийн асуудал эрхлэх байгууллагаар удирдуулдаг. Үндэсний эрүүл мэндийн түргэн тусламжийн үйлчилгээ нь дэлхийд том хэмжээнд тооцогдох үнэ төлбөргүй үйлчилгээ үзүүлдэг NHC Лондон хотын түргэн тусламжийн газраар хангагддаг. Хааны эргийн харуулын алба болон хааны үндэсний аврах иститут [[Тэмз мөрөн|Тэмз мөрнийг]] хянаж ажилладаг. Аврах үйлчилгээ нь гэнэтийн аюулт байдлын хор уршгаас сэргийлж Тэмз мөрөнд зориулж байгуулагдсан. == Үндэсний засаглал == Лондон бол чухал хот учир нь [[Вестминстер ордон (Лондон)|Вестминстер ордныг]] тойроод Нэгдсэн Вант улсын засгийн газрын ордон байдаг. Олон Засгийн газрын агентлагууд Парламенттай адил Whitehall-н дагуу [[Даунинг стрит, 10]] гудамжинд Ерөнхий сайдын өргөө байрладаг. Их Британийн парламент нь “Парламентын эх” гэж нэрлэгдэн олон улсад нэр хүндтэй байдаг. Учир нь бусад парламентуудын системийн загвар болж байдаг. == Газар зүй == === Газар зүйн байршил === Баруун болон төв Лондон SPOT гэдэг дагуул хотоос сайн харагддаг. Лондоны газар зүйн байдлыг авто замын дугаар, хуулийн хэлэлцүүлэг, үе мөчлөг тодорхойлж болно. Лондоны төв нь хуучин буюу эртний жижиг Лондон бөгөөд энэ нь 1 миль кв талбай эсвэл хот гэж нэрлэгдэж заншсан юм. Лондон хотын газар нутаг Викториа хатан хааны үе мөн Дэлхийн нэгдүгээр дайны үеүдэд ихээр тэлсэн. Гэвч 1940 оноос энэ байдал бүрэн зогссон. Учир нь Дэлхийн хоёрдугаар дайн буюу Ногоон бүсийн хууль үйлчилж байв. Английн Лондон муж нь дэлхий нийтэд Дэлхийн дайны үед Ногоон бүстнүүдээр удирдуулж байсан Их Лондон гэдгээрээ алдартай. Их Лондоны Урбаны дүүрэг нь хотын хүн амын энгийн бүдүүлэг амьдралын нүүр царай юм. Энэ нь Лондоны алсын томоохон дүүргүүдийн нэг юм. Лондон хот бол 607 кв миль (1570 км кв) газар нутагтай. Тэмз мөрөн нь баруун урьдаас зүүн тийш хотыг хөндлөн гулд урсдаг. Тэмз мөрөн нь Parliament, Addington буюу Primrose нуруудын хооронд урсдаг. Өмнө нь Tэмз маш гүн бөгөөд одоо байгаа үеэсээ 5 дахин их устай мөрөн байсан гэдэг. Викториагийн үеэс голын түвшин багасаж, бага, жижиг салаанууд нь ширгэж алга болсон. Сүүлийн үед жил ирэх тусам далайн түрлэг ихсэж, Тэмзийн түвшин аажим аажмаар нэмэгдэж байна. Үүний улмаас уулын ус буух үеэр үер болох магадлал ихтэй болсон. Энэхүү үерийн аюулаас урьдчилан сэргийлж 1974 онд Woolwich болон Barrier орчмын Tэмз мөрөн дээгүүр хөндлөн далан барьж эхэлсэн ба энэ нь 2030-аад оны үед ашиглалтад орох ба зураг төсөл инженерийн ажлууд хийгдэхээр шийдэгдсэн байна. === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Лондон ([[LHR]]),{{refn|Дундаж утгыг Хитроу нисэх онгоцны буудлаас, харин хэт өндөр утгыг Лондон даяарх станцуудаас авдаг.|group=note}} өндөр: {{convert|25|m|ft|0|abbr=on}}, 1991–2020 оны хэвийн |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 17.2 |Feb record high C = 21.2 |Mar record high C = 24.5 |Apr record high C = 29.4 |May record high C = 32.8 |Jun record high C = 35.6 |Jul record high C = 40.2 |Aug record high C = 38.1 |Sep record high C = 35.0 |Oct record high C = 29.5 |Nov record high C = 21.1 |Dec record high C = 17.4 |Jan high C = 8.4 |Feb high C = 9.0 |Mar high C = 11.7 |Apr high C = 15.0 |May high C = 18.4 |Jun high C = 21.6 |Jul high C = 23.9 |Aug high C = 23.4 |Sep high C = 20.2 |Oct high C = 15.8 |Nov high C = 11.5 |Dec high C = 8.8 |year high C = 15.7 |Jan mean C = 5.6 |Feb mean C = 5.8 |Mar mean C = 7.9 |Apr mean C = 10.5 |May mean C = 13.7 |Jun mean C = 16.8 |Jul mean C = 19.0 |Aug mean C = 18.7 |Sep mean C = 15.9 |Oct mean C = 12.3 |Nov mean C = 8.4 |Dec mean C = 5.9 |year mean C = 11.7 |Jan low C = 2.7 |Feb low C = 2.7 |Mar low C = 4.1 |Apr low C = 6.0 |May low C = 9.1 |Jun low C = 12.0 |Jul low C = 14.2 |Aug low C = 14.1 |Sep low C = 11.6 |Oct low C = 8.8 |Nov low C = 5.3 |Dec low C = 3.1 |year low C = 7.8 |Jan record low C = -16.1 |Feb record low C = -13.9 |Mar record low C = -8.9 |Apr record low C = -5.6 |May record low C = -3.1 |Jun record low C = -0.6 |Jul record low C = 3.9 |Aug record low C = 2.1 |Sep record low C = 1.4 |Oct record low C = -5.5 |Nov record low C = -7.1 |Dec record low C = -17.4 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 58.8 |Feb precipitation mm = 45.0 |Mar precipitation mm = 38.8 |Apr precipitation mm = 42.3 |May precipitation mm = 45.9 |Jun precipitation mm = 47.3 |Jul precipitation mm = 45.8 |Aug precipitation mm = 52.8 |Sep precipitation mm = 49.6 |Oct precipitation mm = 65.1 |Nov precipitation mm = 66.6 |Dec precipitation mm = 57.1 |year precipitation mm = 615.0 |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 11.5 |Feb precipitation days = 9.5 |Mar precipitation days = 8.5 |Apr precipitation days = 8.8 |May precipitation days = 8.0 |Jun precipitation days = 8.3 |Jul precipitation days = 7.9 |Aug precipitation days = 8.4 |Sep precipitation days = 7.9 |Oct precipitation days = 10.8 |Nov precipitation days = 11.2 |Dec precipitation days = 10.8 |year precipitation days = 111.7 | Jan humidity = 80 | Feb humidity = 77 | Mar humidity = 70 | Apr humidity = 65 | May humidity = 67 | Jun humidity = 65 | Jul humidity = 65 | Aug humidity = 69 | Sep humidity = 73 | Oct humidity = 78 | Nov humidity = 81 | Dec humidity = 81 | year humidity = 73 | Jan dew point C = 3 | Feb dew point C = 2 | Mar dew point C = 2 | Apr dew point C = 4 | May dew point C = 7 | Jun dew point C = 10 | Jul dew point C = 12 | Aug dew point C = 12 | Sep dew point C = 10 | Oct dew point C = 9 | Nov dew point C = 6 | Dec dew point C = 3 |Jan sun = 61.1 |Feb sun = 78.8 |Mar sun = 124.5 |Apr sun = 176.7 |May sun = 207.5 |Jun sun = 208.4 |Jul sun = 217.8 |Aug sun = 202.1 |Sep sun = 157.1 |Oct sun = 115.2 |Nov sun = 70.7 |Dec sun = 55.0 |year sun = 1674.8 |Jan uv = 1 |Feb uv = 1 |Mar uv = 2 |Apr uv = 4 |May uv = 5 |Jun uv = 6 |Jul uv = 6 |Aug uv = 5 |Sep uv = 4 |Oct uv = 2 |Nov uv = 1 |Dec uv = 0 |source 1 = [[Met Office]]<ref>{{cite web |url=https://www.metoffice.gov.uk/research/climate/maps-and-data/uk-climate-averages/gcpsvg3nc |title=London Heathrow Airport |publisher=[[Met Office]] |access-date=2026-04-20}}</ref><ref>{{cite web|url=https://twitter.com/metoffice/status/1154407682981412864|title=Station Data|publisher=Met Office|access-date=2026-04-20}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.metoffice.gov.uk/research/climate/maps-and-data/uk-climate-extremes|title=UK Climate Extremes |publisher=[[Met Office]] |access-date=2026-04-20}}</ref> [[Нидерландын Хааны Цаг Уурын Хүрээлэн]]<ref>{{cite web |url=http://eca.knmi.nl/indicesextremes/customquerytimeseriesplots.php |title=Heathrow Airport Extreme Values |publisher=[[Нидерландын Хааны Цаг Уурын Хүрээлэн|KNMI]] |access-date=2026-04-20 |archive-date=2018-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180202192334/http://eca.knmi.nl/indicesextremes/customquerytimeseriesplots.php |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | url =http://eca.knmi.nl/utils/mapserver/climatology.php?indexcat=**&indexid=TXx&periodidselect=1981-2010&seasonid=0&scalelogidselect=no&CMD=ZOOM_IN#bottom | title =Heathrow 1981–2010 mean maximum and minimum values | access-date =2026-04-20 | publisher =[[KNMI (хүрээлэн)|KNMI]] | archive-date =2021-04-16 | archive-url =https://web.archive.org/web/20210416135950/https://eca.knmi.nl/utils/mapserver/climatology.php?indexcat=**&indexid=TXx&periodidselect=1981-2010&seasonid=0&scalelogidselect=no&CMD=ZOOM_IN#bottom | url-status =dead }}</ref> |source 2 = Weather Atlas (Хэт ягаан туяаны индекс)<ref name="Weather Atlas">{{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/united-kingdom/london-weather-march |title=London, United Kingdom – Climate data |publisher=Weather Atlas |access-date=2026-04-20 |archive-date=2021-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211226083032/https://www.weather-atlas.com/en/united-kingdom/london-weather-march |url-status=dead }}</ref> CEDA Архив<ref>{{cite web |url=https://data.ceda.ac.uk/badc/ukmo-midas-open/data/uk-daily-temperature-obs/dataset-version-202007/greater-london/00728_waddon/qc-version-1|title=MIDAS Open: UK daily temperature data, v202007|publisher=CEDA Archive |access-date=2026-04-20 }}</ref> [[TORRO]]<ref>{{cite web |url=https://www.torro.org.uk/extremes/date-records/max-temp|title=Maximum temperature date records |publisher=[[TORRO]] |access-date=2026-04-20 }}</ref> Time and Date<ref>{{cite web |url=https://www.timeanddate.com/weather/uk/london/climate|title=Climate & Weather Averages in London, England, United Kingdom|publisher=Time and Date |access-date=2026-04-20 }}</ref> }} == Боловсрол == Royal Holloway бол Лондоны дээд боловсролын институтийн холбоо бөгөөд Лондоны их сургуулийн нэгэн салбар юм. Дээд сургууль болон коллеж, шинжлэх ухаан хөгжлийн төв болох Лондон хотод 378000 оюутан суралцдаг. Лондон дахь ихэнх бага болон дунд сургуулиуд нь Английн боловсролын системийн дагуу үйл ажиллагаагаа явуулдаг. Лондоны их сургуулиуд нь Европ болон Нэгдсэн Вант улсын хамгийн том заах арга зүйн сургууль бөгөөд 125000 оюутан суралцдаг. Мөн энэ сургуулийн харьяанд 20 коллеж байдаг. Коллежууд нь өөрийн удирдлагатай, мөн өөр өөрийн гэсэн дүрэм журамтай бөгөөд эдгээр коллежуудыг төгсөгчид нь Лондоны их сургуулийн гэрчилгээтэй төгсдөг. Үүнээс нэрлэх юм бол Royal Holloway, Birkbeck, UCL, King's, Goldsmiths, Queen Mary бөгөөд мөн тусгай мэргэжлийн институтууд болох [[Лондоны эдийн засгийн сургууль|London School of Economics]], SOAS, Royal Academy of Music, Courtauld Institute of Art ба Institute of Education болно. Imperial College London болон University College London Times Higher Education сэтгүүлээс зарласан 2008 оны дэлхийн шилдэг 10 их дээд сургуулиудын 6 болон 7 дугаар байруудыг эзэлж байсан. Мөн түүнчлэн Лондоны эдийн засгийн дээд сургууль нь дэлхийн нийгэм шинжлэх ухааны удирдлагын институт заах болон судалгаа шинжилгээний төвүүдтэй. Соёл урлагийн сургуулиудын тэргүүн байранд Royal College of Music, Royal College of Art, ба Guildhall School of Music and Drama ордог. Senate House нь Лондоны их сургуулийн нэг салбар юм. Лондоны бусад их сургуулиуд болох Brunel University, City University, London Metropolitan University, Middlesex University, University of East London, University of the Arts London, University of Westminster, Kingston University ба London South Bank University Лондоны их сургуулийн харьяа биш бөгөөд гэвч аливаа тэргүүлэгчид болон олон улсын бусад суралцагчид Лондоны их сургуулийг сонгодог. 1992 оноос зарим техникийн их сургуулиуд нэгдэж зарим нь бүр эрт үйл ажиллагаагаа эхэлж байсан. Imperial College London 2007 онд Лондоны Их сургуулиас гарч бие даасан сургууль болсон. 2003 онд University of North London ба London Guildhall University сургуулиуд нэгдсэн. London Metropolitan University нь нийслэл хотын бие даасан хамгийн том сургууль ба энэ сургуульд 155 орны 34,000 оюутнууд суралцдаг. London Business School ба Cass Business School бизнесийн сургуулиуд нь бизнесийн боловсролын сургалтаараа дэлхийд тэргүүлдэг. Мөн үүн дээр тэргүүний Schiller International University, Richmond University ба Regent's College сургуулиуд байдаг. == Уран барилга == == Дүүргүүд == Лондоны газруудын жагсаалтад төв Лондон, дотоод болон гадаад Лондон багтана. Лондоны газар нутгийг олон удаа (e.g. Bloomsbury, Knightsbridge, Mayfair, Whitechapel, Fitzrovia) гэх мэт дүүргүүдэд хувааж байсан. Тосгоны нэрийг сүмийн харьяат нутгууд болон хот, дүүргүүдийн албан ёсны бус нэр өгч байсан. Орон нутагт иймэрхүү нэрүүд нь өөр өөрийн гэсэн өвөрмөц шинж чанарыг үлдээн уламжлагдан үлдсэн байдаг. Гэвч ихэнх нэр нь орчин үед албан ёсных биш болсон юм. Хэдий тийм боловч 1965 оноос эртний Лондон хот нь 32 жижиг дүүрэг болон хуваагдаж, төрөл бүрийн эдийн засаг, санхүүгээр ноёрхох болсон. Дэлхийн гурван том эдийн засгийн төвийн нэг нь Лондон хотод байдаг. Үүнд Зээлийн банк, Олон Улсын бондын байгууллага мөн гадаадын арилжаа, менежмент, гадаадын үнэт цаасны худалдааны сангууд багтана. Гол тэргүүлэх эдийн засгийн төв нь металлын арилжаа. Үүний хамгийн том нь алтны зах зээл юм. Мөн эвдэрсэн усан онгоцны зах, гадаадын банк, хөрөнгө оруулалт хийсэн байшин бусад төвүүд орно. Хот нь өөрийн гэсэн бие даасан статустай. Лондоны шинэ эдийн засаг нь хотыг зүүн зүгийн газар нутгийг арилжааны төвд Canary Wharf гэдэг цогцолбор ноёрхдог. Бусад бизнесүүд нь [[Вестминстер (дүүрэг)|City of Westminster]], UK's national government, хотод байрладаг. Хаант улсын Засгийн газар нь Westminster Abbey-д байдаг. Лондоны баруун хэсэгт зугаа цэнгэлийн газар, дэлгүүр дүүрэн байдаг. Oxford гудамж, Leicester талбай, Covent цэцэрлэг, [[Пикадилли тойрог]] байдаг. Баруун Лондонд их тансаг, мөн үнэтэй, хувийн газрууд байдаг. Жишээ нь: 10 сая фунт стерлингийн үнэтэй Notting Hill, Knightsbridge болон Chelsea нэртэй үл хөдлөх хөрөнгүүд байдаг. Төв Лондонд байдаг Royal Borough of Kensington болон Chelsea хөрөнгүүдийн дундаж үнэ нь 894,000 фунт стерлинг байдаг. Лондоны зүүн муж нь Зүүн Лондон ба Зүүн дагавар хотуудаас бүрддэг. Зүүн дагавар хот нь гадаадын цагаачид амьдардаг хамгийн ядуу дүүрэг болох Лондон усан онгоцны зогсоол юм. Зүүн Лондоноос эртний үйлдвэрийн хөгжлийг харж болох бөгөөд [[2012 оны Зуны Олимп|2012 оны Зуны Олимпыг]] зохион байгуулсантай холбогдуулан London Riverside ба Lower Lea Valley хэсгүүд ордог Thames Gateway -ийг дахин сэргээн босгон хөгжүүлсэн байна. == Цэцэрлэгт хүрээлэнгүүд == Төв Лондоны хамгийн том цэцэрлэгт хүрээлэнгүүд болох Royal Parks мөн зэрэгцээ орших Kensington Gardens паркууд нь төв Лондоны баруун захад, Regent's Park нь хойд захад нь байрладаг. Эдгээр цэцэрлэгт хүрээлэнгүүдэд [[Лондоны амьтны хүрээлэн]], дэлхийн эртний шинжлэх ухааны хүрээлэн, мөн үүний зэрэгцээ жуулчдын сонирхол татах [[Мадам Тюссо музей]] байдаг. Мөн Төв Лондоны ойролцоо Green Park, St. James's Park нэртэй жижиг паркууд байдаг. [[Хайд парк|Hyde Park]] нь спортын тоглолтууд болон зарим үед задгай талбайн тоглолтууд болдгоороо онцлог. Дээрх том паркууд нь хотын төвөөс гадагшаа чиглэлээр дугаарлагдсан байдаг. Үүнд Royal Parks зүүн урагшаа, Bushy Park, Richmond Park паркууд нь баруун урагшаа, Victoria Park, East London хотын төвөөс зүүн тийш чиглэлээр дугаарлагдсан байдаг. Хойд зүгт байрладаг Regent's Park нь цэнгэг агаар, зугаалах газраараа онцлог байдаг. Хойд Лондоны Hampstead Heath паркад 3,2 км кв талбай бүхий байгалийн төрхөө хадгалсан чөлөөт газар байдаг. Түүхийн дурсгалт Kenwood House–д зуны саруудад нууран дээр болдог сонгодог хөгжмийн тоглолт болж долоо хоног бүрийн сүүлээр тайз засал, галт наадам, хөгжмөөрөө мянга мянган хүний сонирхлыг татаж байдаг. Аялал жуулчлалд 2003 оны Лондоны хувийн үйлдвэрийн 350,000 ажилчдын бүтэн цагаар ажилласантай тэнцүү хэмжээний буюу жилд ойролцоогоор 15 тэрбум паундын зардал гаргадаг. 2007 оны 10 дугаар сард Лондон нь дэлхийн хамгийн алдартай 150 хотыг тэргүүлж 2006 онд 15,6 сая жуулчдын сонирхлыг татаж чадсан. Лондоны дараа [[Бангкок]] (10.35 сая) 2 дугаар байранд, [[Парис]] хот (дөнгөж 9.7 сая)-аар 3 дугаар байранд шалгарчээ. Нэгдсэн Вант улсын хоёр дахь том боомт нь жилд 53 сая тонн ачааг зөөж тээвэрлэдэг. == Тээвэр == === Лондоны тээвэр ба явганаар болон дугуйгаар явах асуудал === Тээвэр бол Лондон хотын захирагчийн албаар удирдуулдаг 4 газрын нэг боловч захирагчийн санхүүгийн хяналт нь хязгаартай учраас төмөр замын сүлжээг бүрэн хянаж чаддаггүй. 2007 оны 11 дүгээр сард тэрээр Хойд чиглэлийн метроны замыг Лондоны газар дээрх төмөр замын сүлжээний адил хэд хэдэн шинэ өөр чиглэлүүдийг барих боломжийг судалсан. Нийтийн тээврийн сүлжээ нь дэлхий дээрх хамгийн өргөн уудам газрыг хамарсан сүлжээний нэг ба Лондоны тээврийн газраар удирдуулдаг. Энэ нь олимпод зориулж 7 тэрбум фунт стерлингийн (10 тэрбум евро) хөгжлийн төлөвлөгөөг багтаасан, замыг хаягжуулах хөрөнгө оруулалтын хөтөлбөр, замын бөглөрлийн асуудал, бусад асуудлын нүүр царай нь болж байна. Лондон нь хамгийн сайн нийтийн тээвэртэй хотод тооцогддог. Дугуй унах явдал нь Лондоны оршин суугчдад ихэд дэлгэрч байгаа. Лондоны дугуйгаар зорчих компанит ажилд хамгийн сайн бэлтгэж байна. === Төмөр зам === Нийтийн тээврийн сүлжээний гол хэсэг нь 11 чиглэлээс бүрдсэн [[Лондоны метро]] юм. Энэ нь 1863 оноос үйл ажиллагаагаа эхэлсэн бөгөөд дэлхийн хамгийн анхны, хамгийн үнэтэй, хамгийн урт метроны нэг юм. Энэ метро 1890 оноос дэлхийн хамгийн анхны газар доорх цахилгаан зам болох City & South London Railway юм. Метрогоор өдөрт 3 сая гаруй, жилд 1 тэрбум хүн зорчдог. Энэ нь Лондонд жилд 244 миль газарт ойролцоогоор 1,1 тэрбум хүнийг зөөвөрлөдөг гэсэн үг юм. Хотын хамгийн анхны метро нь 1863 онд нээгдсэн бөгөөд өнөөгийн байдлаар энэ нь 500 вагон бүхий 275 зогсоолтой болтлоо өргөжсөн байна. Метроны хамгийн ачаалалтай зогсоол болох Waterloo зогсоол нь өглөө ид ачааллын үед 46,000 зорчигчид үйлчилдэг. Метро нь нийтдээ 412 цахилгаан шат ба 112 лифтийг замын бөглөрлөөс хамгаалж байдаг. === Авто зам === Төв Лондонтой холбогдсон хотын захад байдаг нийтийн эзэмшлийн газар руу явдаг замаар ихэнхдээ машин болон нийтийн тээврийн хэрэгслүүд явдаг. Хотын төвийн зам ба хотын өмнөд болон хойд зах руу явдаг замууд нь шулуун ба тойрог хэлбэрээр байдаг бөгөөд уулзварууд нь тойрог хэлбэрээр огтолцдог. Хотын шулуун замын сүлжээний дэлгэрэнгүй бүдүүвч зургийг анх 1960 онд бэлтгэсэн бөгөөд энэ ажил 1970 оноос тасалдсан. 2003 онд хотын төвийн замын хөдөлгөөний багтаамж буурч бөглөрөл үүсэж байгаатай танилцаж, хянаж байсан. Цөөн жишээ дурдахад жолооч нар төв Лондоны хамгийн их түгжрэлтэй замуудаар явахдаа өдөрт 8 паунд төлөхийг шаарддаг болсон. Хотын байнга түгжрэл үүсдэг дүүрэгт оршин суудаг жолооч нарт машинаа тавиад нийтийн тээврээр явах нь хямд төсөр болсон. М25 дугаартай зам нь хамгийн урт шулуун зам бөгөөд энэ нь 121,5 миль буюу 195.5 км юм. Машины дундаж хурд нь цагт 10,6 км/цаг байдаг. == Хөгжим == Лондон бол сонгодог ба ардын урлаг, урлагийн хамтлаг, мэргэжлийн хөгжимчид болон хөгжмийн мэргэжилтнүүд бэлтгэх EMI гэх мэт хөгжмийн компаниудын гол төв нь юм. Лондон бол Barbican Arts Centre, Cadogan Hall, Royal Albert Hall зэрэг олон найрал хөгжим, хамтлагуудын гол гэр нь юм. Лондонд Royal Opera House ба Coliseum Theatre гэдэг дуурийн хоёр театр байдаг. Лондон бол Royal Opera ордонд байдаг Нэгдсэн Вант улсын хамгийн том орган хөгжмийн гэр нь юм. Бусад гол хөгжмийн зэмсгүүд нь үндсэн болон чогчин дуган сүмүүдэд байрладаг. == Спорт == [[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн]] бол [[Англи]]йн хөлбөмбөгийн гал голомт ба дэлхийн хамгийн үнэтэй цэнгэлдэх хүрээлэн бөгөөд теннисний их дуулгын 4 тэмцээний нэг болох [[Уимблдоны аварга шалгаруулах тэмцээн]] зохион байгуулагддаг. Лондон [[Зуны Олимпын наадам|Зуны олимпын наадамыг]] 1908, 1948 болон 2012 онуудад 3 удаа зохион байгуулсан анхны хот юм. Мөн Лондон 1934 онд Британийн эзэнт гүрний наадмыг зохион байгуулсан. Лондонд ихэнх хүн нь хөлбөмбөг тоглодог. Лондон бол гучин хөл бөмбөгийн клуб холбоотой ба үүнд [[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]], [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]], [[Фулхэм (хөлбөмбөгийн баг)|Фулхэм]], [[Тоттенхэм Хотспур]] ба [[Вест Хэм Юнайтед]] зэрэг 5 клуб тэргүүлдэг. Мөн Лондонд Guinness Premiership дөрвөн регби эвлэл багууд (London Irish, Saracens, Wasps ба Harlequins) байдаг ч, одоо Лондонд зөвхөн Harlequins тоглодог (одоо Их Лондоноос гурван баг тоглож байгаа ч М25-д Saracens still багтсан.) Лондонд мэргэжлийн хоёр [[регби]] лигийн клуб байдаг. == Цахим холбоос == {{commons|London|Лондон}} * [http://www.london.gov.uk/ Лондоны мэйр, Лондоны ассемблей, Их Лондоны захиргаа] - Хотын засгийн газрын албан ёсны сайт * [http://www.tfl.gov.uk/ Лондоны тээвэр] * [http://www.bbc.co.uk/london/ BBC Лондон] * [http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20040722014745/http://www.statistics.gov.uk/focuson/london/ Лондоны статистик] [[Ангилал:Лондон| ]] [[Ангилал:Английн суурин]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Их Британийн их сургуулийн хот]] <references /> 4nr5ey27aiafdlswukoipusolabdscg 0 5897 864660 864079 2026-08-04T11:32:15Z HorseBro the hemionus 100126 864660 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хаан}}{{Сайн өгүүлэл}} {{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт суманд]] байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжын]] хүү, [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]] | reign = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation =1678 | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = Цол тогтоогдсон | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = {{plainlist|'''Маргаантай:''' *Аминдар{{sfn|Atwood|2004|p=193}} *Юм Агас{{sfn|Adysha|2019|p=15}}}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place =[[Эрчис мөрөн|Хар Эрчис]] | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}<br>1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Эрдэнэзоригт хунтайж]]}} '''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Хэдийгээр Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] шийдвэрлэх ялагдал хүлээж, дараа жил нь нас барсан ч түүний байгуулсан цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон гүрэн хэвээр байлгах боломжийг олгосон юм. Адишаагийн хэлснээр, Галдан Зүүнгарыг Манж [[Чин улс]] болон [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] зэрэгцэхүйц бүс нутгийн хүчирхэг улс болгосон.{{Sfn|Adysha|2019|p=13}} Тэрээр Зүүнгарын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]], түүний эхнэр Хошуудын Аминдар эсвэл Торгуудын Юм Агас нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан хаан болохоосоо өмнө Лам болохын тулд [[Төвөд|Төвдөд]] [[Буддын шашин|Буддын шашны]] боловсрол эзэмшиж, [[5-р Далай лам]] болон [[Анхны Банчин лам|анхны Банчин ламын]] удирдлага дор суралцсан ч, ах [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсаны дараа ламын тангаргаа эвдэн Зүүнгарын дотоод тэмцэлд оролцож, эрх мэдлийг гартаа авчээ. 1678 онд 5-р Далай лам түүнд ''"Бошигт хаан"'' цол хүртээснээр түүний засаглал шинэ шатанд гарсан юм. Галданы хаанчлалын үед Зүүнгарын Хаант Улс газар нутаг, цэрэг–улс төрийн нөлөөгөөрөө урьд өмнө байгаагүй хэмжээнд хүрчээ. Тэрээр Алтишахр дахь [[Яркендын хант улс|Яркендын хант улсын]] хэрэгт оролцож, [[Турфан хот|Турфан]], [[Хамил тойрог]], [[Кашгар]], Ярканд зэрэг бүс нутгийг өөрийн нөлөөнд оруулсан байна. Мөн [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] үеэр [[Долоон ус]], [[Ташкент]], [[Сырдарья]] зэрэг бүс нутагт аян дайн өрнүүлж, [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийн]] оршин суугчдын эсрэг цэрэг хөдөлгөжээ. 1688 оноос тэрээр [[Ар Монгол]] дахь хэрэгт оролцон [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Зүүнгар–Халхын дайныг]] эхлүүлж, улмаар Чин улстай удаан хугацааны зөрчилдөөнд татагдсан бөгөөд [[Олгой нуурын тулалдаан]], [[Улаанбудангийн тулаан]], [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]] зэрэг тулалдаанууд нь Монгол, Чин, Төв Евразийн хүчний тэнцвэрийг өөрчилсөн томоохон үйл явдлууд болжээ. Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ "Цэргийн хувьсгал" болсон бөгөөд тэрээр Оросын царьт улс болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Адишаагийн хэлснээр Ойрад болон Халхын түүхийн талаар Галданыг ухаалаг, чадварлаг захирагч гэж үздэг байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=14}} == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == === Бага нас болон шашин === [[Файл:5th Dalai Lama.jpg|thumb|225x225px|Галдан бошигт хааны хувийн багш, [[5-р Далай лам]].]] Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр Галдан 17-р жарны хөх модон бичин жилд [[Эрчис мөрөн|Хар Эрчис мөрөн]] дээр төрсөн.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=21}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Адишаа түүнийг долоон настай байхад нь буюу 1650 оны намар илгээсэн гэж бичжээ. Баабар "XX зууны Монгол, нүүдэл" номондоо Галданыг Заяабандид Намхайжамцад Лхас руу лам болгон илгээхийг даалгасан бас [[Будала ордон]] барихад зориулж 110 мянган лан мөнгө, алт даалгасан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=44}} Галдан Төвд рүү буцаж, гэртээ нийт 2-3 удаа аялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=44-45}} Галданыг Заябандидын оюун санааны залгамжлагч гэж үздэг байсан бөгөөд түүнийг Галдан хийдийн гол лам болоход бэлтгэсэн гэж үздэг байв.{{Sfn|Adysha|2019|p=51-52}} Монголын эрдэмтэн С.Цолмонгийн хэлснээр Галдан хүүхэд байхдаа [[Галдмаа баатар]] шиг болохыг хүсдэг байжээ. Тэрээр 1662 онд Галдмаа баатрын тулалдаан түүнд нөлөөлсөн бололтой гэж тэмдэглэжээ. Адишаа цааш үргэлжлүүлэн 5-р Далай ламын шавь байх үед баатарлаг үлгэр дууриа дуулах дуртай байсан гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=35}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} === Эрх мэдэлд хүрсэн нь === Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Адишаагийн хэлснээр, Галдан [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоонд]] улам нэр хүндтэй болж, Очирт сэтгэл хан Галдантай холбоогоо тасалсан байв. 1675 онд [[Очирт сэцэн хан]] Галданд дагаар орсон Данзан-Омбо, Алдар нарыг Өргөнбулаг гэдэг газарт довтолсон юм. Галдан хожим нь хариу цохилт өгч, Шарбулын тулалдаанд Очирт сэцэн хааныг ялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=72}} ЮНЕСКО-гийн хэлснээр тэрээр Очирт сэцэн ханы эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, Галдмаа баатрын охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам ''"Бошигт [[хаан]]"'' хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр тавдугаар Далай лам түүнд ''"бошигт"'' цол олгосон шалтгаан нь Далай лам Цорос нар тэнгэрийн охидын үр удам гэсэн домгийг мэддэг байсантай холбоотой гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Адишаагийн хэлснээр тэрээр Дөрвөн Ойрадын холбоог нэгтгэж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] байгуулжээ. == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улсад залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ Казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч Сэнгэ хунтайжыг [[Зодов баатар]], [[Цэцэн тайж]] нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа Казахын [[Тавак хаан]] Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр Казахын цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа ''"баатар"'' гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр Тавак хаан залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлон, 1681, 1683 онд Сайрам хотыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрам хотыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь уг хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн [[Түркистан|Туркистан]] байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавак хааны хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас|Лхас хот]] руу аваачсан нь Галданы Казахуудад Ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Брегелийн хэлснээр Галдан [[Ош]], Сайрам, [[Андижан]] руу довтлох боломжтой байсан гэж,{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Брегель өөрийн бүтээсэн газрын зураг дээр 1684–1685 онуудад Ош, Андижан руу хийсэн Зүүнгарын довтолгоог харуулсан байдаг.{{sfn|Bregel|2003|p=57}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Зүүнгар–Халхын дайн === {{Main|Зүүнгар–Халхын дайн (1688)}} 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан [[Данзан омбо]], [[Данжила]], [[Дугар|Дугар арайтан]] нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} === Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:The Emperor at the Kherlen river.jpg|thumb|[[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]]]] Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == === Шашны ач холбогдол === Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан шашны бодлого боловсруулах гэж байх үед Богд Зонховын судар, сургаалыг дагаж мөрддөг байв. Галданы хувийн багш нар болох [[5-р Далай лам|тавдугаар Далай лам]], [[анхдугаар Банчин лам]], [[Зая бандид Намхайжамц|Заябандид]] нар түүнд Богд Зонховын сургаалыг үргэлжлүүлэхийг зааж сургасан.{{sfn|Adysha|2019|p=54}} === Дипломат ажиллагаа === [[Файл:Galdan's letter to the Russian Tsar.png|thumb|Галданы Оросын царь луу илгээсэн захидал.]] Галдан Чин улс болон Оросын хааны улсуудтай найрсаг харилцаатай байх ёстойгоо мэдэж байв.{{sfn|Adysha|2019|p=85}} Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галдан [[Красноярск]] хотын цэргийн захирагч, Сумараковт захидал илгээж, Оросуудтай дипломат харилцаа 1671 онд эхэлсэн. Галдан [[Енисейн киргиз|Енисейн киргизүүдийн]] давхар алба гувчуурын талаар дурдсан бөгөөд Енисейн киргизүүдийг хяналтандаа авахын төлөө Оросууд руу [[Красноярскийн бүслэлт|довтолсон]] ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] [[Сэнгэ хунтайж|хунтайжаас]] ялгаатай нь найрсаг харилцаа эхлүүлэхийг хүссэн.{{sfn|Adysha|2019|pp=74-75}} 1673 онд Галдан Санжиг, Гэцэл гэсэн хоёр элчээ Тобольск хотод илгээж, Галданы найрсаг харилцаа тогтоох, хилийн зөрчлийн асуудлыг бүрмөсөн шийдвэрлэх, Оросуудийг Хятад руу аялахыг зөвшөөрөх санаатай байгааг мэдэгджээ. Үүний хариуд Оросын хаан Зүүнгарын элч нарыг [[Москва|Москвад]] чөлөөтэй айлчлахыг зөвшөөрөх бодлого баримталж, Сибирийн хотуудаар худалдаа хийж буй Зүүнгаруудад татвар ногдуулахгүй байхаар 10-р сарын 12-нд тунхаглав.{{sfn|Adysha|2019|p=85-86}} === Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд === [[Файл:Ойратские воины.png|thumb|Зүүнгарын цэргүүд]] Галдан Туркестанаас худалдаагаар дамжуулан Персийн ган цэвэршүүлэх аргыг сурсан бөгөөд энэ нь Галданд галт зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Лян Фэний "Циньбянь Жилуэ" номонд хэлснээр Галдан дарь болон галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийг уугуул иргэддээ шинэчилж чадсан юм. Тэрээр Зүүнгарууд элснээс тос гаргаж авах, шороо шатааж хүхэр гаргах, хүхрийн хүчил ашиглан калийн нитрат үйлдвэрлэх, зэс, хар тугалга, нарийн ганг газраас гаргаж авах чадвартай, усны эрэг дээрх чулуунаас алт, сувд гаргаж авах чадвартай, хурдан морьд үйлдвэрлэж чаддаг байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Лян Фэн цааш нь Галдан орон нутагт өндөр чанартай зэвсэг үйлдвэрлэхдээ "ухаалаг" байсан, Зүүнгарын хуяг нь хөнгөн гинжин хуягны жижиг холбоосоор хийгдсэн бөгөөд бүсэлхийдээ ан агнуурын хэрэгсэл, богино сэлэм, нум сум, хутга авч явах зориулалттай байв. Галдан мөн тэмээн дээр их буугаар тоноглодог байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=304-305}} Дарь болон ган үйлдвэрлэлийн амжилт нь Галданд уугуул иргэдийн зохион бүтээсэн мушкетуудыг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Ойрадын мушкет цэргүүдийг Ойрадын уламжлалт хүнд морин цэргийн гол хэсгүүдийн нэг болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галданы тактик нь [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуурын тулалдаанд]] Зүүнгарын ялалтад гол үүрэг гүйцэтгэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Хайнесийн хэлснээр Галдан тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг уламжлалт болон орчин үеийн цэргийн аргуудыг хослуулсан бөгөөд хөдөлгөөнт их буу болгон ашиглах зорилгоор тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг арга хэмжээ авчээ. Галданы цэргийн хүчний тэлэлт нь анхан шатны цэргийн стандартчилал зэрэг шинэ захиргааны арга хэмжээ авахыг шаардаж байна. Галт зэвсэг үйлдвэрлэх, арчлах зардал нэмэгдэж байгаа нь зөвхөн одоо байгаа Ойрадын нутаг дэвсгэрт байгаа нөөцөөр нөхөх боломжгүй эдийн засгийн дарамтыг бий болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Адишаагийн хэлснээр, зарим судлаачид Галданы аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийг]] Дөрвөн Ойрадын холбооны эдийн засгийн хөгжлийн эхлэлийг тавьсан хүн гэж үздэг бөгөөд, Галдан үүнийг цааш үргэлжлүүлсэн юм.{{sfn|Adysha|2019|p=81}} Хайнесийн хэлснээр Ойрадын Холбооны оршин тогтнох нь нэмэлт хүн хүч, эдийн засгийн нөөцийг хянахаас улам бүр хамааралтай болсон. Галдан удалгүй Таримын сав газар, [[Долоон ус]], [[Сырдарья]] нутгийг эзлэн авсан; эдгээр байлдан дагуулал нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хөдөө аж ахуйн бүс нутгаас үр тариагаар хангаж, Ойрадын сүрэгт нэмэлт бэлчээрийн газар олгосон. Ойрадын Холбооны нутаг дэвсгэр, цэргийн тэлэлт нь цаашид захиргааны шинэчлэл хийх шаардлагатай болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан мөн орчин үеийн [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] газар тариаланд хүчин чармайлт гаргаж, ургац тээвэрлэх, будаа тариалах, төмөр хайлуулах үйлдвэр б айгуулахын тулд газрыг шалгаж байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=23}} === Захиргаа === Галданы удирдсан амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны систем хэрэгтэй болсон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэхэд шаардлагатай байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан Их Цаазыг орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлын асуудалтай холбоотойгоор өргөжүүлснээр мөн Галдан тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд голчлон төлбөр цуглуулах, зардлыг хянах зорилготой байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=182}} Энэ нь мөн Зүүнгарын Долоон Ус бүс нутагт маргаангүй ноёрхол бий болгож, үр дүнд нь түүнийг нэгтгэсэн юм.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Spencer|2017|pp=181–182}} Галдан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} Галдан Ойрадын уламжлалт хуулийг хүчингүй болгож, [[Аймаг|аймгуудыг]] [[Отог хошуу|отог]] болгон хувиргаж, зөвхөн өөрийн томилсон отогуудын эзэн, [[зайсан]] болгосон байв. Ойрадын 600,000 хүн амд нийт 12 отог байгуулагдсан бөгөөд үүнээс 10,000 орчим хүн хааны шууд удирдлага дор байв. Тэнд Гөрөөчин, Тариачин, Буучин, [[Захчин]] отогуудыг байгуулжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=83}} Галдан хааны ордны газар тариаланг арчлах 4,000 өрхтой байсан бол өөр 1,000 өрх цэргийн хангамж үйлдвэрлэдэг байв. Галдангийн байгуулсан бусад отогууд нь мөн хааны өргөөг сэргээн засварлах хувцас хийх, дотоод хэргийг удирдах, харуул хамгаалалт хийх зэрэг янз бүрийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adysha|2019|p=84}} == Гэр бүл == [[Файл:ESENTAISH KHAAN.jpg|thumb|218x218px|Галдан бошигт хааны өвөг дээдэс, [[Эсэн тайш]].]] Галдан [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, өвөг дээдэс нь [[Цорос|Цоросын]] удам угсаатай{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} шууд холбоотой бөгөөд,{{Sfn|Adysha|2019|p=19}} [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] анхны удирдагч буюу [[тайш]] [[Батула|Батула Чинсан]] болон түүний хүүхдүүд [[Тогоон тайш]], [[Эсэн тайш]] нар юм.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=23}} Түүний эх, Аминдар нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Эцэг: [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] Эх: Аминдар эсвэл Юм Агас Ах дүүс: Цэцэн тайж, Зодов баатар, Бандир, Ончон, [[Сэнгэ хунтайж]], Бум тайж, Доржжав, Пунцагдаш, Дарма{{sfn|Adysha|2019|p=65}} Эхнэр: [[Ану хатан]] Хөвгүүд: Сэвдэнбалжир{{sfn|Adysha|2019|p=68}} Охид: Юмчихай Бум{{sfn|Adysha|2019|p=68}} == Алдартай соёлд == * Монголын ''"[[The Hu|The HU]]"'' хамтлагийн ''"Black Thundar"'' дууг Галдан бошигт хааны тухай шүлгээс сэдэвлэн бүтээжээ. Хожим нь хамтлаг дуугаа EA видео тоглоомын [[Star Wars Jedi: Fallen Order]]-д зориулж "Сугаан Эссена" болгон хувиргасан. * Галдан бол Жин Ёнгийн "Буга ба тогоо" романы жижиг дүрийн дүрээр гардаг. Вэй Сяобао, Деси Санги Гяцо нар уг киноны дүрүүд юм. * Галдан ба [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан тухай [[Бямбын Ринчен]] гуайн "Нууцыг задарсан захиа"-д дурдсан байдаг. * Галдан 2013 онд гарсан ''"[[Ану хатан (кино)|Ану хатан]]"'' кинонд мөн харагдсан. == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru|trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Цорос]] hcxycuist0lsgpj1nf6pe71nsciy44x 0 6565 864635 810074 2026-08-04T08:44:11Z Пүрэв-идэр 106541 GAZARIIN ZURGA 864635 wikitext text/x-wiki {{SHORTDESC|Монгол Улсын Өвөрхангай аймгийн сум}} {{Инфобокс суурин |name = Уянга сум |native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠤᠶ᠋ᠠᠩᠭ᠋᠎ᠠ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} |native_name_lang = mn |settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] |nickname = |motto = |image_skyline = |imagesize = |image_caption = |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_size = |image_map = Ovorkhangai Uyanga sum map.PNG |mapsize = 230px |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |pushpin_map = |pushpin_label_position = |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Монгол}} |subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] |subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag Ovurhangai aymag.svg}} [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |seat_type = |seat = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |established_title = |established_date = |area_magnitude = |unit_pref =<!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 3139 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = 2022 |population_footnotes = |population_note = |population_total = {{decrease}} 9,363 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_mi2 = |timezone = UTC + 8 |utc_offset = +8 |latd=|latm=|lats=|latNS= |longd=|longm=|longs= |longEW= |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = |website = |footnotes = }} Монгол улсын [[Өвөрхангай]] аймгийн арван есөн [[сум]]ын нэгийг '''Уянга сум''' гэдэг. [[Улаанбаатар|Улсын нийслэлээс]] баруун урагш 491 км, аймгийн төв [[Арвайхээр]] хотоос баруун урагш 61 км давхиж байж тус сумын төвд хүрдэг.<ref name="стат2011"/> {| class="wikitable" |+Саяхны таван жилийн зарим тоон үзүүлэлт<ref>Өвөрхангай аймгийн Статистикийн хэлтэс. [http://web.nso.mn/portal/content_files/comppmedia/cpdf0x3797.pdf Сумдын эдийн засаг, нийгмийн үзүүлэлтүүд /сүүлийн 5 жилд/]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Арвайхээр 2012 он</ref> |- ! Үзүүлэлт !! 2007 !! 2008 !! 2009 !! 2010 !! 2011 |- | Байнгын хүн амын тоо ||align=right| 10,083||align=right| {{decrease}}9,581 ||align=right| {{decrease}}9,498 ||align=right| {{increase}}9,659 ||align=right| {{decrease}} 9,593 |- | Малын тоо толгой ||align=right|187,560 ||align=right| {{increase}}212,162 ||align=right| {{increase}}225,887 ||align=right| {{decrease}}124,692 ||align=right| {{increase}}158,161 |- |} == Эшлэл == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Өвөрхангайн сумууд}} [[Ангилал:Уянга сум| ]] [[Ангилал:Монголын сум]] [[Ангилал:Өвөрхангай аймгийн сум]] {{Mongolia-stub}} n1uvlrvk091q98sen6tuoihl9zam75z 864649 864635 2026-08-04T09:40:02Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/Пүрэв-идэр|Пүрэв-идэр]] ([[User talk:Пүрэв-идэр|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Chongkian|Chongkian]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 810074 wikitext text/x-wiki {{SHORTDESC|Монгол Улсын Өвөрхангай аймгийн сум}} {{Инфобокс суурин |name = Уянга сум |native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠤᠶ᠋ᠠᠩᠭ᠋᠎ᠠ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} |native_name_lang = mn |settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] |nickname = |motto = |image_skyline = |imagesize = |image_caption = |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_size = |image_map = Ovorkhangai Uyanga sum map.PNG |mapsize = 230px |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |pushpin_map = |pushpin_label_position = |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Монгол}} |subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] |subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag Ovurhangai aymag.svg}} [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |seat_type = |seat = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |established_title = |established_date = |area_magnitude = |unit_pref =<!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 3139 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = 2022 |population_footnotes = |population_note = |population_total = {{decrease}} 9,363 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_mi2 = |timezone = UTC + 8 |utc_offset = +8 |latd=|latm=|lats=|latNS= |longd=|longm=|longs= |longEW= |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = |website = |footnotes = }} [[Монгол улс]]ын [[Өвөрхангай]] аймгийн арван есөн [[сум]]ын нэгийг '''Уянга сум''' гэдэг. [[Улаанбаатар|Улсын нийслэлээс]] баруун урагш 491 км, аймгийн төв [[Арвайхээр]] хотоос баруун урагш 61 км давхиж байж тус сумын төвд хүрдэг.<ref name="стат2011"/> {| class="wikitable" |+Саяхны таван жилийн зарим тоон үзүүлэлт<ref>Өвөрхангай аймгийн Статистикийн хэлтэс. [http://web.nso.mn/portal/content_files/comppmedia/cpdf0x3797.pdf Сумдын эдийн засаг, нийгмийн үзүүлэлтүүд /сүүлийн 5 жилд/]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Арвайхээр 2012 он</ref> |- ! Үзүүлэлт !! 2007 !! 2008 !! 2009 !! 2010 !! 2011 |- | Байнгын хүн амын тоо ||align=right| 10,083||align=right| {{decrease}}9,581 ||align=right| {{decrease}}9,498 ||align=right| {{increase}}9,659 ||align=right| {{decrease}} 9,593 |- | Малын тоо толгой ||align=right|187,560 ||align=right| {{increase}}212,162 ||align=right| {{increase}}225,887 ||align=right| {{decrease}}124,692 ||align=right| {{increase}}158,161 |- |} == Эшлэл == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Өвөрхангайн сумууд}} [[Ангилал:Уянга сум| ]] [[Ангилал:Монголын сум]] [[Ангилал:Өвөрхангай аймгийн сум]] {{Mongolia-stub}} le54qxyd3p7d92t540zex0cibfztbym 4 7418 864584 864480 2026-08-04T07:25:30Z Zorigt 49 864584 wikitext text/x-wiki '''Энэ бол Википедиад хэрэгцээт өгүүллүүдээ захиалах хуудас болно.''' === Оруулах арга === Энд хуудас захиалахдаа "Хэрэгцээт өгүүллүүд" хэсэгт дараах байдлаар оруулаарай. #"Хэрэгцээт өгүүллүүд" гэсний хажууд байгаа [Засварлах] товч дээр дарна #'''<nowiki>*[[Хэрэгцээт өгүүллийн нэр]]</nowiki>''' гэж оруулж, хажууд нь товч тодорхойлолтоо бичнэ. #'''<nowiki>--~~~~</nowiki>''' гэж гарын үсэг (хэрэглэгчийн нэр эсвэл IP хаяг автоматаар гарч ирнэ) Жишээ: *[[Монгол улс]] - Монгол улсын тухай ерөнхий ойлголт, түүх, соёл гэх мэт --[[User:Chinneeb|Чинээ]]_{[[User_talk:Chinneeb|миний яриа]]} 07:56, 29 Хоёрдугаар сар 2008 (UTC) :Цэрэндоржийн Цэнгэн буюу :Партизан Цэнгэн түүний үр сад [[Хэрэглэгч:Д.Батзориг1990|Д.Батзориг1990]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Д.Батзориг1990|яриа]]) 16:19, 19 Долоодугаар сар 2026 (UTC) *[[Швабын газар]]&lt;/nowiki&gt;''' Антарктитын Швабын газар буюу өнөөдрийн хадагтай Модын газар дах Фашистын Германы нууц баазын талаарх мэдээлэл.''' #'''<nowiki>--~~~~</nowiki>''' == Мөн үзэх == *[[Wikipedia:Монгол Википедиад байх ёстой өгүүллүүд (жагсаалт)|Монгол Википедиад байх ёстой өгүүллүүдийн жагсаалт]] == ''[[Малоны хүчил]]'' ([[:en:Malonic acid]]) == Please create this article. == ''[[Метилмалоны хүчил]]'' ([[:en:Methylmalonic acid]]) == Please create this article. == ''[[Оддын дайн]]'' (''Star Wars'') == Please create this article. == ''[[Пумпуанг Дуангчан]]'' ([[:en:Pumpuang Duangjan]]) == Please create this article.--[[Хэрэглэгч:Boonyatham|Boonyatham]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Boonyatham|talk]]) 10:00, 3 Гуравдугаар сар 2019 (UTC) == ''[[Mode Gakuen Cocoon Tower]]'' ([[:en:Mode Gakuen Cocoon Tower]]'') == Please create this article. == ''[[Паи Пхонгсатон]]'' ([[:en:Phai Phongsathon]]'') == Please create this article. == ''[[Пхонсак Сонгсанг]]'' ([[:en:Pornsak Songsaeng]]'') == Please create this article. == ''[[Netflix]]'' ([[:en:Netflix]]'') == Please create this article. [[Ангилал:Википедиа:Архив:]] td8wphnym3dsgsgl3ex6fxvrrme3nno 0 9714 864531 846021 2026-08-03T19:53:03Z Amherst99 5169 864531 wikitext text/x-wiki [[File:Artificial_neural_network.svg|right|thumb|Хиймэл оюуныг судлахад ашигладаг нейроны сүлжээ нь хүний нейроны ажллагаа бүтэцийг хуулбарласан байдаг]] [[Зураг:AI generated Logo experiment_18a.jpg|thumb|Википедиагийн логог Stablediffusion AI хиймэл оюуны дизайны програмаар олон сая зурагтай харьцуулж шинээр боловсруулж бүтээсэн өөр хувилбарын лого. Бүтээх зарчим нь хүн зургийн ерөнхий байдлыг хэлж өгнө хиймэл оюун 100% зураглалыг бүтээнэ.]] [[Зураг:AI_generated_Logo_experiment.jpg|thumb|]] '''Хиймэл оюун үхаан''' ([[Англи хэл|англи]]. ''artificial intelligence, AI,'' [[Орос хэл|орос.]] ''искусственный интеллект, '''{{abbr|ХОУ|хиймэл оюун ухаан}}''''') буюу '''зохиомол оюун''' нь компьютерын програм хангамжаар бүтээгдсэн хүний сэтгэхүйг логик маягаар дууриалгасан ба бараг ижил түвшинд хүргэхийг хичээдэг технологийн төрөл ба аливаа хүний хийдэг үйл ажиллагааг хийхэд зориулагддаг болно. Мөн энэ асуудлыг судалдаг шинжлэх ухааны салбар, [[судалгааны чиглэл]], их дээд сургуулийн хичээл, курсийг нэрлэхдээ энэ нэр томьёог ашиглана. Хиймэл оюун ухаан судлал, хиймэл оюун ухааны хичээл гэх мэт. Ихэнх хиймэл оюун судлаачид болон ном зохиолд судалгааны энэ чиглэлийг тодорхойлохдоо "[[ухаалаг агент]] бүтээх шинжлэх ухааны судалгаа" гэсэн байдаг. Энд ухаалаг агент гэж "орчноо танин мэдэж, тохирсон үйлдлийг гүйцэтгэхдээ амжилтад хүрэх магадлалаа дээд зэрэгт хүргэхийг эрмэлздэг систем"-ийг хэлжээ. Анх "Хиймэл оюун ухаан" хэмээх нэр томьёог [[Жон Маккарти]] 1955 онд өөрийн бүтээлдээ ашиглаж, "ухаант машин техник бүтээх онолын болон инженерийн шинжлэх ухаан" гэж тодорхойлжээ. Хиймэл оюун нь өөрөө өөрийгөө хөгжүүлж байдаг программ хангамжийн төгс программ юм. Бид бүхэн хиймэл оюуныг роботоор төсөөлж болно. Гэхдээ ялгаа нь өнөөгийн робот бол зөвхөн тухайн зохиогчийн бичигдсэн алгоритмын дарааллаар ажилладаг билээ. Мөн өнөөгийн компьютер тоглоомууд нь үүний тод жишээ юм. Хэрэв бид төгс хиймэл оюуныг зохион бүтээх аваас хүн төрөлхтөн өөрсдийнхөө бүтээсэн зүйлд устаж үгүй болох аюулт магадлал байгаа. Хиймэл оюунд байвал зохих чадварууд: #Өөрт дүн шинжилгээ хийж, хариултыг өөрийнхөөр илэрхийлдэг байх. #Өөрийнхөө алдааг өөрөө олж засварладаг #Хүний сэтгэхүйгээс илүү давсныг сэтгэх Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа, хэсэг бүлэг хүмүүс бие даан оюун ухаант машиныг хийхээр ажиллаж эхэлсэн. Английн математикч [[Алан Тюринг]] 1947 онд анхны судалгаагаа танилцуулсан. Тэрээр машин бүтээхээс илүү компьютерын програмчлалаар ХО-г судлах нь хамгийн сайн гэдгийг анх шийджээ. 1950 оны сүүлээр ХО-г олон хүн судлах болсон бөгөөд ихэнх нь компьютер програмчлалын суурьтай болсон. == Хиймэл оюун ухааны түүх == Гефестийн хүрэл робот болох Критийн Талос, мөн Пигмалионы Галлета зэрэг оюун ухаант машин, хиймэл бүтээлүүд Грекийн домогт гардаг. Оюун ухаантай байхад итгэсэн хүн төрөлхтөнтэй төсөөтэй байгууламжууд үндсэн чухал соёл иргэншил бүрт бүтээгдсэн байдаг: Египет болон Грект мөргөлийн хүүхэлдэйн дүрүүдийг шүтдэг байсан бол Ян Шигийн бүтээсэн хүн дүрстэй роботууд, Александрын Баатар болон Ал Жазари. Мөн түүнчлэн Жабир ибн Хайян, Жудах Лива, Парацельс нар хиймэл хүн дүрс бүтээж байсан гэдэгт итгэдэг. 19, 20-р зуун гэхэд хиймэл дүрүүд ном зохиолд түгээмэл гарах болсон, тухайлбал Мэри Шэллигийн Франкенштэйн, [[Карел Чапек]]<nowiki/>ийн R.U.R. (Розумийн универсал робот). [[Памела Маккордак]] энэ бүгд эртний итгэл үнэмшлийн зарим нэгэн жишээ хэмээн нотлоод “бурхдыг дуурайлган хийх” гэдгээр үүнийг тайлбарласан. Тэдгээр амьтад, тэдний хувь тавилангийн тухай түүхүүдийн ихэнх нь хиймэл оюун ухаанаар төлөөлүүлсэн нэгэн ижил итгэл найдвар, айдас, ёс суртахууны байдлыг авч үздэг. Эрт дээр үеэс философичид болон математикчид механикийн буюу “формал” (ёс зүй) шалтгааныг хөгжүүлсээр ирсэн. Логикийн судалгаа [[Алан Матисон Тюринг|Алан Тюринг]] болон бусад математикчдын бүтээл дээр үндэслэн програмчлах боломжтой дижитал электрон компьютерын зохион бүтээлтэд шууд чиглүүлдэг. Тюрингийн тооцооллын онолд машин нь "0" болон "1" гэсэн энгийн тэмдгүүдийг хольж математикийн дедукцийн ямар ч боломжийн үйлдлийг дуурайлгаж болохыг санал болгосон байна. Энэ нь неврологи, танин мэдэхүйн онол, кибернетик дэх (мэдрэлийн системийн) нээлтүүдтэй зэрэгцэн цөөн тооны судлаачдыг электрон тархи бүтээх боломжийн талаар илүү нухацтай авч үзэж эхлэхэд нь зоригжуулсан байна. ХО-ны судалгааны салбар 1956 оны зун Дартмутын Коллежийн хотхонд болсон зөвлөгөөн дээр үүсгэн байгуулагдав. Жон Маккарти, Марвин Мински, Аллен Невел, Артур Самуэл, Херберт Саймон зэрэг оролцогч олон арван жил ХО-ны судалгааны удирдагчид байсан. Тэд болон тэдний оюутнууд ихэнх хүмүүсийн хувьд зүгээр л гайхамшигтай программуудыг бичсэн: тоглоомд хожигч, алгебрт өгүүлбэртэй бодлогыг боддог, логикийн теорем баталдаг, мөн ярианы англи хэлний компьютерууд байв. 1960 оны дунд үе гэхэд [[АНУ-д Батлан Хамгаалахын Яам|АНУ-д Батлан Хамгаалахын Яамнаас]] байгуулж байсан судалгааны төв болон лабораториуд дэлхий даяар байгуулагдав. ХО-ыг үндэслэгчид ирээдүйн шинэ салбарын талаар эерэгээр гүн гүнзгий итгэж байв: Херберт Саймон “машинууд 20 жилийн дотор хүний хийдэг ямар ч ажлыг хийх чадвартай байх болно” хэмээн таамаглаж байсан ба Марвин Мински “үр хойчууд маань... ‘хиймэл оюун ухаан’ бүтээх асуудлыг бодитойгоор шийдвэрлэх болно” гэж бичин, түүнтэй санал нэгдэж байжээ. Тэд өөрсдийн нүүр тулсан зарим асуудлын хүндрэлийг олж хараж чадаагүй юм. 1974 онд Ноён Жеймс Лайтхилын шүүмжлэл болон илүү үр дүнтэй төсөл санхүүжүүлэхээр үзүүлж байсан дарамтын хариуд АНУ болон Британийн засгийн газрууд ХО-ны салбар дахь бүх шууд бус туршилтын судалгааг зогсоосон байна. Дараагийн цөөн хэдэн жилийг “ХО-ны өвөл” гэж нэрлэгдэж байсан ба энэ нь ОХ-ны төслүүд санхүүжилт олоход хүндрэлтэй байсан үе юм. 1980 оны эхээр ХО-ны судалгаа нэг болон хэсэг бүлэг шинжээчдийн мэдлэг, дүн шинжилгээ хийх чадварыг хөгжүүлдэг ХО-ны хөтөлбөрийн хэлбэр болох экспертийн системийн арилжааны амжилтаар сэргэж эхэлсэн байна. 1985 он гэхэд ХО-ийн зах зээл тэрбум доллараар эргэлдэх болов. Яг энэ мөчид Японы тав дахь үеийн компьютерын төсөл АНУ, Британийн засгийн газруудыг тус салбарт академик судалгаанд хөрөнгө оруулалтыг сэргээх урам зориг өгчээ. Гэвч 1987 онд Лисп Машины зах зээлийн уналтаар эхлэн ХО дахин нэг удаа муу нэр зүүн, хоёр дахь удаагийн "ХО-ны өвөл" илүү удаан үргэлжилсэн байна. 1990-ээд он болон 21-р зууны эхэн үед ХО-ны салбар хэдий анхаарлын төвд байгаагүй ч хамгийн дээд амжилтдаа хүрэв. Хиймэл оюун ухааныг ложистик, мэдээллийн олборлолт, эмчилгээний дүн шинжилгээ болон бусад олон салбарт технологийн үйлдвэрлэлээр дамжуулан ашигладаг. Түүний амжилт нь олон хүчин зүйлээс үүдэлтэй: компьютерын тооцоолох хүчин чадал өссөн ([[Мурийн хууль|Мурийн хуулийг]] харна уу), тусгай дэд асуудлуудыг шийдэх тал дээр илүү онцгой байдал, ХО ухаан болон бусад салбаруудын хоорондын шинэ харилцаа холбоо бий болсон, мөн хүнд хэцүү математикийн арга, шинжлэх ухааны стандартуудад зориулсан шинжээчдийн шинэ шийдэл зэрэг. 1997 оны 5-р сарын 11-нд Дийп Блү дэлхийн ноёлогч шатрын аварга [[Гарри Каспаров]]ыг ялсан анхны шатарчин компьютер болсон байна. 2011 оны 2 сард IBM–ийн асуулт хариултын систем болох Ватсон нь асуулт хариултын шоу үзүүлэн тоглолтод Жеопардигийн хамгийн агуу хоёр ялагч болох Брэд Руттер, Кен Женнингс нарыг хол зөрүү ялжээ. Xbox 360 болон Xbox One–д 3D биетийн хөдөлгөөний харилцан үйлчлэл үзүүлдэг Kinect нь ХО-ны удаан хугацааны судалгаанаас бий болсон алгоритмыг ашигладаг ба ухаалаг гар утаснууд дахь ухаалаг хувийн туслахын үүргийг ч мөн гүйцэтгэдэг. == Судалгааны хэсэг == === Төлөвлөх === Гол өгүүлэл: Автоматаар төлөвлөх болон төлөвлөгөө зохиох Ухаалаг төлөвлөгч нь зорилгоо төлөвлөх болон түүндээ хүрдэг байх хэрэгтэй. Ингэхдээ тэд ирээдүйгээ төсөөлөн бодож, дэлхий ертөнцийн нэг төлөөлөл гэдгээ мэдэрч, ирээдүйд тэднийг хэрхэн өөрчлөх үйл явцыг таамаглан мэддэг байхын зэрэгцээ тавьсан зорилго болон тэдгээрийг биелүүлэхийн тулд боломжит арга хэрэгслийг сонгох сонголтыг хийх чадвартай байх ёстой. Ухаалаг агент нь төлөвлөлтийг сонгодог утгаар нь хийж чадах цорын ганц зүйл бөгөөд энэхүү чадвар нь түүний үйлдлүүдийн үр дүн байж болох юм. Мөн тэр жүжигчин биш бөгөөд тэрээр өөрийгөө дэлхий ертөнцөд зайлшгүй байх шаардлагатай эсэхээ урьдчилан таамаглаж, үүний хүрээнд тодорхой бус нөхцөл байдалд учир шалтгааныг тодруулан, шаардлагатай тохиодолд өөрийн төлөвлөгөөгөө өөрчилж чаддаг байх ёстой. Ихэнх ухаалаг агент нь зорилгодоо хүрэхийн тулд хамтын ажиллагаа, эсвэл өрсөлдөөний аргыг ашиглан зорилгодоо хүрдэг. Энэхүү зан байдал нь хөгжлийн алгоритм болон цогц оюун ухааны үр дүнд үүсэн бий болдог. === Суралцахуй === Гол өгүүлэл: Машины суралцахуй Машины суралцахуй гэдэг нь компьютерын алгоритмыг сурах үйл явц бөгөөд өөрийгөө автоматаар сайжруулан туршлага хуримтлуулах явдал юм. Энэ нь хиймэл оюун ухаан бий болсон цагаас эхлэн судалгааны гол талбар болсон ойлголт. Хяналтгүй суралцах гэдэг нь оролтоор хэв загварыг олох чадвар бий болдог бол хяналттай суралцах гэдэг нь оролтоор ангилал болон тоон регрессийн чадвар аль аль нь бий болж байдаг. Жишээлбэл, ангиллын тусламжтайгаар хэд хэдэн зүйлийг зэрэг хараад дараа нь түүнийг тодорхойлоход ашиглаж байдаг бол тоон регрессийн тусламжтайгаар орц болон гарцын хоорондын харилцан хамаарлыг тодорхойлох ба орцыг хэрхэн гарц болгон хувиргаж буй функцийг таамаглаж байдаг. Ухаалаг төлөөлөгч нь суралцах үйл явцаа бататгахдаа сайн нэгнийг шагнаж байдаг бол муу нэгнийг шийтгэх зэргээр хариу үйлдлийг үзүүлж байдаг. Тэрээр шагнах болон шийтгэх үйлдлийг хийхдээ өөрийн асуудлын орон зайд стратегийн үйл ажиллагааг удирдаж дараалал болон эрэмбэ тогтоож байдаг. Эдгээр гурван төрлийн суралцах үйл явцын тусламжтайгаар аливаа зүйлд дүн шинжилгээ хийх, шийдвэр гаргах зэрэг чадварт суралцаж байдаг. Машины суралцахуйн алгоритм, түүний үр дүнг математикийн шинжилгээний аргын тусламжтайгаар тооцоолох боломжтой бөгөөд энэ нь компьютерын шинжлэх ухааны онолын нэгэн салбар юм. Роботын хөгжлийн чиг хандлагыг хангах, хөгжүүлэх үүднээс суралцах арга барилыг нь биеэ даасан болгож, тухайн робот өөрөө эрэл хайгуул хийх замаар хүний нийгмийн харилцаанаас насан туршдаа идэвхтэй суралцах, даган дуурайх зэргээр шинэ ур чадварыг эзэмших механизмыг боловсруулсан байдаг. === Төрөлх хэлний боловсруулалт (Харилцааны) === Гол өгүүлэл: Төрөлх хэлний боловсруулалт Төрөлх хэлний боловсруулалт нь хүний хэлийг ойлгох чадвар болон хүний хэлээр ярих боломжийг олгосон байдаг. Энэ нь маш хүчирхэг хэлний систем бөгөөд тухайн төрөлх хэлний хэрэглэгчийн харилцаа холбооны хэрэгсэл болон мэдээлэл дамжуулагч эх үүсвэрээс мэдлэгийг шууд олж мэдэх боломжтой байдаг. Төрөлх хэлний зарим боловсруулалтад мэдээллийг шууд хайж олох, эсвэл (бичлэгийн эс үүсвэрээс) асуултад хариулах, орчуулах зэрэг үйлдлүүд багтана. Төрөлх хэлнээс утгыг боловсруулах гол арга нь утга санааг индексжүүлэх явдал юм. Боловсруулалтын хурд өсөхийн хэрээр мэдээлэл хадгалах үйл явц сайжирч, хийсвэр ойлголтуудыг индексжүүлэх үйл явц илүү үр дүнтэй болж байдаг. === Ойлголт ба хүртэхүй === Гол өгүүлэл: Машины ойлголт ба хүртэхүй, компьютерын дүрслэл, хэл ярианы танин мэдэхүй Машины хүртэхүй, ойлголт нь оролтоос мэдээлэгчийг оруулан ашиглах буюу тухайлбал камер, микрофон, мэдрэгч, дуу авианы локатор болон бусад этгээд сонин зүйлсийг оруулан ашиглах чадвар байлаг бол харин компьютерын дүрслэл нь оролтын тусламжтайгаар дүрслэлд дүн шинжилгээ хийх чадвар юм. Өөрөөр хэлбэл хүртэхүй нь сонгосон объектыг хүлээн зөвшөөрөх буюу яриа болон нүүр, өнгөн талыг таних үйл явц юм. ===Хөдөлгөөн ба жолоодлого=== Гол өгүүлэл: Робот техник Робот нь хиймэл оюун ухааны талбартай нягт холбоотой ойлголт юм. Робот нь оюун ухааныг жолоодон удирдах чадвартай байх шаардлагатай бөгөөд оюун ухааныг түүнд нутагшуулахын тулд бид нарийн судалгаа хийх шаардлагатай. Тухайлбал зураглал хийх буюу бидний эргэн тойрон, хүрээлэн буй орчин чухам ямар болох талаар байгаль орчны зураглал хийх болон роботын хөдөлгөөний төлөвлөлтийг хийхдээ бие нь хэрхэн яаж хөдлөж, ажиллах болон эрсдэлээс хамгаалан хамгаалалтын гарцыг төлөвлөх буюу нэг цэгээс нөгөө цэг рүү шилжих хөдөлгөөнийг хангасан байх ба бие махбодийн хувьд холбох, удирдах гол эд анги нь чухам юу болохыг нарийн судлах, тодорхойлох шаардлагатай. ===Урт хугацааны зорилго=== Хиймэл оюун ухаантай холбоотой судалгааны урт хугацааны зорилго нь дотроо дараах 3 асуудлыг агуулна. Үүнд: (1) Нийгмийн оюун ухаан, (2) Бүтээлч байдал, (3) Ерөнхий оюун ухаан. ===Нийгмийн оюун ухаан=== Гол өгүүлэл: Сэтгэл хөдлөлийг тооцоолох Одоогоор сэтгэл хөдлөлийг тооцоолох буюу хүлээн зөвшөөрч түүнийг тайлбарлах системийн судалгаа нь хөгжлийн шатандаа явж байна. Энэхүү ойлголт нь компьютерын шинжлэх ухаан, сэтгэл судлал, шинжлэх ухааны болон танин мэдэхүйн салбарыг хамарсан, салбар хоорондын талбар юм. Сэтгэл хөдлөлийг тооцоолох энэхүү ойлголт эхэн үедээ философийн судалгааны шинж чанартай байсан бол 1995 онд судлаач Розалинд Пикардын компьютерын шинжлэх ухааныг сэтгэл хөдлөлийн салбартай холбон тайлбарласан эрдэм шинжилгээний ажлын үр дүнд сэтгэл хөдлөлийг тооцоолох орчин үеийн чиг хандлага үүсэн бий болсон. Тус судалгааны ажлын гол сэдэл нь бусдыг ойлгосон юм шиг дүр эсгэх чадвар байсан гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл машин нь хүний сэтгэл санааны байдлыг ойлгох, тэрхүү сэтгэл хөдлөлд зохих хариу үйлдэл үзүүлэх болон түүнд дасан зохицох хэрэгтэй болох ажээ. Ухаалаг төлөөлөгч нь сэтгэл хөдлөл болон нийгмийн ур чадвар гэсэн хоёр үүргийг гүйцэтгэнэ. Нэгдүгээрт, тэд бусдын сэтгэл санааны байдал болон шалтгаан үр дагаврыг урьдчилан таамаглаж, түүнийг ойлгож чаддаг байх ёстой. Энэ нь тоглоомын онол, шийдвэр гаргалтын онолоор дамжуулан хүмүүсийн сэтгэл хөдлөл, хүртэхүйн ур чадварыг загварчлах замаар тус элементүүдийг ухаалаг төлөөлөгчид суулгах явдал юм. Мөн хүн болон компьютерын харилцан үйлдлийг хөнгөвчлөхийн тулд ухаалаг төлөөлөгч нь сэтгэл хөдлөлөө харуулах боломжтой ба энэ нь үнэн хэрэгтээ тэдэнд өөрийгөө мэдрэх боломжийг олгохгүй ч гэсэн динамик байдлаар хүний сэтгэл хөдлөлийг харилцан мэдрэх боломжийг олгох юм. ===Бүтээлч байдал=== {{гол|Тооцоолон бодох бүтээлч байдал}} Хиймэл оюун ухааны дэд талбарыг онолын хувьд гүн ухааны болон сэтгэл зүйн талаас нь авч үзвэл аль аль нь мөн бөгөөд бүтээлч байх системүүдийн тодорхой шийдлийг бий болгох, үнэлэх, тодорхойлох шаардлагатай байна. Одоогоор бүтээлч байдлыг бий болгохын тулд холбогдох салбар болох хиймэл зөн совин болон хиймэл бодлыг судлах судалгааны үе шатандаа явж байна. ===Ерөнхий оюун ухаан=== {{гол|Ерөнхий хиймэл оюун ухаан, бүрэн гүйцэд хиймэл оюун ухаан}} Олон судлаачид хиймэл оюун ухааныг бүтээх энэхүү ажлын эцэст дээрх бүхий л оюун ухаан, ур чадварыг хослуулан эзэмшсэн буюу хүний бүхий л ур чадварыг эзэмшсэн хүчирхэг хиймэл оюун ухаан бүхий машин бий болно гэж үзэж байгаа ажээ. Ирээдүйд энэхүү төсөл нь бүрэн утгаараа биеллээ олж, хиймэл оюун ухаан бүхий хүн дүрстэй яг л хүн шиг бүтээл болно гэдэгт итгэж байгаа аж. Асуудлын ихэнх нь дээр дурдагдсан онолын дагуу шийдвэрлэгдэх бөгөөд үүний эцэст ерөнхий оюун ухаан л шаардлагатай болох юм. Жишээ нь машин хоёр хэлээр унших болон бичих бөгөөд тэр ч байтугай орчуулах, зохиогчийн аргументыг дагах (учир шалтгаан), юу ярьж байгааг мэдэх (мэдлэг), мөн итгэлтэйгээр зохиогчийн бодлыг төөрүүлэх (нийгмийн оюун санаа) гэх мэт үйлдлүүдийг хийх аж. Бүрэн гүйцэд хиймэл оюун ухаанд асуудлууд ч мөн тусгагддаг. Тиймээс судлаачид энэ асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд бүх л асуудлыг шийдвэрлэх чадвартай байх ёстой гэж үзэж байна. == Ватсон хиймэл оюунтай компьютер зөвлөх == 2011 онд АНУ-д Ай Би Эм (IBM) корпораци телевизийн асуулт хариултын шоунд зориулж, Ватсон нэртэй 40ш энгийн комьпютерыг холбон супер хиймэл оюуны лавлах сан бүтээж, дотор нь олон мянган ном, бүх төрлийн нэвтэрхий толь, Википедиаг багтааж хүмүүстэй өрсөлдүүлэхэд хүнийг маш хялбархан ялжээ. 2014 оны байдлаар Ватсоныг эрүүл мэндийн салбарт идэвхтэй нэвтрүүлж, эмч, сувилагчид найдвартай лавлах/зөвлөхөөр ажиллуулж эхлэв. Слоан-Кэттэрингийн Хорт хавдар эмчлэх төв дээр сувилагчдын 90% нь Ватсоны зөвлөлгөө заавар дор ажиллаж эхэлжээ. === [https://www.youtube.com/watch?v=YgYSv2KSyWg Ватсон хиймэл оюуны хүмүүстэй мэдлэгээрээ уралдсан шоуны бичлэг] === # [https://www.youtube.com/watch?v=HZsPc0h_mtM Ватсон хиймэл оюун өвчтөний хорт хавдрыг оношилж, эмчилгээг нь зөвлөж байгаа үзүүлбэр] # [https://www.youtube.com/user/IBMWatsonSolutions/videos Ватсоны Youtube суваг] == Хиймэл оюун ухааны концептуаль модел == === ''Эксперт систем'' === * Мэдлэгийг хадгалж, эксперт хүнтэй адилхан дүгнэлт гаргадаг техник ба программ хангамж * Олон төрлийн бизнесийн хэрэглээнд ашиглагддаг Компьютержсэн эксперт систем нь дүгнэлт гаргаfffүрэлдэхүүн хэсгүүдээс бүрддэг : * Мэдлэгийн сан (Knowledge base) * Дүгнэлтийн механизм (Inference engine) * Тайлбарлах хэрэгсэл (Explanation facility) * Мэдлэгийн санг хуримтлуулах хэрэгсэл (Knowledge base acquisition facility) * Хэрэглэгчийн интерфейс === ''Роботууд'' === Робот нь: Машин будах, нарийн гагнуур хийх, маш нягт нямбай байдлыг шаарддаг бусад ажлыг гүйцэтгэдэг механик багаж, төхөөрөмжүүдийг хөгжүүлж, үйлдвэрлэдэг инженерчлэлийн нэг салбар юм. === ''Визуаль системүүд'' === Визуаль системүүд: * Визуаль дүрс, зургийг цуглуулж, хадгалж, удирдах боломжийг компьютерт олгодог техник хэрэгсэл ба програм хангамж Програмууд: * Эд ангиудын үйлдвэрлэлийн үзлэг, шалгалтын нарийвчлал, хурдыг нэмэгдлүүлнэ * Нүүрний онцлогт түшиглэн хүмүүсийг тодорхойлох === ''Хүний төрөлх хэлийг боловсруулдаг систем'' === Төрөлх хэлний процессор: * Англи хэл зэрэг хүний “төрөлх” хэлүүдийг ойлгож, шинжилж, удирдаж, хэлийг бий болгодог компьютер Дууг танигч: * Дууны долгионыг үгс болгон хувиргана * Хөрвүүлэлт хийсний дараа хүний төрөлх хэлийг боловсруулах систем нь олон төрлийн даалгавруудыг гүйцэтгэх замаар үгэнд хариу үйлдэл хийнэ === ''Сургалтын системүүд'' === Хүлээн авч буй эргэх холбоонд түшиглэн өөр өөрөөр ажиллаж эсвэл нөхцөл байдалд хариу үйлдэл үзүүлэх боломжийг компьютер олгодог програм ба техник хангамжийн хослол === ''Мэдрэлийн сүлжээ (Neural Networks)'' === Их хэмжээний өгөгдлүүдээс загвар, чиг хандлагыг таньж, ажиллаж чаддаг компьютерийн систем (ер нь эмэгтэй хүн шиг гэж ойлгож болно) == Хиймэл оюун ухааны хөгжил, төрлүүд == === ''Машин сургалт – Machine learning'' === Энгийн бүх ойлголтыг компьютерт кодчилож оруулна гэвэл бүтэхгүй тул компьютер өөрөө түүхий өгөгдлөөс мэдлэг олж авах чадвартай болох хэрэгтэй. Энэ чадварыг machine learning буюу машины суралцах чадвар гэнэ. Машины сургалт нь өгөгдсөн мэдээллийг тусгай зааварчилгаа ашиглалгүйгээр өгөгдөл доторх хэв шинж, холбоо хамаарлыг тогтоож, одоогоор мэдэгдэхгүй байгаа төлвийг урьдчилан таамаглах чадвартай алгоритмыг хэлнэ. === ''Хяналттай - Supervised'' === Хэв шинжийг олохдоо оролтын болон гаралтын өгөгдлийг хоёуланг нь ашигладаг арга юм. Бүх хяналттай сургалтын аргууд Classification (Ангилал) болон Regression (Регресс) техникийн аль нэгийг ашиглан дискрет утгыг таамаглахад ашигладаг Ж нь: Хувьцааны зах зээлийн үнийн хэлбэлзэл, цаашдын хандлага === ''Хяналтгүй - Unsupervised'' === Хэв шинжийг олохдоо зөвхөн оролтын өгөгдлийг ашигладаг арга юм. Өгөгдлөөс ямар үр дүн гаргахаа мэдэхгүй үед ашиглахад тохиромжтой. Түүхий өгөгдлийг ойлгохын тулд ихэвчлэн ашигладаг. Хяналтгүй сургалт Cluster Analysis (Бүлэглэх шинжилгээ)-ний техник дээр суурилна. Ж нь: Хэрэглэгчийн нэвтрэлтийн хэлбэрийг ангилах гэх мэт === ''Урамшуулалд суурилсан - Reinforcement'' === Хэв шинжийг олохдоо алдаанд суурилан олж авдаг арга юм. Урамшуулалд суурилсан сургалтын алгаритм нь эхэн үедээ маш их алдааг гаргах болно. Ингэж өгөгдлийг эерэг, сөрөг дохиогоор сургаснаар ирээдүйн таамаглалууд илүү бага алдаа гаргах болно. Ж нь: Үйдвэрлэлийн симуляци хийхэд кейс бүрт эерэг, сөрөг дохио тааруулснаар эрсдлээс хамгаална. === Гүн сургалт – Deep learning === Гүн сургалт нь хүндхэн ойлголтыг энгийн ойлголтуудын гүн давхрагуудын тусламжтайгаар ойлгох боломжийг алгоритмчласан програмчлалын хэлбэр юм. Ямар нэг тодорхой проблемд зориулсан алгоритм ашигладаггүйгээрээ онцлог * 1-р давхарга — Цэгүүд, тэдгээрийн зэргэлдээ цэгүүдийн цайралтыг харьцуулснаар ирмэгүүдийг тодорхойлно. * 2-р давхарга — Ирмэгүүдийн мэдээлэл дээр үндэслээд өнцгүүд, ерөнхий дүрсүүдийг олж авна. * 3-р давхарга — Обьектын бүрдэл хэсгүүдийг олж эхэлнэ. == Хиймэл оюуныг ашиглан шийдэх шийдэл нь == 1. Шийдэх гэж буй асуудалд нь алгоритмаар шийдэх боломжгүй байх 2. Маш их дата тухайн асуудлыг хүрээнд цуглуулсан байх 3. Тэр асуудлыг шийдэж болох ямар нэг зүй тогтол, шинж чанар датанд олдоно гэдэгт итгэлтэй байх хэрэгтэй. === Хиймэл оюун ухааныг судлаж буй төвүүд: === * '''АНУ''' ** [[Массачусетын технологийн дээд сургууль]] ** Машины оюун ухаан судлалын институт * '''Герман''' ** Германы Хиймэл оюун ухаан судлалын төв * '''Япон''' ** Орчин үеийн аж үйлдвэр, технологийн Үндэсний хүрээлэн (AIST) * '''Орос''' ** Оросын ШУА-ийн хиймэл оюуны арга зүйн эрдэм шинжилгээний Зөвлөл * '''Энэтхэг''' ** [[Мадрас]] хот дахь Энэтхэгийн технологийн хүрээлэн. ==Бусад үзэх== * [[Хэл ярианы хиймэл оюун]] * [[Өөрийгөө жолооддог машин]] * [[Бодит хиймэл оюун]] * [[Өөрийгөө бүтээдэг робот/машин]] * [[Волфрам альфа хиймэл оюун]] * [[Машин сургалт]] * [[Квантын тооцоолол]] ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Хиймэл оюун| ]] [[Ангилал:Кибернетик]] [[Ангилал:Хэрэглээний мэдээлэл зүй]] [[Ангилал:Мэдээллийн технологи]] [[Ангилал:Оюун ухаан судлал]] [[Ангилал:Машины сургалт]] [[Ангилал:Шинээр хөгжиж буй технологи]] 3bk4yzmfuj4cx5olknx8gvezggjs6ll 0 11304 864659 842850 2026-08-04T10:54:59Z ~2026-42855-48 106545 864659 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс Бөх | name = Бадамдоригийн Түвдэндорж | image = | caption = | birth_date = 1916 он | birth_place = Сэлэнгэбүрэн сум, Булган аймаг (одоогийн [[Хангал сум]]) | death_date = {{death date and age|1986|1916}} | death_place = | death_cause = | monuments = | height = | weight = | spouse = | life_partner = | children = | wrestling_title = [[Дархан аварга]] | title1 = Дархан аварга | title_year1 = 1946 | title2 = Даян аварга | title_year2 = 1945 | title3 = Улсын аварга | title_year3 = 1941 | title4 = Улсын арслан | title_year4 = 1939 | түрүүлсэн = 7 | үзүүрлэсэн = 2 | шөвгөрсөн = 17 }} '''Бадамдоригийн Түвдэндорж''' (1916 - 1986) нь [[Булган]] аймгийн [[Хангал сум]] (хуучнаар Сэлэнгэбүрэн сум)-ын Гурван Эвэртэй гэх газар төрсөн, хойд эцэг Бадамдоригоор овоглосон орчин үеийн [[үндэсний бөх]]ийн анхны [[дархан аварга]], мөн Монгол Улсын анхны [[гавьяат тамирчин]] цолтой тамирчин юм. ==Амжилт== *1939 онд 9 давж түрүүлэн [[улсын арслан]] цол хүртэв *1940 онд 5 давсан *1941 онд 9 давж түрүүлэн [[улсын аварга]] цолтой болжээ *1944 онд 8 давж үзүүрлэсэн *1945 онд 9 давж түрүүлэн [[даян аварга]] болсон *1946 онд 10 давж түрүүлэн [[дархан аварга]] цолонд хүрсэн *1948 онд 6 давсан *1951 онд 9 давж үзүүрлэн "Даяар дуурсах далай даян" чимэг хүртэв *1952 онд 9 давж түрүүлэхэд "Улс даяар дуурсах шалгарсан хүчит далай даян" чимэг хүртээжээ *1953 онд 9 давж түрүүлсэн *1954 онд 9 давж түрүүлсэн *1955 онд 5 давсан *1956 онд 6 давсан *1957 онд 7 давсан *1958 онд 7 давсан *1959 онд 5 давсан *1967 онд 5 давж шөвгөрчээ {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Түвдэндорж, Бадамдоригийн}} [[Ангилал:Дархан аварга]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин]] [[Ангилал:Булганыхан‎]] [[Ангилал:Хангалын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1916 онд төрсөн]] [[Ангилал:1986 онд өнгөрсөн]] {{bio-stub}} {{Mongolia-stub}} 1ixj3gmlaksj5j5jgkgr50zvoe5cyld 0 12482 864532 853975 2026-08-03T21:45:09Z ImI(x . x)ImI 106523 864532 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хөлбөмбөгийн тэмцээн | name = Хөлбөмбөгийн ДАШТ | image = FIFA World Cup wordmark (2023).svg{{!}}class=skin-invert | imagesize = 250 | caption = | organiser = [[Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо|ФИФА]] | founded = {{Start date and age|df=yes|1930}} | region = Олон улсын | number of teams = {{Nowrap|48}} | current champions = {{Nowrap|{{fb|ESP}} (2-р цол)}} | most successful team = {{Nowrap|{{fb|BRA}} (5 цол)}} | broadcasters = | website = {{URL|https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup|fifa.com/worldcup}} | current = [[2026 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ]] | related comps = [[Хөлбөмбөгийн эмэгтэйчүүдийн ДАШТ]]}} {{Season sidebar | image = [[File:Spain World Cup winners Argentina v Spain 19 July 2026-341.jpg|250px]] | caption = [[Испани хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Испани]], одоогийн аварга | title = Tournaments | list = * [[1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1930]] * [[1934 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1934]] * [[1938 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1938]] * [[1950 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1950]] * [[1954 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1954]] * [[1958 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1958]] * [[1962 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1962]] * [[1966 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1966]] * [[1970 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1970]] * [[1974 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1974]] * [[1978 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1978]] * [[1982 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1982]] * [[1986 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1986]] * [[1990 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1990]] * [[1994 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1994]] * [[1998 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1998]] * [[2002 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2002]] * [[2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2006]] * [[2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2010]] * [[2014 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2014]] * [[2018 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2018]] * [[2022 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2022]] * [[2026 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2026]] * ''[[2030 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2030]]'' * ''[[2034 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2034]]'' }} '''Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн''' ('''ХБДАШТ''') ({{lang-en|FIFA World Cup}}) нь [[Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо|Олон Улсын Хөлбөмбөгийн Холбоо]]ноос зохион явуулдаг [[хөлбөмбөг]]ийн эрэгтэй насанд хүрэгчдийн дэлхийн аварга баг шалгаруулах цомын тэмцээн юм. 1930 оноос эхлэн [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дайны]] улмаас 1942, 1946 онуудыг алгасч, дөрвөн жил тутамд зохиогдсоор ирсэн дэлхийн хамгийн нэр хүндтэй тэмцээн юм. [[Германы хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Герман]] [[Аргентины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Аргентиныг]] ялж [[2014 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|одоо цагийн аваргаар]] тодорсон. Өнөөгийн журмаар сарын турш зохион байгуулагч оронд 32 орны шигшээ баг аваргын төлөө өрсөлдөнө. Гол тэмцээн болохоос өмнө гурван жилийн туршид дэлхий даяар шигшээ багууд зохион байгуулагч орны шигшээгийн хамт оролцох эрхийн төлөө өрсөлддөг. ДАШТ нь дэлхийн хамгийн их үзэгчтэй спортын арга хэмжээ бөгөөд 2006 оны тэмцээнийг 715.1 сая орчим хүн үзжээ. <ref name="2006coverage">[http://www.fifa.com/aboutfifa/marketingtv/news/newsid=111247.html 2006 FIFA World Cup broadcast wider, longer and farther than ever before], FIFA.com. Retrieved on September 16, 2008.</ref> 19 тэмцээн болсноос найман баг аварга болж байв. [[Бразил]] нь бүх тэмцээнд оролцож байсан бөгөөд 5 удаа буюу хамгийн олон удаа түрүүлж байжээ. 2006 онд [[Герман]] улсад болсон тэмцээнээр Итали улс шигшээд Франц улсыг ялж 4 дэх түрүүгээ авчээ. [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]] нь 6 сарын 11-ээс 7 сарын 11 хүртэл [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]]ад зохиогдож, [[Испанийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Испанийн]] баг [[Нидерландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Нидерландын]] багийг ялж анхны түрүүгээ авсан түүхэн үйл явдал тохиосон билээ. [[2014 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2014]] онд [[Бразил]] улсад зохион байгуулагдсан. Сүүлд [[Катар]] улсад 2022 оны 11-р сарын 20-ноос 12-р сарын 18-ны өдрүүдэд болж Аргентины шигшээ баг аварга болсон. ===Тэмцээнүүдийн хураангуй=== ;Түлхүүр * н.ц.д.: [[Нэмэлт цаг (спорт)|нэмэлт цагийн дараа]] үр дүн/хожсон тоглолт * т.ц.: [[торгуулийн цохилт (хөлбөмбөг)|торгуулийн цохилтоор]] хожсон тоглолт {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:center; width:100%;" |- ! rowspan="2" style="width:3%;|{{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan="2" style="width:5%;|Жил ! rowspan="2" style="width:10%;|Зохион байгуулагч ! colspan="3" | Шигшээ тоглолт ! colspan="3" | Гуравдугаар байрын төлөө ! rowspan="2" style="width:5%;" | Баг |- ! style="width:15%; |{{gold01}} <br>Аварга ! style="width:10%; |Оноо ! style="width:15%; |{{silver02}} <br>Хоёрдугаар байр ! style="width:15%; |{{bronze03}} <br>Гуравдугаар байр ! style="width:10%; |Оноо ! style="width:15%; |[[File:Pewter medal icon.svg|17px]] <br>Дөрөвдүгээр байр |- style=" height:3em;" !1 |[[1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1930]] |align=left| {{flag|Уругвай}} |'''{{fb-big|URU}}''' |'''[[1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|4–2]]''' |{{fb-big|ARG}} |{{fb-big|USA|1912}} |{{center|'''—'''<br>{{Refn|1930 онд гуравдугаар байрны төлөөх албан ёсны тоглолт болоогүй. ФИФА нь тэмцээнд оролцсон ерөнхий байдлаар нь АНУ-ыг гуравт, Югославыг дөрөвт жагсаадаг.<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1930uruguay |title=1930 FIFA World Cup Uruguay |work=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |access-date=2026-03-24 |archive-date=2021-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210623111118/https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1930uruguay |url-status=live}}</ref>|group=n|name=nothirdmatch}} }} |{{fb-big|Югославын хаант улс}} |13 |- style=" height:3em;" !2 |[[1934 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1934]] |align=left| {{flag icon|Итали|1861}} [[Италийн хаант улс|Итали]] |'''{{fb-big|ITA|1861}}''' |'''[[1934 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|2–1]]''' {{aet}} |{{fb-big|TCH}} |{{fb-big|GER|1933}} |'''3–2''' |{{fb-big|AUT}} |16 |- style=" height:3em;" !3 |[[1938 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1938]] |align=left| {{flag|Франц|1794}} |'''{{fb-big|ITA|1861}}''' |'''[[1938 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|4–2]]''' |{{fb-big|HUN|1920}} |{{fb-big|BRA|1889}} |'''4–2''' |{{fb-big|SWE}} |15 |- align=center ! rowspan="2" | – | 1942 | rowspan="2" colspan="8" | ''[[Дэлхийн 2-р дайн]]ы улмаас зохион байгуулагдаагүй'' |- align=center | 1946 |- style=" height:3em;" !4 |[[1950 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1950]] |align=left| {{flag|Бразил|1889}} |'''{{fb-big|URU}}''' |'''[[Уругвай – Бразил (1950 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ)|2–1]]'''<br>{{refn|1950 онд албан ёсны шигшээ тоглолт болоогүй. Тэмцээний аваргыг сүүлд үлдсэн 4 баг (Уругвай, Бразил, Швед, Испани) хоорондоо тойргоор өрсөлдөж тодруулсан. Уругвай улс Бразилыг 2-1 -ээр ялсан тоглолт нь харин энэ тэмцээний шийдвэрлэх үүргийг гүйцэтгэсэн. Мөн Шведийн ялалт нь гуравдугаар байрын эзнийг тодруулахад шийдвэрлэх үүргийг гүйцэтгэжээ.<ref name="wc1950">{{cite web |url=https://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/brazil1950/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220191844/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/brazil1950/index.html |url-status=dead |archive-date=2013-12-20 |title=1950 FIFA World Cup |work=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |access-date=2026-03-24}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-301_09a_wc-finals_alltime_8864.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20071129182236/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-301_09a_wc-finals_alltime_8864.pdf |url-status=dead |archive-date=2007-11-29 |title=FIFA World Cup Finals since 1930 |work=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |access-date=2026-03-24}}</ref>|group=n|name=wc1950}} |{{fb-big|BRA|1889}} |{{fb-big|SWE}} |'''3–1'''<br>{{refn|group=n|name=wc1950}} |{{fb-big|ESP|1945}} |13 |- style=" height:3em;" !5 |[[1954 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1954]] |align=left| {{flag|Швейцар}} |'''{{fb-big|FRG}}''' |'''[[1954 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|3–2]]''' |{{fb-big|HUN|1949}} |{{fb-big|AUT}} |'''3–1''' |{{fb-big|URU}} |16 |- style=" height:3em;" !6 |[[1958 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1958]] |align=left| {{flag|Швед}} |'''{{fb-big|BRA|1889}}''' |'''[[1958 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|5–2]]''' |{{fb-big|SWE}} |{{fb-big|FRA}} |'''6–3''' |{{fb-big|FRG}} |16 |- style=" height:3em;" !7 |[[1962 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1962]] |align=left| {{flag|Чили}} |'''{{fb-big|BRA|1960}}''' |'''[[1962 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|3–1]]''' |{{fb-big|TCH}} |{{fb-big|CHI}} |'''1–0''' |{{fb-big|YUG}} |16 |- style=" height:3em;" !8 |[[1966 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1966]] |align=left| {{flag|Англи}} |'''{{fb-big|ENG}}''' |'''[[1966 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|4–2]]''' {{aet}} |{{fb-big|FRG}} |{{fb-big|POR}} |'''2–1''' |{{fb-big|URS|1955}} |16 |- style=" height:3em;" !9 |[[1970 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1970]] |align=left| {{flag|Мексик}} |'''{{fb-big|BRA|1968}}''' |'''[[1970 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|4–1]]''' |{{fb-big|ITA|1946}} |{{fb-big|FRG}} |'''1–0''' |{{fb-big|URU}} |16 |- style=" height:3em;" !10 |[[1974 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1974]] |align=left| {{nowrap|{{flag|Баруун Герман}}}} |'''{{fb-big|FRG}}''' |'''[[1974 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|2–1]]''' |{{fb-big|NED}} |{{fb-big|POL|1928}} |'''1–0''' |{{fb-big|BRA|1968}} |16 |- style=" height:3em;" !11 |[[1978 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1978]] |align=left| {{flag|Аргентин}} |'''{{fb-big|ARG}}''' |'''[[1978 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|3–1]]''' {{aet}} |{{fb-big|NED}} |{{fb-big|BRA|1968}} |'''2–1''' |{{fb-big|ITA}} |16 |- style=" height:3em;" !12 |[[1982 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1982]] |align=left| {{flag|Испани}} |'''{{fb-big|ITA|1946}}''' |'''[[1982 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|3–1]]''' |{{fb-big|FRG}} |{{fb-big|POL|}} |'''3–2''' |{{fb-big|FRA|1974}} |24 |- style=" height:3em;" !13 |[[1986 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1986]] |align=left| {{flag|Мексик}} |'''{{fb-big|ARG}}''' |'''[[1986 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|3–2]]''' |{{fb-big|FRG}} |{{fb-big|FRA|1974}} |'''4–2''' {{aet}} |{{fb-big|BEL}} |24 |- style=" height:3em;" !14 |[[1990 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1990]] |align=left| {{flag|Итали|1946}} |'''{{fb-big|FRG}}''' |'''[[1990 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|1–0]]''' |{{fb-big|ARG}} |{{fb-big|ITA|1946}} |'''2–1''' |{{fb-big|ENG}} |24 |- style=" height:3em;" !15 |[[1994 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1994]] |align=left| {{flag|Америкийн Нэгдсэн Улс}} |'''{{fb-big|BRA}}''' |'''[[1994 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|0–0]]''' {{aet}}<br />{{pso|3–2}} |{{fb-big|ITA}} |{{fb-big|SWE}} |'''4–0''' |{{fb-big|BUL}} |24 |- style=" height:3em;" !16 |[[1998 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1998]] |align=left| {{flag|Франц|1974}} |'''{{fb-big|FRA|1974}}''' |'''[[1998 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|3–0]]''' |{{fb-big|BRA}} |{{fb-big|CRO}} |'''2–1''' |{{fb-big|NED}} |32 |- style=" height:3em;" !17 |[[2002 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2002]] |align=left| {{flag|Өмнөд Солонгос|1997}}<br />{{flag|Япон}} |'''{{fb-big|BRA}}''' |'''[[2002 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|2–0]]''' |{{fb-big|GER|}} |{{fb-big|TUR}} |'''3–2''' |{{fb-big|KOR|1997}} |32 |- style=" height:3em;" !18 |[[2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2006]] |align=left| {{flag|Герман}} |'''{{fb-big|ITA}}''' |'''[[2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|1–1]]''' {{aet}}<br />{{pso|5–3}} |{{fb-big|FRA|1974}} |{{fb-big|GER}} |'''3–1''' |{{fb-big|POR}} |32 |- style=" height:3em;" !19 |[[2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2010]] |align=left| {{flag|Өмнөд Африк}} |'''{{fb-big|ESP}}''' |'''[[2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|1–0]]''' {{aet}} |{{fb-big|NED}} |{{fb-big|GER}} |'''3–2''' |{{fb-big|URU}} |32 |- style=" height:3em;" !20 |[[2014 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2014]] |align=left| {{flag|Бразил}} |'''{{fb-big|GER}}''' |'''[[2014 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|1–0]]''' {{aet}} |{{fb-big|ARG}} |{{fb-big|NED}} |'''3–0''' |{{fb-big|BRA}} |32 |- style=" height:3em;" !21 |[[2018 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2018]] |align=left| {{flag|Орос}} |'''{{fb-big|FRA|1974}}''' |'''[[2018 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|4–2]]''' |{{fb-big|CRO}} |{{fb-big|BEL}} |'''2–0''' |{{fb-big|ENG}} |32 |- style=" height:3em;" !22 |[[2022 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2022]] |align=left| {{flag|Катар}} |'''{{fb-big|ARG}}''' |'''[[2022 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|3–3]]''' {{aet}}<br />{{pso|4–2}} |{{fb-big|FRA}} |{{fb-big|CRO}} |'''2–1''' |{{fb-big|MAR}} |32 |- style=" height:3em;" !''23'' |''[[2026 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2026]]'' |align=left| ''{{flag|Америкийн Нэгдсэн Улс}}''<br />''{{flag|Канад}}''<br />''{{flag|Мексик}}'' |'''{{fb-big|ESP}}''' |'''[[2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|1–0]]''' {{aet}} |{{fb-big|ARG}} |{{fb-big|ENG}} |'''6–4''' |{{fb-big|FRA}} |48 |- style=" height:3em;" !''24'' |''[[2030 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2030]]'' |align=left| ''{{flag|Марокко}}''<br />''{{flag|Португал}}''<br />''{{flag|Испани}}''{{refn|'''Зуун жилийн ойн тоглолтыг зохион байгуулагч''':<br />{{flag|Аргентин}}<br />{{flag|Парагвай}}<br />{{flag|Уругвай}}|group=n|name=hosts2030}} | | | | | | |48 |- style=" height:3em;" !''25'' |''[[2034 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2034]]'' |align=left| ''{{flag|Саудын Араб}}'' | | | | | | |48 |} === Улсуудын амжилт === [[Зураг:FIFA World Cup appearances map.svg|thumb|right|200px|Улсуудын оролцсон тоо]] {| class="wikitable" |- !Шигшээ !Аварга болсон тоо !Хоёрдугаар байр |- |bgcolor=gold|{{BRA}} |bgcolor=gold|5 ([[1958 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1958]], [[1962 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1962]], [[1970 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1970]], [[1994 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1994]], [[2002 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2002]]) |bgcolor=silver|2 ([[1950 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1950]][[#1|*]], [[1998 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1998]]) |- |bgcolor=gold|{{GER}}[[#2|^]] |bgcolor=gold|4 ([[1954 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1954]], [[1974 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1974]][[#1|*]], [[1990 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1990]], [[2014 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2014]]) |bgcolor=silver|4 ([[1966 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1966]], [[1982 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1982]], [[1986 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1986]], [[2002 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2002]]) |- |bgcolor=gold|{{ITA}} |bgcolor=gold|4 ([[1934 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1934]][[#1|*]], [[1938 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1938]], [[1982 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1982]], [[2006 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2006]]) |bgcolor=silver|2 ([[1970 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1970]], [[1994 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1994]]) |- |bgcolor=gold|{{ARG}} |bgcolor=gold|3 ([[1978 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1978]][[#1|*]], [[1986 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1986]], [[2022 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2022]]) |bgcolor=silver|4 ([[1930 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1930]], [[1990 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1990]], [[2014 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2014]], [[2026 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2026]]) |- |bgcolor=gold|{{FRA}} |bgcolor=gold|2 ([[1998 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1998]][[#1|*]], [[2018 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2018]]) |bgcolor=silver|2 ([[2006 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2006]], [[2022 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2022]]) |- |bgcolor=gold|{{ESP}} |bgcolor=gold|2 ([[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]], [[2026 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2026]]) |– |- |bgcolor=gold|{{URU}} |bgcolor=gold|2 ([[1930 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1930]], [[1950 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1950]]) |– |- |bgcolor=gold|{{ENG}} |bgcolor=gold|1 ([[1966 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1966]][[#1|*]]) |– |- |{{NED}} |– |bgcolor=silver|3 ([[1974 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1974]], [[1978 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1978]], [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]]) |- |{{HUN}} |– |bgcolor=silver|2 ([[1938 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1938]], [[1954 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1954]]) |- |{{TCH}}^[[#3|#]] |– |bgcolor=silver|2 ([[1934 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1934]], [[1962 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1962]]) |- |{{SWE}} |– |bgcolor=silver|1 ([[1958 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1958]][[#1|*]]) |- |{{CRO}} |– |bgcolor=silver|1 ([[2018 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2018]]) |} :<div id="1">''<nowiki>*</nowiki> = зохион байгуулагч орон'' :<div id="2">''<nowiki>^</nowiki> = 1954, 1990 онуудад Баруун Герман улс түрүүлснийг оруулан тооцсон''</div> :<div id="3">''^{<nowiki>#</nowiki>} = 2 буюу хэд хэдэн орон болж бутарсан''</div> == Тэмдэглэл == {{reflist|group=n}} == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{commons|FIFA World Cup|FIFA World Cup}} * [http://www.fifa.com/worldcup/index.html Дэлхийн АШТ-ын албан ёсны сайт] * [http://www.fifa.com/worldcup/archive/index.html Өмнөх ДАШТ-ууд] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн| ]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний сэдэв| ]] da3he9a1gfuxt2kn72vlwhfnd8u6a2j 0 12903 864530 858908 2026-08-03T18:32:57Z Koldobin 106481 Молекулын тодорхойлолт, судалгааны түүх, химийн холбоо, хэмжээ, томьёо, геометр, спектроскопи болон квант механикийн тайлбарыг эх сурвалжтайгаар өргөтгөв. 864530 wikitext text/x-wiki [[Файл:PTCDA AFM.jpg|thumb|300px|[[Атомын хүчний микроскоп]]оор авсан PTCDA молекулын дүрс. Нүүрстөрөгчийн таван цагираг ялгаран харагдана.<ref>{{cite journal |last1=Iwata |first1=Kota |last2=Yamazaki |first2=Shiro |last3=Mutombo |first3=Pingo |last4=Hapala |first4=Prokop |last5=Ondráček |first5=Martin |last6=Jelínek |first6=Pavel |last7=Sugimoto |first7=Yoshiaki |title=Chemical structure imaging of a single molecule by atomic force microscopy at room temperature |journal=Nature Communications |volume=6 |article-number=7766 |year=2015 |doi=10.1038/ncomms8766 |pmc=4518281 |language=en }}</ref>]] '''Молекул''' ({{lang-en|molecule}}) гэдэг нь [[химийн холбоо]]гоор холбогдсон хоёр буюу түүнээс олон [[атом]]оос бүрдэх бөөм юм. Олон улсын цэвэр ба хэрэглээний химийн холбооны тодорхойлолтоор молекул нь нэгээс олон атом агуулсан, цахилгаан цэнэггүй нэгж байна. Илүү нарийн утгаар атомын ийм тогтолцоо нь дор хаяж нэг хэлбэлзлийн төлөвийг тогтоон барихуйц гүн [[потенциал энергийн гадарга|потенциал энергийн минимумтай]] байх ёстой.<ref name="IUPAC">{{cite web |title=Molecule |url=https://goldbook.iupac.org/terms/view/M04002 |publisher=International Union of Pure and Applied Chemistry |work=Compendium of Chemical Terminology |doi=10.1351/goldbook.M04002 |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Молекул нь нэг [[химийн элемент]]ийн атомуудаас тогтсон '''ижил цөмт''' байж болно. Жишээлбэл, хүчилтөрөгчийн молекул O₂ нь хоёр хүчилтөрөгчийн атомоос бүрдэнэ. Харин өөр өөр элементийн атомуудаас тогтсон молекулыг '''өөр цөмт''' гэнэ. [[Ус]]ны молекул H₂O нь хоёр устөрөгч, нэг хүчилтөрөгчийн атом агуулдаг. Нарийн химийн нэр томьёонд молекул нь цахилгаан цэнэггүй байна. Харин [[квант физик]], [[органик хими]], [[биохими]] зэрэг салбарт уг нэрийг заримдаа [[олон атомт ион]] болон цэнэгтэй органик бөөмд илүү өргөн утгаар хэрэглэдэг. Ийм бөөмсийг нарийн утгаар '''молекул ион''' буюу олон атомт ион гэж нэрлэнэ. [[Молекул-кинетик онол]]д «молекул» гэдэг нэрийг найрлагаас нь үл хамааран хийн хөдөлгөөнт бөөмийг заахад хэрэглэдэг. Энэ утгаар нэг атомт [[инертийн хий]]н атомыг ч хийн молекул гэж нэрлэж болно.<ref>{{cite book |last=Chandra |first=Sulekh |title=Comprehensive Inorganic Chemistry |publisher=New Age International |year=2005 |isbn=978-81-224-1512-4 |language=en }}</ref> [[Устөрөгчийн холбоо]], [[ван дер Ваальсын хүч]] зэрэг сул, ковалент бус харилцан үйлчлэлээр түр холбогдсон тусдаа молекулуудыг ердийн нөхцөлд нэг молекул гэж үздэггүй. Гэхдээ квант механикийн нарийн тодорхойлолтоор хангалттай тогтвортой сул холбоост тогтолцоо молекулд тооцогдож болно.<ref name="IUPAC"/> Молекулын бүтэц, шинж чанар, харилцан үйлчлэлийг [[молекул хими]], [[молекул физик]], [[квант хими]] болон [[молекул биологи]] зэрэг салбар судална. == Нэрийн гарал == «Молекул» гэдэг үг нь франц хэлний ''molécule'', шинэ латин хэлний ''molecula'' үгээс гаралтай. ''Molecula'' нь латин хэлний ''moles'' буюу «масс», «биет» гэсэн үгийн багасгасан хэлбэр юм.<ref>{{cite web |title=Molecule |url=https://www.etymonline.com/word/molecule |publisher=Online Etymology Dictionary |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Энэ нэр томьёо 17-р зуунаас хэрэглэгдэж эхэлсэн бөгөөд 18-р зууны сүүлээс байгалийн шинжлэх ухааны бүтээлүүдэд өргөн тархжээ. == Судалгааны түүх == {{гол|Молекулын онолын түүх}} Бодис жижиг, үл хуваагдах бөөмсөөс тогтоно гэсэн үзлийг эртний Грекийн гүн ухаантнууд [[Левкипп]], [[Демокрит]] нар дэвшүүлсэн. Гэвч тэдний үзэл туршилтад суурилсан орчин үеийн атом, молекулын онолоос ялгаатай байв. 1661 онд [[Роберт Бойль]] ''The Sceptical Chymist'' бүтээлдээ бодис янз бүрийн хэмжээ, хэлбэртэй жижиг бөөмсийн бүлгээс тогтдог бөгөөд химийн өөрчлөлт нь тэдгээр бөөмсийн дахин зохион байгуулалт гэж тайлбарласан. 1811 онд [[Амедео Авогадро]] ижил температур, даралттай ижил эзлэхүүн бүхий хийнүүд ижил тооны бөөм агуулна гэсэн таамаглал дэвшүүлсэн. Тэрээр атом болон молекулыг ялган авч үзэж, энгийн бодисын хийн молекул нэгээс олон атом агуулж болохыг тайлбарлажээ.<ref>{{cite journal |last=Avogadro |first=Amedeo |title=Essay on a Manner of Determining the Relative Masses of the Elementary Molecules of Bodies |journal=Journal de Physique |volume=73 |pages=58–76 |year=1811 |url=https://web.lemoyne.edu/~giunta/avogadro.html |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> 19-р зууны турш атомын жин, химийн томьёо, [[валент чанар]] болон хийн шинж чанарыг судалснаар молекулын ойлголт хөгжсөн. 20-р зууны эхээр [[Жан Батист Перрен]] [[Броуны хөдөлгөөн]]ийг судалж, [[Авогадрогийн тогтмол]]ыг хэд хэдэн аргаар тооцоолсон нь атом, молекул бодитоор оршдогийг батлах чухал нотолгоо болсон. Перрен 1926 онд физикийн Нобелийн шагнал хүртжээ.<ref>{{cite web |title=Discontinuous Structure of Matter |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1926/perrin/lecture/ |publisher=Nobel Prize Outreach |author=Jean Perrin |date=1926-12-11 |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> 1927 онд [[Вальтер Хайтлер]] болон [[Фриц Лондон]] квант механикийг устөрөгчийн молекулын холбоог тайлбарлахад хэрэглэсэн. Энэ нь химийн холбоог квант механикаар тайлбарласан анхны томоохон ажлуудын нэг байв.<ref>{{cite journal |last1=Heitler |first1=Walter |last2=London |first2=Fritz |title=Wechselwirkung neutraler Atome und homöopolare Bindung nach der Quantenmechanik |journal=Zeitschrift für Physik |volume=44 |issue=6–7 |pages=455–472 |year=1927 |doi=10.1007/BF01397394 |language=de }}</ref> 1931 онд [[Лайнус Полинг]] квант механикийн үр дүнг ашиглан химийн холбоо, молекулын бүтэц, холбооны өнцөг болон орбиталын эрлийзжилтийг тайлбарласан.<ref>{{cite journal |last=Pauling |first=Linus |title=The Nature of the Chemical Bond |journal=Journal of the American Chemical Society |volume=53 |issue=4 |pages=1367–1400 |year=1931 |doi=10.1021/ja01355a027 |language=en }}</ref> == Молекулын шинжлэх ухаан == Молекулын химийн судалгаа нь молекулуудын харилцан үйлчлэл, химийн холбоо үүсэх болон тасрах зүй тогтлыг судална. Молекул физик нь молекулын бүтэц, хөдөлгөөн, энергийн төлөв болон физик шинж чанарыг судалдаг. Эдгээр салбарын зааг практикт үргэлж тодорхой байдаггүй. Тогтвортой молекул нь хоёр буюу түүнээс олон атом, тэдгээрийн цөм болон электроноос бүрдэх холбоост тогтолцоо юм. Маш богино настай, өндөр идэвхтэй бөөмийг заримдаа '''тогтворгүй молекул''' гэж нэрлэнэ. Үүнд: * [[чөлөөт радикал]]; * молекул ион; * шилжилтийн төлөв; * ван дер Ваальсын комплекс; * өндөр өдөөгдсөн молекул зэрэг багтаж болно. == Байгаль дахь тархалт == Молекулууд байгальд өргөн тархсан. Дэлхийн далайн ус, агаар мандлын ихэнх хий болон органик бодисууд тусдаа молекулаас тогтоно. Амьд биед: * [[уураг]]; * [[амин хүчил]]; * [[дезоксирибонуклейн хүчил|ДНХ]]; * [[рибонуклейн хүчил|РНХ]]; * [[нүүрс ус]]; * [[өөх тос]]; * [[амин дэм]] зэрэг олон төрлийн молекул байдаг. Гэхдээ бүх бодис тусдаа молекулаас тогтдоггүй. Давс болон бусад олон [[ионы нэгдэл]] эерэг, сөрөг ионуудын тасралтгүй талст тороос бүрддэг. Ийм бодист тусдаа нэг молекул ялган заах боломжгүй бөгөөд найрлагыг нь '''томьёоны нэгжээр''' илэрхийлнэ. [[Алмаз]], [[кварц]], [[графен]] зэрэг [[ковалент талст]]ууд атомын өргөн сүлжээнээс тогтоно. Ихэнх [[металл]] металлын холбоотой талст тор үүсгэдэг тул мөн тусдаа молекул агуулдаггүй. == Химийн холбоо == Молекул дахь атомууд голчлон [[ковалент холбоо]]гоор холбогдоно. Ковалент холбоонд атомууд нэг буюу хэд хэдэн хос [[электрон]]ыг хамтран ашигладаг. === Ковалент холбоо === {{гол|Ковалент холбоо}} [[Файл:Covalent bond hydrogen.svg|thumb|300px|Хоёр устөрөгчийн атом электроны хосыг хамтран ашиглаж H₂ молекул үүсгэж буй нь]] Ковалент холбоо нь атомын цөмүүд болон тэдгээрийн хооронд байрлах хамтын электронуудын таталцал, мөн цөм ба электронуудын хоорондох түлхэлтийн тэнцвэрээр тогтдог. Ковалент холбоо: * дан холбоо; * давхар холбоо; * гурвал холбоо байж болох бөгөөд эдгээр нь хамтран ашиглагдах электрон хосын тоогоор ялгаатай. Устөрөгчийн H₂, хүчилтөрөгчийн O₂, азотын N₂ зэрэг нь ижил элементийн атомуудын ковалент холбооноос тогтсон молекул юм. Ус H₂O, нүүрсхүчлийн хий CO₂, метан CH₄ зэрэг нь өөр өөр элементийн атомуудын ковалент холбооноос тогтоно. === Ионы холбоо === {{гол|Ионы холбоо}} [[Ионы холбоо]] нь эсрэг цэнэгтэй ионуудын цахилгаан статик таталцал юм. Атом электрон алдахад эерэг цэнэгтэй [[катион]], электрон авахад сөрөг цэнэгтэй [[анион]] үүснэ. Ердийн температур, даралтад ионы нэгдлүүд ихэвчлэн тусдаа молекул бус, олон ионоос тогтсон талст тор үүсгэдэг. Жишээлбэл, натрийн хлоридыг NaCl молекулуудаас тогтоно гэж бус, Na⁺ ба Cl⁻ ионуудын талст бүтэц гэж тайлбарлана. Харин ионы бодисыг ууршуулах үед хийн төлөвт тусдаа, тодорхой бүтэцтэй ионы хос болон жижиг бөөмс үүсэж болно. == Молекулын хэмжээ == Ихэнх молекул энгийн нүд болон оптик микроскопоор шууд харахад хэт жижиг. Органик нийлэгжилд түгээмэл хэрэглэдэг жижиг молекулуудын хэмжээ хэдэн [[ангстрем]]ээс хэдэн арван ангстрем хүртэл байна. Нэг ангстрем нь 10⁻¹⁰ метртэй тэнцэнэ. Хамгийн жижиг молекулын нэг болох хоёр атомт устөрөгч H₂-ийн холбооны урт ойролцоогоор 0.74 Å байдаг.<ref>{{cite book |last1=DeKock |first1=Roger L. |last2=Gray |first2=Harry B. |title=Chemical Structure and Bonding |publisher=University Science Books |year=1989 |page=199 |isbn=978-0-935702-61-3 |language=en }}</ref> Полимер болон [[макромолекул]]ууд маш олон атом агуулж, жижиг молекулаас хэдэн мянга, сая дахин том байж болно. ДНХ зэрэг зарим биополимерийн урт макроскоп хэмжээнд хүрэх боломжтой. Орчин үеийн [[атомын хүчний микроскоп]] болон [[туннелийн микроскоп]]ын тусламжтайгаар тодорхой нөхцөлд нэг молекулын хэлбэр, бүр зарим атом хоорондын холбоог дүрслэн судалж болно. == Химийн томьёо == {{гол|Химийн томьёо}} Молекулын найрлагыг химийн элементийн тэмдэг болон индексээр илэрхийлснийг [[молекулын томьёо]] гэнэ. Индекс нь тухайн элементийн хэдэн атом молекулд байгааг заана. Жишээлбэл: * H₂O — хоёр устөрөгч, нэг хүчилтөрөгчийн атом; * CO₂ — нэг нүүрстөрөгч, хоёр хүчилтөрөгчийн атом; * C₆H₁₂O₆ — зургаан нүүрстөрөгч, арван хоёр устөрөгч, зургаан хүчилтөрөгчийн атом. === Энгийн томьёо === '''Энгийн томьёо''' буюу эмпирик томьёо нь нэгдэл дэх элементүүдийн атомын хамгийн бага бүхэл тоон харьцааг харуулна. Жишээлбэл, ацетилений молекулын томьёо C₂H₂ боловч энгийн томьёо нь CH юм. Молекулын томьёо нь атомын бодит тоог харуулдаг боловч тэдгээр атом хэрхэн холбогдсоныг заахгүй. Жишээлбэл, [[этанол]] болон [[диметил эфир]] хоёулаа C₂H₆O томьёотой боловч атомын холболт, бүтэц болон шинж чанар нь ялгаатай. Ижил молекулын томьёотой боловч өөр бүтэцтэй бодисыг [[изомер]] гэнэ. === Бүтцийн томьёо === {{гол|Бүтцийн томьёо}} [[Файл:Atisane3.png|thumb|300px|Атисан молекулын гурван хэмжээст болон хоёр хэмжээст дүрслэл]] [[Бүтцийн томьёо]] нь молекул дахь атомуудын холбогдох дараалал, холбооны төрлийг дүрслэн харуулна. Нарийн төвөгтэй молекулын хувьд зөвхөн молекулын томьёо нь тухайн бодисыг бүрэн тодорхойлоход хангалтгүй. Молекулын орон зайн бүтцийг: * шаантаг, тасархай шугамтай бүтцийн томьёо; * бөмбөлөг-саваан загвар; * орон зай дүүргэх загвар; * химийн нэршил; * компьютерын гурван хэмжээст загвар зэрэг аргаар дүрслэн үзүүлдэг. Молекулын массыг түүнийг бүрдүүлж буй атомуудын массыг нэмж тооцно. Молекулын массыг ихэвчлэн [[дальтон]] (Da) буюу нэгдсэн атомын массын нэгжээр илэрхийлдэг. == Молекулын геометр == {{гол|Молекулын геометр}} Молекул бүр холбооны урт, холбооны өнцгөөр тодорхойлогдох тэнцвэрт орон зайн бүтэцтэй. Атомууд тогтсон байрлалд хөдөлгөөнгүй байдаггүй бөгөөд холбооны дагуу хэлбэлзэж, молекул бүхэлдээ эргэлдэж байдаг. Молекулын геометрт: * атомуудын тоо; * химийн холбооны төрөл; * валентын электрон хосуудын түлхэлцэл; * орбиталын бүтэц; * дан электрон хос; * орчны температур, даралт нөлөөлнө. Энгийн молекулууд: * шугаман — CO₂; * өнцөгт — H₂O; * гурвалжин хавтгай — BF₃; * тетраэдр — CH₄; * гурвалжин пирамид — NH₃ хэлбэртэй байж болно. Молекулын найрлага болон бүтэц нь түүний физик, химийн шинж, ялангуяа [[химийн идэвх]]ийг тодорхойлно. Ижил молекулын томьёотой изомерууд бүтэц ялгаатай учраас өөр шинж чанартай байж болно. [[Стереоизомер]]ууд атомын холбогдох дараалал ижил боловч орон зайн байрлалаараа ялгаатай. Тэдний физик шинж ойролцоо байж болох боловч биологийн үйлчлэл нь эрс ялгаатай тохиолдол бий. == Молекулын спектроскопи == {{гол|Спектроскопи}} Молекулын спектроскопи нь молекул цахилгаан соронзон цацрагтай харилцан үйлчлэх үед үүсэх [[спектр]]ийг судална. Молекул нь тасралтгүй бус, квантчлагдсан энергийн төлөвүүдтэй бөгөөд нэг төлөвөөс нөгөөд шилжихдээ тодорхой давтамжийн энергийг шингээж эсвэл ялгаруулдаг.<ref>{{cite web |title=Spectroscopy |url=https://goldbook.iupac.org/terms/view/S05848 |publisher=International Union of Pure and Applied Chemistry |work=Compendium of Chemical Terminology |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Спектроскопийн үндсэн аргуудад: * '''микро долгионы спектроскопи''' — молекулын эргэлтийн төлөвийг судална; * '''хэт улаан туяаны спектроскопи''' — холбооны суналт, нугаралт зэрэг хэлбэлзлийг судална; * '''үзэгдэх ба хэт ягаан туяаны спектроскопи''' — электронуудын энергийн шилжилтийг судална; * '''цөмийн соронзон резонансын спектроскопи''' — молекул дахь тодорхой атомын цөмийн орчныг судална; * '''Раманы спектроскопи''' — гэрлийн уян бус сарнилыг ашиглан молекулын хэлбэлзлийг судална гэж багтана. Эдгээр аргаар молекулын найрлага, холбоо, геометр, орон зайн бүтэц болон химийн орчныг тодорхойлж болно. Микро долгионы спектроскопийг сансрын орон зай дахь молекулыг илрүүлэхэд мөн ашигладаг. == Онолын тайлбар == Молекул болон химийн холбооны орчин үеийн тайлбар [[квант механик]]т тулгуурладаг. Молекулын электрон, атомын цөмүүдийн төлөвийг зарчмын хувьд [[Шрёдингерийн тэгшитгэл]]ээр тодорхойлно. Хамгийн энгийн молекулын тогтолцооны нэг нь H₂⁺ молекул ион юм. Энэ нь хоёр протон, нэг электроноос бүрддэг тул электрон хоорондын түлхэлцэлгүй бөгөөд олон электронт молекулаас харьцангуй хялбар тооцоологдоно. Илүү том молекулын Шрёдингерийн тэгшитгэлийг яг шийдэх боломжгүй шахам байдаг. Иймээс [[тооцооллын хими]] болон [[квант хими]]д: * Хартри–Фокийн арга; * нягтын функционалын онол; * молекулын орбиталын арга; * молекул динамик; * Монте-Карлогийн арга зэрэг ойролцоолсон тооцооны аргыг хэрэглэдэг. Молекул гэдэг нь атомын ямар ч санамсаргүй бүлэг бус, хэмжигдэхүйц хугацаанд холбоост төлөвөө хадгалж чадах тогтолцоо юм. IUPAC-ийн нарийн тодорхойлолтоор атомын тогтолцооны потенциал энергийн минимум нь дор хаяж нэг хэлбэлзлийн холбоост төлөвийг тогтоон барихуйц гүн байх шаардлагатай.<ref name="IUPAC"/> == Мөн үзэх == * [[Атом]] * [[Химийн холбоо]] * [[Ковалент холбоо]] * [[Ионы холбоо]] * [[Химийн нэгдэл]] * [[Химийн бүтэц]] * [[Молекулын томьёо]] * [[Молекулын геометр]] * [[Молекулын орбитал]] * [[Молекул ион]] * [[Макромолекул]] * [[Биомолекул]] * [[Изомер]] * [[Молекул биологи]] * [[Молекул физик]] * [[Квант хими]] == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == {{Commonscat|Molecules}} * [https://goldbook.iupac.org/terms/view/M04002 Молекулын тодорхойлолт — IUPAC Gold Book] * [https://www.chm.bris.ac.uk/motm/motm.htm Molecule of the Month — Бристолын их сургууль] {{Бүтэц}} [[Ангилал:Хими]] [[Ангилал:Бодис]] [[Ангилал:Молекул физик]] [[Ангилал:Молекул| ]] 93x2bpl6fj3f4zhhm88mz3uw88p7378 864567 864530 2026-08-04T06:23:47Z Zorigt 49 864567 wikitext text/x-wiki [[Файл:PTCDA AFM.jpg|thumb|300px|[[Атомын хүчний микроскоп]]оор авсан PTCDA молекулын дүрс. Нүүрстөрөгчийн таван цагариг ялгаран харагдана.<ref>{{cite journal |last1=Iwata |first1=Kota |last2=Yamazaki |first2=Shiro |last3=Mutombo |first3=Pingo |last4=Hapala |first4=Prokop |last5=Ondráček |first5=Martin |last6=Jelínek |first6=Pavel |last7=Sugimoto |first7=Yoshiaki |title=Chemical structure imaging of a single molecule by atomic force microscopy at room temperature |journal=Nature Communications |volume=6 |article-number=7766 |year=2015 |doi=10.1038/ncomms8766 |pmc=4518281 |language=en }}</ref>]] '''Молекул''' ({{lang-en|molecule}}) гэдэг нь [[химийн холбоо]]гоор холбогдсон хоёр буюу түүнээс олон [[атом]]оос бүрдэх бөөм юм. Олон улсын цэвэр ба хэрэглээний химийн холбооны тодорхойлолтоор молекул нь нэгээс олон атом агуулсан, цахилгаан цэнэггүй нэгж байна. Илүү нарийн утгаар атомын ийм тогтолцоо нь дор хаяж нэг хэлбэлзлийн төлөвийг тогтоон барихуйц гүн [[потенциал энергийн гадарга|потенциал энергийн минимумтай]] байх ёстой.<ref name="IUPAC">{{cite web |title=Molecule |url=https://goldbook.iupac.org/terms/view/M04002 |publisher=International Union of Pure and Applied Chemistry |work=Compendium of Chemical Terminology |doi=10.1351/goldbook.M04002 |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Молекул нь нэг [[химийн элемент]]ийн атомуудаас тогтсон '''ижил цөмт''' байж болно. Жишээлбэл, хүчилтөрөгчийн молекул O₂ нь хоёр хүчилтөрөгчийн атомоос бүрдэнэ. Харин өөр өөр элементийн атомуудаас тогтсон молекулыг '''өөр цөмт''' гэнэ. [[Ус]]ны молекул H₂O нь хоёр устөрөгч, нэг хүчилтөрөгчийн атом агуулдаг. Нарийн химийн нэр томьёонд молекул нь цахилгаан цэнэггүй байна. Харин [[квант физик]], [[органик хими]], [[биохими]] зэрэг салбарт уг нэрийг заримдаа [[олон атомт ион]] болон цэнэгтэй органик бөөмд илүү өргөн утгаар хэрэглэдэг. Ийм бөөмсийг нарийн утгаар '''молекул ион''' буюу олон атомт ион гэж нэрлэнэ. [[Молекул-кинетик онол]]д «молекул» гэдэг нэрийг найрлагаас нь үл хамааран хийн хөдөлгөөнт бөөмийг заахад хэрэглэдэг. Энэ утгаар нэг атомт [[инертийн хий]]н атомыг ч хийн молекул гэж нэрлэж болно.<ref>{{cite book |last=Chandra |first=Sulekh |title=Comprehensive Inorganic Chemistry |publisher=New Age International |year=2005 |isbn=978-81-224-1512-4 |language=en }}</ref> [[Устөрөгчийн холбоо]], [[ван дер Ваальсын хүч]] зэрэг сул, ковалент бус харилцан үйлчлэлээр түр холбогдсон тусдаа молекулуудыг ердийн нөхцөлд нэг молекул гэж үздэггүй. Гэхдээ квант механикийн нарийн тодорхойлолтоор хангалттай тогтвортой сул холбоост тогтолцоо молекулд тооцогдож болно.<ref name="IUPAC"/> Молекулын бүтэц, шинж чанар, харилцан үйлчлэлийг [[молекул хими]], [[молекул физик]], [[квант хими]] болон [[молекул биологи]] зэрэг салбар судална. == Нэрийн гарал == «Молекул» гэдэг үг нь франц хэлний ''molécule'', шинэ латин хэлний ''molecula'' үгээс гаралтай. ''Molecula'' нь латин хэлний ''moles'' буюу «масс», «биет» гэсэн үгийн багасгасан хэлбэр юм.<ref>{{cite web |title=Molecule |url=https://www.etymonline.com/word/molecule |publisher=Online Etymology Dictionary |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Энэ нэр томьёо 17-р зуунаас хэрэглэгдэж эхэлсэн бөгөөд 18-р зууны сүүлээс байгалийн шинжлэх ухааны бүтээлүүдэд өргөн тархжээ. == Судалгааны түүх == {{гол|Молекулын онолын түүх}} Бодис жижиг, үл хуваагдах бөөмсөөс тогтоно гэсэн үзлийг эртний Грекийн гүн ухаантнууд [[Левкипп]], [[Демокрит]] нар дэвшүүлсэн. Гэвч тэдний үзэл туршилтад суурилсан орчин үеийн атом, молекулын онолоос ялгаатай байв. 1661 онд [[Роберт Бойль]] ''The Sceptical Chymist'' бүтээлдээ бодис янз бүрийн хэмжээ, хэлбэртэй жижиг бөөмсийн бүлгээс тогтдог бөгөөд химийн өөрчлөлт нь тэдгээр бөөмсийн дахин зохион байгуулалт гэж тайлбарласан. 1811 онд [[Амедео Авогадро]] ижил температур, даралттай ижил эзлэхүүн бүхий хийнүүд ижил тооны бөөм агуулна гэсэн таамаглал дэвшүүлсэн. Тэрээр атом болон молекулыг ялган авч үзэж, энгийн бодисын хийн молекул нэгээс олон атом агуулж болохыг тайлбарлажээ.<ref>{{cite journal |last=Avogadro |first=Amedeo |title=Essay on a Manner of Determining the Relative Masses of the Elementary Molecules of Bodies |journal=Journal de Physique |volume=73 |pages=58–76 |year=1811 |url=https://web.lemoyne.edu/~giunta/avogadro.html |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> 19-р зууны турш атомын жин, химийн томьёо, [[валент чанар]] болон хийн шинж чанарыг судалснаар молекулын ойлголт хөгжсөн. 20-р зууны эхээр [[Жан Батист Перрен]] [[Броуны хөдөлгөөн]]ийг судалж, [[Авогадрогийн тогтмол]]ыг хэд хэдэн аргаар тооцоолсон нь атом, молекул бодитоор оршдогийг батлах чухал нотолгоо болсон. Перрен 1926 онд физикийн Нобелийн шагнал хүртжээ.<ref>{{cite web |title=Discontinuous Structure of Matter |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1926/perrin/lecture/ |publisher=Nobel Prize Outreach |author=Jean Perrin |date=1926-12-11 |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> 1927 онд [[Вальтер Хайтлер]] болон [[Фриц Лондон]] квант механикийг устөрөгчийн молекулын холбоог тайлбарлахад хэрэглэсэн. Энэ нь химийн холбоог квант механикаар тайлбарласан анхны томоохон ажлуудын нэг байв.<ref>{{cite journal |last1=Heitler |first1=Walter |last2=London |first2=Fritz |title=Wechselwirkung neutraler Atome und homöopolare Bindung nach der Quantenmechanik |journal=Zeitschrift für Physik |volume=44 |issue=6–7 |pages=455–472 |year=1927 |doi=10.1007/BF01397394 |language=de }}</ref> 1931 онд [[Лайнус Полинг]] квант механикийн үр дүнг ашиглан химийн холбоо, молекулын бүтэц, холбооны өнцөг болон орбиталын эрлийзжилтийг тайлбарласан.<ref>{{cite journal |last=Pauling |first=Linus |title=The Nature of the Chemical Bond |journal=Journal of the American Chemical Society |volume=53 |issue=4 |pages=1367–1400 |year=1931 |doi=10.1021/ja01355a027 |language=en }}</ref> == Молекулын шинжлэх ухаан == Молекулын химийн судалгаа нь молекулуудын харилцан үйлчлэл, химийн холбоо үүсэх болон тасрах зүй тогтлыг судална. Молекул физик нь молекулын бүтэц, хөдөлгөөн, энергийн төлөв болон физик шинж чанарыг судалдаг. Эдгээр салбарын зааг практикт үргэлж тодорхой байдаггүй. Тогтвортой молекул нь хоёр буюу түүнээс олон атом, тэдгээрийн цөм болон электроноос бүрдэх холбоост тогтолцоо юм. Маш богино настай, өндөр идэвхтэй бөөмийг заримдаа '''тогтворгүй молекул''' гэж нэрлэнэ. Үүнд: * [[чөлөөт радикал]]; * молекул ион; * шилжилтийн төлөв; * ван дер Ваальсын комплекс; * өндөр өдөөгдсөн молекул зэрэг багтаж болно. == Байгаль дахь тархалт == Молекулууд байгальд өргөн тархсан. Дэлхийн далайн ус, агаар мандлын ихэнх хий болон органик бодисууд тусдаа молекулаас тогтоно. Амьд биед: * [[уураг]]; * [[амин хүчил]]; * [[дезоксирибонуклейн хүчил|ДНХ]]; * [[рибонуклейн хүчил|РНХ]]; * [[нүүрс ус]]; * [[өөх тос]]; * [[амин дэм]] зэрэг олон төрлийн молекул байдаг. Гэхдээ бүх бодис тусдаа молекулаас тогтдоггүй. Давс болон бусад олон [[ионы нэгдэл]] эерэг, сөрөг ионуудын тасралтгүй талст тороос бүрддэг. Ийм бодист тусдаа нэг молекул ялган заах боломжгүй бөгөөд найрлагыг нь '''томьёоны нэгжээр''' илэрхийлнэ. [[Алмаз]], [[кварц]], [[графен]] зэрэг [[ковалент талст]]ууд атомын өргөн сүлжээнээс тогтоно. Ихэнх [[металл]] металлын холбоотой талст тор үүсгэдэг тул мөн тусдаа молекул агуулдаггүй. == Химийн холбоо == Молекул дахь атомууд голчлон [[ковалент холбоо]]гоор холбогдоно. Ковалент холбоонд атомууд нэг буюу хэд хэдэн хос [[электрон]]ыг хамтран ашигладаг. === Ковалент холбоо === {{гол|Ковалент холбоо}} [[Файл:Covalent bond hydrogen.svg|thumb|300px|Хоёр устөрөгчийн атом электроны хосыг хамтран ашиглаж H₂ молекул үүсгэж буй нь]] Ковалент холбоо нь атомын цөмүүд болон тэдгээрийн хооронд байрлах хамтын электронуудын таталцал, мөн цөм ба электронуудын хоорондох түлхэлтийн тэнцвэрээр тогтдог. Ковалент холбоо: * дан холбоо; * давхар холбоо; * гурвал холбоо байж болох бөгөөд эдгээр нь хамтран ашиглагдах электрон хосын тоогоор ялгаатай. Устөрөгчийн H₂, хүчилтөрөгчийн O₂, азотын N₂ зэрэг нь ижил элементийн атомуудын ковалент холбооноос тогтсон молекул юм. Ус H₂O, нүүрсхүчлийн хий CO₂, метан CH₄ зэрэг нь өөр өөр элементийн атомуудын ковалент холбооноос тогтоно. === Ионы холбоо === {{гол|Ионы холбоо}} [[Ионы холбоо]] нь эсрэг цэнэгтэй ионуудын цахилгаан статик таталцал юм. Атом электрон алдахад эерэг цэнэгтэй [[катион]], электрон авахад сөрөг цэнэгтэй [[анион]] үүснэ. Ердийн температур, даралтад ионы нэгдлүүд ихэвчлэн тусдаа молекул бус, олон ионоос тогтсон талст тор үүсгэдэг. Жишээлбэл, натрийн хлоридыг NaCl молекулуудаас тогтоно гэж бус, Na⁺ ба Cl⁻ ионуудын талст бүтэц гэж тайлбарлана. Харин ионы бодисыг ууршуулах үед хийн төлөвт тусдаа, тодорхой бүтэцтэй ионы хос болон жижиг бөөмс үүсэж болно. == Молекулын хэмжээ == Ихэнх молекул энгийн нүд болон оптик микроскопоор шууд харахад хэт жижиг. Органик нийлэгжилд түгээмэл хэрэглэдэг жижиг молекулуудын хэмжээ хэдэн [[ангстрем]]ээс хэдэн арван ангстрем хүртэл байна. Нэг ангстрем нь 10⁻¹⁰ метртэй тэнцэнэ. Хамгийн жижиг молекулын нэг болох хоёр атомт устөрөгч H₂-ийн холбооны урт ойролцоогоор 0.74 Å байдаг.<ref>{{cite book |last1=DeKock |first1=Roger L. |last2=Gray |first2=Harry B. |title=Chemical Structure and Bonding |publisher=University Science Books |year=1989 |page=199 |isbn=978-0-935702-61-3 |language=en }}</ref> Полимер болон [[макромолекул]]ууд маш олон атом агуулж, жижиг молекулаас хэдэн мянга, сая дахин том байж болно. ДНХ зэрэг зарим биополимерийн урт макроскоп хэмжээнд хүрэх боломжтой. Орчин үеийн [[атомын хүчний микроскоп]] болон [[туннелийн микроскоп]]ын тусламжтайгаар тодорхой нөхцөлд нэг молекулын хэлбэр, бүр зарим атом хоорондын холбоог дүрслэн судалж болно. == Химийн томьёо == {{гол|Химийн томьёо}} Молекулын найрлагыг химийн элементийн тэмдэг болон индексээр илэрхийлснийг [[молекулын томьёо]] гэнэ. Индекс нь тухайн элементийн хэдэн атом молекулд байгааг заана. Жишээлбэл: * H₂O — хоёр устөрөгч, нэг хүчилтөрөгчийн атом; * CO₂ — нэг нүүрстөрөгч, хоёр хүчилтөрөгчийн атом; * C₆H₁₂O₆ — зургаан нүүрстөрөгч, арван хоёр устөрөгч, зургаан хүчилтөрөгчийн атом. === Энгийн томьёо === '''Энгийн томьёо''' буюу эмпирик томьёо нь нэгдэл дэх элементүүдийн атомын хамгийн бага бүхэл тоон харьцааг харуулна. Жишээлбэл, ацетилений молекулын томьёо C₂H₂ боловч энгийн томьёо нь CH юм. Молекулын томьёо нь атомын бодит тоог харуулдаг боловч тэдгээр атом хэрхэн холбогдсоныг заахгүй. Жишээлбэл, [[этанол]] болон [[диметил эфир]] хоёулаа C₂H₆O томьёотой боловч атомын холболт, бүтэц болон шинж чанар нь ялгаатай. Ижил молекулын томьёотой боловч өөр бүтэцтэй бодисыг [[изомер]] гэнэ. === Бүтцийн томьёо === {{гол|Бүтцийн томьёо}} [[Файл:Atisane3.png|thumb|300px|Атисан молекулын гурван хэмжээст болон хоёр хэмжээст дүрслэл]] [[Бүтцийн томьёо]] нь молекул дахь атомуудын холбогдох дараалал, холбооны төрлийг дүрслэн харуулна. Нарийн төвөгтэй молекулын хувьд зөвхөн молекулын томьёо нь тухайн бодисыг бүрэн тодорхойлоход хангалтгүй. Молекулын орон зайн бүтцийг: * шаантаг, тасархай шугамтай бүтцийн томьёо; * бөмбөлөг-саваан загвар; * орон зай дүүргэх загвар; * химийн нэршил; * компьютерын гурван хэмжээст загвар зэрэг аргаар дүрслэн үзүүлдэг. Молекулын массыг түүнийг бүрдүүлж буй атомуудын массыг нэмж тооцно. Молекулын массыг ихэвчлэн [[дальтон]] (Da) буюу нэгдсэн атомын массын нэгжээр илэрхийлдэг. == Молекулын геометр == {{гол|Молекулын геометр}} Молекул бүр холбооны урт, холбооны өнцгөөр тодорхойлогдох тэнцвэрт орон зайн бүтэцтэй. Атомууд тогтсон байрлалд хөдөлгөөнгүй байдаггүй бөгөөд холбооны дагуу хэлбэлзэж, молекул бүхэлдээ эргэлдэж байдаг. Молекулын геометрт: * атомуудын тоо; * химийн холбооны төрөл; * валентын электрон хосуудын түлхэлцэл; * орбиталын бүтэц; * дан электрон хос; * орчны температур, даралт нөлөөлнө. Энгийн молекулууд: * шугаман — CO₂; * өнцөгт — H₂O; * гурвалжин хавтгай — BF₃; * тетраэдр — CH₄; * гурвалжин пирамид — NH₃ хэлбэртэй байж болно. Молекулын найрлага болон бүтэц нь түүний физик, химийн шинж, ялангуяа [[химийн идэвх]]ийг тодорхойлно. Ижил молекулын томьёотой изомерууд бүтэц ялгаатай учраас өөр шинж чанартай байж болно. [[Стереоизомер]]ууд атомын холбогдох дараалал ижил боловч орон зайн байрлалаараа ялгаатай. Тэдний физик шинж ойролцоо байж болох боловч биологийн үйлчлэл нь эрс ялгаатай тохиолдол бий. == Молекулын спектроскопи == {{гол|Спектроскопи}} Молекулын спектроскопи нь молекул цахилгаан соронзон цацрагтай харилцан үйлчлэх үед үүсэх [[спектр]]ийг судална. Молекул нь тасралтгүй бус, квантчлагдсан энергийн төлөвүүдтэй бөгөөд нэг төлөвөөс нөгөөд шилжихдээ тодорхой давтамжийн энергийг шингээж эсвэл ялгаруулдаг.<ref>{{cite web |title=Spectroscopy |url=https://goldbook.iupac.org/terms/view/S05848 |publisher=International Union of Pure and Applied Chemistry |work=Compendium of Chemical Terminology |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Спектроскопийн үндсэн аргуудад: * '''микро долгионы спектроскопи''' — молекулын эргэлтийн төлөвийг судална; * '''хэт улаан туяаны спектроскопи''' — холбооны суналт, нугаралт зэрэг хэлбэлзлийг судална; * '''үзэгдэх ба хэт ягаан туяаны спектроскопи''' — электронуудын энергийн шилжилтийг судална; * '''цөмийн соронзон резонансын спектроскопи''' — молекул дахь тодорхой атомын цөмийн орчныг судална; * '''Раманы спектроскопи''' — гэрлийн уян бус сарнилыг ашиглан молекулын хэлбэлзлийг судална гэж багтана. Эдгээр аргаар молекулын найрлага, холбоо, геометр, орон зайн бүтэц болон химийн орчныг тодорхойлж болно. Микро долгионы спектроскопийг сансрын орон зай дахь молекулыг илрүүлэхэд мөн ашигладаг. == Онолын тайлбар == Молекул болон химийн холбооны орчин үеийн тайлбар [[квант механик]]т тулгуурладаг. Молекулын электрон, атомын цөмүүдийн төлөвийг зарчмын хувьд [[Шрёдингерийн тэгшитгэл]]ээр тодорхойлно. Хамгийн энгийн молекулын тогтолцооны нэг нь H₂⁺ молекул ион юм. Энэ нь хоёр протон, нэг электроноос бүрддэг тул электрон хоорондын түлхэлцэлгүй бөгөөд олон электронт молекулаас харьцангуй хялбар тооцоологдоно. Илүү том молекулын Шрёдингерийн тэгшитгэлийг яг шийдэх боломжгүй шахам байдаг. Иймээс [[тооцооллын хими]] болон [[квант хими]]д: * Хартри–Фокийн арга; * нягтын функционалын онол; * молекулын орбиталын арга; * молекул динамик; * Монте-Карлогийн арга зэрэг ойролцоолсон тооцооны аргыг хэрэглэдэг. Молекул гэдэг нь атомын ямар ч санамсаргүй бүлэг бус, хэмжигдэхүйц хугацаанд холбоост төлөвөө хадгалж чадах тогтолцоо юм. IUPAC-ийн нарийн тодорхойлолтоор атомын тогтолцооны потенциал энергийн минимум нь дор хаяж нэг хэлбэлзлийн холбоост төлөвийг тогтоон барихуйц гүн байх шаардлагатай.<ref name="IUPAC"/> == Мөн үзэх == * [[Атом]] * [[Химийн холбоо]] * [[Ковалент холбоо]] * [[Ионы холбоо]] * [[Химийн нэгдэл]] * [[Химийн бүтэц]] * [[Молекулын томьёо]] * [[Молекулын геометр]] * [[Молекулын орбитал]] * [[Молекул ион]] * [[Макромолекул]] * [[Биомолекул]] * [[Изомер]] * [[Молекул биологи]] * [[Молекул физик]] * [[Квант хими]] == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == {{Commonscat|Molecules}} * [https://goldbook.iupac.org/terms/view/M04002 Молекулын тодорхойлолт — IUPAC Gold Book] * [https://www.chm.bris.ac.uk/motm/motm.htm Molecule of the Month — Бристолын их сургууль] {{Бүтэц}} [[Ангилал:Хими]] [[Ангилал:Бодис]] [[Ангилал:Молекул физик]] [[Ангилал:Молекул| ]] ec8hssqw4mwcu2o9xmh51xk30yttv99 0 16760 864564 596742 2026-08-04T06:01:40Z Avirmed Batsaikhan 53733 864564 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|8 сарын}} '''8 сарын 4''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 216 дахь ([[өндөр жил]] бол 217 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 149 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 424 — Өөрийн үеэл Лю Ифуг устгаж Лю Илун Өмнөд Сун улсын 3 дахь эзэн хаан болсон. * 1912 — [[Ла-Маншийн хоолой|Ла Маншийн хоолой]] дээгүүр анх удаа 2 зорчигчтой тээврийн онгоц ниссэн. * 1914 — Дэлхийн нэгдүгээр дайн: Их Британи Германы эзэнт улсад дайн зарлав. * 1944 — [[Карл Густаф Эмиль Маннерхайм]] Финландын ерөнхийлөгчөөр сонгогдов. * 1962 — Африкийн үндэсний конгресс байгууллагын удирдагч [[Нелсон Мандела]] шоронд орж 1990 он хүртэл 28 жил болсон. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1901 - [[Луи Армстронг]] (1971 онд нас барсан) америкийн жааз хөгжимчин, жааз хамтлагийн удирдагч, хөгжмийн зохиолч. * 1961 - [[Барак Обама]] Америкийн 44 дэх [[ерөнхийлөгч]] * 1973 - [[Батмөнхийн Энхбат]] (Кёкүтэнзан Такэши) Монголын [[сүмо]]ч == Тэмдэглэлт баярууд == == Энэ өдөр нас барагсад == * 424 — Лю Ифу (406 онд төрсөн) [[Өмнөд Сүн улс|Өмнөд Сүн]] улсын 2 дахь эзэн хаан. * 1905 — [[Вальтер Флемминг]] (1843 онд төрсөн) германы анатомич, цитогенетик үүсгэн байгуулагч. * 1962 — [[Мэрилин Монро]] (1926 онд төрсөн) америкийн алдарт кино жүжигчин, дуучин, загвар өмсөгч. * ---- {{Commonscat|4 August|8 сарын 4}} [[Ангилал:Өдөр|0804]] [[Ангилал:Наймдугаар сарын өдөр|#04]] rtz4p8aklfpvsk34o38096g43d8xfwf 0 16761 864586 852120 2026-08-04T07:34:36Z Avirmed Batsaikhan 53733 864586 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|8 сарын}} '''8 сарын 5''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 217 дахь ([[өндөр жил]] бол 218 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 148 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1789 - Францад боолчлолыг халав. * 1861 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Абрахам Линкольн]] [[орлогын албан татвар]] (800 ам.доллараас дээш орлогын 3%)-ыг нэвтрүүлсэн захирамжид гарын үсэг зурсан бөгөөд үүнийг анх 1862 оны 8-р сарын 4-нд хэрэгжүүлж эхэлсэн байна. * 1940 - Латви улс ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд орсон. * 1965 - Энэтхэг-Пакистаны хоёрдугаар дайн эхэлсэн. * 1981 - АНУ-ын ерөнхийлөгч Рональд Рейган ажил хаясан агаарын тээврийн 11 359 диспетчеруудыг ажлаас халав. * 1994 - [[Хавана]] хотод Кастрогийн дэглэмийн эсрэг гудамжны үймээн амуун болов. * 2016 - Рио-де-Жанейро хотод [[2016 оны Зуны Олимп|Зуны Олимп]] нээгдэв. == Энэ өдөр төрөгсөд == * [[1930]] - [[Нил Армстронг]] [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] сансрын нисгэгч * 1951 - Кампучийн 33 дахь ерөнхий сайд [[Хун Сен]] * [[1968]] - [[Марин Ле Пен]] [[Франц]]ын улс төрч == Энэ өдөр нас барагсад == * [[1962]] - [[Мэрилин Монро]] [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] кино жүжигчин (* [[1926]]) == Тэмдэглэлт баярууд == *[[2007]] - [[Girls' Generation]] хамтлагын ойн баяр ---- {{Commonscat|5 August|8 сарын 5}} [[Ангилал:Өдөр|0805]] [[Ангилал:Наймдугаар сарын өдөр|#05]] tnlz1aotabjqwhmjhw9gjmfbrt8qavy 864589 864586 2026-08-04T07:38:39Z Avirmed Batsaikhan 53733 864589 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|8 сарын}} '''8 сарын 5''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 217 дахь ([[өндөр жил]] бол 218 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 148 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1789 - Францад боолчлолыг халав. * 1861 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Абрахам Линкольн]] [[орлогын албан татвар]] (800 ам.доллараас дээш орлогын 3%)-ыг нэвтрүүлсэн захирамжид гарын үсэг зурсан бөгөөд үүнийг анх 1862 оны 8-р сарын 4-нд хэрэгжүүлж эхэлсэн байна. * 1940 - Латви улс ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд орсон. * 1965 - Энэтхэг-Пакистаны хоёрдугаар дайн эхэлсэн. * 1981 - АНУ-ын ерөнхийлөгч Рональд Рейган ажил хаясан агаарын тээврийн 11 359 диспетчеруудыг ажлаас халав. * 1994 - [[Хавана]] хотод Кастрогийн дэглэмийн эсрэг гудамжны үймээн амуун болов. * 2016 - Рио-де-Жанейро хотод [[2016 оны Зуны Олимп|Зуны Олимп]] нээгдэв. == Энэ өдөр төрөгсөд == * [[1930]] - [[Нил Армстронг]] [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] сансрын нисгэгч * 1951 - Кампучийн 33 дахь ерөнхий сайд [[Хун Сен]] * [[1968]] - [[Марин Ле Пен]] [[Франц]]ын улс төрч == Энэ өдөр нас барагсад == * 1998 — [[Тодор Живков]] (1911 онд төрсөн) Болгарын Коммунист Төв хорооны намын ерөнхий нарийн бичгийн дарга (1954—1989). == Тэмдэглэлт баярууд == *[[2007]] - [[Girls' Generation]] хамтлагын ойн баяр ---- {{Commonscat|5 August|8 сарын 5}} [[Ангилал:Өдөр|0805]] [[Ангилал:Наймдугаар сарын өдөр|#05]] io1wp54gwo7xbxy3n3i5omxfgivvwnz 864594 864589 2026-08-04T07:55:55Z Zorigt 49 864594 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|8 сарын}} '''8 сарын 5''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 217 дахь ([[өндөр жил]] бол 218 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 148 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1789 - Францад боолчлолыг халав. * 1861 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Абрахам Линкольн]] [[орлогын албан татвар]] (800 ам.доллараас дээш орлогын 3%)-ыг нэвтрүүлсэн захирамжид гарын үсэг зурсан бөгөөд үүнийг анх 1862 оны 8-р сарын 4-нд хэрэгжүүлж эхэлсэн байна. * 1940 - Латви улс ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд орсон. * 1965 - Энэтхэг-Пакистаны хоёрдугаар дайн эхэлсэн. * 1981 - АНУ-ын ерөнхийлөгч Рональд Рейган ажил хаясан агаарын тээврийн 11 359 диспетчерийг ажлаас халав. * 1994 - [[Хавана]] хотод Кастрогийн дэглэмийн эсрэг гудамжны үймээн самуун болов. * 2016 - Рио-де-Жанейро хотод [[2016 оны Зуны Олимп|Зуны Олимп]] нээгдэв. == Энэ өдөр төрөгсөд == * [[1930]] - [[Нил Армстронг]] [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] сансрын нисгэгч * 1951 - Камбожийн 33 дахь ерөнхий сайд [[Хун Сен]] * [[1968]] - [[Марин Ле Пен]] [[Франц]]ын улс төрч == Энэ өдөр нас барагсад == * [[1962]] - [[Мэрилин Монро]] ([[1926]] онд төрсөн) [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] кино жүжигчин * 1998 — [[Тодор Живков]] (1911 онд төрсөн) Болгарын Коммунист Төв хорооны намын ерөнхий нарийн бичгийн дарга (1954—1989). == Тэмдэглэлт баярууд == *[[2007]] - [[Girls' Generation]] хамтлагийн ойн баяр ---- {{Commonscat|5 August|8 сарын 5}} [[Ангилал:Өдөр|0805]] [[Ангилал:Наймдугаар сарын өдөр|#05]] 90vwr8wsio2bw3y97wz6pfweognnlds 0 19371 864650 864377 2026-08-04T09:43:51Z Megzer 20491 864650 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголчуудын удирдсан Хятад улс (1271–1368)}}{{Featured article}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{native name list|tag1=zh|name1=大元|tag2=zh-Latn|name2=Dà Yuán|tag3=mn|name3={{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠳᠠᠢ ᠦᠨ ᠤᠯᠤᠰ}}}}|tag4=mn-Latn|name4=Dai Ön ulus|paren1=omit|paren3=omit}}<ref>{{cite web | editor1= Walter Koh |title=China under Mongol Rule: The Yuan dynasty |url=http://www.chinasymposium.com/articles/History/History_Chapter_Eight.pdf | work = China Symposium| date = 2014}}</ref> | image_flag = Catalan Atlas, Flag of Cathay (Chinese Empire).png | image_flag2 = | conventional_long_name = Их Юань | common_name = Юань | life_span = 1271–1368 | era = [[Пост-сонгодог түүх]] | status = [[Хаан]]ы захирсан [[Их Монгол Улс]]ын [[Монголын эзэнт гүрний хуваагдал|хэсэг]]{{NoteTag|name=GreatYuan|Хубилай хаан хэдийгээр [[Аригбөх]]ийг ялж Монголын их хаан болсон ч тэрээр зөвхөн Зүүн Азийг захирч чадахаас гадна баруун зүгийн олон Монголын хант улсууд түүний эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрдөггүй байв.}}<br />[[Хятадын түүх#Эзэнт гүрний үе|Хятадын]] [[Хятадын түүхэн дэх Хятад бус гүрнүүд|байлдан дагуулагдсан улс]] | empire = Монголын эзэнт гүрэн | government_type = [[Хаант засаг]] | year_start = 1271 | year_end = 1368 | event_start = Хубилай "Их Юань" улсын нэрийг тунхаглав<ref name="Юань" /> | date_start = 11 сарын 5, | event_end = [[Ханбалиг]] хотыг Мин улсын арми эзлэв | date_end = 9 сарын 14, | event_pre = [[Хубилай хаан|Хубилайг]] эзэн хаанаар өргөмжлөв{{NoteTag|name=Emperor|Хубилай хаан хаан ширээнд суусныхаа дараа "[[Хуанди]] (皇帝)" хэмээх хятад үгээр өөрийгөө нэрлэжээ.<ref>{{cite web |title=蒙古國牒状 (文永三年)|url=https://www.digital.archives.go.jp/DAS/meta/listPhoto?BID=F1000000000000053963&ID=&TYPE= |language=ja |quote=上天眷命 大蒙古國皇帝奉書 |access-date=2023-01-01 |archive-date=2023-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230101105155/https://www.digital.archives.go.jp/DAS/meta/listPhoto?BID=F1000000000000053963&ID=&TYPE= }}</ref>}} | date_pre = 1260 оны 5 сарын 5 | event1 = [[Шяняны тулалдаан]] | date_event1 = 1268–1273 | event2 = [[Монголчуудын Сүн улсын байлдан дагуулалт|Өмнөд Сүн улсын байлдан дагуулалт]] | date_event2 = 1276 оны 2 сарын 4 | event3 = [[Яамэний тулалдаан]] | date_event3 = 1279 оны 3 сарын 19 | event4 = [[Улаан алчууртны бослого]] | date_event4 = 1351–1368 | event_post = [[Умард Юань|Умард Юань улс]] байгуулагдав | date_post = 1368–1388 | p1 = Их Монгол Улс | p2 = Сүн улс | s1 = Умард Юань | s2 = Мин улс | image_map = Yuan Dynasty revised.png | image_map_caption = Юань улс, 1290 он{{NoteTag|name=Goryeo|Монголын эрхшээлд байсан [[Гуулин улс]]ын статус тодорхойгүй байна. Гуулин Юань гүрний дагуул улс байсан бол Тань Цисянь зэрэг олон эрдэмтэд үүнийг Юань улсын нутаг дэвсгэрээс гадуурх өөртөө засах улс гэж үздэг бол;{{sfn|Tan|1987}}{{sfn|Rossabi|1994|pp=436–437}}{{sfn|Rossabi|1988|p=77}} бусад нь Юань улсын нутаг дэвсгэрийн салшгүй хэсэг гэж үздэг.}} | capital = {{ubl|[[Ханбалиг]] (одоогийн [[Бээжин]])|[[Шанду]] (зуны нийслэл)}} | common_languages = {{ubl|[[Монгол хэл]] (Дундад Монгол хэл)|[[Хятад хэл]] (Эртний Умард Хятад хэл)|[[Эртний Уйгур хэл]]}} | languages_type = Албан ёсны бичиг | languages = [[Дөрвөлжин бичиг]]<ref>{{cite web |title='Phags-pa Script: Description|url=https://www.babelstone.co.uk/Phags-pa/Description.html|date=21 December 2006|access-date=22 April 2023 | editor1= Andrew West | work = BabelStone }}</ref> | religion = [[Буддын шашин]] ([[Төвөдийн Буддын шашин]] ''де-факто'' [[төрийн шашин]]), Монголын [[Тэнгэр шүтлэг]]/Хятадын [[Тэнгэрийн мөргөл]], [[Бөө мөргөл]], [[Бомбын шашин]], [[Күнзийн сургаал]], [[Хятадын ардын шашин]], [[Хятад дахь Дорнодын сүм|Несторийн христ]], [[Хятад дахь католик сүм|Ромын Католик христийн шашин]], [[Хятад дахь еврейчүүдийн түүх|Иудаизм]], [[Хятадын манихейн шашин|Манихейн шашин]], [[Хятад дахь лалын шашин|Ислам]] | currency = [[Юань улсын цаасан мөнгө|Жяочяо]] мөнгөн тэмдэгт, [[Бэлэн мөнгө (Хятад зоос)|Хятад мөнгө]] | leader1 = [[Хубилай хаан]] | leader2 = [[Тогоонтөмөр хаан]] | year_leader1 = 1260–1294 | year_leader2 = 1332–1368 | title_leader = [[Юань улсын хаад|Эзэн хаан]] | deputy1 = | deputy2 = [[Тогтох чинсан]] | year_deputy1 = 1264–1282 | year_deputy2 = 1340–1355 | title_deputy = [[Зайсан]] | stat_year1 = 1310 | stat_area1 = 11000000 | ref_area1 = {{sfn|Taagepra|1997|pp=499}}| }} {{Монголын түүх}} '''Их Юань Улс''' бас өөрөөр '''Дай Өнь хэмээх Их Монгол Улс'''{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=57-58}}{{sfn|Tumurtogoo|2006|pp=20, 28}}{{sfn|Cleaves|1951|pp=6}} ([[монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠳᠠᠢ ᠦᠨ ᠤᠯᠤᠰ<br>ᠬᠡᠮᠡᠬᠦ<br>ᠶᠡᠬᠡ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠯᠤᠰ}}{{sfn|Cleaves|1949|pp=8, 17}}; галиг: Dai Ön kemeku yeke Mongɣol ulus{{sfn|Cleaves|1949|pp=8, 17, 62, 145}}; [[ханз]]: 大元; [[пиньинь]]: Dà yuán) (1271–1368) нь [[Чингис хаан|Чингис хааны]] байгуулсан, [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын]] үргэлжлэл тул түүхэн дэх хамгийн том газар нутагтай эзэнт гүрнийг удирдах төв нь байснаараа онцлогтой бөгөөд [[Монголчууд|Монгол угсаатны]] байгуулсан Монгол, Хятад, Солонгос улсуудын газар нутгийг эзлэн оршиж байсан феодалын нийгэмт хаант улс байсан юм. == "Юань" гэсэн үгийн тайлбар == Их Юань (Дай Өнь, {{lang-zh|大元}}) гэдэг нэр бол Хятадын “Зурхайт ном (易經)” -ын “Цянь юань” буюу “[[Тэнгэр шүтлэг|тэнгэр]] мэт их” хэмээх утгыг үндсэлж өгсөн нэр болно.<ref name="Юань">{{Webarchiv|url=https://mongoltoli.mn/history/h/418|wayback=20211019122718|text=Монголын Их Юань улс|archiv-bot=2024-03-29 12:34:13 InternetArchiveBot}} Монголын түүх 2016 он</ref> "Хөх Тэнгэр", "Хөх Монгол" гэдэгт ордог "Хөх" гэсэн утга 元 (нан. yuán)-д байна. Хятад хэлний "Үгийн далай (辭海)" хэмээх Их толь (7р утгыг үз), "Хятад хэлний Их толь" (Тайванд хэвэлсэн, 21р утгыг үз), "Япон Хас толь" (21р утгыг үз)-нуудад байна. 元 (yuán) нь 玄 (хөх, тэнгэр өнгө) тэй ижил утгатай (元通玄) гээд, Юанийн үед тийн хэрэглэж байсан тайлбартайгаа байна гэж эрдэмтэн [[Балдандоржийн Сумъяабаатар]] баталгаа гаргаж ирэв. "Юань улс" гэдгийн монгол нэр нь "Хөх Монгол" юм.<ref name="yuan">[[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]]: Юань гэдэг нэрний учир.{{Webarchiv|url=http://maral-books.net/wp-content/uploads/2013/11/Yuan.pdf |wayback=20160209120254 |text=Archive copy |archiv-bot=2024-04-27 13:02:27 InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://mongolcom.mn/read/53223 |title=Дмитриев С.В., Кузьмин С.Л. 2015. Юань, Чин болон Хятад нь өөр хоорондоо түүхэн залгамжлалгүй төр улсууд болох нь. - Түүхийн судлал, боть 43-44, № 16 х. 197-214. |access-date=2018-11-30 |archive-date=2018-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181124123320/http://www.mongolcom.mn/read/53223 |url-status=dead }}</ref> Гэвч энэ тайлбар нь нэг хувилбар төдий юм. == Түүх == === Юань Улс байгуулагдсан нь === [[Файл:YuanEmperorAlbumKhubilaiPortrait.jpg|thumb|right|Дай Өнь хэмээх Их Монгол Улсыг байгуулсан Монголын их хаан Хубилайн хөрөг]] 1260 онд [[Хубилай хаан|Хубилай]] өөрийгөө хаанд өргөмжилж, улмаар 1267 онд Монголын нийслэлийг [[Хархорум]] хотоос хуучин Алтан улсын Жунду (Дайду) (одоогийн [[Бээжин]] хотын баруун хойд талд байсан) хотод шилжүүлэв. 1271 онд Их Монгол Улсын нэрийг өөрчилж, '''Юань''' хэмээн нэрийдсэнээр Монголын эзэнт гүрэн [[Алтан Орд]], [[Ил Хаант Улс]], [[Цагадайн улс]], [[Юань улс]] гэсэн дөрвөн хаант улсад хуваагдсан түүхтэй. === Хубилайн дараах үеийн Юань Улс === Хаан ширээний залгамжлал нь Юань гүрэнд томоохон асуудал болж байсан ба хожим нь дотоод тэмцэл болон томоохон маргааны эх үүсвэр болсон юм. Энэ нь Хубилайн хаанчлал төгсөхөд илэрхий болсон юм. Хубилай анхнаасаа түүний ууган хүү болох [[Чингим]]ийг хаан ширээгээ залгамжлуулах хүсэлтэй байсан боловч [[Чингим]] 1285 онд хаан эцгээсээ өмнө таалал төгссөн. Иймээс [[Чингим]]ийн хүү болох [[Төмөр өлзийт хаан]] [[Хубилай хаан]]ы үхлээс хойш 10 гаруй жил (1294-өөс 1307 оны хооронд) улсаа удирдсан юм. Төмөр хаан өвөг эцгийнхээ хийсэн маш их ажлуудыг үргэлжлүүлэхээр зориг шулуудан шийдсэнээс гадна Монголын баруун зүгт орших бусад хаант улсуудтай эв найрамдлын харилцаа тогтоожээ. Гэсэн хэдий ч бутрал эв нэгдэлгүй байдал Төмөр хааны хаанчлалын үеэс эхэлсэн байна. Түүний хаанчлалын жилүүдэд өрнөсөн хамгийн том үйл явдал нь [[Хайду|Хайдугийн]] тэмцлийг бүр мөсөн дарж чадсан явдал юм. [[Файл:Phagspa vinokurov tablet.jpg|thumb|150px|[[Дөрвөлжин бичиг]]]] [[Хайсан хүлэг хаан]] Төмөр хааныг таалал төгссөний дараа Юань Улсын хаан болжээ. Тэрбээр Хубилай хааны ажлыг үргэлжлүүлэх нь байтугай харин ч эсрэгээрээ түүний хийсэн зүйлийг нураажээ. Түр зуурын хаанчлалын (1307-оос 1311 хүртэл) үед Юань гүрэн санхүүгийн бэрхшээлүүдтэй тулгарч эхэлсэн нь Хайсан Хүлэг хааны хийсэн зарим зүйлүүдтэй шууд холбоотой байсан. Хайсан Хүлэг хааныг нас нөгчих үед, Юань улсын сан хөмрөг хоосорч маш их өрөнд орж Юань Улс төрийн тогтворгүй байдлын эх үүсвэрийг тавьсан байна. [[Аюурбарбад буянт хаан|Аюурбарбад хааны]] засаглалын үед улс орон нэг үе ахин сэргэн, улс төрийн байдал тогтворжиж эхэлсэн ч Аюурбарбад хааны урьд ахдаа амласан амлалтнаасаа буцан өөрийн хүүгээ хунтайж болгосон нь Юань улсад өрнөх дотоодын улс төрийн хямралын эхлэлийг тавьжээ. Тус хааныг нас барсны дараа түүний хүү [[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал]] хаан суугаад 2 жилийн дараа [[Тэгш (Юань улс)|Тэгш ноёноор]] толгойлуулсан босогчдод хороогдсон. Түүний дараа Жинь ван [[Есөнтөмөр хаан]] суудалд суув. Энэ хааны үед Юань улс сүүлийн удаа амар тайван байсан ч 1328 онд Есөнтөмөр хаан Шанду хотод нас нөгчсөнд Шанду хотыг сахин суусан Давлат шах, Ванчин зэрэг түшмэл, түүний хөвгүүн [[Аригиба хаан]] өргөмжилжээ. Мөн энэ үед Дайду хотыг сахин суусан Хайсан хааны хуучин түшмэл Янтөмөр нар Тугтөмөрийг Нанжин хотноос тосон авчирч Дайду хотод хаан өргөмжилжээ. Ингээд монголчууд нэгэн зэрэг хоёр хаантай болж Их нийслэл Дайду, дээд нийслэл Шандугийн хооронд өөр өөрийн өргөсөн хаанаа хамгаалах ширүүн дайн болов. Эцсийн дүнд Шандугийн тал ялагдаж Тугтөмөр хаан суужээ. Гэвч Тугтөмөр журам ёсыг дээдлэн Хархорумыг сахин суусан ах Хүслэндээ хаан суурийг найр тавихаа илтгэв. Ингээд 1329 онд [[Хүслэн хаан|Хүслэн]] Хархорумаас ирж хасбуу тамгыг хүлээн авч хаан ширээ эзэлсэн боловч хэдэн өдрийн дараа гэнэт нас нөгчжээ. [[Тугтөмөр хаан]] ширээгээ сэргээв. Юань улсад иргэний дайн дэгдэн үй олон хүний амийг авч одсон тэмцэл 10 гаруй жил өрнөж, уг улсын байдал туйлын тогтворгүй болж ирсэн. ===Юань улсын мөхөл=== 14-р зууны дунд үед Юань улсын газар нутагт дараалсан олон усны үер болсоны улмаас 1351 онд [[Шар мөрөн|шар мөрний]] далан задарсан аж. Тухайн үед Юань гүрнийг [[Тогоонтөмөр хаан]] удирдаж байсан бөгөөд тэрбээр өмнө зүгт [[Шаньдун]]ы хагас аралд шинээр суваг бариулсан байна. Яг энэ үеэс эхлэн хятадууд анх удаа бослого зохион байгуулж эхэлжээ. Үүний дараа хэд хэдэн томоохон бослого хөдөлгөөн гарч эхэлсэнээс хятадуудын хувьд хамгийн чухал бослогын бүлэг нь [[Улаан алчууртны бослого|улаан алчууртны бослого]] байсан юм. Тус бослого нь одоогийн [[Аньхуй]], [[Жянсү|Жяньсу]], [[Жөжян|Жэжян]], [[Юньнань]], [[Сычуань муж|Сюйчуань]], [[Шаньдун]], [[Хэнань]], [[Хүбэй]] зэрэг мужуудыг хамарсан. Анх [[Хань Шань Тун]], [[Лю Футун]] нар тус бослогыг өдөөсөн. Яваандаа хүч нь нэмэгдсээр 1368 онд Юань улсыг мөхөөхөд гол нөлөө үзүүлсэн. Юань улсын сүүлийн хаан [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөрийн]] үед бослого хөдөлгөөн жил алгасалгүй гарч, ихэс ноёдын зөрчил дээд цэгтээ тулж, улс орон самуурч байсаар 1368 онд Юань улс мөхөж, Монголчуудын эзэгнэл төгсгөл болжээ. Эдгээрээс гадна Дай Өнь хэмээх Их Монгол Улсыг мөхөлд хүргэсэн өөр шалтгаанууд ч бас бий. Үүнд дэлхийг эзэгнэсэн том гүрнийг удирдан захирч авч явах чадвартай хаан байгаагүй нь хамгийн гол хүчин зүйл байв. Өөр нэг шалтгаан нь 14-р зууны хоёр дахь хагаст гарсан тахлаас шалтгаалан алс холд хийж байсан худалдааны системд муугаар нөлөөлсөн байна. Хятад гүрнийг эзэлж байгаад хөөгдсөн бусад үндэстэнтэй харьцуулбал монголчууд хэдийгээр хятадад хаанчлалаа алдсан ч Юань улсын дараа бий болсон [[Мин улс]]ын хойд хэсэгт үзүүлэх нөлөө нь хүчирхэг хэвээр байсан юм. Юань улсын үед эхэлсэн улсын нэгдсэн бодлого болоод засаг захиргааны санаачлагуудыг Мин улс тэр хэвээр нь үргэлжлүүлэн хэрэглэсэн байна.<ref>Helwig Schmidt-Glintzer: ''Kleine Geschichte Chinas'' (орч. ''"Хятадын жижигхэн түүх''" ном), S. 102ff..</ref> == Юань улсын засаг захиргааны зохион байгуулалт == {{Гол|Юань улсын засаг захиргааны тогтолцоо}} Хубилай хааны төр барьсан эхний жилүүдээс монголын төрийн төв хуучин Алтан улсын нутагт шилжсэн нь эзлэгдсэн хятад нутгийг захирахын тулд хятадын төрийн уламжлалт бүтцийг Их Монгол Улсын хэмжээнд хэрэглэж эхлэл тавигдсан. Анх Өгэдэй хааны үед Алтан улсыг дайлан дагуулсан цагт зөвхөн эзлэгдсэн хятад орныг хуучин бүтэц зохион байгуулалтаар нь захирах бодлого хэрэгжүүлж байсан бол, Хубилай сэцэн хааны үеэс эхлэн нийт монгол гүрэн даяар хэрэгжүүлж эхэлсэн. Сэцэн хааны зөвлөх Лю Бинжун тэргүүтэй хятад түшмэд монголын төрийн бүтэцийг хятадын төрийн тогтолцоогоор солих ажлыг боловсруулсан. Анхны төслийг 1260-1271 онуудын хооронд хэд хэдэн удаа засварлаж дараах байдлаар зохион байгуулсан. {| class="wikitable" ! colspan="5" |[[Хаан|Их Хаан]] |- ![[Зарга шийтгэх яам|Юй ши тай]] ! colspan="3" |[[Төвлөн засах яам|Жун шу шэн]] ![[Нууц бичгийн яам|Шу Ми Юань]] |- ! rowspan="3" |Муж бүр дэх салбарууд !Сангийн яам !Ёслолын яам !Үйлдвэрлэх яам ! rowspan="3" |Муж бүр дэх салбарууд |- |'''Цэргийн яам''' |'''Шүүх яам''' |'''Түшмэлийн яам''' |- | colspan="3" | '''11 мужийн төвлөн засах яамд''' |} Юань улсын хамгийн дээд эрх мэдлийг хаан хязгаарлалтгүйгээр барих бөгөөд [[Төвлөн засах яам|төвлөн засах яам]] (Уг яаманд '''Сангийн яам, Ёслолын яам, Цэргийн яам, Шүүхийн яам, Үйлдвэрлэх яам''' зэрэг 6 яам харьяалагдаж байв), [[нууц бичгийн яам]] , [[зарга шийтгэх яам]] гэх гурван бие даасан харилцан хяналт тавих үүрэг хүлээсэн яамд ажиллаж байсан байна. Тус яамыг зарим үед [[хунтайж]] Жун шу лин буюу эрхэлсэн сайдын албан тушаалыг хашиж, түүний доор хоёр чинсан байдаг байлаа. Гэхдээ эрхэлсэн сайд гэдэг нь байнгын бус түр орон тоо юм. Энэ нь хунтайж нас барах, хаан болох үед арилгадаг байсан. Юань улсын үед [[Дорж (Хубилайн хүү)|Дорж]] (1261-1263), [[Чингим]] (1273-1286), [[Аюурбарбад буянт хаан|Буянт хаан]] (1307-1311), [[Гэгээн хаан]] (1316-1320) нар уг тушаалыг хашиж байсан. Төвлөн засах яамны эрхэлсэн сайдын дараа баруун, зүүн этгээдийн тэргүүлсэн сайд [[чинсан]] нар орж байжээ. Баруун этгээдийн сайд нь зүүнийхээс илүү эрх мэдэлтэй байв. Тэргүүн сайдын дор, цэрэг улсын хүнд хэргийг '''тэгшлэн засагч түшмэл''' (᠋平章政事) хэмээх дөрвөн сайд, засагт туслагч түшмэл байв. Түүний дараа '''[[Нууц бичгийн яам|Цэргийн явдлын хүрээлэн]]''' нь цэргийн үйлийг хариуцаж, дайн зарлах, цэргийн бүртгэл, цэргийг орон нутагт тараан хувиарлан суулгах гэх мэт асуудлыг хариуцаж байсан бөгөөд зөвхөн хаанд шууд захирагдах Шумиши түшмэл захирдаг байжээ. Юй ши тай буюу '''[[Зарга шийтгэх яам]]''' нь түшмэдийн албанд нь хяналт тавьж дэвшүүлэх юмуу бууруулах эсэхийг тогтоох, шүүн таслах, зарга хэлэлцэх асуудлыг хамаарч байсан. Энэхүү хоёр яамд нь мөн адил орон нутагт салбартай байснаас гадна тус бүрийг хариуцсан түшмэл томилж байсан. Мөн эдгээрээс гадна тус бүрдээ үүрэг хүлээсэн 20 гаруй яам, тэднээс салбарласан олон зуун хүрээлэн, асар, хэлтэс, товчоо зэрэг байгуулагдаж, зарим нь цаг үеийн шалгуураар татан буугдах, нэгтгэгдэж байсан. Үүнд: # Тариалангийн хэргийн их хэлтэс{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=170-174}} (大司農司) # Алтан ургийг хамаарах шилтгээн{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=170-174}} (大宗正府): Алтан ургийн ноёд тайж, хатад охидын хэргийг хамаарах байгууллага. # [[Бичгийн утгачийн хүрээлэн|Бичгийн утгачд хавсаруулсан улсын түүхийн хүрээлэн]]{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=170-174}} (翰林兼國史院): Хятад хэл, бичгээр улсын түүх шастир зохиох, хааны зарлигийн эхийг зохиох, зарлигийг нийтэд тунхаглах, түшмэдийн шалгалтийг зохион байгуулах үүрэгтэй. # [[Бичгийн утгачийн хүрээлэн##Салбар байгууллага|Монгол бичгийн утгачийн хүрээлэн]] (蒙古翰林院): Монгол хэл бичгээр хааны зарлигийг нийтлэх, төрийн хэргийг монгол хэлээр бичих нийтлэх, монгол бичгээр тамга, тэмдэг, судар шастир бичих; монгол түшмэдийг сургах гэх мэт # Засаг нэвтэрүүлэх хүрээлэн{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=170-174}} (通政院): Өртөөний хэргийг хариуцна. # Мэргэд чуулах хүрээлэн{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=170-174}} (集賢院) # Засаг дэлгэрүүлэх хэлтэс{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=170-174}} (宣政院): Төвөд зэрэг баруун зүгийн хараат орныг захирах байгууллага. # Үзэсгэлэн дэлгэрүүлэх хэлтэс{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=170-174}} (宣徽院): Алтан ургийн болон монгол ноёд ихэсийн зоог хүнс, идэш уушийг түгээх үйлийг хариуцна. # Их тайлгыг хамаарсан хүрээлэн{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=170-174}} (太常禮儀院) # Төрийн тамга хамаарах хүрээлэн{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=170-174}} (典瑞院) # Зурхайн хүрээлэн (太史院) # Эмчийн хүрээлэн (太醫院) # Төв засгийн хүрээлэн{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=170-174}} (中政院): Хааны ордны эд хөрөнгө, зоог хүнсийг зохицуулах байгууллага. # Эрдэм дэлгэрүүлэх асар бичгийн утгачийн хүрээлэн (奎章閣學士院) # Их Ордын дотоод хэргийг хамаарах шилтгээн (內史府): [[Чингис хаан|Чингис хааны]] [[Чингис хааны дөрвөн их орд|дөрвөн их ордын]] тайлга тахилга, харьяат ардын хүнс зоог, ахуйн хэрэг, хятад нутаг дахь соёрхол газраас авах татвар татаасыг бие даан зохицуулах зэрэг үүрэгтэй байгууламж. 1292 онд байгуулагдаж, 1328 он хүртэл [[жинь ван]] удирдаж, 1328-1368 он хүртэл төлөөний түшмэд удирдаж байсан. === Нутаг дэвсгэрийн хуваарь === [[Юань улсын судар]]т бичсэнээр засаг захиргааны хуваарь байнга өөрчлөгдөж байсан бөгөөд 1330 оны байдлаар [[Син жун шу шэн|Төвлөн засах төлөөний яам]]-11, [[чөлгэ]] (лу)-185, Фу-33, жоу- 359, сянь-1127 байжээ. Уугуул Монгол нутагт засаг захиргааны хуваарь өөрчлөгдсөнгүй. Хууль цааз нь төрийн асуудлыг зохицуулахад чиглэсэн дүрэм журам байлаа. Юань гүрний үед нутаг дэвсгэрийн хамгийн том нэгж нь '''муж''' байв. Мужийг дотор нь: Дотоод муж нь Төвлөн засах яаманд шууд захирагддаг [[Хэбэй]], [[Шаньдун]], [[Шаньси муж|Шаньси]] гурван мужийг багтааж байсан. [[Файл:Yuan Dynasty Administrative division 1330.jpg|thumb|350x350px|Юань улсын нутаг дэвсгэрийн хуваарь]] Харин гадаад муж нь нийт нийслэл хотоос алслагдсан бусад мужийг хэлж байсан. Үүнд: # [[Давааны Ар нутгийн син жун шу шэн]] (嶺北行省): Хархорумаар төвлөрсөн Монгол нутаг. # [[Хэнань Жяньбэй нутгийн син жун шу шэн]] (河南江北行省) # [[Хугуан нутгийн син жун шу шэн]] (湖廣行省) # [[Ганьсу нутгийн син жун шу шэн]] (甘肅行省) # [[Жяньши нутгийн син жун шу шэн]] (江西行省) # [[Жяньжэ нутгийн син жун шу шэн]] (江浙行省) # [[Ляоян нутгийн син жун шу шэн]] (遼陽行省) # [[Шэньси нутгийн син жун шу шэн]] (陝西行省) # [[Сычуан нутгийн син жун шу шэн]] (四川行省) # [[Юньнань нутгийн син жун шу шэн]] (雲南行省) Муж нь дотроо: Лу (сүүлийн үед Зам, Чөлгөө, Чөлгэ, Цүлх гэж нэрлэгдэх болсон), Фу (сүүлийн жилүүдэд Шүлтгэн, Шилтгэн гэх нэршилийг Түүхийн хүрээлэнгийн бүтээлүүдэд тавигдах болсон), Жоу, Сянь гэж хуваагддаг. Мужийг [[Юань улс|Юань улсын]] үед хятадаар [[Син жун шу шэн|Синь Жун Шу Шэн]] гэж нэрлэх бөгөөд энэ нь '''Төвлөн засах яамны төлөөний яам''' гэсэн утга агуулна. Үүнийг заримдаа Син шэн, Шэн гэх зэргээр товчлох асуудал байсан. Мөн орон нутаг дахь [[Нууц бичгийн яам]], [[Зарга шийтгэх яам|Зарга шийтгэх яамнуудын]] салбар байгууллага муж бүрт байршиж байсан. Тэдгээрийг '''син шу ми юань, син юй ши тай''' гэх зэргээр нэрлэж байсан. Эдгээрээс гадна Юань улсын үед байсан нэг томоохон зүйл нь хааны ургийн болон гавъяат ноёд, ван нарын '''эзэмшил газар''' юм. Тухайн цагт хааны ургийн [[Юань улсын төрлийн вангуудын жагсаалт|олон вангууд]] хятад газарт хувь эзэмшилтэй байжээ. Энэ нь тухайн үед ихээхэн өрнүүн дэлгэрсэн үзэгдэл байсан юм. Эдгээр эзэмшил газар нь төрийн засаг захиргааны нэгжтэй хамт оршиж, голдуу мужуудын фу, жоу, сянь зэрэг доод түвшний нэгжид эзэмшилтэй байсан. Гэхдээ тэрхүү газар эзэмшил нь дараах хоёр төрөлтэй байсан. # Газар нутаг, оршин суугчидыг хамтад нь өгөх # Зөвхөн оршин суугчидыг өгөх Энэ үзэгдэл нь Монгол нутагт байсан юм. [[Аюурбарбад буянт хаан|Буянт хааны]] үед гэхэд дараах ноёдын эзэмшилд хуваагдаж байсан. [[Файл:Yuan dynasty and Mongolia.jpg|thumb|Юань улсын үеийн Монгол орон]] # [[Туул гол|Туул]], Онон, Хэрлэн, '''[[Ордос|их ордос]]''' буюу их хориг зэрэг зүүн хойд нутаг нь [[Жинь ван]] [[Гамала]], [[Есөнтөмөр хаан|Есөнтөмөр]] нар захирсан, 1328 оноос төрийн захиргаанд очсон. # [[Онон гол|Онон]], [[Хэрлэн гол|Хэрлэн]] голын зүүн хэсэг, одоогийн [[Дорнод аймаг]] хавийн нутаг нь [[Бэлгүдэй|Бөх Бэлгүтэйгийн]] хойчисын захирсан нутаг # [[Эргүнэ мөрөн]], [[Хөлөн нуур|Далай нуур]] хавийн нутаг [[Хавт Хасар|Хасарын]] хойчисын захирсан нутаг # [[Алтайн нуруу]], [[Эрчис]] мөрний дунд бие нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] 7-р хөвүүн [[Мэлиг ноён|Мэлиг ноёны]] хойчисын захирсан нутаг # [[Сэлэнгэ мөрөн|Сэлэнгэ]] мөрний нутаг нь [[Сүлдүс|Сүлдүс аймгийн]] дархан нутаг # [[Буйр нуур]], [[халх гол]] орчмын нутаг нь [[Тэмүгэ отчигин|Тэмүгэ Отчигины]] хойчисын захирсан нутаг Эдгээрээс гадна тухайн зарим мужид [[Төвөд|Төвдийг]] захирах Засаг уламжлах яам (''Сюань Жэн Юань''), [[сюань вэй сы]] (дэлэгрэнгүй тохинуулах хэлтэс гэж орчуулдаг) , [[ань фу сы]] (амгаланг тохинуулах хэлтэс), [[жюнь]] (цэргийн анги), [[Дао (засаг захиргааны нэгж)|дао]] гэх мэтийн нэршил бүхий засаг захиргааны нэгж байршиж байсан. Аливаа удирдах албанд заавал монгол хүнийг томилох бөгөөд 25-аас дээш насны Монгол дарга нараар захируулдаг байв. Харин гацаа болон тосгодыг хятад хүнээр захируулдаг байжээ. Энэ нь монгол хүний тоо хятад нутгийнхантай харьцуулахад хэт цөөн байснаас улбаалаад бүх шатанд хүрч ажиллах боломжгүй учир зөвхөн дээд удирдах шатанд томилдог байжээ. Гэхдээ Монгол хүн гэдэгт Их Монгол улсад хамгийн түрүүнд дагаар орсон [[Харлуг|Харлиг]], [[Уйгур]], [[Түрэг]], [[Хятан]] зэргийн хүмүүсийг багтаах явдал байсныг анхаарууштай. ====== Хараат улсуудыг захирах мужууд ====== # [[Жэньдун син жун шу шэн]] (征東行省): [[Гуулин улс|Гуулин улсаар]] төвлөрсөн, [[Япон|Японыг]] дайлах муж. # '''Жэньмянь син жун шу шэн''' (征緬行省, [[Мьянмар|Мьянмарын]] хэргийг хамаарах муж) # '''Жяожи син жун шу шэн''' (交趾行省): Аннам буюу одоогийн [[Вьетнам|Вьетнамын]] хойд хэсгийг захирах муж. # '''Жаньчэн син жун шу шэн''' (占城行省) [[Чампа улс|Чампа улсыг]] захирах муж. Одоогийн өмнөд Вьетнам, Лаос, Тайландын нутаг === Цэрэг === Юань улсад монгол цэргээс гадна [[Хятадууд|хятад]], [[зүрчид]], [[тангуд]], [[кидан]], [[курё]], өнгөт нүдтэн ([[кипчак]], [[асуд]], [[уйгур]], [[хотон]], [[Оросууд|орос]]) зэрэг үндэстэн угсаатнаас бүрдсэн цэргийн анги үүрэг гүйцэтгэж байсан. Тус улсын зэвсэгт хүчин дараах төрөл нэгжээс бүрдэж байсан. # Дарангуй цэрэг: Юань улсын цэргийн гол хүчний ерөнхий нэр. Чухал газар, цайз боомт хот зэргийг хамгаалж, бослого тэмцэл гарахад дарах үүрэгтэй. # [[Хишигтэн|Хишигтэн цэрэг]]: Их Хааныг хамгаалагч торгон цэрэг. # Бууч цэрэг # Усан цэрэг # Орон нутгийн цэрэг Дарангуй цэргийг үндэс угсаа, гүйцэтгэх ур чадвар, төрөл ангиллаар нь дарангуй суух монгол цэрэг, тамачи цэрэг, хятад цэрэг, шинэ дагасан цэрэг (Сүн улс мөхсөний дараа дагаж орсон цэргүүд), өртөөний цэрэг гэх мэт төрөл ангилалтай байжээ. * Монгол цэргүүд нь хааны хишигтэнгээс гадна, Юньнань, хэнань, хэбэй, шаньси, ганьсу гэсэн хойд зүгийн болон зарим чухалд тооцогдох өмнө зүгийн мужийн гол хотуудыг дарангуйлан ноёрхож байсан. * '''[[Тамачи цэрэг]]''' нь Чингис хаан 1217 онд жалайрын Мухулай ноёнд ван цол өгч, Алтан улстай хийж байсан дайныг удирдах ерөнхий жанжин болгохдоо [[жалайр]], [[уруд]], [[мангуд]], [[хонгирад]], [[ихирэс]] аймгийн ноёд цэргийг захируулснаар тамачи цэрэг үүсэл эхлэдэг. Тамачи цэргийг зөвхөн энэ таван аймгаас татсан эрчүүдээр бүрдүүлж байсан тул уг таван аймгийн нэрийг [[таван түшээ аймаг]] гэж ерөнхийлөн нэрлэж байсан. * Хятад цэрэг нь Юань улсын цэргийн хүчний тооны хувьд ихэнхийг бүрдүүлж байсан. Умард хятадыг монгол, тамачи цэрэгтэй холилдон сахиж байсан бол өмнөд хятадыг дан хятад цэргийн ангиуд хамгаалж байсан. Хятад цэргийг дотор нь [[Алтан улс|Алтан улсын]] хятад цэрэг, шинэ дагасан хятад цэрэг (Сүн улс мөхөх үед бууж өгсөн хятад цэрэг) гэж хоёр ангилж байв. * Өнгөт нүдтэн, орон нутгийн цэргүүд: Өнгөт нүдтэн гэх нэршилд баруун зүгээс олзлогдож ирсэн түрэг, перс, асуд, орос, зүүн европ, зүрчид, хидан, курё болон бусад хятад бус гаралтай иргэдийг багтаадаг. Тэдгээрээс асуд, кипчак, канли, орос цэргийг шилдэгт тооцож, хишигтэн болон дарангуй цэргийн дотор монгол цэргийн дараа орох нэр хүндтэй байсан. Тэднийг гүйцэтгэх үүрэг, төрөл мэргэжлээр нь хаад ноёдын шадар хамгаалагч, буут цэрэг, усан цэрэг мэтийн төрөл ангилалд хуваагдаж байсан. === Хууль цааз === {{Гол|Их Засаг}} {{Гол|Их Юань улсын нэвтэрхий хууль}} {{Гол|Юань улсын хууль цаазын бичиг}} {{Гол|Жыюаний шинэ хууль}} [[File:Evolution map of the Northwest territory of the Yuan Dynasty in Haiguotuzhi.jpg|thumb|'''Юань гүрний үеийн баруун хойд хэсгийн газрыг дүрсэлсэн нь (XIX зуун)''']] Монголын Юань Улсын үед монгол хаад ноёдын зүгээс суурин иргэд, малчин ардыг нэгтгэн захирах үүднээс хэд хэдэн хууль цаазын бичгийг хэрэглэж байлаа. Хубилай хаан, түүний шинэ улсад шинэ хуультай болох нь зайлшгүй зүйл байсан. Улмаар [[Жыюаний шинэ хууль|'''Жи Юаний шинэ хууль''']] гэх хууль цаазын бичгийг Е Рун Зу гэх бичгийн түшмэл удирдаж 1291 оны 6 сарын 18-нд эмхэтгэсэн. Энэ хууль нь [[Алтан улс|Алтан улсын]] [[Мадагэ|Жанзун хааны]] үед зохиосон '''Тай Хэ Люй И''' гэх хууль цаазын бичиг, [[Чингис хаан|Чингис хааны]] үед зохиосон [[Их Засаг]] хуулийг үндэс болгосон байдаг. Уг хууль нь 96 зүйл, 10 бүлэгтэй. Үүнд түшмэдийн ёс, мөнгө санхүү, шашин шүтлэг, боловсрол, хулгайн хэрэг, цагдан хорих гэх мэт зүйлд хуваагдаж байлаа. Мөн [[Төмөр Өлзийт хаан]]ы үед 1305 онд [[Да Дөгийн хуулийн эмтхэтгэл]] гэх хууль цаазын бичгийг гаргасан. Үүнээс гадна 1322-1323 оны хооронд [[Юань улсын хууль цаазын бичиг]], [[Их Юань улсын нэвтэрхий хууль]] зэргийг эмхэтгэж баталсан. Тус бүр нь 2000 гаруй боть бөгөөд 20 гаруй бүлэгт хуваагдаж байдаг. Юань улсын сүүл үед холбогдох бас нэгэн хууль цаазын бичиг нь 1338-1345 оны хооронд [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр хааны]] зарлигаар [[Их Юань улсын нэвтэрхий хууль]] болон өмнөх үеийн хуулийг нэгтгэсэн нэгэн хуулийг гаргасан. Үүнийг хятадаар [[Жижэн Тяогө]] гэдэг. Монголчилбол Жыжөнгийн хуулийн эмхэтгэл гэнэ. Энэ нь нийт 2909 боть бөгөөд удиртгал бүлэг нь 150 боть, хуулийн эмхэтгэл бүлэг нь 1700 боть, хавсралт бүлэг нь 1059 боть болдог. 1346 оноос албан ёсоор хэрэглэж эхэлсэн. Энэ хууль нь 22 жил болоод [[Мин улс]] байгуулагдахад халагдаж, хожуу [[Юнлө|Юнлө хааны]] үед бичигдсэн [[Юнлэ Дадянь|Юнлэ Дадян]], манж [[Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан]]ы үед бичигдсэн "Сикү Чюаньшү" (Дөрвөн хөмрөгийн данс бичмэл) хэмээх хоёр бүтээлд багтсан билээ. == Юань улсын эдийн засаг == {{Гол|Юань улсын зоосон мөнгө}}{{Гол|Юань улсын цаасан мөнгө}}[[Файл:Yuan coinage.jpg|thumb|right|Юань улсын мөнгөн зооснууд]] Юань улсын үед хөдөө аж ахуйг үндэс болгосон олон төрлийн аж ахуйг зэрэг хөгжүүлэх бодлого баримталсны дүнд таримлын төрөл зүйл олширч тариа будааг элбэг хураах болсон бөгөөд мал сүрэг ч өнөр өссөн байна. Юань улсын үед гар үйлдвэр ихээхэн хөгжжээ. Жишээ нь: хөх цэцэгтэй цагаан шаазан нэгэнт дэлхийн хэмжээний шилдэг бүтээгдэхүүн болж олон оронд борлуулагдаж байжээ. Онгоц хийх мэргэжил дээшилж усан флоттой болжээ. Хубилай хаан анх удаа хууль ёсны баталгаатай цаасан мөнгийг гүйлгээнд гаргасан нь олон улсын худалдааг хөгжүүлэхэд чухал ач холбогдолтой зүйл болсон байна. Юань улсын үед Ханчжоугаас Бээжин хүрэх усан сувгийг холбосон бөгөөд Шанхай, Ханчжоу, Гуанчжоу зэрэг нэлээд олон газрыг худалдааны чөлөөт бүс нутаг болгож ус хуурай хосолсон шинэ торгоны замыг нээж дэлхий олон орны эдийн засаг соёлын солилцоонд чухал хувь нэмэр оруулжээ.<ref name="Юань" /> === Албан татвар === Татвар, гувчуур нь аливаа төрт улсын оршин тогтнохын үндэс бөгөөд улс орны эдийн засаг, ахуй амьдрал ямар байх нь үүнээс хамаарч байсан. Юань улсын албан татварыг ерөнхийд нь улсын алба буюу биеэр гүйцэтгэх үүрэгтэй бөгөөд иргэний алба буюу бараа бүтээгдэхүүн, мөнгөөр төлөх хэлбэр гэж хоёр ангилж болно. Тухайн үеийн монгол, хятад хүмүүсийн гүйцтгэх алба, татвар гувчуур нь ялгаатай байсан. Мөн энэ үеийн татвар, гувчуур гэх ойлголт нь Их Монгол Улсын үеийнхээс онцын өөрчлөлтгүй ч, улам боловсронгуй болох тусам өмнөх үеийнхээс авдаг байсан татварын тоо хэмжээ, нэр төрөл нэмэгдсэн. [[Төмөр Өлзийт хаан|Өлзийт хаан]] нэгэн удаа сайд [[Өлзий чинсан|Өлзийгөөс]] "Жил бүрийн улсад орж ирдэг алт, мөнгө, цаасан мөнгө хэд орчим байна? Бас хааны удмын олон ван, хүргэд, ноёдод түгээсэн хишиг болон барилга байгууламжийн зардалд хэдий хэмжээний мөнгө зарлагаддаг вэ? Эдгээрийг тооцоолж надад мэдүүл” хэмээсэнд Өлзий чинсан хариулахдаа: "Улсын жилийн орлого нь алт 19,000 лан, мөнгө 60,000 лан, цаасан мөнгө 3,600,000 дин. Ийм их боловч зардалд хүрэлцэхгүй учир 200,000 дин жиюаний цаасан мөнгө нэмж зээлээд байна. Иймд цаашид та бүхнийг хэмнэлттэй байхыг хүсч байна"{{Song|1976|pp=2352}} гэсэн нь тэр үеийн татвараас олсон ихээхэн орлого ба зарлагын харьцаа ямар байсныг харж болно. Энэ хэрээр татвараар цуглуулсан хөрөнгийг замбараагүй зарцуулж байсан нь улсын сан хөмрөг хоосрох үзэгдэл [[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан хүлэг хааны]] үеэс хойш байнга шахам тохиолдож байсан. Монгол малчдын төлдөг байсан татвар нь "хаад ноёдын идээ шүүсний иргэ хонины гувчуур; өртөөнд хэрэглэх морь малын гувчуур; хаад ноёдын өдөр тутмын болон найранд хэрэглэх сүү цагаан идээ, айраг архины гувчуур; малын тоног, цэргийн зэвсэг хэрэглэл, цэргийн агт зэргийн гувчуур" зэргийг шаардлагатай үед татаж авдаг байсан. Малчдаас малыг татварлахдаа Өгэдэй хааны үед тогтоосон 100 мал тутмаас нэгийг татах, 100 хүрэхгүй бол татахгүй гэдэг хуулийг хэрэглэсээр байсан ч, Юань Улсын сүүлээр энэ дүрэм алдагдсан байж болзошгүй. Тогоонтөмөр хааны үед хятадад гарсан бослогыг дарахад цэргийн агт хүрэлцэхгүй болсноор хааны зарлигаар адуу морийг малчдаас найртайгаар мөнгө төлж худалдан авах зарлиг олонтоо гаргаж байсан ч, хэрхэн хэрэгжсэн нь тодорхойгүй. Хятад тариачдаас авах татвар нь газрын татвар, өрхийн татвар, хавар ба намрын гувчуур зэрэг байнгын татвараас гадна дайнд хэрэглэх цэргийн хэрэглэл, өртөөний, хаад ноёдын хэрэглээнд гэх мэтээр тогтмол бус олон зүйлийн гувчуурыг татаж авдаг байсан. Эдгээр байнгын татварыг мөнгөн ембүү, гуулин зоос, цаасан мөнгө, торгон утас, бөс даавуу, будаа үр тариа, байгалийн баялаг, эд таваар зэргийн аль нэгээр нь тогтоосон хэмжээгээр татварладаг байсан. Өгэдэй хааны үед тогтоосон хуулиар хэрвээ зарим газар нутаг томтой ч хүн цөөтэй бол газрын татвар авна, харин газар нутаг бага ч хүн ам ихтэй бол хүн амын татвар авна, мөн дархан, гар урчууд, лам хуврагууд газрын татвар, албаны түшмэд худалдаачид хүн амын тоог магадлан татвар төлдөг журам Юань улсын үед ч хэрэгжиж байсан.{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=284-285}} Хубилай хааны үеэс газрын амуу будааны татвар, хүн ам өрхийн татвар, ашигт малтмалын татвар, худалдааны гаалийн татвар, эд барааны болон бусад 32 төрлийн жижиг татвар гувчуурыг авах болсон. '''Газрын буюу амуу будааны татвар:''' Өрхийн эр бүр 3 таар амуу будаа, өсвөр насны эр 1 таар амуу, шинэ өрх эхний жилд 5 доу (10 доу 1 таартай тэнцүү, ) амуу тушаана. Өлзийт хааны үеэс намрын татварыг амуу будаагаар, хаврын татварыг мод, бөс бараа, торго, мяндасаар орлуулан татварлах болсон.{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=286}} 1328 он гэхэд нийт 12,114,708 таар амуу будааг татварлаж байсан. ==== '''Өрхийн татвар''' ==== Өрхийн татвар нь ширхэгийн (торгон утасны), цаасан мөнгөний, энэ хоёрын холимог гэсэн гурван төрлөөр татвар хурааж байсан. Газар нутгийн онцлогоос хамаарч зөвхөн торгон утасаар татвар төлдөг өрх, зөвхөн мөнгө зоосоор татвар төлдөг өрх, эсвэл аль алинаар нь дагнах юмуу холимог байдлаар төрөлжсөн татвар төлдөг өрхүүд гэж байсан. * Уулын харьяат өрх (元管戶) бүр 1 жинь, 6 лан, 4 цэн тушаана. * Бүрэн татах албаны таван өрх (全科係官五戶絲戶): 1 жинь, 6 лан, 4 цэн тушаана, хагасыг татах өрх нь 8 ланг албанд тушаана. * Харилцан туслах өрх: торгон утасны өрх 1 жинь, 6 лан, 4 цэн. Мөнгөний алба 4 лан тушаана. * Тэтгэн туслах өрх: цаасан мөнгөөр алба барьдаг өрх 10 лан, 2 цэн бөгөөд үүний 4 лан мөнгийг албанд тушаана. Зөвхөн торгон утасаар алба барьдаг өрхийн албанд тушаах нь 4 жинь утас. * Хөрөнгө сэргээсэн өрх, эрийн цээнд хүрсэн өрхөөс эхний жилд албаас хэлтрүүлж, 2-р жилд хагасыг татаж, 3-р жилд бүрэн татаж хуучин өрхтэй адил болгоно.{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=288-289}} 1302 онд тогтоосон нэмэлт өөрчлөлтөөр зөвхөн цаасан мөнгө тушаах өрх бүр Жунтунгийн цаасан мөнгө 1 лан, 2 цэн, 5 фэн, зөвхөн торгон утас тушаах өрх бүр 5 жинь, 8 лан болгож, торгон утасны албыг тушаах хугацаа найман сард, мөнгөний албыг тушаах хугацаа есөн сард, бөс барааны тушаах хугацааг 10 сард тушааж байхаар тус тус тогтоов.{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=288-289}} 1265 онд 986,912 жинь торгон утас, 56874 ембүү мөнгө, 85412 толгой бөс даавууг татварт авч байсан бол, 1328 оны байдлаар 1098843 жинь торгон утас, 989 ембүү мөнгө, 350530 толгой нарийн торго, 72015 жинь мяндас, 211223 толгой бөс даавууг тус тус татварт хураажээ.{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=290}} '''Ашигт малтмалыг''' хятад газрын мужуудаас алт, мөнгө, төмөр, сувд, хаш, хар тугалга, зэс, хужир давс болон бусад төрлийн эрдэс баялагийг зөвхөн төрийн хяналттайгаар ашигт малтмалуудыг олборлож, эргэлтэнд оруулж байсан.{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=290-291}} ==== '''Худалдааны татвар''' ==== Өгэдэй хааны үед тогтоосон худалдаачдаас 30-ны 1 хувиар бодож татвар авахыг удтал хэрэглэж, 1280 оны байдлаар 45000 дин буюу ембүү (50 лангийн ембүүгээр тооцдог байсан) мөнгө татварлан авахаар болсон. Мөн жилд Шанду хотоос 60-ны 1 хувиар тооцох болсон. 1285 онд зам тус бүрээс жунтунгийн 3 цэн мөнгө авахаар болов. Шандугаас авах татварыг нэмж 100 лан бүрээс 7.5 цэн мөнгө татахаар болов. 1289 онд [[Сэнгэ (Юань улс)|Сэнгэ]] сайдын гуйлтаар хойд хятадаас авах орлогыг нэмж 200,000 дин мөнгө, өмнөд хятадаас авах орлогыг 250,000 дин мөнгө болов.{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=276}} 1310 онд Хүлэг хааны зарлигаар зам бүрээс авах орлогыг 3 цэн жиюаний цаасан мөнгө болгон нэмсээр, 1328 он гэхэд худалдаачдаас авдаг татварын хэмжээ 1280 оныхоос 100 дахин нэмэгдэв. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Юань улсын худалдааны татварын орлого{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=277}} ! rowspan="2" |Газрын нэрс ! rowspan="2" |Хятад ханз ! colspan="3" |Татварын хэмжээ !Тайлбар |- !Дин<ref>Дин (錠) нь гулдмай, ембүүг хэлдэг хятад үг. Зарим монгол ном зохиолд өлгий мөнгө гэдэг. 1 дин нь 50 лангийн мөнгөн ембүүтэй тэнцэнэ. Хэрвээ 10000 дин мөнгө гэвэл 10,000*50 лан=500,000 лан мөнгө болно.</ref> (錠) ![[Лан]] (兩) !Цэн (錢) ! |- |Дайду хотын худалдааны товчоо |大都宣課提舉司 |103,636 |11 |4 | |- |[[Ханбалиг|Дайду лу]] |大都路 |8,242 |9 |7 | |- |[[Шанду|Шанду хот]] |上都留守司 |1,934 |5 | - | |- |Шанду хотын худалдааны товчоо |上都稅課提舉司 |10,525 |5 | - | |- |[[Давааны Ар нутгийн син жун шу шэн|Давааны арын муж]] |嶺北行省 |448 |45 |6 |Монгол нутаг |- |[[Ляоян нутгийн син жун шу шэн|Ляоян муж]] |遼陽行省 |8,273 |41 |4 | - |- |[[Хэнань Жяньбэй нутгийн син жун шу шэн|Хэнань муж]] |河南行省 |147,428 |32 |3 | |- |[[Шэньси нутгийн син жун шу шэн|Шанши муж]] |陝西行省 |45,579 |39 |2 | |- |[[Сычуан нутгийн син жун шу шэн|Сычуань муж]] |四川行省 |16,676 |4 |8 | |- |[[Ганьсу нутгийн син жун шу шэн|Ганьсү муж]] |甘肅行省 |17,361 |36 |1 | |- |[[Жяньжэ нутгийн син жун шу шэн|Жяньжэ муж]] |江浙行省 |269,027 |30 |3 | |- |[[Жяньши нутгийн син жун шу шэн|Жяньши муж]] |江西行省 |62,512 |7 |3 | |- |[[Хугуан нутгийн син жун шу шэн|Хугуан муж]] |湖廣行省 |68,844 |9 |9 | |} ==== '''Архи, цууны татвар''' ==== Архи, цууны татвар нэгэн төрлийн татвар бөгөөд архи дарс нэрэхийг зөвхөн улсын мэдлийн үйлдвэрт нэрж хийж, бусад хүмүүс дур мэдэн хийхийг цаазлан хориглож байсан. Тухайн үед архи, дарс нэрэхэд тариа, будаа ашиглаж байсан тул ган гачигтай зарим жилд архи нэрэхийг хааны зарлигаар хориглож байсан ч, язгууртнууд ашиг олохын тулд нууцаар архи нэрж зарах үзэгдэл их байсан. Монголчууд анх Өгэдэй хааны үед хятад нутагт архи, дарсны үйлдвэрийг олон газарт тараан байгуулж, тэднийг орон нутгийн түшмэдээр хянуулж, тэдгээрээс багагүй хэмжээний орлогыг татан төвлөрүүлж байсан. Мөнх хааны үед архи дарсыг хувиараа хийхийг хориглож байсан. 1285 онд Хубилай хааны зарлигаар архинаас авах татварыг 1 дань<ref>дань 石: эзэлхүүнийг хэмжихэд 100 литр, массыг хэмжихэд 50-60 кг гэж үздэг. Энэ тохиолдолд шингэн зүйл учраас литрээр нь тооцно.</ref> тутмаас 10 лан мөнгө авахаар болсон. 1285 оны 3-р сард баруун гарын сайд Лу Шируны зөвлөснөөр Шанду хотын архины татварыг цуцлаж, архи дарс үйлдвэрлэгчид хувиараа хийхийг зөвшөөрч, 1 дань тутмаас 5 лан мөнгөний татвар авахаар болгов. 1292 онд Өлзий чинсангийн айлтгасан нь: "Ханжоугийн архины татвар жилд 270,000 дин мөнгө төвлөрүүлдэг бол Хугуан, Лунсин хотууд нийлээд ердөө 90,000 дин мөнгө л төвлөрүүлж байна. Татварын харьцаа хэт ялгаатай байна” хэмээн мэдүүлэв. Ингээд Ханжоугийн татварыг 10-ны хоёроор бууруулж, Хугуан, Лунсин, Нанжин гурван газарт хуваан ногдуулжээ. 1304 онд Дайду хотын архи дарсны татварын газрын харьяанд 100 дарс нэрэх үйлдвэр байгуулснаа, 1305 онд 30 болгон цомхотгоод нэг газраас өдөрт 25 дань-аас (2500 литр) илүү архи дарс нэрэхийг хориглов.{{sfn|Song|1976|pp=2395}} {{div col|colwidth=40em}} '''Муж бүрээс татварласан архины татвар (酒課)'''{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=293}} #Нийслэл орчмын газар (腹裏): 56,243 дин 67 лан 1 цэн #Ляоян муж (遼陽行省): 2250 дин 11 лан 2 цэн #Хэнань муж (河南行省): 75,077 дин 11 лан 5 цэн #Шэньси (陝西行省): 11,774 дин 34 лан 4 цэн #Сычуань (四川行省): 7,590 дин 20 лан #Ганьсу (甘肅行省): 2,078 дин 35 лан 9 цэн #Юннань (雲南行省): 226,117 суо ''(索)'' #Жянжэ (江浙行省): 196,654 дин 21 лан 3 цэн #Жянси (江西行省): 58,640 дин 16 лан 8 цэн #Хугуан (湖廣行省): 58,848 дин 49 лан 8 цэн {{div col end}} {{div col|colwidth=40em}} '''Муж бүрээс татварласан цууны татвар (醋課)'''{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=293}} #Нийслэл орчмын газар (腹裏): 3,576 дин 48 лан 9 цэн #Ляоян (遼陽行省): 34 дин 26 лан 5 цэн #Хэнань (河南行省): 2,740 дин 36 лан 4 цэн #Шэньси (陝西行省): 1,573 дин 39 лан 2 цэн #Сычуань (四川行省): 616 дин 12 лан 8 цэн #Жянжэ (江浙行省): 11,870 дин 19 лан 6 цэн #Жянси (江西行省): 951 дин 24 лан 5 цэн #Хугуан (湖廣行省): 1,231 дин 27 лан 9 цэн {{div col end}} ==== Нэмэлт татварууд ==== Юань улсын сударт тэмдэглэснээр дээрх татваруудаас гадна доор дурдсан 32 төрлийн эд зүйлсээс нэмэлт гувчуур авдаг байсан.{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=292}} {{div col|colwidth=18em}} # Цаг тооны бичиг (曆日) # Гэрээний бичиг (契本) # Голын хөвөө (河泊) # Уулын талбай (山場) # Ваар сав шатаах зуух (窰冶) # Газрын түрээс (房地租) # Өрхийн мухлаг (門攤) # Цөөрөм (池塘) # Нуурын зэгс (蒲葦) # Идэшний хонь (食羊) # Хулс (荻葦) # Нүүрс (煤炭) # Далайн эрэг (撞岸) # Хятад долоогоно жимс (山查) # Исгэгч, хөрөнгө (麯) # Загас (魚) # Будаг (漆) # Исгэх эд (酵) # Уулын шанд (山澤) # Нуур (蕩) # Бургас (柳) # Яали ? (牙例) # Саалийн үнээ (乳牛) # Хувь татах (抽分) # Зэгс (蒲) # Жараахай (魚苗) # Түлээ мод (柴) # Нэхий (羊皮) # Шаазан (磁) # Хулсан зэгс (竹葦) # Цагаан гаа (薑) # Цагаан эм (白藥){{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=292}} {{div col end}}'''Идэшний хониноос''' олдог байсан татварын орлого нь [[Даду чөлгөө|Дайду чөлгөнөөс]] 438 дин мөнгө, [[Шаньду чөлгөө|Шанду чөлгө]], [[Синхө чөлгөө|Шинхэ чөлгөнөөс]] тус бүр 300 дин мөнгө, Датун чөлгөнөөс 393 дин, Хонины зах (Дайду хотын Шүньчэн хаалганы орчимд байсан{{sfn|Qiu|2002|pp=310}}) 229 дин 29 лан 7 цэн мөнгө, мэйму хэлтэс (煤木所; Дайду хотын арилжааны гаалийн хэргийг эрхлэх товчооны харьяа байгууллага{{sfn|Qiu|2002|pp=948}}) 100 дин мөнгө, нийт дүнгээр 1760 дин 29 лан 7 цэн цаасан мөнгө олж байсан.{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=293}}{{sfn|Song|1976|pp=2405}} '''Саалийн үнээ'''нээс зөвхөн Жэньдин чөлгөнөөс 208 дин 30 лан мөнгөний татварын орлого олж байсан.{{sfn|Song|1976|pp=2407}} '''Цаг тооны бичиг''' улс даяар 3,123,185 боть борлуулсан нь [[Жунтунгийн цаасан мөнгө|жунтунгийн цаасан мөнгөөр]] 45980 дин 32 лан 5 цэн мөнгөний орлого олж байв. Үүнээс том хуанлийг 2,202,203 боть тус бүрийг 1 лан цаасан мөнгөөр зарсан нь 44044 дин 3 лан мөнгө, жижиг хуанли 915,725 боть тус бүрийг 1 цэн цаасан мөнгөөр боруулахад 1831 дин 32 лан 5 цэн мөнгө, араб хуанли 5257 боть тус бүрийг 1 лан цаасан мөнгөөр зарсан нь 105 дин 7 лан мөнгө болж байв.{{sfn|Ider|Chinzorig|2019|pp=292-293}} == Хаад ба Хатад == === Хаад === {{гол|Юань улсын хаад}} {| class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" |+ '''Монголын Их Хаад''' |- !Хөрөг ! style="background:#efefef;" | Хааны нэр ! style="background:#efefef;" | Цол ! style="background:#efefef;" | Амьдарсан жилүүд ! style="background:#efefef;" | Хаанчилсан жилүүд ! style="background:#efefef;" | Хятад оны цол ! style="background:#efefef;" | Хятад сүмийн цол |- |[[Файл:YuanEmperorAlbumKhubilaiPortrait.jpg|center|frameless|125x125px]] | [[Хубилай хаан|'''Хубилай''']] | '''Сэцэн хаан''' | [[1215 он|1215]]-[[1294 он|1294]] | [[1271 он|1271]]-1294 он | [[Чжунтун]] (1260-1264)<br /> [[Жыюань]] (1264-1294) | Шизу |- |[[Файл:YuanEmperorAlbumTemurOljeituPortrait.jpg|center|frameless|126x126px]] | [[Өлзийт Төмөр хаан|'''Төмөр''']] | '''Өлзийт хаан''' | [[1265 он|1265]]-[[1307 он|1307]] | [[1294 он|1294]]-1307 | [[Юаньжэнь]] (1295-1297) <br />[[Дадө]] (1297-1307) | Чэнзун |- |[[Файл:YuanEmperorAlbumQaishanKulugPortrait.jpg|center|frameless|125x125px]] | [[Хайсан хүлэг хаан|'''Хайсан''']] | '''Хүлэг хаан''' | [[1281]]-[[1311]] | [[1307]]-1311 | [[Жыда]] <br /> (1308-1311) | Узун |- |[[Файл:YuanEmperorAlbumAyurbarvadaBuyantuPortrait.jpg|center|frameless|126x126px]] | [[Аюурбарбад буянт хаан|'''Аюурбарбад''']] | '''Буянт хаан''' | [[1285]]-[[1320]] | [[1311]]-1320 | [[Хуанцин]] <br /> (1311-1316)<br />[[Яньёу]](1316-1320) | Рэньзун |- | Хөрөг нь зурагдаагүй | [[Шадбал гэгээн хаан|'''Шадбал''']] | '''Гэгээн хаан''' | [[1303]]-[[1323]] | [[1320]]-1323 | [[Жыжы (Гэгээн хаан)|Чжичжи]] <br /> (1320-1323) | Инзун |- | Хөрөг нь зурагдаагүй | [[Есөнтөмөр хаан|'''Есөнтөмөр''']] | | [[1293]]-[[1328]] | [[1323]]-1328 | [[Тайдин]] <br /> (1323-1328) [[Жыхө]]<br />(1328) | Тай Дин Ди |- | Хөрөг нь зурагдаагүй | [[Аригиба хаан|'''Аригиба''']] | | [[1320]]-[[1328]] | 1328 | [[Тяньшүнь (1328)|Тяньшүнь <br /> (1328)]] | Тянь Шүнь Ди |- |[[Файл:YuanEmperor Kusala.jpg|center|frameless|126x126px]] | [[Хүслэн хаан|'''Хүслэн''']] | '''Хутагт хаан''' | [[1300]]-[[1329]] | 1329 | [[Тяньли]] <br /> (1329) | Минзун |- |[[Файл:YuanEmperorAlbumTughTemurPortrait.jpg|center|frameless|126x126px]] | [[Тугтөмөр хаан|'''Тугтөмөр''']] | '''Заяат хаан''' | [[1304]]-[[1332]] | [[1328]]-[[1329]], <br />1329-1332 | [[Тяньли]] <br /> (1328-1329)<br /> [[Жышүнь]]<br /> (1329-1332) | Вэньзун |- |[[Файл:YuanEmperorAlbumIrinchinbalPortrait.jpg|center|frameless|126x126px]] | [[Ринчинбал хаан|'''Ринчинбал''']] | '''Эрдэнэцогт хаан''' | [[1326]]-[[1332]] | 1332 | Жышүнь (1332) | Нинзун |- | | [[Тогоонтөмөр хаан|'''Тогоонтөмөр''']] | '''Ухаант хаан''' | [[1320]]-[[1370]] | [[1333]]-[[1368]] | [[Юаньтун]] <br /> (1333-1335)<br />[[Жыюань]]<br />(1335-1340)<br /> [[Жыжөн]]<br />(1340-1370)<br /> | Хуйзун<br>Шүнь Ди |} === Их Хатад === {| class="wikitable" !Хөрөг !Хатны нэр !Овог аймаг !Хатан суусан үе |- |[[Файл:YuanEmpressAlbumChabi.jpg|center|frameless|129x129px]] |[[Чаби хатан|'''Чамбуй''']] |Хонгирад |1260-1281 |- |Хөрөг нь зурагдаагүй |[[Намбуй хатан|'''Намбуй''']] |[[Хонгирад]] |1285-1286 |- |Хөрөг нь зурагдаагүй |[[Шириндарь хатан|'''Шириндарь''']] |Хонгирад |1295-1305 |- |Хөрөг нь зурагдаагүй |[[Булган хатан|'''Булган''']] |[[Баяд|Баягуд]] |1305-1307 |- |[[Файл:YuanEmpressAlbumZhenge.jpg|center|frameless|129x129px]] |[[Жэнгэ хатан|'''Жэнгэ''']] |Хонгирад |1307-1311 |- |[[Файл:YuanEmpressAlbumAWifeOfAyurbarvada.jpg|center|frameless|130x130px]] |'''[[Раднашири хатан|Анашишир]]''' |Хонгирад |1311-1320 |- |[[Файл:YuanEmpressAlbumWifeOfShidebalaII.jpg|center|frameless|129x129px]] |[[Сугабал хатан|'''Сугабал''']] |[[Ихирэс]] |1320-1323 |- |Хөрөг нь зурагдаагүй |[[Бабухан хатан|'''Бабухан''']] |Хонгирад |1323-1328 |- |[[Файл:Бабуша_хатан.jpg|center|178x178px]] |[[Будшир хатан|'''Будашири''']] |Хонгирад |1328-1329, 1329-1332 |- |[[Файл:YuanEmpressAlbumWifeOfQoshila.jpg|center|frameless|128x128px]] |[[Бабуша хатан|'''Бабуша''']] |[[Хонгирад]] |1329 |- |[[Файл:YuanEmpressAlbumAWifeOfIrinchinbal.jpg|center|frameless|128x128px]] |[[Дарамшир|'''Дарьтэмиш''']] |Хонгирад |1332 |- |Хөрөг нь зурагдаагүй |[[Данашир хатан|'''Данашири''']] |[[Кипчак]] |1333-1335 |- |Хөрөг нь зурагдаагүй |[[Баянхутаг хатан|'''Баянхутуг''']] |Хонгирад |1335-1365 |- |Хөрөг нь зурагдаагүй |[[Өлзийхутаг хатан|'''Өлзийхутуг''']] |[[Курё улс]] |1365-1368 |} == Зургийн цомог == <gallery mode="packed" heights="160"> Файл:Yuan dynasty iron magic square.jpg|Араб тоо сийлсэн хавтан (Юань гүрэн) Файл:Yuan Dynasty - waterwheels and smelting.png|Төмрийн хүдэр хайлуулах зуух Файл:水轮.jpg|Усан хүрд Файл:水锤.jpg|Юань улсын үеийн усан хөөрөг Файл:纺织机.jpg|Юань улсын үеийн нэхмэлийн машин Файл:水磨齿轮.jpg|Усан тээрэм Файл:农书织布机.jpg|Торго нэхэх суурь машин Файл:Zhao Mengfu1.jpg|Юань улсыг үеийн зураг ([[Жао Мэнфу]]) Файл:Chuangzi Nu1.jpg|Юань улсын үеийн Давхар холхивчит нум<ref name="bm">{{cite web |url = http://www.grandhistorian.com/chinesesiegewarfare/index-english12122007.html |title=Archived copy |accessdate=November 11, 2009 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20091202081843/http://www.grandhistorian.com/chinesesiegewarfare/index-english12122007.html |archivedate=December 2, 2009 }}</ref> Файл:Skanda detail heart sutra zhao mengfu.jpeg|Юань улсын үеийн цэргийн хувцас Файл:Immortal Riding a Dragon.jpg|Юань улсын үед зурагдсан луу унаж буй зураг Файл:Horse and Groom, after Li Gonglin by Zhao Yong.jpg|[[Монгол морь]] Файл:Jiang Ge.JPG|Юань улсын Монгол цэрэг Файл:Qubilai Setsen Khaan.JPG|[[Хубилай хаан]]ы залуугийн зураг Файл:Mongol warrior of Genghis Khan.jpg|Монгол морьтон баатрын харваж байгаа зураг Файл:Yuan stone Nestorian inscription (rep).JPG|Бээжин хотын Фаншань дүүргээс олдсон Юань улсын үед хамаарах Несториан шашинтны чулуун хөшөө </gallery> ==Урлагийн бүтээл== ===Кино=== *Телевизийн богино цувралууд, ''[[Марко Поло (TV богино цувралууд)|Марко Поло]]'' (1982), Featuring [[Кэн Маршал]] ба [[Роученг Ин]], зохиолыг бичсэн [[Жулиано Монталдо]],зураглаач, Пологийн аялалаар хоёр ялалт авсан. [[Эмми шагнал гардуулах ёслол]], зургаагаас дээш удаа нэр дэвшсэн.<ref name=Emmy>{{Citation|title=Academy of Television Arts & Sciences|url=http://www.emmys.org/awards/awardsearch.php|accessdate=July 6, 2009|archive-date=2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090715011545/http://www.emmys.org/awards/awardsearch.php|url-status=dead}} (Searching for "Marco Polo", and year 1982)</ref><ref>{{cite web|url=http://www.imdb.com/title/tt0083446/ |website=IMDb TV miniseries|title= Marco Polo |date= 1982}}</ref> * ''[[Марко Поло (телевизийн цуврал)|Марко Поло]]'' 2014 оны кино. ([http://www.imdb.com/title/tt2189461/ imdb.com Marco Polo (TV series)]) ==Мөн үзэх== * [[Их Монгол Улс]] * [[Их Монгол улс болон Юань гүрний үеийн дайн тулаан]] * [[Алтан Орд]] * [[Ил Хаант Улс]] * [[Цагаадайн улс]] ==Цахим холбоос== {{commonscat|Yuan Dynasty|Юань Улс}} * [https://web.archive.org/web/20130430183940/http://www.kinabaloo.com/yd1.html Yuan Dynasty Earthen City Wall Park, Beijing] (англи хэлээр) * [http://www.chinavoc.com/history/yuan.htm The Yuan Dynasty] (англи хэлээр) == Тэмдэглэл == {{NoteFoot}} == Эшлэл == <references responsive="" /> == Ном зүй == * {{Cite book |last=Ider |first=D |last2=Chinzorig |first2=B |title=Их Юань хэмээх Их Монгол Улс |publisher=Степпе паблишинг |year=2019 |volume=2 |location=Улаанбаатар |isbn=978-9919-9552-1-2}} * {{Cite book |last=Tumurtogoo |first=D |title=Mongolian monuments in Uighur-Mongolian script (XIII–XIV centuries) Introduction, transcription and bibliography |publisher=Institute of Linguistics, Academia Sinica |year=2006 |location=Taipei}} * {{Cite journal |last=Cleaves |first=Francis Woodman |year=1951 |title=The Sino-Mongolian Inscription of 1338 in Memory of Jigüntei |url=https://www.jstor.org/stable/2718296 |journal=Harvard Journal of Asiatic Studies |volume=14 |issue=2 |via=JSTOR}} * {{Cite journal |last=Cleaves |first=Francis Woodman |year=1949 |title=The Sino-Mongolian Inscription of 1362 in Memory of Prince Hindu |url=https://www.jstor.org/stable/2718205 |journal=Harvard Journal of Asiatic Studies |publisher=Harvard-Yenching Institute |volume=12 |issue= |via=JSTOR}} * {{cite book |language=zh-Hans |script-title = zh:《中国历史地图集》 |trans-title = Хятадын түүхэн атлас |publisher=中国地图出版社 |volume=7 |last=Tan |first=Qixian [谭其骧] |isbn=978-7-5031-1844-9 |year=1987}} * Arthur Cotterell: The Imperial Capitals of China - An Inside View of the Celestial Empire. Pimlico, London 2007, ISBN 978-1-84595-009-5 (англи хэлээр). * Ann Paludan: Chronicle of the China Emperors. Thames & Hudson, London 1998, ISBN 0-500-05090-2 (англи хэлээр). * {{cite journal |date=September 1997 |title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia |journal=[[International Studies Quarterly]] |volume=41 |issue=3 |doi=10.1111/0020-8833.00053 |first=Rein |last=Taageper |author-link = Rein Taagepera |jstor=2600793 |url=https://escholarship.org/content/qt3cn68807/qt3cn68807.pdf?t=otc3in}} * {{Cite book |last=Qiu |first=Shusen |title=Yuan shi ci dian |publisher=Shandong Education Press |year=2002 |location=山东 |pages=310 |language=zh}} * {{Cite book |last=Song |first=Lian |title=Yuan shi |publisher=Zhonghua Book Company |year=1976 |location=Beijing |language=zh}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө= [[Их Монгол Улс]] <br/> [[Сүн улс|Өмнөд Сүн улс]] <br/> |он= 1271-1368 |албан_тушаал= Их Юань улс |дараа=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/> [[Мин улс]] }} {{end}} {{Хөтлөгч мөр Юань Улсын сэдэв}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Хятадын династи]] [[Ангилал:Юань улс| ]] [[Ангилал:Их Монгол Улс]] [[Ангилал:13-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:14-р зууны Монголын түүх]] 53eotxr5gltrwi27hxcpsgk9cd15bul 0 23622 864551 854671 2026-08-04T04:56:34Z ~2026-42981-32 106530 864551 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс цэргийн зүтгэлтэн | нэр = Оспан Исламулы | зураг =[[Файл:Osman Batur.jpg|300px|right]] | зургийн_тайлбар = Осман وسپان باتىر | төрсөн_он_сар_өдөр = 1899 | нас барсан_он_сар_өдөр= 1951оны 04 дүгээр сарын 29. | оршуулсан_газар_нэр = [[БНХАУ]], {{Өрөмч}} | төрсөн_газар = [[Манж Чин улс]], [[Шинжаан]], [[Алтай тойрог]], Хөхтэйн район | нас барсан_газар = [[БНХАУ]], [[Өрөмч]] | алдаршсан_нэр = Оспан дээрэмчин Осман дээрэмчин | бүтэн_нэр = Оспан Исламулы | үндэстэн = [[казахууд|казах үндэстэн]] | эх орон = [[Зураг:Flag of the Second East Turkestan Republic.svg|22px]] [[Дорнод Туркестаны Бүгд Найрамдах Улс]]<br>[[Зураг:Flag of the Republic of China.svg|22px]] [[Тайвань|Бүгд Найрамдах Хятад Улс]] | салбар = | албан он жилүүд = [[Дорнод Туркестаны Бүгд Найрамдах Улс|ДТБНУ]] ([[1943]]—[[1946]], [[1949]]—[[1951]])<br>[[Тайвань|БНХУ]] ([[1946]]—[[1949]]) | цол_хэргэм = | ажиллагааны_тоо = | нэгж = | албан_тушаал = | тулалдаанууд = Илийн бослого, [[Бага хавтагийн хилийн тулгаралт]], [[Мэргэн уулын байлдаан]], [[Хятадын иргэний дайн]] | тулалдааны_нэр = [[Байтаг Богдын хилийн мөргөлдөөн]] | шагналууд = | харилцаа = | бусад_үйл = }} '''Оспа́н Исла́мулы''' ({{Lang-mn|Осман, Осван}}; {{lang-kk|Оспан батыр}}, ''Ospan batır'', وسپان باتىر; {{Lang-zh|烏斯滿·巴圖爾}}; зарим тохиолдолд Осман баатар гэж дууддаг,<ref>[https://books.google.com/books?id=rsLQdBUgyMUC&pg=PA95 Modern China's ethnic frontiers: a journey to the west] Hsiao-ting Lin, 2011-12-27, Isbn:0-415-58264-4</ref> [[1899]] онд төрсөн —[[1951]] онд цаазлуулж нас барсан) нь Умард Шинжаан буюу [[Зүүнгар нутаг|Дорнод Туркестан]] дахь түрэг Казах үндэстний чөлөөлөх хөдөлгөөний нэг толгойлогч, [[БНМАУ]]-ын баруун хилийн орчимд зэвсэгт үйл ажиллагааг зохион байгуулагч, хилийн бүсэд [[Гоминдан]]ы тагнуулын үйл ажиллагаа болон зэвсэгт мөргөлдөөнд оролцож байв. 1940-1950 оны хооронд [[Монгол]], [[Орос]], [[Хятад]] түүгээр ч барахгүй [[Америк]] улсуудын хооронд Шинжааны газар нутгийн төлөөх тэмцэл өрнөх болов. [[Шинжаан]] дахь Хятадын засгийн газраас ард иргэдийн буу зэвсэг, эд хөрөнгийг хурааж эхэлснээс [[Алтай]]н [[казахууд]] [[бослого]] тэмцэл өрнүүлэх болжээ. тэр үед Чойбалсан [[Зүүнгар нутаг|Шинжаан дахь Монгол угсаатнууд]]ыг Монголд нэгтгэхээр төлөвлөж байсан ба Орос, Америк, Шинжаанд нөлөөгөө тогтоохыг эрмэлзэж байв. ==Намтар== И.Оспан нь Ислам хэмээх казах малчин ардын гэрт 1899 онд айлын ууган хүү болон мэндэлжээ. Тэрээр 40 нас хүртлээ мал маллах, жин тээх, худалдаа наймаа хийх зэргээр амьдарч байжээ. Түүний улс төрийн тэмцэл нь 40 насандаа, 1940 оноос эхэлсэн байна. И.Оспан хятадуудыг Шинжааны нутгаас хөөн гаргаж, казах үндэстний улсыг байгуулах зорьж байв. 1941 онд Шинжааны Засгийн Газраас босогчдод хандан “Байлдахгүйгээр бууж өг. Та нарын шаардаж байгаа зүйлд бүрэн арга хэмжээ авна. Бууж өгсөн хүмүүсийг суллана” хэмээн ухуулга хийхэд Калт нарын хүмүүс бууж өгчээ. Гэвч Шинжааны Засгийн Газар хэлсэн үгэндээ хүрэлгүй бууж өгсөн хүмүүсийг баривчилжээ. Ийнхүү элдэв зүйлээс болж Шинжааныг чөлөөлөх санааг гүйцэлдүүлэхэд хасгуудын хүч дутаж байв. Монголын Засгийн Газраас түүнд буу, зэвсгийн туслалцаа үзүүлж, И.Оспанаар хятадуудыг хөөлгөх, Шинжаан дахь монголчуудтай холбоо тогтоон Хятадын эсрэг хамтран ажиллах бодлого явуулж байв. Энэхүү бодлогыг хэрэгжүүлэхийн тулд Монголын удирдагч Х.[[Чойбалсан]]д [[Сталин]]ы зөвшөөрөл, дэмжлэг хэрэгтэй байв. Х.Чойбалсан Баруун хилийн талаар [[ЗХУ]]-ын [[Гадаад хэргийн ардын комиссар]] [[Вячеслав Молотов|Вячеслав Молотовт]] уламжилсан байна. Харин В.Молотов Х.Чойбалсанг Оросын [[элчин сайд]] [[Иванов]]ын хамт [[Москва]]д яаралтай ир хэмээжээ. Х.Чойбалсан 1944 оны 1-р сарын 15-нд Сталинтай уулзаж ярилцахдаа баруун хилийн тухай хэлсэнд, Сталин “Оспанд туслах хэрэгтэй юм байна. Харин та нар яагаад туслахгүй байгаа юм бэ? Буу сум байдаггүй юм уу?” гэж ихэд гайхсан шинжтэй асуусан байна. Тухайн үед Оросын Элчин сайд Иванов И.Оспаны талаарх Монголын бодлогыг мэдсэн байв. Түүгээр ч барахгүй Сталинд баруун хилийн талаар Х.Чойбалсангаас удаа дараа явуулсан мэдээллүүдийг хав дарсан нь илэрчээ. Сталин Х.Чойбалсантай уулзаад [[армийн генерал]] А.[[Антонов]], [[Байгалийн чанад]] дахь тойргийн командлагч М.[[Ковалов]] нарыг дуудаж, И.Оспанаар удирдуулсан босогчдод Монголоор дамжуулан 400 [[винтов]], 200 ширхэг “ППШ” [[автомат]], [[пулемёт]] 6, гар пулемёт 30, [[гранат]] 2000, винтовын [[сум]] 400000, дуран 5 ширхгийг шилжүүлэн өгөхийг даалгасан байна. Үүнээс өмнө Монголын Засгийн газар [[баруун хил]]ийн талаар тодорхой арга хэмжээг аваад эхэлсэн байна. Энэхүү арга хэмжээ нь нэг талаар [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]<nowiki/>ад ярих зүйлтэй байх, нөгөөтэйгүүр өөрийн зорилгодоо нэг алхам дөхсөн хэрэг байв. 1943 оны 6-р сарын 30-нд маршал Х.Чойбалсан ба ДЯЯ-ны сайд Шагдаржав нар И.Оспантай холбоо тогтоохоор Б.[[Дүйнхоржав]], Пахомов нарыг баруун хилд томилжээ. Уул тушаалын дагуу 1943 оны 8-р сараас 9-р сарын 1-ний өдөр хүртэл И.Оспаны байрлалыг тогтоох, холбоо бариулахаар хэд хэдэн групп явуулсан байна. 1943 оны 9-р сарын 15-ны өдөр тусгай группийнхэн И.Оспаны төлөөлөгчидтэй уулзжээ. ==Х.Чойбалсан ба И.Оспаны уулзалт== [[Файл:Choibalsan and Ospan1.jpg|thumb|300px|right|Х.Чойбалсан, И.Оплан хоёр ярьж байна]] И.Оспантай уулзах саналыг Монголын талаас хэд хэдэн удаа тавьснаар 1944 оны 10-р сарын 5-ны өдөр Монголын хилийн нэгэн [[застав]]т уулзжээ. Энэхүү газар нь [[Ховд]] аймгийн [[Булган сум]]ын нутагт байдаг. И.Оспан уулзалтаас татгалзаж байсны шалтгаан нь 1940 онд И.Оспаны босогчид Хятадтай байлдан ухарч Монголын хил [[Булган гол|Булган голд]] очиход Монголын хилчид босогчдын эсрэг буудаж Хятадын цэргийн гарт өгсөн явдал ба Монгол улсын хилийг зэвсэглэн халдаж дээрэм тонуул хийж байсантай холбоотой байв. И.Оспантай хийсэн хэлэлцээрээр зөвшөөрөгдсөн асуудал нь: 1. Манай хил хамгаалагч нар ба хасгийн босогчдын хоорондын эв найрамдалтай байх 2. Хэрэв хэрэгтэй цаг тохиолдвоос хасгийн босогчдын гэр бүлийг ба өөрсдийг нь Монгол Улсын нутаг дэвсгэр дээр багтаан суулгахыг зөвшөөрсөн 3. Бослогын байгууллагад буу зэвсэг, бараа таваараар хангаж туслах тухай байв. Уг хэлэлцээр дээр бослогын байгууллагад бэлэг болгон винтов буу 27, мөн сум 2600, И.Оспанд өөрт нь Англи автомат буу 1-ийг 1000 сумтай хамт, 10 маузер бууг тус тус өгчээ. Уул хэлэлцээрийн дараа И.Оспаны босогчид Алтайгаас Хятадыг бүрмөсөн хөөнө хэмээж байв. И.Оспан нь Монголд сайнаар хандаж байсан нь тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрнө хэмээх халхавчийн цаадах хавхыг олж хараагүй явдал байв. Гэвч Монгол, Оросын бодлогыг эцэстээ мэдсэн нь дамжиггүй. Монгол, Оросын зүгээс Оспаны бослогыг Алтай дахь бослого хөдөлгөөн хэмээж цэрэг хөдөлгөх болжээ. 1944 оны 6-р сарын 16-ны өдөр Х.Чойбалсангаас генерал моёор Дорж, генерал моёор Попов нарт өгсөн үүрэгт: Монголын ба Хятадын талаас эзэлж авсан нутаг дээр Хятадтай тэмцэх зорилгын доор 6-аас 7 мянга, чадваас түүнээс дээш цэргийг шинээр байгуулсугай хэмээсэн байна. Мөн [[Монгол Улс]]аас Алтай дахь бослого хөдөлгөөн хэмээх арга хэмжээг өргөжүүлэх үүднээс [[Булган гол]]д радио станц байгуулжээ. Оросын талаас 1946 оны 6-р сарын 30-ны өдөр [[Зүүн Туркестаны Бүгд Найрамдах Улс]]ын Засгийн толгойлогч [[маршал]] [[Илхан]]ы зөвшөөрлөөр 20 машин бүхий 160 хүнийг Оспаны нутаг болох Хөхтохойд буй алт, мөнгө ба ган чулуу элдэв зүйлүүдийг малтаж ашиглуулахаар оруулсан байна. Оспаны зүгээс “Алт, баялгийг ашиглуулахгүй, одоо буцах хэрэгтэй, үгүй бол та нарт буу зэвсгийн хүчээр байлдаж гаргана.” хэмээн өдөр бүр бие хүнийг явуулж байв. Улмаар өөрийн дэргэд 100 тооны цэргийг байлгаж, 15 зэвсэг бүхий цэргүүдээр инженерүүдийг мануулжээ. И.Оспан Оросын энэхүү бодлогыг няцаах үүднээс Хятадын талаас тусламж гуйлгахаар Хөхтохойн хошууны дотоодыг хамгаалахын дарга Конудбай, Жинтай нарыг 1946 оны 8-р сарын 2-ны өдөр Хятадын [[Өрөмч]] хотноо төлөөлөгчөөр томилж, Шинжаан мужийн их ерөнхийлөгч ноён У Жу Ши лугаа уулзуулсан байна. Мөн Хятадаас бараа таваар татаж авах, түүнийг аюулгүй тээвэрлүүлэхийн тулд Цэнгэл хошуунаас 300 цэрэг гаргахыг шаарджээ. Энэ үед Шинжаанд Америкийн дэд консул байсан Маккираны тагнуулын ажил И.Оспаны бослоготой холбоотой хэмээх мэдээг [[Синьхуа агентлаг|Синьхуа агентлагаас]] цацжээ. ==Монголын хилийн байдал хурцадсан нь== Улмаар энэхүү И.Оспаны олон талт бодлого нь Монгол Улсын хилийн амгалан тайван байдлыг алдагдуулж, [[хасагийн дээрэмчид|хасгийн дээрэмчид]] Монголын хилийг зөрчин дээрэм тонуул, аллага хийх үйлдэл нь олон давтагдах болжээ. Оспаны удирдсан [[Казахын дээрэмчид|хасгийн дээрэмчид]] Монгол улсын хил зөрчин орж алс бөглүү баруун хязгаар нутгаар явж их хядлага, дээрэм тонуул хийж байв. [[Ховд аймаг|Ховд]], [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгуудын өмнөд хэсгээр явж мал хөрөнгийг нь дээрэмдэж, айл өрхийг хөгшин залуу, эр эм гэлтгүй хүйс тэмтэрч, нярай хүүхдийг хүртэл хөлнөөс нь барьж газар савж алдаг, охид эмэгтэйчүүдийг нь авч явах тохиолдол ихээр гардаг болжээ (Энэ талаар тэр үед амьдарч байсан хөгшчүүл халаглан ярьдаг). Иймээс Монгол улсын зүгээс И.Оспан болон [[хасагийн дээрэмчид|хасгийн дээрэмчид]]ийг устгах, баруун хилд тайван байдлыг тогтоох арга хэмжээ авахад хүргэсэн юм. Түүнийг устгуулахаар 1949 онд Л.[[Дандар]] баатрыг шоронгоос түр гаргаж тусгай групп байгуулан хэд хэдэн удаа явуулсан байна. Л.Дандар баатар И.Оспаны нутаглан буй газрыг олж, түүний гэр рүү хөнгөн пулемётоор шүршээд хүн гарч зугтахгүй болохоор нь үхсэн хэмээн үзэж 1949 оны 04-02-нд Монголдоо ирсэн байна. Гэвч энэ үед Оспан Хятадын эсрэг тэмцлээ өрнүүлэн гэртээ орох завгүй явжээ. Л.Дандар баатар гурван удаа групп толгойлон И.Оспаныг устгахаар яваад цаг үеийн байдлаас шалтгаалан үүргээ биелүүлээгүй буцсан байна. Оспан өөрөө улс байгуулж удирдагч нь болох хүсэлтэй байсан нь [[Зүүн Туркестаны Бүгд Найрамдах Улс]]ын уйгарууд давамгайлсан ЗГ-тай зөрчилдөхөд хүргэж улмаар 1946 оноос [[Гоминдан|гоминданы]] [[Хятад]]ын талд оржээ. Тэрээр гоминдаанаас авсан даалгаврын дагуу [[БНМАУ]]-ын хилийн байнга зөрчин [[зэвсэгт халдлага]] хийж байв. 1946-1950 онуудад Оспаны цэргүүд дангаараа болон гоминданыхантай хавсран хил зөрчин зэвсэгт халдлага үйлдсэнээс олон хилийн мөргөлдөөн үүсэж байсан ба үүнээс томоохон нь [[Байтаг Богдын хилийн мөргөлдөөн]], [[Бага хавтагийн хилийн тулгаралт]], [[Мэргэн уулын байлдаан]] юм. [[Файл:Osman_batur11.jpg|thumb|300px|left|И.Оспаныг цаазалж байгаа нь]] 1949 оноос түүний нөхцөл ихэд муудаж, түүнийг устгах үйлдэл Орос, Монгол, Хятадын зүгээс байнга явагдаж байв. 1949 оны 9 сард Шинжааны засгийн газар Хятадын Коммунист Нам, [[Ардын Чөлөөлөх Арми|ХАЧА]]-д бууж өгөхөө албан ёсоор зарлав. Энэ үеэс эхлэн Шинжаан, [[Ганьсу]] мужид гоминдаан, америкийн даалгавраар ажиллаж байсан бүлэглэлүүд Шинжааны төв, Урүмчид сууж байсан америкийн дэд консул Дуглас Маккараны заавраар Оспаныг тойрон нэгдсэн байна. Дараахан нь Маккаран ч өөрөө Оспан дээр хасгийн нөлөө бүхий том эздийн хамт ирж нийлжээ. Д.Маккаран тэнд 1 сар гаруй хугацаанд байж байгаад [[Төвөд|Төвөдөөр]] дамжин Энэтхэг явсан байна. Оспаныхан 1950 оны 4 сараас эхлэн ХАЧА, Дорнод Туркистаны цэргийн ангиудын цохилтод хэд хэдэн удаа өртөж сарнин бутрав. Оспан 1951 оны 2 сарын сүүлчээр Энэтхэг рүү оргон гарах гэж яваад [[Хөхнуур-Төвөдийн тэгш өндөрлөг|Хөх нуурын]] орчим Хайцай гэдэг газар [[Ардын Чөлөөлөх Арми|Хятадын Чөлөөлөх Армийн]] ангид баригдаж, [[Өрөмч]] хотод цаазлагджээ. ==Урлагийн бүтээлүүд== *[[Босго тотго]] олон ангит уран сайхны түүхэн кино. МНВ телевизийн бүтээл.2013 он *[[Хил дээр]] Монголын уран сайхны кино. *Ц.Уламбаяр. Дархан хилийн манаа. тууж *фантастик продкшны хамтын бүтээл болох маш нууц 2《Байтагбогд》 ==Мөн үзэх== *[[Байтаг Богдын хилийн мөргөлдөөн]] *[[Мэргэн уулын байлдаан]] *[[Бага хавтагийн хилийн тулгаралт]] ==Эшлэл== <references/> [[Ангилал:Монголын хилийн цэрэг]] [[Ангилал:Хятадын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Хятадын ислам]] [[Ангилал:Цаазлагдсан хүн]] [[Ангилал:Казахууд]] [[Ангилал:1899 онд төрсөн]] [[Ангилал:1951 онд өнгөрсөн]] 9fh5hzmq4euf02gkrbnm9ikxatuahwr 864553 864551 2026-08-04T05:14:08Z Avirmed Batsaikhan 53733 864553 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс цэргийн зүтгэлтэн | нэр = Оспан Исламулы | зураг =[[Файл:Osman Batur.jpg|300px|right]] | зургийн_тайлбар = Осман وسپان باتىر | төрсөн_он_сар_өдөр = 1899 | нас барсан_он_сар_өдөр= 1951оны 04 дүгээр сарын 29. | оршуулсан_газар_нэр = [[БНХАУ]], {{Өрөмч}} | төрсөн_газар = [[Манж Чин улс]], [[Шинжаан]], [[Алтай тойрог]], Хөхтэйн район | нас барсан_газар = [[БНХАУ]], [[Өрөмч]] | алдаршсан_нэр = Оспан дээрэмчин Осман дээрэмчин | бүтэн_нэр = Оспан Исламулы | үндэстэн = [[казахууд|казах үндэстэн]] | эх орон = [[Зураг:Flag of the Second East Turkestan Republic.svg|22px]] [[Дорнод Туркестаны Бүгд Найрамдах Улс]]<br>[[Зураг:Flag of the Republic of China.svg|22px]] [[Тайвань|Бүгд Найрамдах Хятад Улс]] | салбар = | албан он жилүүд = [[Дорнод Туркестаны Бүгд Найрамдах Улс|ДТБНУ]] ([[1943]]—[[1946]], [[1949]]—[[1951]])<br>[[Тайвань|БНХУ]] ([[1946]]—[[1949]]) | цол_хэргэм = | ажиллагааны_тоо = | нэгж = | албан_тушаал = | тулалдаанууд = Илийн бослого, [[Бага хавтагийн хилийн тулгаралт]], [[Мэргэн уулын байлдаан]], [[Хятадын иргэний дайн]] | тулалдааны_нэр = [[Байтаг Богдын хилийн мөргөлдөөн]] | шагналууд = | харилцаа = | бусад_үйл = }} '''Оспа́н Исла́мулы''' ({{Lang-mn|Осман, Осван}}; {{lang-kk|Оспан батыр}}, ''Ospan batır'', وسپان باتىر; {{Lang-zh|烏斯滿·巴圖爾}}; зарим тохиолдолд Осман баатар гэж дууддаг,<ref>[https://books.google.com/books?id=rsLQdBUgyMUC&pg=PA95 Modern China's ethnic frontiers: a journey to the west] Hsiao-ting Lin, 2011-12-27, Isbn:0-415-58264-4</ref> [[1899]] онд төрсөн —[[1951]] онд цаазлуулж нас барсан) нь Умард Шинжаан буюу [[Зүүнгар нутаг|Дорнод Туркестан]] дахь түрэг Казах үндэстний чөлөөлөх хөдөлгөөний нэг толгойлогч, [[БНМАУ]]-ын баруун хилийн орчимд зэвсэгт үйл ажиллагааг зохион байгуулагч, хилийн бүсэд [[Гоминдан]]ы тагнуулын үйл ажиллагаа болон зэвсэгт мөргөлдөөнд оролцож байв. 1940-1950 оны хооронд [[Монгол]], [[Орос]], [[Хятад]] түүгээр ч барахгүй [[Америк]] улсуудын хооронд Шинжааны газар нутгийн төлөөх тэмцэл өрнөх болов. [[Шинжаан]] дахь Хятадын засгийн газраас ард иргэдийн буу зэвсэг, эд хөрөнгийг хурааж эхэлснээс [[Алтай]]н [[казахууд]] [[бослого]] тэмцэл өрнүүлэх болжээ. тэр үед Чойбалсан [[Зүүнгар нутаг|Шинжаан дахь Монгол угсаатнууд]]ыг Монголд нэгтгэхээр төлөвлөж байсан ба Орос, Америк, Шинжаанд нөлөөгөө тогтоохыг эрмэлзэж байв. ==Намтар== И.Оспан нь Ислам хэмээх казах малчин ардын гэрт 1899 онд айлын ууган хүү болон мэндэлжээ. Тэрээр 40 нас хүртлээ мал маллах, жин тээх, худалдаа наймаа хийх зэргээр амьдарч байжээ. Түүний улс төрийн тэмцэл нь 40 насандаа, 1940 оноос эхэлсэн байна. И.Оспан хятадуудыг Шинжааны нутгаас хөөн гаргаж, казах үндэстний улсыг байгуулахыг зорьж байв. 1941 онд Шинжааны Засгийн Газраас босогчдод хандан “Байлдахгүйгээр бууж өг. Та нарын шаардаж байгаа зүйлд бүрэн арга хэмжээ авна. Бууж өгсөн хүмүүсийг суллана” хэмээн ухуулга хийхэд Калт нарын хэсэг хүмүүс бууж өгчээ. Гэвч Шинжааны Засгийн Газар хэлсэн үгэндээ хүрэлгүй бууж өгсөн хүмүүсийг баривчилжээ. Ийнхүү элдэв зүйлээс болж Шинжааныг чөлөөлөх санааг гүйцэлдүүлэхэд хасгуудын хүч дутаж байв. Монголын Засгийн Газраас түүнд буу, зэвсгийн туслалцаа үзүүлж, И.Оспанаар хятадуудыг хөөлгөх, Шинжаан дахь монголчуудтай холбоо тогтоон Хятадын эсрэг хамтран ажиллах бодлого явуулж байв. Энэхүү бодлогыг хэрэгжүүлэхийн тулд Монголын удирдагч [[Хорлоогийн Чойбалсан|Хорлоогийн Чойбалсанд]] [[Иосиф Сталин|Иосиф Сталины]] зөвшөөрөл, дэмжлэг хэрэгтэй байв. Х.Чойбалсан Баруун хилийн талаар [[ЗХУ]]-ын [[Гадаад хэргийн ардын комиссар]] [[Вячеслав Молотов|Вячеслав Молотовт]] уламжилсан байна. Харин В.Молотов Х.Чойбалсанг Оросын [[элчин сайд]] [[Иван Иванов|Иван Ивановын]] хамт [[Москва]]д яаралтай ир хэмээжээ. Х.Чойбалсан 1944 оны 1-р сарын 15-нд И.Сталинтай уулзаж ярилцахдаа баруун хилийн тухай хэлсэнд, Сталин “Оспанд туслах хэрэгтэй юм байна. Харин та нар яагаад туслахгүй байгаа юм бэ? Буу сум байдаггүй юм уу?” гэж ихэд гайхсан шинжтэй асуусан байна. Тухайн үед Оросын Элчин сайд Иван Иванов И.Оспаны талаарх Монголын бодлогыг мэдсэн байв. Түүгээр ч барахгүй Сталинд баруун хилийн талаар Х.Чойбалсангаас удаа дараа явуулсан мэдээллүүдийг хав дарсан нь илэрчээ. Сталин Х.Чойбалсантай уулзаад [[армийн генерал]] А.[[Антонов]], [[ОХУ-ын Ар Байгалийн цэргийн тойрог|Байгалийн цэргийн тойргийн]] командлагч М.[[Ковалов]] нарыг дуудаж, И.Оспанаар удирдуулсан босогчдод Монголоор дамжуулан 400 [[винтов]], 200 ширхэг “ППШ” [[автомат]], [[пулемёт]] 6, гар пулемёт 30, [[гранат]] 2000, винтовын [[сум]] 400000, дуран 5 ширхгийг шилжүүлэн өгөхийг даалгасан байна. Үүнээс өмнө Монголын Засгийн газар [[баруун хил]]ийн талаар тодорхой арга хэмжээг аваад эхэлсэн байна. Энэхүү арга хэмжээ нь нэг талаар [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]<nowiki/>ад ярих зүйлтэй байх, нөгөөтэйгүүр өөрийн зорилгодоо нэг алхам дөхсөн хэрэг байв. 1943 оны 6-р сарын 30-нд маршал Х.Чойбалсан ба ДЯЯ-ны сайд Шагдаржав нар И.Оспантай холбоо тогтоохоор Б.[[Дүйнхоржав]], Пахомов нарыг баруун хилд томилжээ. Уул тушаалын дагуу 1943 оны 8-р сараас 9-р сарын 1-ний өдөр хүртэл И.Оспаны байрлалыг тогтоох, холбоо бариулахаар хэд хэдэн хэсэг явуулсан байна. 1943 оны 9-р сарын 15-ны өдөр тусгай хэсгийнхэн И.Оспаны төлөөлөгчидтэй уулзжээ. ==Х.Чойбалсан ба И.Оспаны уулзалт== [[Файл:Choibalsan and Ospan1.jpg|thumb|300px|right|Х.Чойбалсан, И.Оплан хоёр ярьж байна]] И.Оспантай уулзах саналыг Монголын талаас хэд хэдэн удаа тавьснаар 1944 оны 10-р сарын 5-ны өдөр Монголын баруун хилийн нэгэн [[застав]]т уулзжээ. Энэхүү газар нь [[Ховд]] аймгийн [[Булган сум]]ын нутагт байдаг. И.Оспан уулзалтаас татгалзаж байсны шалтгаан нь 1940 онд И.Оспаны босогчид Хятадтай байлдан ухарч Монголын хил [[Булган гол|Булган голд]] очиход Монголын хилчид босогчдын эсрэг буудаж Хятадын цэргийн гарт өгсөн явдал ба Монгол улсын хилийг зэвсэглэн халдаж дээрэм тонуул хийж байсантай холбоотой байв. И.Оспантай хийсэн хэлэлцээрээр тохиролцсон асуудлууд: # Монголын хил хамгаалагч нар ба хасгийн босогчдын хоорондын эв найрамдалтай байх # Хэрэв хэрэгтэй цаг тохиолдвоос хасгийн босогчдын гэр бүлийг ба өөрсдийг нь Монгол Улсын нутаг дэвсгэр дээр багтаан суулгахыг зөвшөөрсөн # Бослогын байгууллагад Монголын талаас буу зэвсэг, бараа таваараар хангаж туслах тухай байв. Уг хэлэлцээр дээр бослогын байгууллагад бэлэг болгон винтов буу 27, мөн сум 2600, И.Оспанд өөрт нь Англи автомат буу 1-ийг 1000 сумтай хамт, 10 маузер бууг тус тус өгчээ. Уул хэлэлцээрийн дараа И.Оспаны босогчид Алтайгаас Хятадыг бүрмөсөн хөөнө хэмээж байв. И.Оспан нь Монголд сайнаар хандаж байсан нь тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрнө хэмээх халхавчийн цаадах хавхыг олж хараагүй явдал байв. Гэвч Монгол, Оросын бодлогыг эцэстээ мэдсэн нь дамжиггүй. Монгол, Оросын зүгээс Оспаны бослогыг Алтай дахь бослого хөдөлгөөн хэмээж цэрэг хөдөлгөх болжээ. 1944 оны 6-р сарын 16-ны өдөр Х.Чойбалсангаас хошууч генерал Дорж, хошууч генерал Попов нарт өгсөн үүрэгт: Монголын ба Хятадын талаас эзэлж авсан нутаг дээр Хятадтай тэмцэх зорилгын доор 6-аас 7 мянга, чадваас түүнээс дээш цэргийг шинээр байгуулсугай хэмээсэн байна. Мөн [[Монгол Улс]]аас Алтай дахь бослого хөдөлгөөн хэмээх арга хэмжээг өргөжүүлэх үүднээс [[Булган гол]]д радио станц байгуулжээ. Оросын талаас 1946 оны 6-р сарын 30-ны өдөр [[Зүүн Туркестаны Бүгд Найрамдах Улс]]ын Засгийн толгойлогч [[маршал]] [[Илхан]]ы зөвшөөрлөөр 20 машин бүхий 160 хүнийг Оспаны нутаг болох Хөхтохойд буй алт, мөнгө ба ган чулуу элдэв зүйлүүдийг малтаж ашиглуулахаар оруулсан байна. Оспаны зүгээс “Алт, баялгийг ашиглуулахгүй, одоо буцах хэрэгтэй, үгүй бол та нарт буу зэвсгийн хүчээр байлдаж гаргана.” хэмээн өдөр бүр бие хүнийг явуулж байв. Улмаар өөрийн дэргэд 100 тооны цэргийг байлгаж, 15 зэвсэг бүхий цэргүүдээр инженерүүдийг мануулжээ. И.Оспан Оросын энэхүү бодлогыг няцаах үүднээс Хятадын талаас тусламж гуйлгахаар Хөхтохойн хошууны дотоодыг хамгаалахын дарга Конудбай, Жинтай нарыг 1946 оны 8-р сарын 2-ны өдөр Хятадын [[Өрөмч]] хотноо төлөөлөгчөөр томилж, Шинжаан мужийн их ерөнхийлөгч ноён У Жу Ши лугаа уулзуулсан байна. Мөн Хятадаас бараа таваар татаж авах, түүнийг аюулгүй тээвэрлүүлэхийн тулд Цэнгэл хошуунаас 300 цэрэг гаргахыг шаарджээ. Энэ үед Шинжаанд Америкийн дэд консул байсан Маккираны тагнуулын ажил И.Оспаны бослоготой холбоотой хэмээх мэдээг [[Синьхуа агентлаг|Синьхуа агентлагаас]] цацжээ. ==Монголын хилийн байдал хурцадсан нь== Улмаар энэхүү И.Оспаны олон талт бодлого нь Монгол Улсын хилийн амгалан тайван байдлыг алдагдуулж, [[хасагийн дээрэмчид|хасгийн дээрэмчид]] Монголын хилийг зөрчин дээрэм тонуул, аллага хийх үйлдэл нь олон давтагдах болжээ. Оспаны удирдсан [[Казахын дээрэмчид|хасгийн дээрэмчид]] Монгол улсын хил зөрчин орж алс бөглүү баруун хязгаар нутгаар явж их хядлага, дээрэм тонуул хийж байв. [[Ховд аймаг|Ховд]], [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгуудын өмнөд хэсгээр явж мал хөрөнгийг нь дээрэмдэж, айл өрхийг хөгшин залуу, эр эм гэлтгүй хүйс тэмтэрч, нярай хүүхдийг хүртэл хөлнөөс нь барьж газар савж алдаг, охид эмэгтэйчүүдийг нь авч явах тохиолдол ихээр гардаг болжээ (Энэ талаар тэр үед амьдарч байсан хөгшчүүл халаглан ярьдаг). Иймээс Монгол улсын зүгээс И.Оспан болон [[хасагийн дээрэмчид|хасгийн дээрэмчид]]ийг устгах, баруун хилд тайван байдлыг тогтоох арга хэмжээ авахад хүргэсэн юм. Түүнийг устгуулахаар 1949 онд Л.[[Дандар]] баатрыг шоронгоос түр гаргаж тусгай групп байгуулан хэд хэдэн удаа явуулсан байна. Л.Дандар баатар И.Оспаны нутаглан буй газрыг олж, түүний гэр рүү хөнгөн пулемётоор шүршээд хүн гарч зугтахгүй болохоор нь үхсэн хэмээн үзэж 1949 оны 04-02-нд Монголдоо ирсэн байна. Гэвч энэ үед Оспан Хятадын эсрэг тэмцлээ өрнүүлэн гэртээ орох завгүй явжээ. Л.Дандар баатар гурван удаа групп толгойлон И.Оспаныг устгахаар яваад цаг үеийн байдлаас шалтгаалан үүргээ биелүүлээгүй буцсан байна. Оспан өөрөө улс байгуулж удирдагч нь болох хүсэлтэй байсан нь [[Зүүн Туркестаны Бүгд Найрамдах Улс]]ын уйгарууд давамгайлсан ЗГ-тай зөрчилдөхөд хүргэж улмаар 1946 оноос [[Гоминдан|гоминданы]] [[Хятад]]ын талд оржээ. Тэрээр гоминдаанаас авсан даалгаврын дагуу [[БНМАУ]]-ын хилийн байнга зөрчин [[зэвсэгт халдлага]] хийж байв. 1946-1950 онуудад Оспаны цэргүүд дангаараа болон гоминданыхантай хавсран хил зөрчин зэвсэгт халдлага үйлдсэнээс олон хилийн мөргөлдөөн үүсэж байсан ба үүнээс томоохон нь [[Байтаг Богдын хилийн мөргөлдөөн]], [[Бага хавтагийн хилийн тулгаралт]], [[Мэргэн уулын байлдаан]] юм. [[Файл:Osman_batur11.jpg|thumb|300px|left|И.Оспаныг цаазалж байгаа нь]] 1949 оноос түүний нөхцөл ихэд муудаж, түүнийг устгах үйлдэл Орос, Монгол, Хятадын зүгээс байнга явагдаж байв. 1949 оны 9 сард Шинжааны засгийн газар Хятадын Коммунист Нам, [[Ардын Чөлөөлөх Арми|ХАЧА]]-д бууж өгөхөө албан ёсоор зарлав. Энэ үеэс эхлэн Шинжаан, [[Ганьсу]] мужид гоминдаан, америкийн даалгавраар ажиллаж байсан бүлэглэлүүд Шинжааны төв, Урүмчид сууж байсан америкийн дэд консул Дуглас Маккараны заавраар Оспаныг тойрон нэгдсэн байна. Дараахан нь Маккаран ч өөрөө Оспан дээр хасгийн нөлөө бүхий том эздийн хамт ирж нийлжээ. Д.Маккаран тэнд 1 сар гаруй хугацаанд байж байгаад [[Төвөд|Төвөдөөр]] дамжин Энэтхэг явсан байна. Оспаныхан 1950 оны 4 сараас эхлэн ХАЧА, Дорнод Туркистаны цэргийн ангиудын цохилтод хэд хэдэн удаа өртөж сарнин бутрав. Оспан 1951 оны 2 сарын сүүлчээр Энэтхэг рүү оргон гарах гэж яваад [[Хөхнуур-Төвөдийн тэгш өндөрлөг|Хөх нуурын]] орчим Хайцай гэдэг газар [[Ардын Чөлөөлөх Арми|Хятадын Чөлөөлөх Армийн]] ангид баригдаж, [[Өрөмч]] хотод цаазлагджээ. ==Урлагийн бүтээлүүд== *[[Босго тотго]] олон ангит уран сайхны түүхэн кино. МНВ телевизийн бүтээл.2013 он *[[Хил дээр]] Монголын уран сайхны кино. *Ц.Уламбаяр. Дархан хилийн манаа. тууж *фантастик продкшны хамтын бүтээл болох маш нууц 2《Байтагбогд》 ==Мөн үзэх== *[[Байтаг Богдын хилийн мөргөлдөөн]] *[[Мэргэн уулын байлдаан]] *[[Бага хавтагийн хилийн тулгаралт]] ==Эшлэл== <references/> [[Ангилал:Монголын хилийн цэрэг]] [[Ангилал:Хятадын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Хятадын ислам]] [[Ангилал:Цаазлагдсан хүн]] [[Ангилал:Казахууд]] [[Ангилал:1899 онд төрсөн]] [[Ангилал:1951 онд өнгөрсөн]] l7mhvcjk2pmm00rusuavv2db2074euu 864555 864553 2026-08-04T05:26:44Z Avirmed Batsaikhan 53733 864555 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс цэргийн зүтгэлтэн | нэр = Оспан Исламулы | зураг =[[Файл:Osman Batur.jpg|300px|right]] | зургийн_тайлбар = Осман وسپان باتىر | төрсөн_он_сар_өдөр = 1899 | нас барсан_он_сар_өдөр= 1951оны 04 дүгээр сарын 29. | оршуулсан_газар_нэр = [[БНХАУ]], {{Өрөмч}} | төрсөн_газар = [[Манж Чин улс]], [[Шинжаан]], [[Алтай тойрог]], Хөхтэйн район | нас барсан_газар = [[БНХАУ]], [[Өрөмч]] | алдаршсан_нэр = Оспан дээрэмчин Осман дээрэмчин | бүтэн_нэр = Оспан Исламулы | үндэстэн = [[казахууд|казах үндэстэн]] | эх орон = [[Зураг:Flag of the Second East Turkestan Republic.svg|22px]] [[Дорнод Туркестаны Бүгд Найрамдах Улс]]<br>[[Зураг:Flag of the Republic of China.svg|22px]] [[Тайвань|Бүгд Найрамдах Хятад Улс]] | салбар = | албан он жилүүд = [[Дорнод Туркестаны Бүгд Найрамдах Улс|ДТБНУ]] ([[1943]]—[[1946]], [[1949]]—[[1951]])<br>[[Тайвань|БНХУ]] ([[1946]]—[[1949]]) | цол_хэргэм = | ажиллагааны_тоо = | нэгж = | албан_тушаал = | тулалдаанууд = Илийн бослого, [[Бага хавтагийн хилийн тулгаралт]], [[Мэргэн уулын байлдаан]], [[Хятадын иргэний дайн]] | тулалдааны_нэр = [[Байтаг Богдын хилийн мөргөлдөөн]] | шагналууд = | харилцаа = | бусад_үйл = }} [[Файл:Osman Batur.jpg|thumb|314x314px]] '''Оспа́н Исла́мулы''' ({{Lang-mn|Осман, Осван}}; {{lang-kk|Оспан батыр}}, ''Ospan batır'', وسپان باتىر; {{Lang-zh|烏斯滿·巴圖爾}}; зарим тохиолдолд Осман баатар гэж дууддаг,<ref>[https://books.google.com/books?id=rsLQdBUgyMUC&pg=PA95 Modern China's ethnic frontiers: a journey to the west] Hsiao-ting Lin, 2011-12-27, Isbn:0-415-58264-4</ref> [[1899]] онд төрсөн —[[1951]] оны 4-р сарын 29-нд цаазлуулж нас барсан) нь Умард Шинжаан буюу [[Зүүнгар нутаг|Дорнод Туркестан]] дахь түрэг Казах үндэстний чөлөөлөх хөдөлгөөний нэг толгойлогч, [[БНМАУ]]-ын баруун хилийн орчимд зэвсэгт үйл ажиллагааг зохион байгуулагч, хилийн бүсэд [[Гоминдан]]ы тагнуулын үйл ажиллагаа болон зэвсэгт мөргөлдөөнд оролцож байв. 1940-1950 оны хооронд [[Монгол]], [[Орос]], [[Хятад]] түүгээр ч барахгүй [[Америк]] улсуудын хооронд Шинжааны газар нутгийн төлөөх тэмцэл өрнөх болов. [[Шинжаан]] дахь Хятадын засгийн газраас ард иргэдийн буу зэвсэг, эд хөрөнгийг хурааж эхэлснээс [[Алтай]]н [[казахууд]] [[бослого]] тэмцэл өрнүүлэх болжээ. тэр үед Чойбалсан [[Зүүнгар нутаг|Шинжаан дахь Монгол угсаатнууд]]ыг Монголд нэгтгэхээр төлөвлөж байсан ба Орос, Америк, Шинжаанд нөлөөгөө тогтоохыг эрмэлзэж байв. ==Намтар== И.Оспан нь Чин улсын Алтай тойргийн Коктайгай дүүрэгт Ислам хэмээх казах малчин ардын гэрт 1899 онд айлын ууган хүү болон мэндэлжээ. Тэрээр 40 нас хүртлээ мал маллах, жин тээх, худалдаа наймаа хийх зэргээр амьдарч байжээ. Түүний улс төрийн тэмцэл нь 40 насандаа, 1940 оноос эхэлсэн байна. И.Оспан хятадуудыг Шинжааны нутгаас хөөн гаргаж, казах үндэстний улсыг байгуулахыг зорьж байв. 1941 онд Шинжааны Засгийн Газраас босогчдод хандан “Байлдахгүйгээр бууж өг. Та нарын шаардаж байгаа зүйлд бүрэн арга хэмжээ авна. Бууж өгсөн хүмүүсийг суллана” хэмээн ухуулга хийхэд Калт нарын хэсэг хүмүүс бууж өгчээ. Гэвч Шинжааны Засгийн Газар хэлсэн үгэндээ хүрэлгүй бууж өгсөн хүмүүсийг баривчилжээ. Ийнхүү элдэв зүйлээс болж Шинжааныг чөлөөлөх санааг гүйцэлдүүлэхэд хасгуудын хүч дутаж байв. Монголын Засгийн Газраас түүнд буу, зэвсгийн туслалцаа үзүүлж, И.Оспанаар хятадуудыг хөөлгөх, Шинжаан дахь монголчуудтай холбоо тогтоон Хятадын эсрэг хамтран ажиллах бодлого явуулж байв. Энэхүү бодлогыг хэрэгжүүлэхийн тулд Монголын удирдагч [[Хорлоогийн Чойбалсан|Хорлоогийн Чойбалсанд]] [[Иосиф Сталин|Иосиф Сталины]] зөвшөөрөл, дэмжлэг хэрэгтэй байв. Х.Чойбалсан Баруун хилийн талаар [[ЗХУ]]-ын [[Гадаад хэргийн ардын комиссар]] [[Вячеслав Молотов|Вячеслав Молотовт]] уламжилсан байна. Харин В.Молотов Х.Чойбалсанг Оросын [[элчин сайд]] [[Иван Иванов|Иван Ивановын]] хамт [[Москва]]д яаралтай ир хэмээжээ. Х.Чойбалсан 1944 оны 1-р сарын 15-нд И.Сталинтай уулзаж ярилцахдаа баруун хилийн тухай хэлсэнд, Сталин “Оспанд туслах хэрэгтэй юм байна. Харин та нар яагаад туслахгүй байгаа юм бэ? Буу сум байдаггүй юм уу?” гэж ихэд гайхсан шинжтэй асуусан байна. Тухайн үед Оросын Элчин сайд Иван Иванов И.Оспаны талаарх Монголын бодлогыг мэдсэн байв. Түүгээр ч барахгүй Сталинд баруун хилийн талаар Х.Чойбалсангаас удаа дараа явуулсан мэдээллүүдийг хав дарсан нь илэрчээ. Сталин Х.Чойбалсантай уулзаад [[армийн генерал]] А.[[Антонов]], [[ОХУ-ын Ар Байгалийн цэргийн тойрог|Байгалийн цэргийн тойргийн]] командлагч М.[[Ковалов]] нарыг дуудаж, И.Оспанаар удирдуулсан босогчдод Монголоор дамжуулан 400 [[винтов]], 200 ширхэг “ППШ” [[автомат]], [[пулемёт]] 6, гар пулемёт 30, [[гранат]] 2000, винтовын [[сум]] 400000, дуран 5 ширхгийг шилжүүлэн өгөхийг даалгасан байна. Үүнээс өмнө Монголын Засгийн газар [[баруун хил]]ийн талаар тодорхой арга хэмжээг аваад эхэлсэн байна. Энэхүү арга хэмжээ нь нэг талаар [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]<nowiki/>ад ярих зүйлтэй байх, нөгөөтэйгүүр өөрийн зорилгодоо нэг алхам дөхсөн хэрэг байв. 1943 оны 6-р сарын 30-нд маршал Х.Чойбалсан ба ДЯЯ-ны сайд Шагдаржав нар И.Оспантай холбоо тогтоохоор Б.[[Дүйнхоржав]], Пахомов нарыг баруун хилд томилжээ. Уул тушаалын дагуу 1943 оны 8-р сараас 9-р сарын 1-ний өдөр хүртэл И.Оспаны байрлалыг тогтоох, холбоо бариулахаар хэд хэдэн хэсэг явуулсан байна. 1943 оны 9-р сарын 15-ны өдөр тусгай хэсгийнхэн И.Оспаны төлөөлөгчидтэй уулзжээ. ==Х.Чойбалсан ба И.Оспаны уулзалт== [[Файл:Choibalsan and Ospan1.jpg|thumb|300px|right|Х.Чойбалсан, И.Оплан хоёр уулзах үеэр.]] И.Оспантай уулзах саналыг Монголын талаас хэд хэдэн удаа тавьснаар 1944 оны 10-р сарын 5-ны өдөр Монголын баруун хилийн нэгэн [[застав]]т уулзжээ. Энэхүү газар нь [[Ховд]] аймгийн [[Булган сум]]ын нутагт байдаг. И.Оспан уулзалтаас татгалзаж байсны шалтгаан нь 1940 онд И.Оспаны босогчид Хятадтай байлдан ухарч Монголын хил [[Булган гол|Булган голд]] очиход Монголын хилчид босогчдын эсрэг буудаж Хятадын цэргийн гарт өгсөн явдал ба Монгол улсын хилийг зэвсэглэн халдаж дээрэм тонуул хийж байсантай холбоотой байв. И.Оспантай хийсэн хэлэлцээрээр тохиролцсон асуудлууд: # Монголын хил хамгаалагч нар ба хасгийн босогчдын хоорондын эв найрамдалтай байх # Хэрэв хэрэгтэй цаг тохиолдвоос хасгийн босогчдын гэр бүлийг ба өөрсдийг нь Монгол Улсын нутаг дэвсгэр дээр багтаан суулгахыг зөвшөөрсөн # Бослогын байгууллагад Монголын талаас буу зэвсэг, бараа таваараар хангаж туслах тухай байв. Уг хэлэлцээр дээр бослогын байгууллагад бэлэг болгон винтов буу 27, мөн сум 2600, И.Оспанд өөрт нь Англи автомат буу 1-ийг 1000 сумтай хамт, 10 маузер бууг тус тус өгчээ. Уул хэлэлцээрийн дараа И.Оспаны босогчид Алтайгаас Хятадыг бүрмөсөн хөөнө хэмээж байв. И.Оспан нь Монголд сайнаар хандаж байсан нь тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрнө хэмээх халхавчийн цаадах хавхыг олж хараагүй явдал байв. Гэвч Монгол, Оросын бодлогыг эцэстээ мэдсэн нь дамжиггүй. Монгол, Оросын зүгээс Оспаны бослогыг Алтай дахь бослого хөдөлгөөн хэмээж цэрэг хөдөлгөх болжээ. 1944 оны 6-р сарын 16-ны өдөр Х.Чойбалсангаас хошууч генерал Дорж, хошууч генерал Попов нарт өгсөн үүрэгт: Монголын ба Хятадын талаас эзэлж авсан нутаг дээр Хятадтай тэмцэх зорилгын доор 6-аас 7 мянга, чадваас түүнээс дээш цэргийг шинээр байгуулсугай хэмээсэн байна. Мөн [[Монгол Улс]]аас Алтай дахь бослого хөдөлгөөн хэмээх арга хэмжээг өргөжүүлэх үүднээс [[Булган гол]]д радио станц байгуулжээ. Оросын талаас 1946 оны 6-р сарын 30-ны өдөр [[Зүүн Туркестаны Бүгд Найрамдах Улс]]ын Засгийн толгойлогч [[маршал]] [[Илхан]]ы зөвшөөрлөөр 20 машин бүхий 160 хүнийг Оспаны нутаг болох Хөхтохойд буй алт, мөнгө ба ган чулуу элдэв зүйлүүдийг малтаж ашиглуулахаар оруулсан байна. Оспаны зүгээс “Алт, баялгийг ашиглуулахгүй, одоо буцах хэрэгтэй, үгүй бол та нарт буу зэвсгийн хүчээр байлдаж гаргана.” хэмээн өдөр бүр бие хүнийг явуулж байв. Улмаар өөрийн дэргэд 100 тооны цэргийг байлгаж, 15 зэвсэг бүхий цэргүүдээр инженерүүдийг мануулжээ. И.Оспан Оросын энэхүү бодлогыг няцаах үүднээс Хятадын талаас тусламж гуйлгахаар Хөхтохойн хошууны дотоодыг хамгаалахын дарга Конудбай, Жинтай нарыг 1946 оны 8-р сарын 2-ны өдөр Хятадын [[Өрөмч]] хотноо төлөөлөгчөөр томилж, Шинжаан мужийн их ерөнхийлөгч ноён У Жу Ши лугаа уулзуулсан байна. Мөн Хятадаас бараа таваар татаж авах, түүнийг аюулгүй тээвэрлүүлэхийн тулд Цэнгэл хошуунаас 300 цэрэг гаргахыг шаарджээ. Энэ үед Шинжаанд Америкийн дэд консул байсан Маккираны тагнуулын ажил И.Оспаны бослоготой холбоотой хэмээх мэдээг [[Синьхуа агентлаг|Синьхуа агентлагаас]] цацжээ. ==Монголын хилийн байдал хурцадсан нь== Улмаар энэхүү И.Оспаны олон талт бодлого нь Монгол Улсын хилийн амгалан тайван байдлыг алдагдуулж, [[хасагийн дээрэмчид|хасгийн дээрэмчид]] Монголын хилийг зөрчин дээрэм тонуул, аллага хийх үйлдэл нь олон давтагдах болжээ. Оспаны удирдсан [[Казахын дээрэмчид|хасгийн дээрэмчид]] Монгол улсын хил зөрчин орж алс бөглүү баруун хязгаар нутгаар явж их хядлага, дээрэм тонуул хийж байв. [[Ховд аймаг|Ховд]], [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгуудын өмнөд хэсгээр явж мал хөрөнгийг нь дээрэмдэж, айл өрхийг хөгшин залуу, эр эм гэлтгүй хүйс тэмтэрч, нярай хүүхдийг хүртэл хөлнөөс нь барьж газар савж алдаг, охид эмэгтэйчүүдийг нь авч явах тохиолдол ихээр гардаг болжээ (Энэ талаар тэр үед амьдарч байсан хөгшчүүл халаглан ярьдаг). Иймээс Монгол улсын зүгээс И.Оспан болон [[хасагийн дээрэмчид|хасгийн дээрэмчид]]ийг устгах, баруун хилд тайван байдлыг тогтоох арга хэмжээ авахад хүргэсэн юм. Түүнийг устгуулахаар 1949 онд [[Лодонгийн Дандар]] баатрыг шоронгоос түр гаргаж тусгай групп байгуулан хэд хэдэн удаа явуулсан байна. Л.Дандар баатар И.Оспаны нутаглан буй газрыг олж, түүний гэр рүү хөнгөн пулемётоор шүршээд хүн гарч зугтахгүй болохоор нь үхсэн хэмээн үзэж 1949 оны 04-02-нд Монголдоо ирсэн байна. Гэвч энэ үед Оспан Хятадын эсрэг тэмцлээ өрнүүлэн гэртээ орох завгүй явжээ. Л.Дандар баатар гурван удаа групп толгойлон И.Оспаныг устгахаар яваад цаг үеийн байдлаас шалтгаалан үүргээ биелүүлээгүй буцсан байна. Оспан өөрөө улс байгуулж удирдагч нь болох хүсэлтэй байсан нь [[Зүүн Туркестаны Бүгд Найрамдах Улс]]ын уйгарууд давамгайлсан ЗГ-тай зөрчилдөхөд хүргэж улмаар 1946 оноос [[Гоминдан|гоминданы]] [[Хятад]]ын талд оржээ. Тэрээр гоминдаанаас авсан даалгаврын дагуу [[БНМАУ]]-ын хилийн байнга зөрчин [[зэвсэгт халдлага]] хийж байв. 1946-1950 онуудад Оспаны цэргүүд дангаараа болон гоминданыхантай хавсран хил зөрчин зэвсэгт халдлага үйлдсэнээс олон хилийн мөргөлдөөн үүсэж байсан ба үүнээс томоохон нь [[Байтаг Богдын хилийн мөргөлдөөн]], [[Бага хавтагийн хилийн тулгаралт]], [[Мэргэн уулын байлдаан]] юм. [[Файл:Osman_batur11.jpg|thumb|300px|left|И.Оспаныг цаазалж байгаа нь]] 1949 оноос түүний нөхцөл ихэд муудаж, түүнийг устгах үйлдэл Орос, Монгол, Хятадын зүгээс байнга явагдаж байв. 1949 оны 9 сард Шинжааны засгийн газар Хятадын Коммунист Нам, [[Ардын Чөлөөлөх Арми|ХАЧА]]-д бууж өгөхөө албан ёсоор зарлав. Энэ үеэс эхлэн Шинжаан, [[Ганьсу]] мужид гоминдаан, америкийн даалгавраар ажиллаж байсан бүлэглэлүүд Шинжааны төв, Урүмчид сууж байсан америкийн дэд консул Дуглас Маккараны заавраар Оспаныг тойрон нэгдсэн байна. Дараахан нь Маккаран ч өөрөө Оспан дээр хасгийн нөлөө бүхий том эздийн хамт ирж нийлжээ. Д.Маккаран тэнд 1 сар гаруй хугацаанд байж байгаад [[Төвөд|Төвөдөөр]] дамжин Энэтхэг явсан байна. Оспаныхан 1950 оны 4 сараас эхлэн ХАЧА, Дорнод Туркистаны цэргийн ангиудын цохилтод хэд хэдэн удаа өртөж сарнин бутрав. Оспан 1951 оны 2 сарын сүүлчээр Энэтхэг рүү оргон гарах гэж яваад [[Хөхнуур-Төвөдийн тэгш өндөрлөг|Хөх нуурын]] орчим Хайцай гэдэг газар [[Ардын Чөлөөлөх Арми|Хятадын Чөлөөлөх Армийн]] ангид баригдаж, [[Өрөмч]] хотын талбай дээр олны өмнө цаазлуулжээ. ==Урлагийн бүтээлүүд== *[[Босго тотго]] олон ангит уран сайхны түүхэн кино. МНВ телевизийн бүтээл.2013 он *[[Хил дээр]] Монголын уран сайхны кино. *Ц.Уламбаяр. Дархан хилийн манаа. тууж *фантастик продкшны хамтын бүтээл болох маш нууц 2《Байтагбогд》 ==Мөн үзэх== *[[Байтаг Богдын хилийн мөргөлдөөн]] *[[Мэргэн уулын байлдаан]] *[[Бага хавтагийн хилийн тулгаралт]] ==Эшлэл== <references/> [[Ангилал:Монголын хилийн цэрэг]] [[Ангилал:Хятадын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Хятадын ислам]] [[Ангилал:Цаазлагдсан хүн]] [[Ангилал:Казахууд]] [[Ангилал:1899 онд төрсөн]] [[Ангилал:1951 онд өнгөрсөн]] k5y3c329qpfh7s86pnj7xoola5drdha 0 29380 864548 864487 2026-08-04T04:00:43Z ~2026-43106-67 106527 /* Дэлгэцийн уран бүтээл : */ 864548 wikitext text/x-wiki == Намтар == {{Жүжигчин | зураг = Hulan2.jpg | төрсөн_өдөр = {{Birth date and age|df=yes|1983|01|21}} | төрсөн_газар = | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{MGL2}} | ажил_үйл = Жүжигчин | тайзны_нэр = | төрөл = тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК, ОАК) | танил_үе =2006 он — одоо | театр = Улсын драмын эрдмийн театр | төгссөн_нь = [[Соёл Урлагийн Их Сургууль]] | эх = | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шагнал'''<br />Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан (2011) }} '''Төмөрийн Хулан''' нь 1983 онд Улаанбаатар хотноо төрсөн. == Боловсрол == • 1990-2000 онд Нийслэлийн 77-р сургуульд суралцаж төгссөн. • 2000-2004 онд СУИС-ийг доктор, профессор С.Сугарын удирдлагад жүжигчин мэргэжлээр суралцаж төгссөн. == Ажил == • 2004-2005 онд "Х ТҮЦ" продакшнд жүжигчнээр ажилласан. • 2006-2014 онд УДЭТ-т жүжигчнээр ажиллаж 40 гаруй жүжгийн гол дүр болон туслах дүрүүдэд тоглосон. • 2015 онд гэр бүлийн студи болох "Гөү-Адвэнчур" ХХК-д продюсер, жүжигчнээр ажиллан 10 гаруй уран сайхны кино, контент бэлтгэсэн. • 2022 оноос хойш УДЭТ-ын Уран бүтээлийн хэлтэст жүжигчнээр ажиллаж байна. ==Уран бүтээл== ==== Тайзны уран бүтээл : ==== * 2005 “Найзууд миний бооцоо” Ариунаа * 2005 “Суудал” Дива удган * 2005 “Хориотой жүжиг” Гэрэл * 2006 “Хайрын виз” Гэрлэлт бүртгэгч * 2006 “Лусын дагина” Лусын дагина * 2007 “Эхнэрээ зээлээч” Эхо * 2008 “Нууц амраг чинь болъё” Шүр * 2008 “Харамсалтай нь хайртай” Нандин * 2008 “Гол дүрийн амрагууд” Одри * 2009 “Шар тэнгисийн тарчлаан” Анар * 2010 “Би ч гэсэн жаргамаар байна” Эхнэрийн найз * 2013 “Тэнгэрийн хүү” Шива бага хатан * 2013 “Гамлет” Офелия * 2014 “Бүүвэй” Нандин * 2022 “Анна Каренина” Генералын эхнэр * 2022 “Миний аав супер баатар” Ээж шоргоолж * 2022 Берхольт Брехт “Сычуаны сайн хүн” жүжгийн Шэн Ти болон Шуй Та * 2024 “Анна Каренина” Генералын эхнэр * 2025 “Тэнгэрийн хүү” Шагэ их хатны дүрийг тус тус бүтээсэн. ==== Дэлгэцийн уран бүтээл : ==== * 2005 “Чиний эзгүйд” МУСК Сэргэлэн * 2005 “Х ТҮЦ” продакшн “Сэргээш-3” * 2006 “Нэг нарны дор” МУСК Хулан * 2007 “Сарны нулимс” ОАК Цолмон * 2008 “Зөрлөг” МУСК Гэрэл * 2009 “Хайрын рекорд” МУСК Гэрлээ * 2011 “Намрын синдром” МУСК Цэнгэлмаа * 2014 “Тусгай ажиллагаа” МУСК Гэрэл * 2015 “Шуугиан таригч” МУСК /Ерөнхий продюсер, зургийн дарга/ * 2016 “ТҮЦ-ний охид” МУСК Чимгээ /Ерөнхий продюсер/ * 2017 “Гэрлэн дохио” ОАК Сондор * 2017 “Миний нууц” МУСК Танхилуун * 2018 “Киносутра” ОАК Хулан * 2019 “Хэнд ч хэлээгүй нууц” МУСК Сувд * 2019 “Хадмын хайр” МУСК Энэрэл * 2020 “Хүйтэн шөнө” МУСК /Зургийн дарга/ * 2021 “Тэнгэр газрын заагч” контент Хатан * 2023 “Эмэгтэйн кейс” МУСК Уянга /Ерөнхий продюсер/ * ==Гавьяа, шагнал== * 2011 он — [[Монгол Улс]]ын Соёлын тэргүүний ажилтан * 2023 он - Төрийн дээд шагнал "Алтан гадас" одон ==Эх сурвалж== * [https://mdt.moc.gov.mn/team/%d1%82-%d1%85%d1%83%d0%bb%d0%b0%d0%bd/ Улсын Драмын Эрдмийн театрын албан ёсны хуудас]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{DEFAULTSORT:Хулан, Төмөрийн}} [[Ангилал:1983 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан]] [[Ангилал:Монголчууд]] 78r7t2ujo9s7pxy8575hklzm2b2xytc 864549 864548 2026-08-04T04:30:42Z А.Ганцэцэг 106529 /* Дэлгэцийн уран бүтээл : */ 864549 wikitext text/x-wiki == Намтар == {{Жүжигчин | зураг = Hulan2.jpg | төрсөн_өдөр = {{Birth date and age|df=yes|1983|01|21}} | төрсөн_газар = | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{MGL2}} | ажил_үйл = Жүжигчин | тайзны_нэр = | төрөл = тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК, ОАК) | танил_үе =2006 он — одоо | театр = Улсын драмын эрдмийн театр | төгссөн_нь = [[Соёл Урлагийн Их Сургууль]] | эх = | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шагнал'''<br />Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан (2011) }} '''Төмөрийн Хулан''' нь 1983 онд Улаанбаатар хотноо төрсөн. == Боловсрол == • 1990-2000 онд Нийслэлийн 77-р сургуульд суралцаж төгссөн. • 2000-2004 онд СУИС-ийг доктор, профессор С.Сугарын удирдлагад жүжигчин мэргэжлээр суралцаж төгссөн. == Ажил == • 2004-2005 онд "Х ТҮЦ" продакшнд жүжигчнээр ажилласан. • 2006-2014 онд УДЭТ-т жүжигчнээр ажиллаж 40 гаруй жүжгийн гол дүр болон туслах дүрүүдэд тоглосон. • 2015 онд гэр бүлийн студи болох "Гөү-Адвэнчур" ХХК-д продюсер, жүжигчнээр ажиллан 10 гаруй уран сайхны кино, контент бэлтгэсэн. • 2022 оноос хойш УДЭТ-ын Уран бүтээлийн хэлтэст жүжигчнээр ажиллаж байна. ==Уран бүтээл== ==== Тайзны уран бүтээл : ==== * 2005 “Найзууд миний бооцоо” Ариунаа * 2005 “Суудал” Дива удган * 2005 “Хориотой жүжиг” Гэрэл * 2006 “Хайрын виз” Гэрлэлт бүртгэгч * 2006 “Лусын дагина” Лусын дагина * 2007 “Эхнэрээ зээлээч” Эхо * 2008 “Нууц амраг чинь болъё” Шүр * 2008 “Харамсалтай нь хайртай” Нандин * 2008 “Гол дүрийн амрагууд” Одри * 2009 “Шар тэнгисийн тарчлаан” Анар * 2010 “Би ч гэсэн жаргамаар байна” Эхнэрийн найз * 2013 “Тэнгэрийн хүү” Шива бага хатан * 2013 “Гамлет” Офелия * 2014 “Бүүвэй” Нандин * 2022 “Анна Каренина” Генералын эхнэр * 2022 “Миний аав супер баатар” Ээж шоргоолж * 2022 Берхольт Брехт “Сычуаны сайн хүн” жүжгийн Шэн Ти болон Шуй Та * 2024 “Анна Каренина” Генералын эхнэр * 2025 “Тэнгэрийн хүү” Шагэ их хатны дүрийг тус тус бүтээсэн. ==== Дэлгэцийн уран бүтээл : ==== * 2005 “Чиний эзгүйд” МУСК Сэргэлэн * 2005 “Х ТҮЦ” продакшн “Сэргээш-3” * 2006 “Нэг нарны дор” МУСК Хулан * 2007 “Сарны нулимс” ОАК Цолмон * 2008 “Зөрлөг” МУСК Гэрэл * 2009 “Хайрын рекорд” МУСК Гэрлээ * 2011 “Намрын синдром” МУСК Цэнгэлмаа * 2014 “Тусгай ажиллагаа” МУСК Гэрэл * 2015 “Шуугиан таригч” МУСК /Ерөнхий продюсер, зургийн дарга/ * 2016 “ТҮЦ-ний охид” МУСК Чимгээ /Ерөнхий продюсер/ * 2017 “Гэрлэн дохио” ОАК Сондор * 2017 “Миний нууц” МУСК Танхилуун * 2018 “Киносутра” ОАК Хулан * 2019 “Хэнд ч хэлээгүй нууц” МУСК Сувд * 2019 “Хадмын хайр” МУСК Энэрэл * 2020 “Хүйтэн шөнө” МУСК /Зургийн дарга/ * 2021 “Тэнгэр газрын заагч” контент Хатан * 2021 “Соёг” Цэлмэг * 2023 “Эмэгтэйн кейс” МУСК Уянга /Ерөнхий продюсер/ * ==Гавьяа, шагнал== * 2011 он — [[Монгол Улс]]ын Соёлын тэргүүний ажилтан * 2023 он - Төрийн дээд шагнал "Алтан гадас" одон ==Эх сурвалж== * [https://mdt.moc.gov.mn/team/%d1%82-%d1%85%d1%83%d0%bb%d0%b0%d0%bd/ Улсын Драмын Эрдмийн театрын албан ёсны хуудас]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{DEFAULTSORT:Хулан, Төмөрийн}} [[Ангилал:1983 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан]] [[Ангилал:Монголчууд]] j3ufdjtejrxq8qez1834zisv6jeplyk 864550 864549 2026-08-04T04:53:03Z Avirmed Batsaikhan 53733 864550 wikitext text/x-wiki == Намтар == {{Жүжигчин | зураг = Hulan2.jpg | төрсөн_өдөр = {{Birth date and age|df=yes|1983|01|21}} | төрсөн_газар = | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{MGL2}} | ажил_үйл = Жүжигчин | тайзны_нэр = | төрөл = тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК, ОАК) | танил_үе =2006 он — одоо | театр = Улсын драмын эрдмийн театр | төгссөн_нь = [[Соёл Урлагийн Их Сургууль]] | эх = | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шагнал'''<br />Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан (2011) }} '''Төмөрийн Хулан''' (1983 оны 1-р сарын 21-нд Улаанбаатар хотноо төрсөн) -[[Монгол Улс]]ын Соёлын тэргүүний ажилтан, тайз, дэлгэцийн жүжигчин. == Боловсрол == • 1990-2000 онд Нийслэлийн 77-р дунд сургуульд суралцаж төгссөн. • 2000-2004 онд СУИС-ийг доктор, профессор С.Сугарын удирдлагад жүжигчин мэргэжлээр суралцаж төгссөн. == Ажил == • 2004-2005 онд "Х ТҮЦ" продакшнд жүжигчнээр ажилласан. • 2006-2014 онд [[Улсын дуурь бүжгийн эрдмийн театр|УДЭТ]]-т жүжигчнээр ажиллаж 40 гаруй жүжгийн гол дүр болон туслах дүрүүдэд тоглосон. • 2015 онд гэр бүлийн студи болох "Гөү-Адвэнчур" ХХК-д продюсер, жүжигчнээр ажиллан 10 гаруй уран сайхны кино, контент бэлтгэсэн. • 2022 оноос хойш УДЭТ-ын Уран бүтээлийн хэлтэст жүжигчнээр ажиллаж байна. ==Уран бүтээл== ==== Тайзны уран бүтээл : ==== * 2005 -“Найзууд миний бооцоо” Ариунаа * 2005 -“Суудал” Дива удган * 2005 -“Хориотой жүжиг” Гэрэл * 2006 -“Хайрын виз” Гэрлэлт бүртгэгч * 2006 -“Лусын дагина” Лусын дагина * 2007 -“Эхнэрээ зээлээч” Эхо * 2008 -“Нууц амраг чинь болъё” Шүр * 2008 -“Харамсалтай нь хайртай” Нандин * 2008 -“Гол дүрийн амрагууд” Одри * 2009 -“Шар тэнгисийн тарчлаан” Анар * 2010 -“Би ч гэсэн жаргамаар байна” Эхнэрийн найз * 2013 -“Тэнгэрийн хүү” Шива бага хатан * 2013 -“[[Гамлет]]” Офелия * 2014 -“Бүүвэй” Нандин * 2022 -“[[Анна Каренина]]” Генералын эхнэр * 2022 -“Миний аав супер баатар” Ээж шоргоолж * 2022 - [[Бертольт Брехт]] “Сычуаны сайн хүн” жүжгийн Шэн Ти болон Шуй Та * 2024 -“Анна Каренина” Генералын эхнэр * 2025 -“Тэнгэрийн хүү” Шагэ их хатны дүрийг тус тус бүтээсэн. ==== Дэлгэцийн уран бүтээл : ==== * 2005 -“Чиний эзгүйд” МУСК Сэргэлэн * 2005 -“Х ТҮЦ” продакшн “Сэргээш-3” * 2006 -“Нэг нарны дор” МУСК Хулан * 2007 -“Сарны нулимс” ОАК Цолмон * 2008 -“Зөрлөг” МУСК Гэрэл * 2009 -“Хайрын рекорд” МУСК Гэрлээ * 2011 -“Намрын синдром” МУСК Цэнгэлмаа * 2014 -“Тусгай ажиллагаа” МУСК Гэрэл * 2015 -“Шуугиан таригч” МУСК /Ерөнхий продюсер, зургийн дарга/ * 2016 -“ТҮЦ-ний охид” МУСК Чимгээ /Ерөнхий продюсер/ * 2017 -“Гэрлэн дохио” ОАК Сондор * 2017 -“Миний нууц” МУСК Танхилуун * 2018 -“Киносутра” ОАК Хулан * 2019 -“Хэнд ч хэлээгүй нууц” МУСК Сувд * 2019 -“Хадмын хайр” МУСК Энэрэл * 2020 -“Хүйтэн шөнө” МУСК /Зургийн дарга/ * 2021 -“Тэнгэр газрын заагч” контент Хатан * 2021 -“Соёг” Цэлмэг * 2023 -“Эмэгтэйн кейс” МУСК Уянга /Ерөнхий продюсер/ ==Гавьяа, шагнал== * 2011 он — [[Монгол Улс]]ын Соёлын тэргүүний ажилтан * 2023 он - Төрийн дээд шагнал "Алтан гадас" одон ==Эх сурвалж== * [https://mdt.moc.gov.mn/team/%d1%82-%d1%85%d1%83%d0%bb%d0%b0%d0%bd/ Улсын Драмын Эрдмийн театрын албан ёсны хуудас]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{DEFAULTSORT:Хулан, Төмөрийн}} [[Ангилал:1983 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан]] [[Ангилал:Монголчууд]] f3j16uzsn9ze0ocf4kfscw72snjnhrx 864573 864550 2026-08-04T06:54:19Z А.Ганцэцэг 106529 /* Дэлгэцийн уран бүтээл : */ 864573 wikitext text/x-wiki == Намтар == {{Жүжигчин | зураг = Hulan2.jpg | төрсөн_өдөр = {{Birth date and age|df=yes|1983|01|21}} | төрсөн_газар = | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{MGL2}} | ажил_үйл = Жүжигчин | тайзны_нэр = | төрөл = тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК, ОАК) | танил_үе =2006 он — одоо | театр = Улсын драмын эрдмийн театр | төгссөн_нь = [[Соёл Урлагийн Их Сургууль]] | эх = | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шагнал'''<br />Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан (2011) }} '''Төмөрийн Хулан''' (1983 оны 1-р сарын 21-нд Улаанбаатар хотноо төрсөн) -[[Монгол Улс]]ын Соёлын тэргүүний ажилтан, тайз, дэлгэцийн жүжигчин. == Боловсрол == • 1990-2000 онд Нийслэлийн 77-р дунд сургуульд суралцаж төгссөн. • 2000-2004 онд СУИС-ийг доктор, профессор С.Сугарын удирдлагад жүжигчин мэргэжлээр суралцаж төгссөн. == Ажил == • 2004-2005 онд "Х ТҮЦ" продакшнд жүжигчнээр ажилласан. • 2006-2014 онд [[Улсын дуурь бүжгийн эрдмийн театр|УДЭТ]]-т жүжигчнээр ажиллаж 40 гаруй жүжгийн гол дүр болон туслах дүрүүдэд тоглосон. • 2015 онд гэр бүлийн студи болох "Гөү-Адвэнчур" ХХК-д продюсер, жүжигчнээр ажиллан 10 гаруй уран сайхны кино, контент бэлтгэсэн. • 2022 оноос хойш УДЭТ-ын Уран бүтээлийн хэлтэст жүжигчнээр ажиллаж байна. ==Уран бүтээл== ==== Тайзны уран бүтээл : ==== * 2005 -“Найзууд миний бооцоо” Ариунаа * 2005 -“Суудал” Дива удган * 2005 -“Хориотой жүжиг” Гэрэл * 2006 -“Хайрын виз” Гэрлэлт бүртгэгч * 2006 -“Лусын дагина” Лусын дагина * 2007 -“Эхнэрээ зээлээч” Эхо * 2008 -“Нууц амраг чинь болъё” Шүр * 2008 -“Харамсалтай нь хайртай” Нандин * 2008 -“Гол дүрийн амрагууд” Одри * 2009 -“Шар тэнгисийн тарчлаан” Анар * 2010 -“Би ч гэсэн жаргамаар байна” Эхнэрийн найз * 2013 -“Тэнгэрийн хүү” Шива бага хатан * 2013 -“[[Гамлет]]” Офелия * 2014 -“Бүүвэй” Нандин * 2022 -“[[Анна Каренина]]” Генералын эхнэр * 2022 -“Миний аав супер баатар” Ээж шоргоолж * 2022 - [[Бертольт Брехт]] “Сычуаны сайн хүн” жүжгийн Шэн Ти болон Шуй Та * 2024 -“Анна Каренина” Генералын эхнэр * 2025 -“Тэнгэрийн хүү” Шагэ их хатны дүрийг тус тус бүтээсэн. ==== Дэлгэцийн уран бүтээл : ==== * 2005 -“Чиний эзгүйд” МУСК Сэргэлэн * 2005 -“Х ТҮЦ” продакшн “Сэргээш-3” * 2006 -“Нэг нарны дор” МУСК Хулан * 2007 -“Сарны нулимс” ОАК Цолмон * 2007-“Хайрыг хайрла” МУСК * 2008 -“Зөрлөг” МУСК Гэрэл * 2009 -“Хайрын рекорд” МУСК Гэрлээ * 2011 -“Намрын синдром” МУСК Цэнгэлмаа * 2014 -“Тусгай ажиллагаа” МУСК Гэрэл * 2015 -“Шуугиан таригч” МУСК /Ерөнхий продюсер, зургийн дарга/ * 2016 -“ТҮЦ-ний охид” МУСК Чимгээ /Ерөнхий продюсер/ * 2017 -“Гэрлэн дохио” ОАК Сондор * 2017 -“Миний нууц” МУСК Танхилуун * 2018 -“Киносутра” ОАК Хулан * 2019 -“Хэнд ч хэлээгүй нууц” МУСК Сувд * 2019 -“Хадмын хайр” МУСК Энэрэл * 2020 -“Хүйтэн шөнө” МУСК /Зургийн дарга/ * 2021 -“Тэнгэр газрын заагт” контент Хатан * 2021 -“Соёг” МУСК Цэлмэг * 2023 -“Эмэгтэйн кейс” МУСК Уянга /Ерөнхий продюсер/ * 2023-“Нутгийн зүг” МУСК Бурмаа * 2023-“Застав” МУСК Оюун * 2024-“Амьдрах сайхан” ОАК Заяа * 2025-“Галбингаа” МУСК Оюунгэрэл * ==Гавьяа, шагнал== * 2011 он — [[Монгол Улс]]ын Соёлын тэргүүний ажилтан * 2023 он - Төрийн дээд шагнал "Алтан гадас" одон ==Эх сурвалж== * [https://mdt.moc.gov.mn/team/%d1%82-%d1%85%d1%83%d0%bb%d0%b0%d0%bd/ Улсын Драмын Эрдмийн театрын албан ёсны хуудас]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{DEFAULTSORT:Хулан, Төмөрийн}} [[Ангилал:1983 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан]] [[Ангилал:Монголчууд]] 5ejtmctk1uhrsnpl9w529ovkcwqo2r8 864577 864573 2026-08-04T07:00:44Z А.Ганцэцэг 106529 /* Дэлгэцийн уран бүтээл : */ 864577 wikitext text/x-wiki == Намтар == {{Жүжигчин | зураг = Hulan2.jpg | төрсөн_өдөр = {{Birth date and age|df=yes|1983|01|21}} | төрсөн_газар = | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{MGL2}} | ажил_үйл = Жүжигчин | тайзны_нэр = | төрөл = тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК, ОАК) | танил_үе =2006 он — одоо | театр = Улсын драмын эрдмийн театр | төгссөн_нь = [[Соёл Урлагийн Их Сургууль]] | эх = | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шагнал'''<br />Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан (2011) }} '''Төмөрийн Хулан''' (1983 оны 1-р сарын 21-нд Улаанбаатар хотноо төрсөн) -[[Монгол Улс]]ын Соёлын тэргүүний ажилтан, тайз, дэлгэцийн жүжигчин. == Боловсрол == • 1990-2000 онд Нийслэлийн 77-р дунд сургуульд суралцаж төгссөн. • 2000-2004 онд СУИС-ийг доктор, профессор С.Сугарын удирдлагад жүжигчин мэргэжлээр суралцаж төгссөн. == Ажил == • 2004-2005 онд "Х ТҮЦ" продакшнд жүжигчнээр ажилласан. • 2006-2014 онд [[Улсын дуурь бүжгийн эрдмийн театр|УДЭТ]]-т жүжигчнээр ажиллаж 40 гаруй жүжгийн гол дүр болон туслах дүрүүдэд тоглосон. • 2015 онд гэр бүлийн студи болох "Гөү-Адвэнчур" ХХК-д продюсер, жүжигчнээр ажиллан 10 гаруй уран сайхны кино, контент бэлтгэсэн. • 2022 оноос хойш УДЭТ-ын Уран бүтээлийн хэлтэст жүжигчнээр ажиллаж байна. ==Уран бүтээл== ==== Тайзны уран бүтээл : ==== * 2005 -“Найзууд миний бооцоо” Ариунаа * 2005 -“Суудал” Дива удган * 2005 -“Хориотой жүжиг” Гэрэл * 2006 -“Хайрын виз” Гэрлэлт бүртгэгч * 2006 -“Лусын дагина” Лусын дагина * 2007 -“Эхнэрээ зээлээч” Эхо * 2008 -“Нууц амраг чинь болъё” Шүр * 2008 -“Харамсалтай нь хайртай” Нандин * 2008 -“Гол дүрийн амрагууд” Одри * 2009 -“Шар тэнгисийн тарчлаан” Анар * 2010 -“Би ч гэсэн жаргамаар байна” Эхнэрийн найз * 2013 -“Тэнгэрийн хүү” Шива бага хатан * 2013 -“[[Гамлет]]” Офелия * 2014 -“Бүүвэй” Нандин * 2022 -“[[Анна Каренина]]” Генералын эхнэр * 2022 -“Миний аав супер баатар” Ээж шоргоолж * 2022 - [[Бертольт Брехт]] “Сычуаны сайн хүн” жүжгийн Шэн Ти болон Шуй Та * 2024 -“Анна Каренина” Генералын эхнэр * 2025 -“Тэнгэрийн хүү” Шагэ их хатны дүрийг тус тус бүтээсэн. ==== Дэлгэцийн уран бүтээл : ==== * 2005 -“Чиний эзгүйд” МУСК Сэргэлэн * 2005 -“Х ТҮЦ” продакшн “Сэргээш-3” * 2006 -“Нэг нарны дор” МУСК Хулан * 2007 -“Сарны нулимс” ОАК Цолмон * 2007-“Хайрыг хайрла” МУСК * 2008 -“Зөрлөг” МУСК Гэрэл * 2009 -“Хайрын рекорд” МУСК Гэрлээ * 2011 -“Намрын синдром” МУСК Цэнгэлмаа * 2014 -“Тусгай ажиллагаа” МУСК Гэрэл * 2015 -“Шуугиан таригч” МУСК /Ерөнхий продюсер, зургийн дарга/ * 2016 -“ТҮЦ-ний охид” МУСК Чимгээ /Ерөнхий продюсер/ * 2017 -“Гэрлэн дохио” ОАК Сондор * 2017 -“Миний нууц” МУСК Танхилуун * 2018 -“Киносутра” ОАК Хулан * 2019 -“Хэнд ч хэлээгүй нууц” МУСК Сувд * 2019 -“Хадмын хайр” МУСК Энэрэл * 2020 -“Хүйтэн шөнө” МУСК /Зургийн дарга/ * 2021 -“Тэнгэр газрын заагт” контент Хатан * 2021 -“Соёг” МУСК Цэлмэг * 2023 -“Эмэгтэйн кейс” МУСК Уянга /Ерөнхий продюсер/ * 2023-“Нутгийн зүг” МУСК Бурмаа * 2023-“Застав” МУСК Оюун * 2024-“Амьдрах сайхан” ОАК Заяа * 2025-“Галбингаа” МУСК Оюунгэрэл *2025-“Хундага дүүрэн хов” МУСК Оюун ==Гавьяа, шагнал== * 2011 он — [[Монгол Улс]]ын Соёлын тэргүүний ажилтан * 2023 он - Төрийн дээд шагнал "Алтан гадас" одон ==Эх сурвалж== * [https://mdt.moc.gov.mn/team/%d1%82-%d1%85%d1%83%d0%bb%d0%b0%d0%bd/ Улсын Драмын Эрдмийн театрын албан ёсны хуудас]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{DEFAULTSORT:Хулан, Төмөрийн}} [[Ангилал:1983 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан]] [[Ангилал:Монголчууд]] 3t9veeji1ppoyt26lp20tr2fe28xrln 0 36899 864566 819806 2026-08-04T06:13:03Z Avirmed Batsaikhan 53733 864566 wikitext text/x-wiki [[File:China Dynasties.gif|thumb|Хятадын газар нутагт оршиж байсан төрт улсууд]] Хятадын бичгийн түүх Шань улсын үеэс эхэлдэг бөгөөд аман домог нь “гурван хаан таван эзэн” үеэс улбаатай. ==Чулуун зэвсгийн үе== ===Хуучин чулуун зэвсгийн үе=== Чулуун зэвсгийн үеийн Хятадын бүс нутагт 1 сая гаруй жилийн тэртээгээс [[Хомо Еректус]] амьдрач байжээ. Өнөөгийн [[Хэбэй]] мужийн нутагт байх [[Сяочаньлян агуй|Сяочаньлян агуйгаас]] 1.35 сая жилийн тэртээх чулуун зэвсгийг олсон нь анх энэ нутагт хүн амьдарч байсныг гэрчилдэг. Мөн [[Сихоуду]], [[Ланьтянь]], [[Юаньмоу]] зэрэг агуйгаас чулуун зэвсэг болон Хомо Еректусын араг ясыг олжээ. ===Шинэ чулуун зэвсгийн үе=== Шинэ чулуун зэвсгийн үе нь 10,000 жилийн тэртээгээс эхэлсэн. [[Радио-карбоны арга|Радио-карбоны аргаар]] Эртний Хятадад 7000 жилийн өмнөөс соёл иргэншил үүсч эхэлсэн гэж үздэг. [[Жяхугийн соёл]] (7000 - 5800), [[Пелиганы соёл]] (МЭӨ 5500 - МЭӨ 4900), [[Яншаогын соёл]] (5000-3000), [[Луншангийн соёл]] (3000 - 2000) зэргийг дурдаж болно. Эдгээр соёлууд үүсснээр өнөөгийн Хятадын газар нутагт анхны төрт улсууд үүсэх нөхцөл бүрдсэн. [[File:Yangshao only.svg|thumb|Шинэ чулуун зэвсгийн үеийн хятадуудын Яньшаогийн соёлын тархалт. Эрт үед хятадын нутаг [[Шар мөрөн|Шар мөрнөөс]] [[Хөх мөрөн|Хөх мөрний]] хооронд байсан ч Хятад хөрш олон үндэстнүүдийг эзлэн уусгажээ]] ===Хүрэл зэвсгийн үе=== ==Эртний үе== Эртний хятад гэж хятадын түүхийн нэн эртний болон эртний үеийг хамрах МЭӨ 2100 оноос У-Хугийн үе буюу МЭ 450 он хүртэлх түүхийн үеийг авч үздэг байна. ===Ся улс=== {{гол|Ся улс}} Уг улс нь МЭӨ 2100 – МЭӨ 1600 оны хооронд оршиж байсан бөгөөд [[Сыма Цянь|Сыма Цяны]] бичсэн [[Шижи]] хэмээх сурвалжид анх энэ нэр дурдагдсан байдаг юм. Өнөөгийн [[Хэнань]] мужийн нутгаар төвлөрч байсан. Нийслэл хот нь [[Яньчэн]]. МЭӨ 1600 оны үед [[Минтяогийн тулалдаан|Минтяогийн тулалдаанд]] Шан улсын Тан вангийн армид ялагдан мөхсөн. ===Шань улс=== {{гол|Шан улс}} Нийслэл хот: [[Инь]], хожим [[Иньсу|Аньян]] руу нүүсэн МЭӨ 1700 - МЭӨ 1046 оны хооронд өнөөгийн [[Хатан гол]] болон [[Хөх мөрөн|Хөх мөрний]] хооронд оршиж байсан нүүдэлчдийн төрт улс. Шань улсыг [[Тан ван (Шан улс)|Тан ван]] байгуулснаас хойш [[Жоу ван (Шан улс)|Жоу ван]] хүртэл нийт 31 ван төр барьсан. [[Жоу улс|Баруун Жоу улс]]ад мөхөөгдсөн. ===Жоу улс=== {{гол|Жоу улс}} {{гол|Хавар Намрын улсын үе}} {{гол|Байлдаант улсын үе}} Нийслэл: [[Шиань]], [[Луоян]] [[Файл:Хятад МЭӨ 5-3-р зуун.jpg|thumb|Хятад МЭӨ V-III зуун.]] МЭӨ 1046 - МЭӨ 256 он хүртэл оршин тогтносон хагас нүүдэлчин улс. Хамгийн урт удаан оршин тогтносон улс. Баруун Жоу улс мөхөж, Зүүн Жоу улс МЭӨ 770 онд байгуулагдснаас хойш газрын эрхтнүүд хүчирхэгжин өөрсдийн эзэмшилээ улс болгон зарлаж биеэ ван болгож байв. Энэ үеийг түүхэнд [[Хавар Намрын улсын үе]] (722-476) хэмээдэг. Хавар-Намарын улсуудын үеийн муж улсууд 7 том улсад хуваагдснаар МЭӨ 476-221 он хүртэл үргэлжилэх [[Байлдаант улсын үе]] эхэлдэг. Энэ үед [[Жоу улс|Зүүн Жоу улс]] нэр төдий оршиж байсан. {{Хятадын түүх}} ==Эзэнт гүрний үе== [[Файл:Хятад МЭӨ 3-р зууны төгсгөл.jpg|thumb|Хятад МЭӨ 3-р зуун.]] ===Цинь улс=== {{гол|Цинь улс}} Нийслэл:[[Сяньян]] Байлдаант улсуудын үед оршиж байсан [[Цинь ванлиг|Цинь ванлигийн]] ван '''Ин Жэн''' буюу [[Цинь Ши хуанди]] бусад 6 ванлигууд болох [[Янь ванлиг|Янь]], [[Жао ванлиг|Жао]], [[Ци ванлиг|Ци]], [[Чу ванлиг|Чу]], [[Вэй ванлиг|Вэй]], [[Хань ванлиг|Хань]] гэсэн ванлигуудыг мөхөөснөөр бүх Хятад орныг анх удаа нэгтэгэж байсан түүхтэй. Tүүний байгуулсан улс МЭӨ 207 онд тариачдын бослогоор мөхсөн. ===Хань улс (МЭӨ 202 – МЭ 220)=== {{гол|Хань улс}} Нийслэл:[[Шиань]], [[Луоян]], [[Лиян]], [[Сучан]] [[Файл:МЭ 1 он.gif|thumb|МЭ 1 он]] ====Баруун Хань улс==== МЭӨ 202 онд [[Лю Бан]] байгуулсан. МЭӨ 200 онд [[Хүннү гүрэн|Хүннү гүрэнтэй]] дайтаж ялагдаад, МЭӨ 198 онд гэрээ байгуулж [[Цагаан хэрэм|Цагаан хэрмээр]] хилээ тогтоон жил бүр алба барих хараат улс болсон. Баруун Хань улсын [[У Ди]] хааны үед Хүннүгийн цэргийг ялж, газар нутгаа тэлэн зүүн зүгт [[Кужусонь]] /өнөөгийн Солонгос/ улсыг эзлэж, баруун зүгт [[Тэнгэр Уул|Тэнгэр уул]] хүртэл давшиж их хүчирхэгжсэн. Гэтэл Уди хааны үед хийсэн олон дайнаар төрийн сан хөмрөг хоосорч, эхлэн аажимаар сульдан доройтож эхэлсэн. МЭӨ 9 онд Хань улсын түшмэл [[Ван Ман]] төрийг булааж, [[Синь улс]]ыг байгуулснаар Баруун Хань улс мөхсөн. ====[[Шинь улс]] (МЭӨ 9 - МЭ 23)==== [[Ван Ман]]ы байгуулсан улс бөгөөд нэрний утга нь цоо шинэ гэсэн утгыг агуулдаг. МЭ 23 онд Хань улсын хааны удмынханд алуулснаар тус улс мөхөж [[Зүүн Хань улс]] байгуулагдсан. ====Зүүн Хань улс (23-220)==== [[Гуан у]] хааны байгуулсан улс. МЭ 220 онд дотоод хямралаас үүдэн 3 жижижг улс болж салснаар [[Гурван улсын үе]] эхэлдэг. ===Гурван улсын үе (220-280)=== {{гол|Гурван улсын үе}} [[Файл:Xina, periode dels Tres Regnes.jpg|thumb|Гурван улсын үе (МЭ 262 он)]] {{гол|Шу Хань улс}} {{гол|Цао Вэй}} {{гол|Зүүн Ү улс}} [[Хань улс]] мөхснөөр Хятадын нутагт Зүүн Ү улс, [[Цао Вэй]], [[Шу Хань улс]] зэрэг 3 улс байгуулагдсан. Ү улс нь зүүн өмнөд, зүүн талын мужуудад оршиж байсан бол [[Шу Хань улс]] нь [[Сычуань]] мужид, [[Цао Вэй]] улс нь умард зүгт оршиж байлаа. ===Жинь улсын үе (265-420)=== {{гол|Жинь улс}} [[Файл:China Western Jin.PNG|thumb|Жинь улс (265-420)]] Нийслэл:[[Жянькан]] (Зүүн жинь улс), [[Шиань]] (Баруун Жинь улс) 280 онд Жинь улс Гурван улсыг нэгтэсэн улс болсон бөгөөд У-Хугийн үе хүртэл бүх Хятад тэдний мэдэлд байв. ===[[Арван зургаан улс|Таван зэрлэгийн 16 улсын үе]] (304–439)=== Энэ үед [[Өмнөд Хүннү]], [[Сяньби|Сяньбийн]] [[Тоба]], [[Муюн]], [[Ди]] зэрэг аймгууд хойд Хятадын ихэнх газрыг эзлэн 16 улс байгуулж өөр хооронд тэмцэлдэж байсан үе. МЭ 439 онд [[Тоба Вэй]] улс бусад жижиг улсуудыгаа нэгтгэж дуусснаар умард Хятад Тоба улсын мэдэл орсноор Өмнөд-Умард улсын үе эхэлдэг. [[Арван зургаан улсын хавар намрын шастир|Арван зургаан улсын хавар намрын шастирт]] бичснээр эдгээр улсын оршин тогтнож байсан хугацааг 16 улсын үе гэдэг. * таван Лянь ([[Түрүү Лян]], [[Хожуу Лян]], [[Умард Лян]], [[Өмнөд Лян]], [[Баруун Лян]]) * дөрвөн Янь ([[Түрүү Янь]], [[Хожуу Янь]], [[Умард Янь]], [[Өмнөд Янь]]) * гурван Цинь ([[Түрүү Цинь]], [[Хожуу Цинь]], [[Баруун Цинь]]) * хоёр Жао ([[Хань Жао]], [[Хожуу Жао]]) * [[Чэн Хань]] * [[Хэлянь Бобо]]гийн байгуулсан [[Ся (16 улс)]] зэрэг болно. === [[Умард ба Өмнөд улсуудын үе]] (420-589) === ==== Умард хятадад оршин тогтнож байсан улсууд ==== * [[Тоба Вэй]] (386-535) * [[Баруун Вэй]] (535-557) * [[Зүүн Вэй]] (535-550) * [[Умард Ци]] (550-577) * [[Умард Жоу]] (557-581) ==== Өмнөд хятадад оршин тогтнож байсан улсууд ==== * [[Лю Сун улс]] (420-479) * [[Өмнөд Ци]] (479-502) * [[Лян улс]] (502-557) * [[Чэнь улс]] (557-589) ===[[Сүй улс]] 589-618=== {{гол|Сүй улс}} Нийслэл: [[Дасин]], [[Дунду]] [[Файл:Зүүн, баруун Түрэгийн хаант улс, Төвд, Суй улс (581–618).jpg|thumb|Зүүн, баруун Түрэгийн хаант улс, Төвд, Сүй улс)]] [[Файл:Хятад МЭ 7-9-р зуун.jpg|thumb|Хятад МЭ 7-9-р зуун.]] 589-618 он хүртэл оршиж байсан бүх Хятадыг нэгтэгсэн хүчирхэг улс. 30 жил оршин тогтноод мөхсөн. ===[[Тан улс]] 618-907=== {{гол|Тан улс}} {{гол|Жоу улс (690-705)}} Нийслэл: [[Шиань]], [[Луоян]] 618 онд Ли Юань буюу [[Тан Гаозу]] хааны байгуулсан улс. Хятадын түүхэнд байсан хамгийн хүчирхэг улсуудын нэг юм. Энэ улсын үеийг Хятадын соёл иргэншлийн Алтан үе эрин хэмээдэг. Тан улс 907 онд мөхсөн. ===Таван улс, 10 ванлигийн үе 907-960=== {{гол|Таван улс, арван ванлигийн үе}} Их [[Тан улс]] мөхсөний дараа Хятадын газар нутаг дахь мужийн эзэд биеэ хаан, ван болгож байсан үе. Нутгийн хойд хэсэгт 5 өөр улс 53 жилийн дотор үүсч, байсан бол өмнөд хэсэгт нь 10 жижиг ванлигууд бий болж байсан. Хожим 979 он гэхэд [[Сүн улс]] нэгтэгсэн. ===[[Сүн улс|Сүн]], [[Кидан]], [[Алтан улс|Алтан]], [[Тангуд улс|Баруун Ся]] улсуудын үе (960-1234)=== {{гол|Сүн улс}} {{гол|Кидан}} {{гол|Алтан улс}} {{гол|Тангуд улс}} Хятадын нутагт 960 оноос 1234 он хүртэл буюу Алтан улс мөхөх хүртлэх хугацаанд оршиж байсан улсуудын үе. ===Юань улс 1271-1368=== {{гол|Юань Улс}} Нийслэл:[[Дайду]], [[Шанду]] 1206 онд [[Чингис хаан|Чингис хааны]] үндэслэн байгуулсан [[Их Монгол Улс]]ын үргэлжлэл бөгөөд 1271 онд [[Хубилай хаан]] улсын нэрийг өөрчилж Их Юань болгов. 1279 онд бүх Хятадыг нэгтгэв. Түүний байгуулсан улс 1368 онд [[Улаан алчууртны бослого]]ор байгуулагдсан [[Мин улс]]ад мөхөөгдсөн. ===Мин улс (1368-1644)=== {{гол|Мин улс}} Нийслэл:[[Наньжин]], [[Бээжин]] 1368 онд [[Жу Юань Жан]]ы байгуулсан улс. 1644 онд [[Ли Зи Чэн]]ий удирдсан босогчдод эзлэгдэн мөхсөн. Энэ үед хятадууд урагш газар нутгаа тэлсэнээр олон үндэстэн уусч Хятадын төв нутаг дахь хятад үндэстний байршил үндсэндээ тэр үеийнхээр тогтжээ. Хятадад олон үндэстэн уусч холилдсоноос нутгийн олон аялганы ялгаа үүсгэхэд хүргэжээ. ===Манж Чин улс (1644-1911)=== {{гол|Чин улс}} Нийслэл: [[Мүгдэн]], [[Бээжин]] [[Файл:1904 map of Asia.png|thumb|Чин гүрний 1904 онд]] [[Зүрчид]] үндэстний байгуулсан феодалын хүчирхэг түрэмгий улс. 1616 онд [[Нурхачи]] баатар байгуулсан. 1636 онд [[Өвөр Монгол]], 1644-1662 оны хооронд бүх Хятадыг, 1683 онд [[Тайвань арал|Тайвань арлыг]], 1697 онд [[Халх Монгол]]ыг, 1758 онд [[Зүүнгар]] болон [[Дорнод Туркестан]]ыг тус тус эзлэн авсан. 1800-аад оноос сулран доройтсоор 1911 онд мөхсөн. Улс нь мөхөхөд нэг ч [[Манж үндэстэн]] үлдээгүй. ==Орчин үе== ===БНХУ (1911-1949)=== {{гол|Дундад Иргэн Улс}} {{гол|Тайвань}} Нийслэл:[[Наньжин]], [[Бээжин]], [[Чунцин]], [[Тайбэй]] 1911 оны Учаны бослогоор [[Манж Чин улс]]ыг түлхэн гарч ирсэн Хятадын анхны БН засгалалтай улс. 1949 онд эх газрын Хятад дахь ноёрхолоо алдан [[Тайвань арал]] руу дүрвсэн. ===БНХАУ (1949 - одоо хүртэл)=== {{гол|Хятад}} Нийслэл:[[Бээжин]] 1949 оны 10-р сарын 1-нд [[Мао Зэдун]]ы удирдлага дор байгуулагдсан өнөөг хүртэл оршин тогтнож буй [[Коммунист]] улс. == Мөн үзэх == *[[Зүүн Ази]] ==Зураг== <gallery> File:Map of sinitic languages cropped-en.svg|Хятад хэлний олон аялга байдаг учир хятадууд хоорондоо харилцахад бэрхшээлтэй байдаг. Файл:Хятад-атлас.jpg|Хятадын газарзүйн атлас </gallery> == Гадаад холбоос == *[http://books.google.mn/books?id=v362AwAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false The "Complete History Of China" Wiki Nerds] [[Ангилал:Хятадын түүх| ]] 4n4ybmtugl68ctnodwcadl7t6ritb2m 0 37151 864552 801849 2026-08-04T05:06:25Z ~2026-42981-32 106530 864552 wikitext text/x-wiki '''[[Казахууд|Хасгийн]] дээрэмчид''' гэдэг нэр нь [[Монгол улсын баруун хязгаарын хил]]ийг 1910-1950 онд зөрчин [[зэвсэгт дээрэм]], [[аллага]] хийх ба [[цэргийн тагнуул]], хилийн тулгаралт, мөргөлдөөн үүсгэж байсан зэвсэглэсэн [[Казахууд|Хасагуудыг]] хэлдэг байсан хэллэг юм. Хасагууд 1910-1913 онуудад [[Богд Хаант Монгол Улс]]ын Баруун хязгаар нутагт [[Шинжаан]]ы зүгээс [[зэвсэглэсэн дээрэм]] хийж эхэлсэн байна. Эдгээр дээрэмчид нь шинэхэн байгуулагдсан Монгол улс нь баруун хязгаарын хилээ хамгаалах тал дээр сулхан байсан байдлыг далимдуулан баруун монголчуудыг дээрэмдэн адуу малыг олон тоогоор дээрэмдэн авахаас гадна аллага хийж жирийн малчин монголчуудыг алж устгаж байсан байна. Гэвч [[Жа лам]] буюу [[Дамбийжаа]]гийн захирсан цэрэг Хасагын дээрэмчдийг бут цохин толгойлогч нарыг нь шийтгэсэнээс хойш Хасагууд дахин ийм зэвсэгт дээрэм хийж, аллага үйлдээгүй хэсэг хугацаанд тайван болсон байна. [[Ардын хувьсгал]] ялж, [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] байгуулагдсанаас хойш [[Монгол]]ын баруун хязгаар болон өмнөд хилийн дагуу эрх ямбаа алдсан [[тайж]] язгууртан [[лам]] нар зэвсэгт дээрмийн бүлэг болох [[баартагчин]] нарыг зохион байгуулж, дээрмийн халдлага хийх болсон байна. Энэхүү баартагчингуудтай Хасагууд хамтран дээрэм хийж байжээ. Энэ үед хил хамгаалалт нь цөөн тоотой хилийн харуулаар хамгаалагдаж байсан сул талыг ашиглан эдгээр дээрэмчид нутгийн гүн рүү чөлөөтэй нэвтрэн дээрэм хийдэг байжээ. Энэ үед Хасагууд ийм хүнд нөхцлийг далимдуулан дахин идэвхжиж зэвсэглэсэн дээрэм тонуул хийж байсан ба [[хилийн харуул]] руу хүртэл заримдаа халдаж байжээ. Ингэж Хасагын дээрэмчид 1930-д онд дахин гарч ирсэн байна. Үүний эсрэг хилийн цэргийг хүч нэмэгдүүлэх болон [[тусгай отряд]] үүсгэн тэмцэх замаар Хасагын дээрэмчдийн үйлдлийг таслан зогсоож байсан бөгөөд 1940-д онд [[Дорнод аймаг]]т байрлаж байсан [[Монголын ардын хувьсгалт цэргийн морьт хороо]]г Баруун хязгаарын [[Бодонч]]ид татан аваачиж байрлуулснаар Хасгийн дээрэмчдийн халдлага нэг хэсэг зогссон байна. 1940-1950 онд Шинжаанд гарсан [[Зүүн туркестаны бүгд найрамдах улс]] байгуулах зорилго бүхий зэвсэгт бослогуудын үед Шинжаанаас гаралтай [[Оспан батыр|Оспан]] хэмээх нэгэн, хасагуудын зэвсэгт бүлгийг зохион байгуулан Хасагын тусгаар улсыг байгуулахаар тэмцсэн байна. Энэ үед хасгийн дээрэмчид дахин идэвхжсэн байна. Оспан нь улмаар олон талтай хувирамтгай, урвамтгай бодлого барьж байсан бөгөөд 1944 оноос Монголын талд орсон ч 1946 оноос эхлэн [[хятад]]ын [[Гоминдаан]]ы талд бүрэн орж, түүний даалгаврыг биелүүлж эхэлсэн байна. Оспаны удирдсан Хасагын дээрэмчид нь Монголын баруун хязгаарын хилийг байнга зэвсэглэн цөмөрч дээрэм тонуул аллага хийхээс гадна гоминдааны даалгавраар хилийн цэргийн байрлал, тоо, хүч, хил хамгаалалтын байдлыг тагнах, хилийн цэргийн харуулыг довтлох, амьд хил барих зэрэг цэргийн тагнуулын даалгаварыг биелүүлж байснаас гадна гоминдааны цэрэгтэй хамтран БНМАУ-ын хил рүү цөмрөн байлдаан хийж байсан байна. Оспаны удирдсан хасгийн дээрэмчид Монгол улсын хил зөрчин орж алс бөглүү баруун хязгаар нутгаар явж их хядлага, дээрэм тонуул хийж байв. Ховд, Говь-Алтай, Баянхонгор аймгуудын өмнөд хэсгээр явж мал хөрөнгийг нь дээрэмдэж, айл өрхийг хөгшин залуу, эр эм гэлтгүй хүйс тэмтэрч, нярай хүүхдийг хүртэл хөлнөөс нь барьж газар савж алдаг, охид эмэгтэйчүүдийг нь авч явах тохиолдол ихээр гардаг болжээ (Энэ талаар тэр үед амьдарч байсан хөгшчүүл халаглан ярьдаг). Үүний эсрэг яаралтай арга хэмжээ авч хилийн цэргийн хүчийг нэмэгдүүлэх, орон нутгийн иргэдээс өөрийгөө хамгаалах морьт отрядуудыг зохион байгуулах, цэргийн агаарын хүчний хэсгийг татах зэрэг арга хэмжээ авснаас гадна хил хамгаалалтыг чангаруулж хасгийн дээрэмчдийн эсрэг шат дараалсан операци явуулсаны үр дүнд хасгийн дээрэмчдийг бут цохин хилийн тайван байдлыг хангасан түүхтэй. == Мөн үзэх == * [[Байтаг Богдын хилийн мөргөлдөөн]] * [[Мэргэн уулын байлдаан]] * [[Бага хавтагийн хилийн тулгаралт]] * [[Монголын Баруун хил хамгаалалтын түүх]] == Урлагийн бүтээл == *[[Босго тотго]] олон ангит уран сайхны түүхэн кино. МНВ телевизийн бүтээл.2013 он *[[Хил дээр]] Монголын уран сайхны кино. *Ц.Уламбаяр. Дархан хилийн манаа. тууж [[Ангилал:Монголын түүх]] [[Ангилал:Хил хамгаалалтын түүх]] [[Ангилал:Монголын хилийн цэрэг]] [[Ангилал:Хилийн мөргөлдөөн]] [[Ангилал:Баруун Монголын хилийн тулгаралтууд]] rwaq4x41w1tqf56z213a3mixaut67nw 0 43610 864580 864499 2026-08-04T07:13:22Z Zorigt 49 864580 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ухуань1.png|thumb]] '''Ухуань''' (хятадаар: 烏桓/烏丸, пиньин: Wū huán, < aγwar < *awar, Ухуань гэдэг нь «[[wikt:авирах|авирах]]» гэсэн утгатай байх) нь эртний нүүдэлчин аймаг. Олон судлаач Ухуаньчуудыг прото-монгол эсвэл пара-монгол хэлтэн нүүдэлчдийн нэг бүлэг байсан байж болох гэж үздэг боловч энэ талаар нэгдсэн санал хараахан тогтоогүй байна. Зүүн Европын Аваруудын гарал үүслийг Ухуань, Жужан болон бусад Төв Азийн нүүдэлчидтэй холбосон онолууд байдаг ч өнөөдрийн байдлаар хангалттай баттай нотолгоо байхгүй. Монголын нутагт хүн төрөлхтөн палеолитын үеэс буюу хэдэн зуун мянган жилийн өмнөөс амьдарч байсан боловч нүүдэлчин мал аж ахуй, овог аймгийн нэгдэл хүрэл зэвсгийн үед бүрэлдэн хөгжсөн гэж үздэг. Эдгээр нүүдэлчин овог аймгуудын нэг нь Ухуань хүмүүс юм. == Үүсэл == Ухуаньчууд нь Хятадын хойд хэсгээр буюу одоогийн [[Бээжин|Бээжин хот]]ын захиргаанд байдаг [[Хэбэй муж|Хэбэй]], [[Ляонин]], Шаньси болон одоогийн [[Өвөр Монгол|Өвөрмонгол]]ын нутгуудаар нутагладаг байсан Монголчуудын эртний овог аймгийн нэг хэсэг болох нүүдэлчин хүмүүс юм. Тэд [[Дорнод ху|Дунху]] (Дунху (東胡) нь "Зүүн Ху" буюу Хятадын зүүн хойд талын нүүдэлчид гэсэн утгатай) нараас салан гарсан овог аймаг байсан ба тэдэнд дийлдэн ялагдаж байсан удаатай. Дунхучуудыг МЭӨ 209 онд [[Модун шаньюй]]д ялагдсаны дараагаар [[Сяньби]] болон Ухуань нар нь үлдэж чадсан байдаг. Хожуу үеийн Хань улсын түүх номд “Сяньбичүүдийн хэл бичиг болон зан заншил нь Ухуаньчуудтай адил байсан” хэмээн тэмдэглэгдэн үлдсэн байна. Ухуань овог аймгийн удирдагч байсан [[Тадун]] нь (МЭ 207 онд нас барсан) Монголын эртний овог аймгийн нэг болох [[Кумоси]] (Зарим түүхч Кумоси аймгийг Ухуаньтай ойр холбоотой гэж үздэг боловч Тадуныг Кумосигийн шууд өвөг байсан гэж анхдагч сурвалжууд тодорхой тэмдэглээгүй) буюу Татаби овог аймгийн өвөг дээдэс нь юм. [[Ляо улсын судар]] болон Вэй улсын түүхийн номд Кумоси болон [[Киданчууд|Кидан]] (Монголын эртний овог аймаг болох Сяньбигээс гаралтай) нар нь адил буюу нэг хэл бичигтэй байсан хэмээн тэмдэглэгджээ. == Ахуй амьдрал == Хожуу үеийн Хань улсын номын 120-р бүлэгт: Ухуаньчууд нь морин сур харваанд сайтар бэлтгэгдсэн, түүндээ ч чадварлаг байсан. Тэд амьтад болон шувуудыг морин дээрээсээ нум сумаар харван агнаж бэлтгэл хийдэг мөн нэг газраас нөгөө газар луу өвс болон ус хайн нүүдэллэн явдаг. Ингэж нүүдэллэн явахдаа дугуй гэрт амьдардаг ба тэр гэрийнх нь үүд нар луу харан байрладаг. Ухуаньчууд мах идэж гүүнийхээ сүүг исгэн ууж, ноосоор хувцасаа хийн өмсдөг. Заримдаа тэд шар будаа тарьдаг байсан. Эрчүүд нь нум сум, эмээл хазаар урладаг байсан бол эмэгтэйчүүд нь арьсан дээр хээ угалз хатгадаг. == Зан төрх, ёс заншил == ''Хожуу Хань Шу''-гийн тэмдэглэлд Ухуаньчуудыг эрэлхэг, морин цэргийн ур чадвартай, дайчин зан чанартай ард түмэн хэмээн дүрсэлжээ. Мөн залуу, хүч чадалтай хүмүүсийг илүү үнэлдэг, өндөр настай болон сул дорой хүмүүсийн байр суурь харьцангуй доогуур байсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Гэхдээ энэ нь тухайн үеийн Хятадын түүхчдийн ажиглалт бөгөөд Ухуаньчуудын нийгмийн бодит дүр төрхийг бүхэлд нь илэрхийлнэ гэж үзэх боломжгүй. Ухуаньчуудын дунд эр зориг, цэргийн чадвар, ухаалаг байдлыг удирдагч сонгох чухал шалгуур гэж үздэг байжээ. Овог, бүлгийн ахлагчийн албан тушаал нь бүх тохиолдолд удамшдаггүй, харин тухайн хүний нэр хүнд, чадвараас ихээхэн хамаардаг байсан гэж сурвалжид өгүүлдэг. Том болсон хөвгүүд, ахмад эрчүүд өөрийн дагалдагчдыг нэгтгэн шинэ бүлэг байгуулж болох бөгөөд шинээр салбарласан бүлэг нь өмнөх бүлгийнхээ өмнөөс хариуцлага хүлээдэггүй байжээ. Нүүдэлчин бүлгүүд нь тус бүрдээ өөрийн ахлагчтай байсан бөгөөд нэг бүлэгт ойролцоогоор 100–1000 өрх харьяалагддаг байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг. Бүлгүүдийг ихэвчлэн ахлагчийнх нь нэрээр нэрлэдэг байжээ. Ухуаньчууд бичиг үсэг өргөн хэрэглэдэггүй байсан боловч аман уламжлал, таних тэмдэг, тэмдэглэгээ ашиглан овог, бүлгийн дотоод зохион байгуулалтаа хадгалж байсан тухай сурвалжид дурдсан байдаг. Малын хулгайг хатуу гэмт хэрэг гэж үздэггүй байсан ч хүний аминд хүрсэн тохиолдолд морь, хонь зэрэг малаар нөхөн төлбөр төлөх ёс байжээ. Энэ нь эртний нүүдэлчин нийгэмд түгээмэл байсан цусны төлөөсийн хэлбэрийн нэг гэж судлаачид тайлбарладаг. Хүнд зөрчил гаргасан хүнийг овгоосоо хөөж, алслагдсан нутагт цөлөх шийтгэл ногдуулдаг байжээ. ===Гэр бүл, гэрлэлтийн ёс=== Гэрлэхийн өмнө сүйт залуу тодорхой хугацаанд сүйт бүсгүйн гэр бүлтэй хамт амьдарч, хөдөлмөрөөрөө өөрийгөө батлан харуулдаг байсан тухай ''Хожуу Хань Шу''-д тэмдэглэсэн байдаг. Дараа нь хуримын бэлэг өргөж, гэрлэлт албан ёсоор баталгааждаг байжээ. Энэ нь хүргэн хадамд ажиллах ёс бүхий гэрлэлтийн хэлбэр байсныг илтгэнэ. Ухуаньчуудын дунд эцэг нас барсны дараа төрсөн эхээс бусад эхнэрийг эхнэр болгон авах левират ёс байсан тухай сурвалжид өгүүлдэг. Энэ заншил нь Хүннү, Түрэг болон бусад эртний Төв Азийн нүүдэлчин ард түмний дунд ч тэмдэглэгдсэн байдаг. Эмэгтэйчүүд өрхийн аж ахуйг удирдах, гэр бүлийн олон асуудалд санал бодлоо илэрхийлэх эрхтэй байсан боловч цэргийн болон дайны асуудлыг эрчүүд голлон шийдвэрлэдэг байжээ. ===Оршуулгын зан үйл=== Ухуаньчууд нас барсан хүнийг уй гашуу, дуу бүжгийн хамт үдэж, түүний хэрэглэж байсан эд зүйлс, зарим тохиолдолд морь, нохойг нь хамтатган шатаадаг байсан тухай сурвалжид тэмдэглэгдсэн байдаг. Мөн Чишань хэмээх уулыг нас барагсдын ертөнцтэй холбодог ариун газар гэж үздэг байсан боловч түүний яг хаана байрлаж байсан нь өнөөг хүртэл тодорхойгүй хэвээр байна. ===Шүтлэг=== Ухуаньчууд тэнгэр, газар, нар, сар, байгалийн сүнс, өвөг дээдэс, дайчин баатруудын сүнсийг тахин шүтэж, тахил өргөдөг байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг. Энэ нь Монголын өндөрлөгийн эртний нүүдэлчдийн тэнгэр шүтлэгийн уламжлалтай уялдах шинжтэй боловч тухайн үеийн шүтлэгийн нарийн бүтэц бүрэн тодорхой болоогүй байна. ===Ёслолын мэндчилгээ=== Хятадын сурвалжид Ухуаньчууд мэндлэхдээ нэг хөлөө нугалан сууж хүндэтгэл үзүүлдэг байсан гэж тэмдэглэсэн нь тэдний ёслолын зан үйлийн нэг хэлбэр байжээ. == Түүх == ===Дунхугийн задрал ба Ухуаньчуудын үүсэл=== МЭӨ 209 онд Хүннүгийн Модун шаньюй Дунхугийн холбоог бут цохисны дараа түүний бүрэлдэхүүнд байсан овог аймгууд задран таржээ. Хятадын эртний сурвалжид энэ үеэс Ухуань болон Сяньби гэсэн хоёр том бүлэг тодрон гарсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Ухуаньчууд Ляо голын сав газар, өнөөгийн Ляонин, Хэбэй болон Өвөр Монголын өмнөд хэсгээр нутаглаж байсан бол Сяньбичүүд илүү хойд болон зүүн хойд бүсэд суурьшжээ. Газар зүйн байршлын улмаас Ухуаньчууд Хань улстай илүү ойр харилцаатай болж, харин Сяньбичүүд Хүннүтэй илүү олон удаа мөргөлдөж байв. ===Хүннүгийн ноёрхлын үе=== Модун шаньюйн ялалтын дараа Ухуаньчууд Хүннүгийн эрхшээлд орж, жил бүр адуу, үхэр, хонь болон арьс ширээр алба өргөдөг байсан тухай ''Хожуу Хань Шу''-д тэмдэглэжээ. Зарим эх сурвалжид алба төлөөгүй тохиолдолд хүннүчүүд тэдний гэр бүлээс барьцаалан авч явдаг байсан гэж өгүүлдэг. ====Хань улсын хамгаалалтын бүс=== МЭӨ 121 онд Хань улсын нэрт жанжин Хуо Чубин Хүннүгийн зүүн жигүүрийг бут цохисны дараа Ухуаньчуудыг Шангу, Юйян, Юбэйпин, Ляоси, Ляодун гэсэн таван захиргааны бүсэд суурьшуулжээ. Ингэснээр тэд Хань улсын умард хилийг хамгаалах холбоотон болж, Хүннүгийн эсрэг цэргийн ажиллагаанд оролцох болсон юм. ===Хань улстай харилцах нь=== Хань улсын үед Ухуань аймгийн ахлагчид Чанань хотод ирж хаанд бараалхан бэлэг өргөдөг байжээ. Энэ нь энгийн алба гувчуур бус, тухайн үеийн Хятадын гадаад харилцааны хүрээнд хийгддэг ёслолын хэлбэр байсан бөгөөд хариуд нь Хань улсын хаан бэлэг, цол хэргэм хүртээдэг байв. ===Хүннү, Хань хоёрын дунд=== Хань улсын Сюань хааны үед Ухуаньчууд Хүннүгийн хаадын булшийг тоносон тухай сурвалжид тэмдэглэгддэг. Үүний улмаас Хүннүчүүд Ухуаньд довтолсон бөгөөд Хань улсын жанжин Фань Минью (范明友) Хүннүчүүдийг ухраасан ч дараа нь Ухуаньчуудыг өөрсдийг нь довтолж, олон мянган хүнийг цаазалсан тухай ''Хань Шу''-д өгүүлдэг. Судлаачид энэ үйл явдлыг Хань улсын умард хилийн бодлогын нэг хэсэг гэж үздэг. ===Зүүн Хань улсын үе=== МЭ 49 онд Ляосийн Ухуаньчуудын ахлагч Хэдань (賀旦) 922 ахлагчийн хамт Гуанву хаанд бараалхан орж, адуу мал, арьс шир зэрэг өргөл барьжээ. Үүнээс хойш Ухуаньчууд Зүүн Хань улсын цэргийн холбоотон болж, Хүннү болон бусад умардын нүүдэлчдийн эсрэг олон удаа байлдсан байна. ===Ван Мангийн үе=== Ван Ман Хүннүтэй хийх дайнд Ухуань, Динлин зэрэг аймгийн цэргийг ашигласан бөгөөд тэдний үнэнч байдлыг хангахын тулд гэр бүлийнхнийг нь барьцаалдаг байсан тухай сурвалжид тэмдэглэгджээ. ===Гурван улсын өмнөх үе=== Зүүн Хань улсын төгсгөлд Ухуаньчууд Хятадын дотоодын эрх мэдлийн тэмцэлд идэвхтэй оролцож, умардын жанжин Юань Шаог дэмжиж байв. Ялангуяа "Гурван Ухуань" (Three Commanders of Wuhuan) хэмээн нэрлэгддэг хүчирхэг бүлэг тухайн үед нөлөөтэй байжээ. ===Цагаан Чонын уулын тулалдаан=== МЭ 207 онд Цао Цао умард аян дайнд мордож, Цагаан Чонын уулын тулалдаан (白狼山之戰)-д Ухуаньчуудын удирдагч Тадун (蹋頓)-г ялсан байна. Энэ ялалтын дараа Ухуаньчуудын улс төрийн нөлөө эрс буурч, олон аймаг Цао Цаод дагаар орсон бол зарим нь Сяньбичүүдэд нэгдэн уусжээ. ===Сүүлчийн үе=== III–IV зууны үед Ухуаньчууд бие даасан улс төрийн хүчин байхаа больж, ихэнх нь Сяньби овгуудын бүрэлдэхүүнд шингэн ууссан байна. Харин тэдэнтэй угсаа, хэл, соёлын холбоотой гэж үздэг Кумоси (奚) аймаг X зуунд Киданчуудын байгуулсан Ляо улсын бүрэлдэхүүнд орж, улмаар Кидан угсаатанд уусан нэгджээ. [[Файл:Ухуань.png|936x936px|center]] == Ургийн мод == [[Файл:Ухуань ургийн мод.png|center]] == Цааш унших == Ухуаньчуудын түүхийг илүү дэлгэрэнгүй судлахыг хүсвэл дараах сэдвүүдийг үзнэ үү. *'''[[Цагаан чоно уулын тулалдаан]]''' (白狼山之戰)''' – МЭ 207 онд Цао Цаогийн удирдсан Хань улсын цэрэг Ухуаньчуудын удирдагч Тадуньтай тулалдан ялсан түүхэн үйл явдал. *'''[[Тадун]]''' (蹋頓) – Ухуаньчуудын хамгийн нэрт удирдагчдын нэг бөгөөд III зууны эхэн үеийн Ухуань аймгийн улс төр, цэргийн түүхэнд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн хүн. == Ном зүй == === Анхдагч эх сурвалж === * ''史記'' (Ши Жи, '''Түүхэн тэмдэглэл''') * ''漢書'' (Хань Шу, '''Хань улсын түүх''') * ''後漢書'' (Хожуу Хань Шу, '''Хожуу Хань улсын түүх''') * ''三國志'' (Саньго Жи, '''Гурван улсын түүх''') * ''魏書'' (Вэй Шу, '''Вэй улсын түүх''') * ''遼史'' (Ляо Ши, '''Ляо улсын түүх''') * ''資治通鑑'' (Зыжи Туньжянь) === Орчин үеийн гол судалгаанууд === * ''Barfield,'' ''Thomas (1989), The Perilous Frontier: Nomadic Empires and China, Basil Blackwell'' * ''Crespigny, Rafe de (2007), A Biographical Dictionary of Later Han to the Three Kingdoms, Bril'' * ''Crespigny, Rafe de (2010), Imperial Warlord, Brill'' * ''West, Barbara A. (2009), Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania, Facts on File'' * ''Whiting, Marvin C. (2002), Imperial Chinese Military History, Writers Club Press'' [[Ангилал:Монгол угсаатан]] [[Ангилал:Эртний Монголчууд]] [[Ангилал:Aзийн түүхэн угсаатан]] 0ae94rxlesatlsjchdyyxsg43796x7c 864581 864580 2026-08-04T07:13:45Z Zorigt 49 864581 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ухуань1.png|thumb]] '''Ухуань''' (хятадаар: 烏桓/烏丸, пиньин: Wū huán, < aγwar < *awar, Ухуань гэдэг нь «[[wikt:авирах|авирах]]» гэсэн утгатай байх) нь эртний нүүдэлчин аймаг. Олон судлаач Ухуаньчуудыг прото-монгол эсвэл пара-монгол хэлтэн нүүдэлчдийн нэг бүлэг байсан байж болох гэж үздэг боловч энэ талаар нэгдсэн санал хараахан тогтоогүй байна. Зүүн Европын Аваруудын гарал үүслийг Ухуань, Жужан болон бусад Төв Азийн нүүдэлчидтэй холбосон онолууд байдаг ч өнөөдрийн байдлаар хангалттай баттай нотолгоо байхгүй. Монголын нутагт хүн төрөлхтөн палеолитын үеэс буюу хэдэн зуун мянган жилийн өмнөөс амьдарч байсан боловч нүүдэлчин мал аж ахуй, овог аймгийн нэгдэл хүрэл зэвсгийн үед бүрэлдэн хөгжсөн гэж үздэг. Эдгээр нүүдэлчин овог аймгуудын нэг нь Ухуань хүмүүс юм. == Үүсэл == Ухуаньчууд нь Хятадын хойд хэсгээр буюу одоогийн [[Бээжин|Бээжин хот]]ын захиргаанд байдаг [[Хэбэй муж|Хэбэй]], [[Ляонин]], Шаньси болон одоогийн [[Өвөр Монгол|Өвөрмонгол]]ын нутгуудаар нутагладаг байсан Монголчуудын эртний овог аймгийн нэг хэсэг болох нүүдэлчин хүмүүс юм. Тэд [[Дорнод ху|Дунху]] (Дунху (東胡) нь "Зүүн Ху" буюу Хятадын зүүн хойд талын нүүдэлчид гэсэн утгатай) нараас салан гарсан овог аймаг байсан ба тэдэнд дийлдэн ялагдаж байсан удаатай. Дунхучуудыг МЭӨ 209 онд [[Модун шаньюй]]д ялагдсаны дараагаар [[Сяньби]] болон Ухуань нар нь үлдэж чадсан байдаг. Хожуу үеийн Хань улсын түүх номд “Сяньбичүүдийн хэл бичиг болон зан заншил нь Ухуаньчуудтай адил байсан” хэмээн тэмдэглэгдэн үлдсэн байна. Ухуань овог аймгийн удирдагч байсан [[Тадун]] нь (МЭ 207 онд нас барсан) Монголын эртний овог аймгийн нэг болох [[Кумоси]] (Зарим түүхч Кумоси аймгийг Ухуаньтай ойр холбоотой гэж үздэг боловч Тадуныг Кумосигийн шууд өвөг байсан гэж анхдагч сурвалжууд тодорхой тэмдэглээгүй) буюу Татаби овог аймгийн өвөг дээдэс нь юм. [[Ляо улсын судар]] болон Вэй улсын түүхийн номд Кумоси болон [[Киданчууд|Кидан]] (Монголын эртний овог аймаг болох Сяньбигээс гаралтай) нар нь адил буюу нэг хэл бичигтэй байсан хэмээн тэмдэглэгджээ. == Ахуй амьдрал == Хожуу үеийн Хань улсын номын 120-р бүлэгт: Ухуаньчууд нь морин сур харваанд сайтар бэлтгэгдсэн, түүндээ ч чадварлаг байсан. Тэд амьтад болон шувуудыг морин дээрээсээ нум сумаар харван агнаж бэлтгэл хийдэг мөн нэг газраас нөгөө газар луу өвс болон ус хайн нүүдэллэн явдаг. Ингэж нүүдэллэн явахдаа дугуй гэрт амьдардаг ба тэр гэрийнх нь үүд нар луу харан байрладаг. Ухуаньчууд мах идэж гүүнийхээ сүүг исгэн ууж, ноосоор хувцасаа хийн өмсдөг. Заримдаа тэд шар будаа тарьдаг байсан. Эрчүүд нь нум сум, эмээл хазаар урладаг байсан бол эмэгтэйчүүд нь арьсан дээр хээ угалз хатгадаг. == Зан төрх, ёс заншил == ''Хожуу Хань Шу''-гийн тэмдэглэлд Ухуаньчуудыг эрэлхэг, морин цэргийн ур чадвартай, дайчин зан чанартай ард түмэн хэмээн дүрсэлжээ. Мөн залуу, хүч чадалтай хүмүүсийг илүү үнэлдэг, өндөр настай болон сул дорой хүмүүсийн байр суурь харьцангуй доогуур байсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Гэхдээ энэ нь тухайн үеийн Хятадын түүхчдийн ажиглалт бөгөөд Ухуаньчуудын нийгмийн бодит дүр төрхийг бүхэлд нь илэрхийлнэ гэж үзэх боломжгүй. Ухуаньчуудын дунд эр зориг, цэргийн чадвар, ухаалаг байдлыг удирдагч сонгох чухал шалгуур гэж үздэг байжээ. Овог, бүлгийн ахлагчийн албан тушаал нь бүх тохиолдолд удамшдаггүй, харин тухайн хүний нэр хүнд, чадвараас ихээхэн хамаардаг байсан гэж сурвалжид өгүүлдэг. Том болсон хөвгүүд, ахмад эрчүүд өөрийн дагалдагчдыг нэгтгэн шинэ бүлэг байгуулж болох бөгөөд шинээр салбарласан бүлэг нь өмнөх бүлгийнхээ өмнөөс хариуцлага хүлээдэггүй байжээ. Нүүдэлчин бүлгүүд нь тус бүрдээ өөрийн ахлагчтай байсан бөгөөд нэг бүлэгт ойролцоогоор 100–1000 өрх харьяалагддаг байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг. Бүлгүүдийг ихэвчлэн ахлагчийнх нь нэрээр нэрлэдэг байжээ. Ухуаньчууд бичиг үсэг өргөн хэрэглэдэггүй байсан боловч аман уламжлал, таних тэмдэг, тэмдэглэгээ ашиглан овог, бүлгийн дотоод зохион байгуулалтаа хадгалж байсан тухай сурвалжид дурдсан байдаг. Малын хулгайг хатуу гэмт хэрэг гэж үздэггүй байсан ч хүний аминд хүрсэн тохиолдолд морь, хонь зэрэг малаар нөхөн төлбөр төлөх ёс байжээ. Энэ нь эртний нүүдэлчин нийгэмд түгээмэл байсан цусны төлөөсийн хэлбэрийн нэг гэж судлаачид тайлбарладаг. Хүнд зөрчил гаргасан хүнийг овгоосоо хөөж, алслагдсан нутагт цөлөх шийтгэл ногдуулдаг байжээ. ===Гэр бүл, гэрлэлтийн ёс=== Гэрлэхийн өмнө сүйт залуу тодорхой хугацаанд сүйт бүсгүйн гэр бүлтэй хамт амьдарч, хөдөлмөрөөрөө өөрийгөө батлан харуулдаг байсан тухай ''Хожуу Хань Шу''-д тэмдэглэсэн байдаг. Дараа нь хуримын бэлэг өргөж, гэрлэлт албан ёсоор баталгааждаг байжээ. Энэ нь хүргэн хадамд ажиллах ёс бүхий гэрлэлтийн хэлбэр байсныг илтгэнэ. Ухуаньчуудын дунд эцэг нас барсны дараа төрсөн эхээс бусад эхнэрийг эхнэр болгон авах левират ёс байсан тухай сурвалжид өгүүлдэг. Энэ заншил нь Хүннү, Түрэг болон бусад эртний Төв Азийн нүүдэлчин ард түмний дунд ч тэмдэглэгдсэн байдаг. Эмэгтэйчүүд өрхийн аж ахуйг удирдах, гэр бүлийн олон асуудалд санал бодлоо илэрхийлэх эрхтэй байсан боловч цэргийн болон дайны асуудлыг эрчүүд голлон шийдвэрлэдэг байжээ. ===Оршуулгын зан үйл=== Ухуаньчууд нас барсан хүнийг уй гашуу, дуу бүжгийн хамт үдэж, түүний хэрэглэж байсан эд зүйлс, зарим тохиолдолд морь, нохойг нь хамтатган шатаадаг байсан тухай сурвалжид тэмдэглэгдсэн байдаг. Мөн Чишань хэмээх уулыг нас барагсдын ертөнцтэй холбодог ариун газар гэж үздэг байсан боловч түүний яг хаана байрлаж байсан нь өнөөг хүртэл тодорхойгүй хэвээр байна. ===Шүтлэг=== Ухуаньчууд тэнгэр, газар, нар, сар, байгалийн сүнс, өвөг дээдэс, дайчин баатруудын сүнсийг тахин шүтэж, тахил өргөдөг байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг. Энэ нь Монголын өндөрлөгийн эртний нүүдэлчдийн тэнгэр шүтлэгийн уламжлалтай уялдах шинжтэй боловч тухайн үеийн шүтлэгийн нарийн бүтэц бүрэн тодорхой болоогүй байна. ===Ёслолын мэндчилгээ=== Хятадын сурвалжид Ухуаньчууд мэндлэхдээ нэг хөлөө нугалан сууж хүндэтгэл үзүүлдэг байсан гэж тэмдэглэсэн нь тэдний ёслолын зан үйлийн нэг хэлбэр байжээ. == Түүх == ===Дунхугийн задрал ба Ухуаньчуудын үүсэл=== МЭӨ 209 онд Хүннүгийн Модун шаньюй Дунхугийн холбоог бут цохисны дараа түүний бүрэлдэхүүнд байсан овог аймгууд задран таржээ. Хятадын эртний сурвалжид энэ үеэс Ухуань болон Сяньби гэсэн хоёр том бүлэг тодрон гарсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Ухуаньчууд Ляо голын сав газар, өнөөгийн Ляонин, Хэбэй болон Өвөр Монголын өмнөд хэсгээр нутаглаж байсан бол Сяньбичүүд илүү хойд болон зүүн хойд бүсэд суурьшжээ. Газар зүйн байршлын улмаас Ухуаньчууд Хань улстай илүү ойр харилцаатай болж, харин Сяньбичүүд Хүннүтэй илүү олон удаа мөргөлдөж байв. ===Хүннүгийн ноёрхлын үе=== Модун шаньюйн ялалтын дараа Ухуаньчууд Хүннүгийн эрхшээлд орж, жил бүр адуу, үхэр, хонь болон арьс ширээр алба өргөдөг байсан тухай ''Хожуу Хань Шу''-д тэмдэглэжээ. Зарим эх сурвалжид алба төлөөгүй тохиолдолд хүннүчүүд тэдний гэр бүлээс барьцаалан авч явдаг байсан гэж өгүүлдэг. ===Хань улсын хамгаалалтын бүс=== МЭӨ 121 онд Хань улсын нэрт жанжин Хуо Чубин Хүннүгийн зүүн жигүүрийг бут цохисны дараа Ухуаньчуудыг Шангу, Юйян, Юбэйпин, Ляоси, Ляодун гэсэн таван захиргааны бүсэд суурьшуулжээ. Ингэснээр тэд Хань улсын умард хилийг хамгаалах холбоотон болж, Хүннүгийн эсрэг цэргийн ажиллагаанд оролцох болсон юм. ===Хань улстай харилцах нь=== Хань улсын үед Ухуань аймгийн ахлагчид Чанань хотод ирж хаанд бараалхан бэлэг өргөдөг байжээ. Энэ нь энгийн алба гувчуур бус, тухайн үеийн Хятадын гадаад харилцааны хүрээнд хийгддэг ёслолын хэлбэр байсан бөгөөд хариуд нь Хань улсын хаан бэлэг, цол хэргэм хүртээдэг байв. ===Хүннү, Хань хоёрын дунд=== Хань улсын Сюань хааны үед Ухуаньчууд Хүннүгийн хаадын булшийг тоносон тухай сурвалжид тэмдэглэгддэг. Үүний улмаас Хүннүчүүд Ухуаньд довтолсон бөгөөд Хань улсын жанжин Фань Минью (范明友) Хүннүчүүдийг ухраасан ч дараа нь Ухуаньчуудыг өөрсдийг нь довтолж, олон мянган хүнийг цаазалсан тухай ''Хань Шу''-д өгүүлдэг. Судлаачид энэ үйл явдлыг Хань улсын умард хилийн бодлогын нэг хэсэг гэж үздэг. ===Зүүн Хань улсын үе=== МЭ 49 онд Ляосийн Ухуаньчуудын ахлагч Хэдань (賀旦) 922 ахлагчийн хамт Гуанву хаанд бараалхан орж, адуу мал, арьс шир зэрэг өргөл барьжээ. Үүнээс хойш Ухуаньчууд Зүүн Хань улсын цэргийн холбоотон болж, Хүннү болон бусад умардын нүүдэлчдийн эсрэг олон удаа байлдсан байна. ===Ван Мангийн үе=== Ван Ман Хүннүтэй хийх дайнд Ухуань, Динлин зэрэг аймгийн цэргийг ашигласан бөгөөд тэдний үнэнч байдлыг хангахын тулд гэр бүлийнхнийг нь барьцаалдаг байсан тухай сурвалжид тэмдэглэгджээ. ===Гурван улсын өмнөх үе=== Зүүн Хань улсын төгсгөлд Ухуаньчууд Хятадын дотоодын эрх мэдлийн тэмцэлд идэвхтэй оролцож, умардын жанжин Юань Шаог дэмжиж байв. Ялангуяа "Гурван Ухуань" (Three Commanders of Wuhuan) хэмээн нэрлэгддэг хүчирхэг бүлэг тухайн үед нөлөөтэй байжээ. ===Цагаан Чонын уулын тулалдаан=== МЭ 207 онд Цао Цао умард аян дайнд мордож, Цагаан Чонын уулын тулалдаан (白狼山之戰)-д Ухуаньчуудын удирдагч Тадун (蹋頓)-г ялсан байна. Энэ ялалтын дараа Ухуаньчуудын улс төрийн нөлөө эрс буурч, олон аймаг Цао Цаод дагаар орсон бол зарим нь Сяньбичүүдэд нэгдэн уусжээ. ===Сүүлчийн үе=== III–IV зууны үед Ухуаньчууд бие даасан улс төрийн хүчин байхаа больж, ихэнх нь Сяньби овгуудын бүрэлдэхүүнд шингэн ууссан байна. Харин тэдэнтэй угсаа, хэл, соёлын холбоотой гэж үздэг Кумоси (奚) аймаг X зуунд Киданчуудын байгуулсан Ляо улсын бүрэлдэхүүнд орж, улмаар Кидан угсаатанд уусан нэгджээ. [[Файл:Ухуань.png|936x936px|center]] == Ургийн мод == [[Файл:Ухуань ургийн мод.png|center]] == Цааш унших == Ухуаньчуудын түүхийг илүү дэлгэрэнгүй судлахыг хүсвэл дараах сэдвүүдийг үзнэ үү. *'''[[Цагаан чоно уулын тулалдаан]]''' (白狼山之戰)''' – МЭ 207 онд Цао Цаогийн удирдсан Хань улсын цэрэг Ухуаньчуудын удирдагч Тадуньтай тулалдан ялсан түүхэн үйл явдал. *'''[[Тадун]]''' (蹋頓) – Ухуаньчуудын хамгийн нэрт удирдагчдын нэг бөгөөд III зууны эхэн үеийн Ухуань аймгийн улс төр, цэргийн түүхэнд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн хүн. == Ном зүй == === Анхдагч эх сурвалж === * ''史記'' (Ши Жи, '''Түүхэн тэмдэглэл''') * ''漢書'' (Хань Шу, '''Хань улсын түүх''') * ''後漢書'' (Хожуу Хань Шу, '''Хожуу Хань улсын түүх''') * ''三國志'' (Саньго Жи, '''Гурван улсын түүх''') * ''魏書'' (Вэй Шу, '''Вэй улсын түүх''') * ''遼史'' (Ляо Ши, '''Ляо улсын түүх''') * ''資治通鑑'' (Зыжи Туньжянь) === Орчин үеийн гол судалгаанууд === * ''Barfield,'' ''Thomas (1989), The Perilous Frontier: Nomadic Empires and China, Basil Blackwell'' * ''Crespigny, Rafe de (2007), A Biographical Dictionary of Later Han to the Three Kingdoms, Bril'' * ''Crespigny, Rafe de (2010), Imperial Warlord, Brill'' * ''West, Barbara A. (2009), Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania, Facts on File'' * ''Whiting, Marvin C. (2002), Imperial Chinese Military History, Writers Club Press'' [[Ангилал:Монгол угсаатан]] [[Ангилал:Эртний Монголчууд]] [[Ангилал:Aзийн түүхэн угсаатан]] 3zr2q4kws5jrt5w6umfjajo1hffu3z8 14 59709 864619 803973 2026-08-04T08:21:49Z Wikuiser 100055 removed [[Category:Аймгийн наадмын сэдэв]]; added [[Category:Наадам аймгаар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 864619 wikitext text/x-wiki {{cat main|Завхан аймгийн наадам}} [[Ангилал:Наадам аймгаар]] [[Ангилал:Завхан аймаг|наадам]] nqelfz9s376sgqegjsyfang60o8pb45 14 59711 864630 803968 2026-08-04T08:28:27Z Wikuiser 100055 removed [[Category:Аймгийн наадмын сэдэв]]; added [[Category:Наадам аймгаар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 864630 wikitext text/x-wiki {{cat main|Өмнөговь аймгийн наадам}} [[Ангилал:Наадам аймгаар]] [[Ангилал:Өмнөговь аймаг|наадам]] 7xc7nx6ibhyaz07267eobd987ebq659 14 59794 864603 803955 2026-08-04T08:15:59Z Wikuiser 100055 /* */ 864603 wikitext text/x-wiki {{cat main|Архангайн наадам}} [[Ангилал:Наадам аймгаар]] [[Ангилал:Архангай аймаг|наадам]] ngf0no1gz3v23de5zpyyhpjq9j5mwmc 14 59901 864618 803817 2026-08-04T08:21:19Z Wikuiser 100055 removed [[Category:Аймгийн наадмын сэдэв]]; added [[Category:Наадам аймгаар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 864618 wikitext text/x-wiki {{cat main|Дундговь аймгийн баяр наадам}} {{commonscat}} [[Ангилал:Наадам аймгаар]] [[Ангилал:Дундговь аймаг|наадам]] 56dy4bqnpbjk51h7pkqttpe76d95ikn 14 60030 864629 803016 2026-08-04T08:28:00Z Wikuiser 100055 removed [[Category:Аймгийн наадмын сэдэв]]; added [[Category:Наадам аймгаар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 864629 wikitext text/x-wiki {{cat main|Өвөрхангай аймгийн баяр наадам}} {{commonscat}} [[Ангилал:Наадам аймгаар]] [[Ангилал:Өвөрхангай аймаг|наадам]] 8sb7bpq23c05pcnsl8u3hmea45s6nmg 14 60048 864625 803965 2026-08-04T08:26:38Z Wikuiser 100055 removed [[Category:Аймгийн наадмын сэдэв]]; added [[Category:Наадам аймгаар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 864625 wikitext text/x-wiki {{cat main|Ховд аймгийн баяр наадам}} [[Ангилал:Наадам аймгаар]] [[Ангилал:Ховд аймаг|наадам]] c0qkfzzr5nu7agq9gdvqfxjq8y2bedj 14 60049 864628 803967 2026-08-04T08:27:32Z Wikuiser 100055 removed [[Category:Аймгийн наадмын сэдэв]]; added [[Category:Наадам аймгаар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 864628 wikitext text/x-wiki {{cat main|Хөвсгөл аймгийн баяр наадам}} [[Ангилал:Наадам аймгаар]] [[Ангилал:Хөвсгөл аймаг|наадам]] omxp9wxm2ke0xdi5dnvh66qxk6ue39x 14 60051 864621 803969 2026-08-04T08:23:00Z Wikuiser 100055 removed [[Category:Аймгийн наадмын сэдэв]]; added [[Category:Наадам аймгаар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 864621 wikitext text/x-wiki {{cat main|Сэлэнгэ аймгийн баяр наадам}} [[Ангилал:Наадам аймгаар]] [[Ангилал:Сэлэнгэ аймаг|наадам]] b8i3dwb1554bsb7r88kf0o1tn013xcn 14 60053 864605 803815 2026-08-04T08:16:49Z Wikuiser 100055 /* */ 864605 wikitext text/x-wiki {{cat main|Баянхонгор аймгийн баяр наадам}} [[Ангилал:Наадам аймгаар]] [[Ангилал:Баянхонгор аймаг|наадам]] gajwgek34tibsvt5wyh74dh7mx1jyjf 14 60054 864604 803764 2026-08-04T08:16:25Z Wikuiser 100055 /* */ 864604 wikitext text/x-wiki {{cat main|Баян-Өлгий аймгийн баяр наадам}} [[Ангилал:Наадам аймгаар]] [[Ангилал:Баян-Өлгий аймаг|наадам]] 14jchr5tac4dba1jku93hvmdj4ht731 0 63542 864643 864302 2026-08-04T09:20:07Z Zorigt 49 864643 wikitext text/x-wiki '''Малышийн Эркебулан''' нь [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] аймгийн [[Алтай сум (Баян-Өлгий)|Алтай]] сумын харьяат, [[үндэсний бөх]]ийн аймгийн арслан цолтой бөх. ==Амжилт== === Улсын наадмын дэвжээнд === === Аймгийн наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2011 |Баян-Өлгий аймгийн баяр наадамд сумын заан Б.Серикээр найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. |256 |- !2013 |Баян-Өлгий аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн. |256 |} {{DEFAULTSORT:Эркебулан, Малышийн}} [[Ангилал:Аймгийн арслан]] [[Ангилал:Алтайн (Баян-Өлгий) хүн]] [[Ангилал:Казахууд]] 5tnkdy8fmmgg8q9zzrlsau8drkxt8tq 0 66299 864582 864500 2026-08-04T07:20:01Z Zorigt 49 864582 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Цагаан чоно уулын тулалдаан | image = | caption = | partof = Зүүн Хань улсын төгсгөлийн үеийн умардын аян дайн | date = МЭ 207 оны намар (ихэнх судлаачийн үздэгээр IX сарын сүүл – X сарын эх) | place = Цагаан Чонын уул (白狼山), өнөөгийн БНХАУ-ын Ляонин мужийн Линьюань орчим байсан байж болзошгүй | result = Цао Цаогийн шийдвэрлэх ялалт | combatant1 = Зүүн Хань улсын цэрэг | combatant2 = Ухуань–Юань овгийн холбоотон хүч | commander1 = *[[Цао Цао]] (曹操) *Жан Ляо (張遼) *Цао Чүнь (曹純) | commander2 = *[[Тадун]] (蹋頓) † *Лоубань (樓班) *Үянь (烏延) *Юань Шан (袁尚) *Юань Си (袁熙) | strength1 = Судлаачдын тооцоогоор ойролцоогоор 10,000–20,000 морин болон явган цэрэг. | strength2 = Тодорхойгүй. Судлаачдын тооцоогоор Цао Цаогийн цэрэгтэй ойролцоо буюу түүнээс олон байсан байж болзошгүй. | casualties1 = Тодорхойгүй. | casualties2 = *Тадун тулалдаанд алагдсан. *Олон мянган цэрэг амь үрэгдэж, олзлогдсон. *Ухуань аймгуудын холбоо задран бутарчээ. }} '''Цагаан Чонын уулын тулалдаан''' (хятадаар: 白狼山之戰, пиньин: ''Báilángshān zhī Zhàn'') нь НТ 207 онд [[Зүүн Хань улс]]ын төгсгөлийн үед болсон, тухайн үеийн умард Хятадын улс төр, цэргийн хүчний тэнцвэрийг өөрчилсөн шийдвэрлэх тулалдаануудын нэг юм. Энэхүү тулалдаан нь Зүүн Хань улсын нэрт жанжин [[Цао Цао]] (曹操)-гийн удирдсан цэрэг болон Ухуаньчуудын удирдагч [[Тадун]] (蹋頓)-ы тэргүүлсэн Ухуань–Юань овгийн холбоотны хүчний хооронд болсон бөгөөд Цао Цаогийн ялалтаар өндөрлөжээ. == Тулааны өмнөх байдал == НТ 200 онд болсон [[Гуандугийн тулалдаан]]д Цао Цао Юань Шаог ялсны дараа Юань Шаогийн хөвгүүд Юань Шан (袁尚), Юань Си (袁熙) нар умард нутагт дүрвэн, Ляосийн Ухуаньчуудын удирдагч Тадуны хамгаалалтад оржээ. Тадун тэднийг зөвхөн орогнуулаад зогсохгүй, Цао Цаогийн эсрэг улс төр, цэргийн холбоо байгуулсан байна. Энэ холбоо нь Цао Цаогийн хувьд ноцтой аюул байв. Учир нь Ухуаньчууд морин цэргийн хүчээрээ алдартай, умардын өргөн уудам тал нутгийг сайн мэддэг байсан бөгөөд хэрэв Юань овгийн хүчтэй нэгдэн довтолбол Цао Цаогийн умард нутагт тогтоосон ноёрхолд заналхийлэх боломжтой байжээ. === Цао Цаогийн тал === * Зүүн Хань улсын хамгийн хүчирхэг жанжин. * Туршлагатай морин болон явган цэрэгтэй. * Гол зорилго нь Юань Шаогийн үлдэгдэл хүчийг бүрэн устгах байв. === Ухуаньчуудын тал === * Удирдагч: Тадун. * Холбоотнууд: Юань Шан, Юань Си. * Давуу тал нь хурдан хөдөлгөөнт морин цэрэг байсан. == Цао Цаогийн умард аян == НТ 207 онд Цао Цао их хэмжээний цэрэг дайчлан умард зүгт аян дайнд мордов. Зам нь урт, хүндрэлтэй байсан бөгөөд уул, тал, гол мөрөн дамжин довтолсон гэж түүхэн сурвалжид тэмдэглэгддэг. Зарим жанжин нь ийм хол замд цэрэг авч явахыг эсэргүүцэж байсан ч Цао Цао гэнэтийн довтолгоо хамгийн үр дүнтэй гэж үзэн хурдан хөдөлгөөнөөр дайснаа гайхшруулах тактик сонгожээ. == Тулааны явц == Хоёр талын гол хүч Цагаан Чоно уул (白狼山)-ын орчимд тулгарсан байна. Ухуаньчуудын гол хүчийг Тадун өөрөө удирдаж байсан бөгөөд Юань Шан, Юань Си нар мөн түүний талд байлджээ. Түүхэн сурвалжид тэмдэглэснээр Цао Цао дайсныг бүрэн бэлтгэлгүй байх үед нь шууд довтолсон бөгөөд морин цэргийн хурдан давшилтаар Ухуаньчуудын төв хүчийг бут цохисон байна. Тулааны үеэр Тадун алагдаж, Ухуаньчуудын удирдлага сарнин бутарчээ. == Үр дагавар == [[Файл:Тулааны зураг.png|thumb|Цагаан чоно уулын тулаан]] Тадуны үхэл нь зөвхөн нэг удирдагчийн хохирол бус, Ухуаньчуудын улс төрийн нэгдлийг задруулсан томоохон үйл явдал болсон юм. Олон овог аймаг Цао Цаод бууж өгч, зарим нь Зүүн Хань улсын хил дотор нүүлгэн суурьшуулагдсан бол нөгөө хэсэг нь Сяньби болон бусад умардын нүүдэлчин аймагтай нэгдэн уусчээ. Юань Шан, Юань Си нар тулалдаанаас зугтаж чадсан боловч удалгүй тэдний улс төрийн нөлөө бүрэн арилсан байна. Ингэснээр Цао Цао умард Хятадын хамгийн хүчирхэг удирдагч болж, хожмын Вэй улсын (曹魏) үндэс суурийг тавих нөхцөл бүрджээ. == Түүхэн ач холбогдол == Цагаан Чонын уулын тулалдаан нь Ухуаньчуудын бие даасан улс төрийн хүчний төгсгөлийн эхлэл болсон төдийгүй Хүннүгийн дараах үеийн умардын нүүдэлчин аймгуудын хүчний харьцаанд чухал өөрчлөлт авчирсан юм. Энэ тулалдааны дараагаар Сяньби аймгууд улам хүчирхэгжин, III–IV зуунд Монголын өндөрлөг болон Хятадын умард хэсэгт зонхилох байр суурь эзлэх болсон байна. == Цааш унших == * [[Ухуань|Ухуань аймаг]] * [[Тадун]] == Эх сурвалж == Энэ тулалдааны талаар дараах сонгодог сурвалжуудад тэмдэглэсэн байдаг. * Саньго Жи (三國志) * Зыжи Туньжянь (資治通鑑) * Хожуу Хань Шу (後漢書) [[Ангилал:Гурван улсын үе]] [[Ангилал:Хань улс]] 0o3wb6vck2gvdd2qf0ggb4flmw26an6 0 77734 864520 864413 2026-08-03T17:18:52Z ~2026-36535-42 105507 /* */ 864520 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Баярсайханы Орхонбаяр<br/>{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠷᠰᠠᠢᠬᠠᠨ ᠤ᠋<br/>ᠣᠷᠬᠤᠨᠪᠠᠶᠠᠷ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1998|7|1}} | birth_place = [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = 183 см | weight = | spouse =Ш.Мөнхцэцэг | children = | wrestling_title = [[Даян аварга|Даян Аварга]] | title1 = [[Даян аварга|Даян Аварга]] | title_year1 = 2026 | title2 = [[Улсын арслан]] | title_year2 = 2022 | title3 = [[Улсын харцага]] | title_year3 = 2021 | title4 = [[Улсын начин]] | title_year4 = 2019 | үзүүрлэсэн = '''2''' ([[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]]) | шөвгөрсөн = '''4''' ([[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2020 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2020]], [[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]])|<nowiki>2026]])</nowiki> | updated = 2026-7-12 |title5=[[Аймгийн арслан]]|title_year5=2018|nationality={{MGL}}|дуурьсгасан=[[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]]|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}} {{Медаль|Алт |[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2024 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2022 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}} {{Медаль|Хүрэл|2025 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}} {{Медаль|Алт|2025 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Алт|2022 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|Аймгийн баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2019 Сэлэнгэ}} {{Медаль|Алт|2018 Сэлэнгэ}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2017 Цагааннуур}}|түрүүлсэн='''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]])|headercolor=Gold|education=Багш, дасгалжуулагч|website=|title6=[[Сумын заан]]|title_year6=2017}} '''Баярсайханы Орхонбаяр''' (1998 оны 7-р сарын 1-нд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур суманд]] төрсөн) - үндэсний бөхийн [[Даян аварга|Даян Аварга]] цолтой бөх. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 26 дахь аварга юм. "Боохой" хэмээх улсын арслан Д.Данзаны өлгий нутгийн хүчтэн тэрбээр “Таван хан” дэвжээ, “Хос түрүү” Атар трейд компанийн бөх, Б.Орхонбаяр 2019 онд Төрийн наадамд 21 насандаа анх удаа барилдахдаа улсын начин цол хүртэн, тухайн жил начин болсон хамгийн залуу бөхөд олгодог дааганы эзэн болов. Тэрээр дархан аварга [[Дарийн Дамдин|Д.Дамдин]], [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Баянмөнх]], [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ|Б.Бат-Эрдэнэ]], улсын арслан [[Өлзийсайханы Эрдэнэ-Очир|Ө.Эрдэнэ-Очир]], улсын гарьд [[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ|Ж.Бат-Эрдэнэ]] нарын найман бөхийн амжилтыг давтсан юм. Түүний чимгүүд нь ӨСӨХ ИДЭР, ҮЛЭМЖ БАДРАХ, УЛАМ НЭМЭХ юм. Тэрээр 2025 он 10 сарын 28-нд дэлгэцнээ гарсан [[Нетфликс|Netflix-н]] [[Физикал: Ази|Physical Asia]] цувралд Монголын багийн ахлагч болж оролцсон.<ref>{{cite web|last=Mallikarjuna|first=Krutika|date=29 October 2025|url=https://www.netflix.com/tudum/articles/physical-asia-release-date-news|title=Everything You Need to Know About the Reality Competition Series Physical: Asia|publisher=Netflix|access-date=14 November 2025}}</ref> 2026 оны 1026 бөх барилдсан Ардын Хувьсгалын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан М.Лхагвагэрэлээр ес, улсын заан [[Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Б.Бат-Өлзийгөөр]] арав даван түрүүлж аварга цолыг алгасан "Монгол Улсын Даян аварга" цол хүртсэн. == Боловсрол == Тэрээр 2020 онд Аварга дээд сургуулийг Багш, дасгалжуулагч мэргэжлээр Боловсролын бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. == Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд == 2018 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Н.Энхжаргалаар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2019 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Н.Баярбаатараар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цолоо баталж "Хурц" чимэг нэмсэн. == Улсын наадмын дэвжээнд == 2019 оны Ардын Хувьсгалын 98 жилийн ойн баяр наадамд улсын өсөх идэр начин Ч.Хөхчирэнгэрээр дөрөв, аймгийн арслан Ц.Сандагдоржтой тунан тав давж "Монгол улсын начин" цолыг хүртсэн. 2020 оны Ардын Хувьсгалын 99 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Цэдэнсодномоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Тогтохжаргалаар тав даван шөвгөрч начин цолоо батлан "Өсөх идэр" чимэг нэмсэн. Тус жил аймгийн арслан Б.Бат-Орших сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож "Монгол улсын харцага" цолыг хүртсэн. 2022 оны Ардын Хувьсгалын 100,101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан О.Цэцэнцэнгэлээр зургаа, улсын арслан Ц.Содномдоржоор долоо, улсын харцага Б.Бат-Өлзийгөөр найм, даян аварга Н.Батсууриар ес даван үзүүрлэж "Монгол улсын арслан" цол хүртсэн. 2023 оны Ардын Хувьсгалын 102 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, улсын заан Б.Батмөнхөөр тав давж чимэг нэмсэн. 2024 оны Ардын хувьсгалын 103 жилийн ойн Улсын Их баяр Наадамд аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан Т.Дармаажанцангаар зургаа, Улсын харцага Г.Ганхуягаар долоо, Улсын аварга П.Бүрэнтөгсөөр найм даван үзүүрлэж "Үлэмж бадрах" чимэг нэмсэн. 2025 оны Ардын хувьсгалын 104 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан П.Хүрэлбаатараар дөрөв, аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар тав давж "Улам нэмэх" чимэг нэмсэн. 2026 оны Ардын Хувьсгалын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан М.Лхагвагэрэлээр ес, улсын заан [[Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Б.Бат-Өлзийгөөр]] арав даван түрүүлж аварга цолыг алгасан "Монгол Улсын Даян аварга" цол хүртсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Баярсайханы Орхонбаяр<ref>{{cite web | title=Баярсайханы Орхонбаяр | url=https://www.devjee.mn/w/-KiYk5VeDPhT2vMoLFSY | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}}{{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NL|5|UN|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NL|8|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NL|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NF||NH|1|Цолыг нөхөж олгосон.<ref>[https://montsame.mn/mn/read/281622 Б.Орхонбаяр Монгол Улсын харцага цолтон боллоо]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NF|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|AL|5|NF|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Орхонбаяр, Баярсайханы}} [[Ангилал:Даян аварга]] [[Ангилал:1998 онд төрсөн]] [[Ангилал:Цагааннуурын (Сэлэнгэ) хүн]] [[Ангилал:Монголын бөх]] qlbo563ojvfcawydde1aian30dvxzeu 864569 864520 2026-08-04T06:43:26Z Zorigt 49 864569 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Баярсайханы Орхонбаяр<br/>{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠷᠰᠠᠢᠬᠠᠨ ᠤ᠋<br/>ᠣᠷᠬᠤᠨᠪᠠᠶᠠᠷ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1998|7|1}} | birth_place = [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = 183 см | weight = | spouse =Ш.Мөнхцэцэг | children = | wrestling_title = [[Даян аварга|Даян Аварга]] | title1 = [[Даян аварга|Даян Аварга]] | title_year1 = 2026 | title2 = [[Улсын арслан]] | title_year2 = 2022 | title3 = [[Улсын харцага]] | title_year3 = 2021 | title4 = [[Улсын начин]] | title_year4 = 2019 | үзүүрлэсэн = '''2''' ([[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]]) | шөвгөрсөн = '''4''' ([[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2020 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2020]], [[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]])|<nowiki>2026]])</nowiki> | updated = 2026-7-12 |title5=[[Аймгийн арслан]]|title_year5=2018|nationality={{MGL}}|дуурьсгасан=[[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]]|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}} {{Медаль|Алт |[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2024 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2022 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}} {{Медаль|Хүрэл|2025 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}} {{Медаль|Алт|2025 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Алт|2022 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|Аймгийн баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2019 Сэлэнгэ}} {{Медаль|Алт|2018 Сэлэнгэ}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2017 Цагааннуур}}|түрүүлсэн='''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]])|headercolor=Gold|education=Багш, дасгалжуулагч|website=|title6=[[Сумын заан]]|title_year6=2017}} '''Баярсайханы Орхонбаяр''' (1998 оны 7-р сарын 1-нд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур суманд]] төрсөн) - үндэсний бөхийн [[Даян аварга|Даян Аварга]] цолтой бөх. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 26 дахь аварга юм. "Боохой" хэмээх улсын арслан Д.Данзаны өлгий нутгийн хүчтэн тэрбээр “Таван хан” дэвжээ, “Хос түрүү” Атар трейд компанийн бөх, Б.Орхонбаяр 2019 онд Төрийн наадамд 21 насандаа анх удаа барилдахдаа улсын начин цол хүртэн, тухайн жил начин болсон хамгийн залуу бөхөд олгодог дааганы эзэн болов. Тэрээр дархан аварга [[Дарийн Дамдин|Д.Дамдин]], [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Баянмөнх]], [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ|Б.Бат-Эрдэнэ]], улсын арслан [[Өлзийсайханы Эрдэнэ-Очир|Ө.Эрдэнэ-Очир]], улсын гарьд [[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ|Ж.Бат-Эрдэнэ]] нарын найман бөхийн амжилтыг давтсан юм. Өсөх идэр, Үлэмж бадрах, Улам нэмэх чимэгтэй. Тэрээр 2025 он 10 сарын 28-нд дэлгэцнээ гарсан [[Нетфликс|Netflix-н]] [[Физикал: Ази|Physical Asia]] цувралд Монголын багийн ахлагч болж оролцсон.<ref>{{cite web|last=Mallikarjuna|first=Krutika|date=29 October 2025|url=https://www.netflix.com/tudum/articles/physical-asia-release-date-news|title=Everything You Need to Know About the Reality Competition Series Physical: Asia|publisher=Netflix|access-date=14 November 2025}}</ref> 2026 оны 1024 бөх барилдсан Ардын Хувьсгалын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан М.Лхагвагэрэлээр ес, улсын заан [[Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Б.Бат-Өлзийгөөр]] арав даван түрүүлж аварга цолыг алгасан "Монгол Улсын Даян аварга" цол хүртсэн. == Боловсрол == Тэрээр 2020 онд Аварга дээд сургуулийг Багш, дасгалжуулагч мэргэжлээр Боловсролын бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. == Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд == 2018 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Н.Энхжаргалаар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2019 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Н.Баярбаатараар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цолоо баталж "Хурц" чимэг нэмсэн. == Улсын наадмын дэвжээнд == 2019 оны Ардын Хувьсгалын 98 жилийн ойн баяр наадамд улсын өсөх идэр начин Ч.Хөхчирэнгэрээр дөрөв, аймгийн арслан Ц.Сандагдоржтой тунан тав давж "Монгол улсын начин" цолыг хүртсэн. 2020 оны Ардын Хувьсгалын 99 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Цэдэнсодномоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Тогтохжаргалаар тав даван шөвгөрч начин цолоо батлан "Өсөх идэр" чимэг нэмсэн. Тус жил аймгийн арслан Б.Бат-Орших сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож "Монгол улсын харцага" цолыг хүртсэн. 2022 оны Ардын Хувьсгалын 100,101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан О.Цэцэнцэнгэлээр зургаа, улсын арслан Ц.Содномдоржоор долоо, улсын харцага Б.Бат-Өлзийгөөр найм, даян аварга Н.Батсууриар ес даван үзүүрлэж "Монгол улсын арслан" цол хүртсэн. 2023 оны Ардын Хувьсгалын 102 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, улсын заан Б.Батмөнхөөр тав давж чимэг нэмсэн. 2024 оны Ардын хувьсгалын 103 жилийн ойн Улсын Их баяр Наадамд аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан Т.Дармаажанцангаар зургаа, Улсын харцага Г.Ганхуягаар долоо, Улсын аварга П.Бүрэнтөгсөөр найм даван үзүүрлэж "Үлэмж бадрах" чимэг нэмсэн. 2025 оны Ардын хувьсгалын 104 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан П.Хүрэлбаатараар дөрөв, аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар тав давж "Улам нэмэх" чимэг нэмсэн. 2026 оны Ардын Хувьсгалын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан М.Лхагвагэрэлээр ес, улсын заан [[Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Б.Бат-Өлзийгөөр]] арав даван түрүүлж аварга цолыг алгасан "Монгол Улсын Даян аварга" цол хүртсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Баярсайханы Орхонбаяр<ref>{{cite web | title=Баярсайханы Орхонбаяр | url=https://www.devjee.mn/w/-KiYk5VeDPhT2vMoLFSY | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NL|10|NWC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NL|5|UN|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NL|8|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NL|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NF||NH|1|Цолыг нөхөж олгосон.<ref>[https://montsame.mn/mn/read/281622 Б.Орхонбаяр Монгол Улсын харцага цолтон боллоо]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NF|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|AL|5|NF|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Орхонбаяр, Баярсайханы}} [[Ангилал:Даян аварга]] [[Ангилал:1998 онд төрсөн]] [[Ангилал:Цагааннуурын (Сэлэнгэ) хүн]] [[Ангилал:Монголын бөх]] 0vm1hcm1qcwt17phu751stgobagxlxe 864655 864569 2026-08-04T10:05:30Z ~2026-43123-83 106542 /* */ 864655 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Баярсайханы Орхонбаяр<br/>{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠷᠰᠠᠢᠬᠠᠨ ᠤ᠋<br/>ᠣᠷᠬᠤᠨᠪᠠᠶᠠᠷ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1998|7|1}} | birth_place = [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]] | death_date =Шорон | death_place =ШШГ 461 анги | death_cause = | monuments = | height = 183 см | weight = | spouse =Ш.Мөнхцэцэг | children =Нүүрсний хулгайч | wrestling_title = [[Даян аварга|Даян Аварга]] | title1 = [[Даян аварга|Даян Аварга]] | title_year1 = 2026 | title2 = [[Улсын арслан]] | title_year2 = 2022 | title3 = [[Улсын харцага]] | title_year3 = 2021 | title4 = [[Улсын начин]] | title_year4 = 2019 | үзүүрлэсэн = '''2''' ([[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]]) | шөвгөрсөн = '''4''' ([[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2020 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2020]], [[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]])|<nowiki>2026]])</nowiki> | updated = 2026-7-12 |title5=[[Аймгийн арслан]]|title_year5=2018|nationality={{MGL}}|дуурьсгасан=[[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]]|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}} {{Медаль|Алт |[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2024 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2022 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}} {{Медаль|Хүрэл|2025 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}} {{Медаль|Алт|2025 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Алт|2022 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|Аймгийн баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2019 Сэлэнгэ}} {{Медаль|Алт|2018 Сэлэнгэ}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2017 Цагааннуур}}|түрүүлсэн='''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]])|headercolor=Gold|education=Багш, дасгалжуулагч|website=|title6=[[Сумын заан]]|title_year6=2017}} '''Баярсайханы Орхонбаяр''' (1998 оны 7-р сарын 1-нд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур суманд]] төрсөн) - үндэсний бөхийн [[Даян аварга|Даян Аварга]] цолтой бөх. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 26 дахь аварга юм. "Боохой" хэмээх улсын арслан Д.Данзаны өлгий нутгийн хүчтэн тэрбээр “Таван хан” дэвжээ, “Хос түрүү” Атар трейд компанийн бөх, Б.Орхонбаяр 2019 онд Төрийн наадамд 21 насандаа анх удаа барилдахдаа улсын начин цол хүртэн, тухайн жил начин болсон хамгийн залуу бөхөд олгодог дааганы эзэн болов. Тэрээр дархан аварга [[Дарийн Дамдин|Д.Дамдин]], [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Баянмөнх]], [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ|Б.Бат-Эрдэнэ]], улсын арслан [[Өлзийсайханы Эрдэнэ-Очир|Ө.Эрдэнэ-Очир]], улсын гарьд [[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ|Ж.Бат-Эрдэнэ]] нарын найман бөхийн амжилтыг давтсан юм. Өсөх идэр, Үлэмж бадрах, Улам нэмэх чимэгтэй. Тэрээр 2025 он 10 сарын 28-нд дэлгэцнээ гарсан [[Нетфликс|Netflix-н]] [[Физикал: Ази|Physical Asia]] цувралд Монголын багийн ахлагч болж оролцсон.<ref>{{cite web|last=Mallikarjuna|first=Krutika|date=29 October 2025|url=https://www.netflix.com/tudum/articles/physical-asia-release-date-news|title=Everything You Need to Know About the Reality Competition Series Physical: Asia|publisher=Netflix|access-date=14 November 2025}}</ref> 2026 оны 1024 бөх барилдсан Ардын Хувьсгалын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан М.Лхагвагэрэлээр ес, улсын заан [[Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Б.Бат-Өлзийгөөр]] арав даван түрүүлж аварга цолыг алгасан "Монгол Улсын Даян аварга" цол хүртсэн. == Боловсрол == Тэрээр 2020 онд Аварга дээд сургуулийг Багш, дасгалжуулагч мэргэжлээр Боловсролын бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. == Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд == 2018 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Н.Энхжаргалаар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2019 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Н.Баярбаатараар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цолоо баталж "Хурц" чимэг нэмсэн. == Улсын наадмын дэвжээнд == 2019 оны Ардын Хувьсгалын 98 жилийн ойн баяр наадамд улсын өсөх идэр начин Ч.Хөхчирэнгэрээр дөрөв, аймгийн арслан Ц.Сандагдоржтой тунан тав давж "Монгол улсын начин" цолыг хүртсэн. 2020 оны Ардын Хувьсгалын 99 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Цэдэнсодномоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Тогтохжаргалаар тав даван шөвгөрч начин цолоо батлан "Өсөх идэр" чимэг нэмсэн. Тус жил аймгийн арслан Б.Бат-Орших сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож "Монгол улсын харцага" цолыг хүртсэн. 2022 оны Ардын Хувьсгалын 100,101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан О.Цэцэнцэнгэлээр зургаа, улсын арслан Ц.Содномдоржоор долоо, улсын харцага Б.Бат-Өлзийгөөр найм, даян аварга Н.Батсууриар ес даван үзүүрлэж "Монгол улсын арслан" цол хүртсэн. 2023 оны Ардын Хувьсгалын 102 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, улсын заан Б.Батмөнхөөр тав давж чимэг нэмсэн. 2024 оны Ардын хувьсгалын 103 жилийн ойн Улсын Их баяр Наадамд аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан Т.Дармаажанцангаар зургаа, Улсын харцага Г.Ганхуягаар долоо, Улсын аварга П.Бүрэнтөгсөөр найм даван үзүүрлэж "Үлэмж бадрах" чимэг нэмсэн. 2025 оны Ардын хувьсгалын 104 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан П.Хүрэлбаатараар дөрөв, аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар тав давж "Улам нэмэх" чимэг нэмсэн. 2026 оны Ардын Хувьсгалын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан М.Лхагвагэрэлээр ес, улсын заан [[Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Б.Бат-Өлзийгөөр]] арав даван түрүүлж аварга цолыг алгасан "Монгол Улсын Даян аварга" цол хүртсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Баярсайханы Орхонбаяр<ref>{{cite web | title=Баярсайханы Орхонбаяр | url=https://www.devjee.mn/w/-KiYk5VeDPhT2vMoLFSY | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NL|10|NWC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NL|5|UN|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NL|8|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NL|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NF||NH|1|Цолыг нөхөж олгосон.<ref>[https://montsame.mn/mn/read/281622 Б.Орхонбаяр Монгол Улсын харцага цолтон боллоо]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NF|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|AL|5|NF|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Орхонбаяр, Баярсайханы}} [[Ангилал:Даян аварга]] [[Ангилал:1998 онд төрсөн]] [[Ангилал:Цагааннуурын (Сэлэнгэ) хүн]] [[Ангилал:Монголын бөх]] hhpbh79xy3nn1igi4z3h6kxsdz5b07q 864658 864655 2026-08-04T10:45:54Z ~2026-42855-48 106545 864658 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Баярсайханы Орхонбаяр<br/>{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠷᠰᠠᠢᠬᠠᠨ ᠤ᠋<br/>ᠣᠷᠬᠤᠨᠪᠠᠶᠠᠷ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1998|7|1}} | birth_place = [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]] | death_cause = | monuments = | height = 183 см | weight = | spouse =Ш.Мөнхцэцэг | wrestling_title = [[Даян аварга|Даян Аварга]] | title1 = [[Даян аварга|Даян Аварга]] | title_year1 = 2026 | title2 = [[Улсын арслан]] | title_year2 = 2022 | title3 = [[Улсын харцага]] | title_year3 = 2021 | title4 = [[Улсын начин]] | title_year4 = 2019 | үзүүрлэсэн = '''2''' ([[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]]) | шөвгөрсөн = '''4''' ([[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2020 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2020]], [[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]])|<nowiki>2026]])</nowiki> | updated = 2026-7-12 |title5=[[Аймгийн арслан]]|title_year5=2018|nationality={{MGL}}|дуурьсгасан=[[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]]|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}} {{Медаль|Алт |[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2024 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2022 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}} {{Медаль|Хүрэл|2025 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}} {{Медаль|Алт|2025 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Алт|2022 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|Аймгийн баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2019 Сэлэнгэ}} {{Медаль|Алт|2018 Сэлэнгэ}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2017 Цагааннуур}}|түрүүлсэн='''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]])|headercolor=Gold|education=Багш, дасгалжуулагч|website=|title6=[[Сумын заан]]|title_year6=2017}} '''Баярсайханы Орхонбаяр''' (1998 оны 7-р сарын 1-нд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур суманд]] төрсөн) - үндэсний бөхийн [[Даян аварга|Даян Аварга]] цолтой бөх. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 26 дахь аварга юм. "Боохой" хэмээх улсын арслан Д.Данзаны өлгий нутгийн хүчтэн тэрбээр “Таван хан” дэвжээ, “Хос түрүү” Атар трейд компанийн бөх, Б.Орхонбаяр 2019 онд Төрийн наадамд 21 насандаа анх удаа барилдахдаа улсын начин цол хүртэн, тухайн жил начин болсон хамгийн залуу бөхөд олгодог дааганы эзэн болов. Тэрээр дархан аварга [[Дарийн Дамдин|Д.Дамдин]], [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Баянмөнх]], [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ|Б.Бат-Эрдэнэ]], улсын арслан [[Өлзийсайханы Эрдэнэ-Очир|Ө.Эрдэнэ-Очир]], улсын гарьд [[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ|Ж.Бат-Эрдэнэ]] нарын найман бөхийн амжилтыг давтсан юм. Өсөх идэр, Үлэмж бадрах, Улам нэмэх чимэгтэй. Тэрээр 2025 он 10 сарын 28-нд дэлгэцнээ гарсан [[Нетфликс|Netflix-н]] [[Физикал: Ази|Physical Asia]] цувралд Монголын багийн ахлагч болж оролцсон.<ref>{{cite web|last=Mallikarjuna|first=Krutika|date=29 October 2025|url=https://www.netflix.com/tudum/articles/physical-asia-release-date-news|title=Everything You Need to Know About the Reality Competition Series Physical: Asia|publisher=Netflix|access-date=14 November 2025}}</ref> 2026 оны 1024 бөх барилдсан Ардын Хувьсгалын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан М.Лхагвагэрэлээр ес, улсын заан [[Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Б.Бат-Өлзийгөөр]] арав даван түрүүлж аварга цолыг алгасан "Монгол Улсын Даян аварга" цол хүртсэн. == Боловсрол == Тэрээр 2020 онд Аварга дээд сургуулийг Багш, дасгалжуулагч мэргэжлээр Боловсролын бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. == Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд == 2018 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Н.Энхжаргалаар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2019 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Н.Баярбаатараар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цолоо баталж "Хурц" чимэг нэмсэн. == Улсын наадмын дэвжээнд == 2019 оны Ардын Хувьсгалын 98 жилийн ойн баяр наадамд улсын өсөх идэр начин Ч.Хөхчирэнгэрээр дөрөв, аймгийн арслан Ц.Сандагдоржтой тунан тав давж "Монгол улсын начин" цолыг хүртсэн. 2020 оны Ардын Хувьсгалын 99 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Цэдэнсодномоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Тогтохжаргалаар тав даван шөвгөрч начин цолоо батлан "Өсөх идэр" чимэг нэмсэн. Тус жил аймгийн арслан Б.Бат-Орших сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож "Монгол улсын харцага" цолыг хүртсэн. 2022 оны Ардын Хувьсгалын 100,101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан О.Цэцэнцэнгэлээр зургаа, улсын арслан Ц.Содномдоржоор долоо, улсын харцага Б.Бат-Өлзийгөөр найм, даян аварга Н.Батсууриар ес даван үзүүрлэж "Монгол улсын арслан" цол хүртсэн. 2023 оны Ардын Хувьсгалын 102 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, улсын заан Б.Батмөнхөөр тав давж чимэг нэмсэн. 2024 оны Ардын хувьсгалын 103 жилийн ойн Улсын Их баяр Наадамд аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан Т.Дармаажанцангаар зургаа, Улсын харцага Г.Ганхуягаар долоо, Улсын аварга П.Бүрэнтөгсөөр найм даван үзүүрлэж "Үлэмж бадрах" чимэг нэмсэн. 2025 оны Ардын хувьсгалын 104 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан П.Хүрэлбаатараар дөрөв, аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар тав давж "Улам нэмэх" чимэг нэмсэн. 2026 оны Ардын Хувьсгалын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан М.Лхагвагэрэлээр ес, улсын заан [[Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Б.Бат-Өлзийгөөр]] арав даван түрүүлж аварга цолыг алгасан "Монгол Улсын Даян аварга" цол хүртсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Баярсайханы Орхонбаяр<ref>{{cite web | title=Баярсайханы Орхонбаяр | url=https://www.devjee.mn/w/-KiYk5VeDPhT2vMoLFSY | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NL|10|NWC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NL|5|UN|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NL|8|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NL|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NF||NH|1|Цолыг нөхөж олгосон.<ref>[https://montsame.mn/mn/read/281622 Б.Орхонбаяр Монгол Улсын харцага цолтон боллоо]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NF|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|AL|5|NF|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Орхонбаяр, Баярсайханы}} [[Ангилал:Даян аварга]] [[Ангилал:1998 онд төрсөн]] [[Ангилал:Цагааннуурын (Сэлэнгэ) хүн]] [[Ангилал:Монголын бөх]] 9p91gh3d1rlat97bmwsxwm1utlycc7w 0 77926 864563 862042 2026-08-04T05:44:38Z ~2026-42816-00 106533 /* */ 864563 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын бөх (1998 онд төрсөн)}} {{Инфобокс тамирчин | name = Мөнхтөрийн Лхагвагэрэл <br/>{{MongolUnicode| ᠮᠥᠩᠬᠡᠲᠥᠷᠦ᠎ᠶᠢᠨ<br/>ᡀᠠᠭᠪᠠᠭᠡᠷᠡᠯ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = <!-- name.jpg --> | caption = | headercolor = Gold | nickname = | nationality = {{MGL}} | birth_date = {{birth date and age|1998|1|4}} | birth_place = [[Яруу сум|Яруу]], [[Завхан аймаг]] | death_date = <!-- {{death date and age|death year|death month|death day|birth year|birth month|birth day}} --> | death_place = | monuments = | education = | alma_mater = | occupation = | height = 187 cm | weight = | spouse = | module = <!-- Sport --> | country = {{MGL}} | sport = [[Сонирхогчдын бөх]] | position = | weight_class = 125 кг | event = [[Чөлөөт бөх]] | coach = | retired = | coaching = | module2 = {{Инфобокс бөх | child = yes | wrestling_title = [[Улсын гарьд]] | дуурьсгасан = [[Яруу сум|Яруу]], [[Завхан аймаг]] | title1 = [[Улсын гарьд]] | title_year1 = 2026 | title2 = [[Улсын заан]] | title_year2 = 2022 | title3 = [[Цэргийн арслан]] | title_year3 = 2021 | title4 = [[Аймгийн заан]] | title_year4 = 2019 | title5 = Аймгийн харцага | title_year5 = 2017 | шөвгөрсөн= '''5''' (2022), (2023), (2024), (2025), (2026) }} | worlds = {{World2}} <small> ([[2022 оны бөхийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт 125 кг|2022]])</small> {{World3}} <small> ([[2021 оны бөхийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт 125 кг|2021]])</small> | regionals = {{Asia1}} <small> ([[2023 оны бөхийн ААШТ – Үр дүн#кг|2023]])</small> | nationals = | olympics = 5-р <small>([[Бөх 2020 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт 125 кг|2020]])</small> | show-medals = Yes | medaltemplates = {{Медаль|Спорт | Эрэгтэй [[чөлөөт бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2022 оны бөхийн ДАШТ|2022 Белград]] |[[2022 оны бөхийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт 125 кг|125 кг]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2021 оны бөхийн ДАШТ|2021 Осло]]|[[2021 оны бөхийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт 125 кг|125 кг]]}} {{Медаль|Тэмцээн| [[Азийн бөх барилдааны аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{Медаль|Алт| [[2023 оны бөхийн ААШТ|2023 Астана]] |[[2023 оны бөхийн ААШТ – Үр дүн#125_кг|125 кг]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2025 оны бөхийн ААШТ|2025 Амман]]|[[2025 оны бөхийн ААШТ – Үр дүн#125_кг|125 кг]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Азийн наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[Бөх 2022 оны Азийн наадамд|2022 Ханжоу]]|[[Бөх 2022 оны Азийн наадамд – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт 125 кг|125&nbsp;кг]]}} {{Медаль|Тэмцээн|Олимпын эрхийн тэмцээн}} {{Медаль|Мөнгө | [[2021 оны Азийн бөхийн олимпын эрхийн тэмцээн|2021 Алматы]]| 125 кг }} {{Медаль|Тэмцээн|Ясар Догугийн нэрэмжит тэмцээн|Yasar Dogu Tournament]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2022 оны Ясар Догугийн нэрэмжит тэмцээн|2022 Стамбул]]|125 кг}} {{Медаль|Мөнгө|[[2024 оны Ясар Догугийн нэрэмжит тэмцээн|2024 Анталья]]|125 кг}} {{Медаль|Тэмцээн|Гран при}} {{Медаль|Алт|[[2025 оны Ulaanbaatar Open|2025 Улаанбаатар]]|125 кг}} {{Медаль|Мөнгө|2021 Москва|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Улаанбаатар|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Якутск|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2018 Табриз |125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2018 Улаанбаатар|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2019 Улаан-Үд|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|[[2022 оны Болат Турлыхановын нэрэмжит цомын тэмцээн|2022 Алматы]]|125 кг}} {{Медаль|Тэмцээн| [[Бөхийн 23 хүртэлх насны ДАШТ|Дэлхийн U23 АШТ]] }} {{Медаль|Хүрэл| [[2019 оны бөхийн 23 хүртэлх насны ДАШТ|2019 Будапешт]] | 125 кг }} {{Медаль|Тэмцээн| Азийн U23 АШТ }} {{Медаль|Мөнгө| [[2019 оны бөхийн 23 хүртэлх насны ААШТ|2019 Улаанбаатар]] |125 кг }} {{Медаль|Тэмцээн|Залуучуудын азийн аварга шалгаруулах тэмцээн }} {{Медаль|Мөнгө| 2017 Тайчун |120 кг }} | module3 = }} '''Мөнхтөрийн Лхагвагэрэл''' (1998 оны 1 сарын 4-нд төрсөн) нь [[Завхан аймаг|Завхан]] аймгийн [[Яруу сум|Яруу]] сумын уугуул, [[Үндэсний бөх]]<nowiki/>ийн [[Улсын Гарди|Улсын гарьд]] цолтой бөх. 2021 онд Норвегийн Осло хотод зохиогдсон чөлөөт бөхийн ДАШТ-ий 125кг-ийн жинд хүрэл медаль хүртсэн. ДАШТ-ий мөнгөн медальтай. Мөн Токио 2020 олимпод шагналт 5-р байр эзэлжээ. МУГТ == Амжилт == ===Үндэсний бөх=== ==== Улсын наадам ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2022 |АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн хурц арслан У.Берекегээр дөрөв, улсын харцага Ш.Пүрэвгарьдаар тав, улсын гарьд Б.Гончигдамбаар зургаа, улсын харцага Б.Зоригтбаатараар долоо давж "Монгол улсын заан" цолыг хүртсэн. !1024 |- !2023 |АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Т.Дүүрэнсарангаар дөрөв, улсын харцага Б.Цэдэнсодномоор тав давж чимэг нэмсэн. !512 |- !2024 |АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Н.Амгаланбаатараар дөрөв, аймгийн арслан Ц.Адъяагаар тав давж чимэг нэмсэн. !512 |- !2025 |АХ-ын 104 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ш.Мөнх-Одоор дөрөв, улсын харцага О.Мөнх-Эрдэнээр тав давж чимэг нэмсэн. !512 |- !2026 |АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Х.Балжиннямаар дөрөв, аймгийн арслан Т.Дүүрэнсарангаар тав, аймгийн арслан А.Нармандахаар зургаа, улсын заан С.Сүхбатаар долоо, аймгийн хурц арслан Д.Алтанцоожоор найм давж "Монгол улсын гарьд" цол хүртсэн. !1024 |} ==== Аймаг, цэргйн наадам ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2017 |Завхан аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн "Аймгийн харцага" цол хүртсэн. !256 |- !2018 |Завхан аймгийн баяр наадамд аймгийн заан [[Пүрэвээгийн Өсөхбаатар|П.Өсөхбаатар]]т өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цол хүртсэн. !256 |- !2019 |Завхан аймгийн баяр наадамд аймгийн өлзийт начин М.Амарсанаад өвдөг шороодон үзүүрлэж заан цолоо баталж, чимэг нэмсэн. !256 |- !2021 |Бүх цэргийн наадамд түрүүлж цэргийн арслан цол хүртсэн. !256 |- !2022 |Бүх цэргийн наадамд түрүүлж цэргийн хурц арслан цол хүртсэн. !256 |} {{DEFAULTSORT:Лхагвагэрэл, Мөнхтөрийн}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Улсын гарьд]] [[Ангилал:Яруугийн хүн]] [[Ангилал:1998 онд төрсөн]] 8bz61bhz3p0rr0hp5dazku5yj8xqy40 864596 864563 2026-08-04T08:00:43Z Zorigt 49 864596 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын бөх (1998 онд төрсөн)}} {{Инфобокс тамирчин | name = Мөнхтөрийн Лхагвагэрэл <br/>{{MongolUnicode| ᠮᠥᠩᠬᠡᠲᠥᠷᠦ᠎ᠶᠢᠨ<br/>ᡀᠠᠭᠪᠠᠭᠡᠷᠡᠯ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = <!-- name.jpg --> | caption = | headercolor = Gold | nickname = | nationality = {{MGL}} | birth_date = {{birth date and age|1998|1|4}} | birth_place = [[Яруу сум|Яруу]], [[Завхан аймаг]] | death_date = <!-- {{death date and age|death year|death month|death day|birth year|birth month|birth day}} --> | death_place = | monuments = | education = | alma_mater = | occupation = | height = 187 cm | weight = | spouse = | module = <!-- Sport --> | country = {{MGL}} | sport = [[Сонирхогчдын бөх]] | position = | weight_class = 125 кг | event = [[Чөлөөт бөх]] | coach = | retired = | coaching = | module2 = {{Инфобокс бөх | child = yes | wrestling_title = [[Улсын гарьд]] | дуурьсгасан = [[Яруу сум|Яруу]], [[Завхан аймаг]] | title1 = [[Улсын гарьд]] | title_year1 = 2026 | title2 = [[Улсын заан]] | title_year2 = 2022 | title3 = [[Цэргийн арслан]] | title_year3 = 2021 | title4 = [[Аймгийн заан]] | title_year4 = 2019 | title5 = Аймгийн харцага | title_year5 = 2017 | шөвгөрсөн= '''5''' (2022), (2023), (2024), (2025), (2026) }} | worlds = {{World2}} <small> ([[2022 оны бөхийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт 125 кг|2022]])</small> {{World3}} <small> ([[2021 оны бөхийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт 125 кг|2021]])</small> | regionals = {{Asia1}} <small> ([[2023 оны бөхийн ААШТ – Үр дүн#кг|2023]])</small> | nationals = | olympics = 5-р <small>([[Бөх 2020 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт 125 кг|2020]])</small> | show-medals = Yes | medaltemplates = {{Медаль|Спорт | Эрэгтэй [[чөлөөт бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2022 оны бөхийн ДАШТ|2022 Белград]] |[[2022 оны бөхийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт 125 кг|125 кг]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2021 оны бөхийн ДАШТ|2021 Осло]]|[[2021 оны бөхийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт 125 кг|125 кг]]}} {{Медаль|Тэмцээн| [[Азийн бөх барилдааны аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{Медаль|Алт| [[2023 оны бөхийн ААШТ|2023 Астана]] |[[2023 оны бөхийн ААШТ – Үр дүн#125_кг|125 кг]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2025 оны бөхийн ААШТ|2025 Амман]]|[[2025 оны бөхийн ААШТ – Үр дүн#125_кг|125 кг]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Азийн наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[Бөх 2022 оны Азийн наадамд|2022 Ханжоу]]|[[Бөх 2022 оны Азийн наадамд – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт 125 кг|125&nbsp;кг]]}} {{Медаль|Тэмцээн|Олимпын эрхийн тэмцээн}} {{Медаль|Мөнгө | [[2021 оны Азийн бөхийн олимпын эрхийн тэмцээн|2021 Алматы]]| 125 кг }} {{Медаль|Тэмцээн|Ясар Догугийн нэрэмжит тэмцээн|Yasar Dogu Tournament]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2022 оны Ясар Догугийн нэрэмжит тэмцээн|2022 Стамбул]]|125 кг}} {{Медаль|Мөнгө|[[2024 оны Ясар Догугийн нэрэмжит тэмцээн|2024 Анталья]]|125 кг}} {{Медаль|Тэмцээн|Гран при}} {{Медаль|Алт|[[2025 оны Ulaanbaatar Open|2025 Улаанбаатар]]|125 кг}} {{Медаль|Мөнгө|2021 Москва|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Улаанбаатар|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Якутск|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2018 Табриз |125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2018 Улаанбаатар|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2019 Улаан-Үд|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|[[2022 оны Болат Турлыхановын нэрэмжит цомын тэмцээн|2022 Алматы]]|125 кг}} {{Медаль|Тэмцээн| [[Бөхийн 23 хүртэлх насны ДАШТ|Дэлхийн U23 АШТ]] }} {{Медаль|Хүрэл| [[2019 оны бөхийн 23 хүртэлх насны ДАШТ|2019 Будапешт]] | 125 кг }} {{Медаль|Тэмцээн| Азийн U23 АШТ }} {{Медаль|Мөнгө| [[2019 оны бөхийн 23 хүртэлх насны ААШТ|2019 Улаанбаатар]] |125 кг }} {{Медаль|Тэмцээн|Залуучуудын азийн аварга шалгаруулах тэмцээн }} {{Медаль|Мөнгө| 2017 Тайчун |120 кг }} | module3 = }} '''Мөнхтөрийн Лхагвагэрэл''' (1998 оны 1 сарын 4-нд төрсөн) нь [[Завхан аймаг|Завхан]] аймгийн [[Яруу сум|Яруу]] сумын уугуул, [[Үндэсний бөх]]<nowiki/>ийн [[Улсын Гарди|Улсын гарьд]] цолтой бөх. 2021 онд Норвегийн Осло хотод зохиогдсон чөлөөт бөхийн ДАШТ-ий 125кг-ийн жинд хүрэл медаль хүртсэн. ДАШТ-ий мөнгөн медальтай. Мөн Токио 2020 олимпод шагналт 5-р байр эзэлжээ. МУГТ == Амжилт == ===Үндэсний бөх=== ==== Улсын наадам ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2022 |АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн хурц арслан У.Берекегээр дөрөв, улсын харцага Ш.Пүрэвгарьдаар тав, улсын гарьд Б.Гончигдамбаар зургаа, улсын харцага Б.Зоригтбаатараар долоо давж "Монгол улсын заан" цолыг хүртсэн. !1024 |- !2023 |АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Т.Дүүрэнсарангаар дөрөв, улсын харцага Б.Цэдэнсодномоор тав давж чимэг нэмсэн. !512 |- !2024 |АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Н.Амгаланбаатараар дөрөв, аймгийн арслан Ц.Адъяагаар тав давж чимэг нэмсэн. !512 |- !2025 |АХ-ын 104 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ш.Мөнх-Одоор дөрөв, улсын харцага О.Мөнх-Эрдэнээр тав давж чимэг нэмсэн. !512 |- !2026 |АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Х.Балжиннямаар дөрөв, аймгийн арслан Т.Дүүрэнсарангаар тав, аймгийн арслан А.Нармандахаар зургаа, улсын заан С.Сүхбатаар долоо, аймгийн хурц арслан Д.Алтанцоожоор найм давж "Монгол улсын гарьд" цол хүртсэн. !1024 |} ==== Аймаг, цэргйн наадам ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2017 |Завхан аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн "Аймгийн харцага" цол хүртсэн. !256 |- !2018 |Завхан аймгийн баяр наадамд аймгийн заан [[Пүрэвээгийн Өсөхбаатар|П.Өсөхбаатар]]т өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цол хүртсэн. !256 |- !2019 |Завхан аймгийн баяр наадамд аймгийн өлзийт начин М.Амарсанаад өвдөг шороодон үзүүрлэж заан цолоо баталж, чимэг нэмсэн. !256 |- !2021 |Бүх цэргийн наадамд түрүүлж цэргийн арслан цол хүртсэн. !256 |- !2022 |Бүх цэргийн наадамд түрүүлж цэргийн хурц арслан цол хүртсэн. !256 |} {{DEFAULTSORT:Лхагвагэрэл, Мөнхтөрийн}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Улсын гарьд]] [[Ангилал:Яруугийн хүн]] [[Ангилал:1998 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин]] onycplfrcc5v8eoqifzzl7amcscf9e0 14 114911 864607 803956 2026-08-04T08:17:14Z Wikuiser 100055 864607 wikitext text/x-wiki {{cat main|Булган аймгийн баяр наадам}} [[Ангилал:Наадам аймгаар]] [[Ангилал:Булган аймаг|наадам]] fkz938yfahtewr9tc9kto35px4qtyhf 14 114912 864601 666501 2026-08-04T08:14:39Z Wikuiser 100055 Wikuiser moved page [[Ангилал:Аймгийн наадмын сэдэв]] to [[Ангилал:Наадам аймгаар]] 666501 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Эрийн гурван наадам]] 2u9t9sofffu7v5ixa24sk48jei2mu0x 864631 864601 2026-08-04T08:29:47Z Wikuiser 100055 /* */ 864631 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Аймгийн наадам]] [[Ангилал:Эрийн гурван наадам]] bna8f3a7kvmvg6akuiujsi7eh61grqy 14 114913 864608 803957 2026-08-04T08:17:37Z Wikuiser 100055 /* */ 864608 wikitext text/x-wiki {{cat main|Говь-Алтай аймгийн баяр наадам}} [[Ангилал:Наадам аймгаар]] [[Ангилал:Говь-Алтай аймаг|наадам]] 509cyl8b55b72ziqjeuznbjdb2iciyp 14 114914 864610 803958 2026-08-04T08:18:08Z Wikuiser 100055 removed [[Category:Аймгийн наадмын сэдэв]]; added [[Category:Наадам аймгаар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 864610 wikitext text/x-wiki {{cat main|Говьсүмбэр аймгийн баяр наадам}} [[Ангилал:Наадам аймгаар]] [[Ангилал:Говьсүмбэр аймаг|наадам]] hdvc2sy0t7kciue7vkuvwdoy7qjdnsx 14 114915 864614 803959 2026-08-04T08:18:47Z Wikuiser 100055 removed [[Category:Аймгийн наадмын сэдэв]]; added [[Category:Наадам аймгаар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 864614 wikitext text/x-wiki {{cat main|Дархан-Уул аймгийн баяр наадам}} [[Ангилал:Наадам аймгаар]] [[Ангилал:Дархан-Уул аймаг|наадам]] 7up6mlfbgbxwc3opnncevnzkigyfknz 14 114916 864615 803961 2026-08-04T08:19:46Z Wikuiser 100055 removed [[Category:Аймгийн наадмын сэдэв]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 864615 wikitext text/x-wiki {{cat main|Дорноговь аймгийн баяр наадам}} [[Ангилал:Дорноговь аймаг|наадам]] 6oqy8o95o4c3a40zd9h24c2xyd4wv6s 864616 864615 2026-08-04T08:20:11Z Wikuiser 100055 /* */ 864616 wikitext text/x-wiki {{cat main|Дорноговь аймгийн баяр наадам}} [[Ангилал:Наадам аймгаар]] [[Ангилал:Дорноговь аймаг|наадам]] jswr9moz8ihyv7tbl2ft585ub0eznt8 14 114917 864617 803962 2026-08-04T08:20:52Z Wikuiser 100055 removed [[Category:Аймгийн наадмын сэдэв]]; added [[Category:Наадам аймгаар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 864617 wikitext text/x-wiki {{cat main|Дорнод аймгийн баяр наадам}} [[Ангилал:Наадам аймгаар]] [[Ангилал:Дорнод аймаг|наадам]] 212iapk2e9hrsv6x0x9oiv09a2bgdcc 14 114918 864622 803963 2026-08-04T08:23:36Z Wikuiser 100055 removed [[Category:Аймгийн наадмын сэдэв]]; added [[Category:Наадам аймгаар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 864622 wikitext text/x-wiki {{cat main|Сүхбаатар аймгийн баяр наадам}} [[Ангилал:Наадам аймгаар]] [[Ангилал:Сүхбаатар аймаг|наадам]] 0sg91hoz3pq7w8tjnf7kka5owchesua 14 114919 864623 803018 2026-08-04T08:24:12Z Wikuiser 100055 removed [[Category:Аймгийн наадмын сэдэв]]; added [[Category:Наадам аймгаар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 864623 wikitext text/x-wiki {{cat main|Төв аймгийн баяр наадам}} {{commonscat}} [[Ангилал:Наадам аймгаар]] [[Ангилал:Төв аймаг|наадам]] l8ipcsn9j97hpm1tbnz22tuo5h06ex7 14 114920 864624 803964 2026-08-04T08:25:59Z Wikuiser 100055 removed [[Category:Аймгийн наадмын сэдэв]]; added [[Category:Наадам аймгаар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 864624 wikitext text/x-wiki {{cat main|Увс аймгийн баяр наадам}} [[Ангилал:Наадам аймгаар]] [[Ангилал:Увс аймаг|наадам]] 0jpziuw4v0nq96993sy0txgxlrbq00r 14 114921 864627 803966 2026-08-04T08:27:09Z Wikuiser 100055 removed [[Category:Аймгийн наадмын сэдэв]]; added [[Category:Наадам аймгаар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 864627 wikitext text/x-wiki {{cat main|Хэнтий аймгийн баяр наадам}} [[Ангилал:Наадам аймгаар]] [[Ангилал:Хэнтий аймаг|наадам]] hkphrgjfmcpvnhdgmlku3pc5p3p4rrd 14 114922 864620 803972 2026-08-04T08:22:23Z Wikuiser 100055 removed [[Category:Аймгийн наадмын сэдэв]]; added [[Category:Наадам аймгаар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 864620 wikitext text/x-wiki {{cat main|Орхон аймгийн баяр наадам}} [[Ангилал:Наадам аймгаар]] [[Ангилал:Орхон аймаг|наадам]] cj8bamo1c0d4gam7knsanlt0om26yhz 0 127699 864656 795539 2026-08-04T10:08:57Z Koldobin 106481 [[Кодлох (генетик)]] өгүүллийн шинэчилсэн агуулгыг нэгтгэж, тодорхойлолт, бүтэц, түүх, эх сурвалж болон дотоод холбоосыг сайжруулав. 864656 wikitext text/x-wiki [[Файл:Genetic code.svg|thumb|upright=1.35|ДНХ-ийн нуклеотидын дараалал транскрипцийн явцад мэдээллийн РНХ-д хуулбарлагдаж, дараа нь кодонуудаар уншигдан амин хүчлийн дараалал болон хөрвөж буйг харуулсан бүдүүвч.]] '''Генетик код''' буюу '''удамшлын код''' (англиар: ''genetic code'') нь удамшлын материалд кодлогдсон мэдээллийг [[Уураг (молекул)|уургийн]] амин хүчлийн дараалал болгон хөрвүүлэхэд амьд [[Эс|эсүүдийн]] ашигладаг дүрмийн тогтолцоо юм. Уураг кодлогч мэдээллийг [[Дезоксирибонуклейн хүчил|ДНХ]] эсвэл [[Рибонуклейн хүчил|РНХ]]-ийн нуклеотидын дараалал агуулна. Энэ дарааллыг гурван нуклеотид бүхий нэгжүүдээр унших бөгөөд ийм нэгжийг '''кодон''' гэнэ. [[Трансляци|Трансляцийн]] үед [[Рибосом|рибосом]] мэдээллийн РНХ буюу мРНХ-ийн кодонуудыг уншиж, зөөгч РНХ буюу тРНХ-ийн тусламжтайгаар [[Амин хүчил|амин хүчлүүдийг]] заасан дарааллаар холбоно. Ингэж үүссэн полипептидийн гинж эвхэгдэн, үйл ажиллагаатай уураг болдог.<ref name="Alberts">{{cite book |last1=Alberts |first1=Bruce |last2=Johnson |first2=Alexander |last3=Lewis |first3=Julian |last4=Raff |first4=Martin |last5=Roberts |first5=Keith |last6=Walter |first6=Peter |title=Molecular Biology of the Cell |edition=4 |publisher=Garland Science |year=2002 |isbn=0-8153-3218-1 }}</ref> Стандарт генетик код нь 64 кодонтой. Тэдгээрийн 61 нь амин хүчлийг заадаг бол UAA, UAG, UGA гэсэн гурван кодон нь уургийн нийлэгжилтийг зогсоох дохио болдог. Генетик код нь бараг бүх амьд биетэд ижил боловч митохондри болон зарим бичил биетэнд стандарт кодоос бага зэрэг ялгаатай хувилбарууд бий.<ref name="NCBI">{{cite web |title=The Genetic Codes |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Utils/wprintgc.cgi |website=National Center for Biotechnology Information |access-date=2026-08-04 }}</ref> == Ген ба генетик кодын ялгаа == [[Ген]] болон генетик код нь хоорондоо холбоотой боловч өөр ойлголт юм. Ген нь тодорхой үйл ажиллагаатай бүтээгдэхүүн үүсгэх мэдээллийг агуулсан нуклеотидын бодит дараалал бол генетик код нь уг дарааллыг амин хүчлүүдийн дараалал болгон уншихад хэрэглэдэг нийтлэг дүрэм юм. {| class="wikitable" ! Шинж ! Ген ! Генетик код |- ! Тодорхойлолт |Уураг эсвэл үйл ажиллагаатай РНХ үүсгэх мэдээлэл агуулсан ДНХ, зарим вирусийн хувьд РНХ-ийн тодорхой дараалал. |Нуклеотидын гурвал буюу кодон бүр ямар амин хүчил эсвэл эхлэх, зогсох дохиог заахыг тодорхойлдог дүрмийн тогтолцоо. |- ! Материаллаг хэлбэр |[[Хромосом|Хромосомын]] ДНХ-д байрлах бодит нуклеотидын дараалал. |Кодон ба амин хүчлийн хоорондын харгалзаа бөгөөд эсийн трансляцийн тогтолцоогоор хэрэгжинэ. |- ! Ялгаатай байдал |Генийн тоо, бүтэц, дараалал нь зүйл, популяци болон бодгаль хооронд ялгаатай байж болно. |Стандарт генетик код бараг бүх амьд биетэд ижил боловч цөөн хувилбар байдаг. |- ! Үүрэг |Тодорхой уураг эсвэл РНХ бүтээгдэхүүний мэдээллийг агуулна. |Уураг кодлогч нуклеотидын дарааллыг амин хүчлийн дараалал болгон хөрвүүлэх боломж олгоно. |} == Үндсэн зарчим == === Кодон === РНХ-ийн дараалалд [[аденин]] (A), [[урацил]] (U), [[гуанин]] (G), [[цитозин]] (C) гэсэн дөрвөн төрлийн азотлог суурь оролцоно. ДНХ-д урацилын оронд [[тимин]] (T) байна. Нуклеотидуудыг гурваар нь бүлэглэхэд 4³ буюу нийт 64 боломжит кодон үүснэ. Кодон бүр нэг амин хүчил эсвэл трансляцийн дохиог заана. Харин нэг амин хүчил хэд хэдэн өөр кодоноор кодлогдож болно. Жишээлбэл: {| class="wikitable" ! Кодон ! Утга |- |AUG |Метиониныг кодлох бөгөөд трансляцийн хамгийн түгээмэл эхлэх кодон |- |UUU, UUC |Фенилаланиныг кодлоно |- |GAA, GAG |[[Глутамины хүчил|Глутамины хүчлийг]] кодлоно |- |UUA, UUG, CUU, CUC, CUA, CUG |[[Лейцин|Лейцинийг]] кодлоно |- |UAA, UAG, UGA |Стандарт генетик кодын зогсох кодонууд |} [[Файл:Aminoacids table.svg|thumb|upright=1.15|Стандарт генетик кодын кодоны хүрд. РНХ-ийн кодоны эхний, хоёр дахь, гурав дахь суурийг төвөөс гадагш чиглэлд уншина.]] 1961 онд Маршалл Ниренберг, Иоханн Маттай нар зөвхөн урацил агуулсан хиймэл РНХ ашиглан UUU кодон нь фенилаланиныг заадаг болохыг туршилтаар тогтоосон. Энэ нь кодон ба амин хүчлийн хоорондын харгалзааг анх тодорхойлсон туршилтуудын нэг байв.<ref name="NirenbergMatthaei">{{cite journal |last1=Nirenberg |first1=Marshall W. |last2=Matthaei |first2=J. Heinrich |title=The dependence of cell-free protein synthesis in E. coli upon naturally occurring or synthetic polyribonucleotides |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=47 |issue=10 |pages=1588–1602 |year=1961 |doi=10.1073/pnas.47.10.1588 |pmid=14479932 |pmc=223178 }}</ref> === Транскрипци ба трансляци === [[Транскрипци (генетик)|Транскрипцийн]] үед ДНХ-ийн тодорхой хэсгийн мэдээлэл мРНХ-ийн дараалалд хуулбарлагдана. Үүний дараа мРНХ эсийн рибосомтой холбогдож, трансляци эхэлнэ. Рибосом мРНХ-ийг 5′-ээс 3′ чиглэлд гурван нуклеотид тутмаар уншина. Амин хүчил тээж ирсэн тРНХ бүр кодонтой харилцан нөхөх гурван нуклеотид бүхий '''антикодон''' агуулдаг. Кодон болон антикодон тохирох үед тРНХ-ийн авчирсан амин хүчил өсөн ургаж буй полипептидийн гинжид [[Пептидийн холбоо|пептидийн холбоогоор]] нэмэгдэнэ. Эхлэх кодон трансляцийн унших хүрээг тогтооно. Зогсох кодонд тохирох тРНХ байдаггүй. Үүний оронд чөлөөлөх хүчин зүйл рибосомтой холбогдож, бэлэн болсон полипептидийн гинжийг салгаснаар трансляци дуусна.<ref name="Alberts"/> == Гол шинж чанар == === Гурвалсан бүтэц === Генетик кодын нэг нэгж гурван нуклеотидоос тогтоно. Фрэнсис Крик, Сидней Бреннер болон тэдний хамтрагчдын хийсэн туршилтууд код нь гурвалсан бүтэцтэй бөгөөд кодонуудыг дараалан уншдаг болохыг баталсан.<ref name="Crick1961">{{cite journal |last1=Crick |first1=Francis H. C. |last2=Barnett |first2=Leslie |last3=Brenner |first3=Sydney |last4=Watts-Tobin |first4=R. J. |title=General Nature of the Genetic Code for Proteins |journal=Nature |volume=192 |pages=1227–1232 |year=1961 |doi=10.1038/1921227a0 |pmid=13882203 }}</ref> === Унших хүрээ === Нуклеотидын дарааллыг аль байрлалаас эхэлж гурваар бүлэглэснээс хамааран өөр өөр кодонууд үүсдэг. Кодонуудыг бүлэглэх энэ байрлалыг '''унших хүрээ''' гэнэ. Жишээлбэл, `AAATGAACG` дарааллыг эхний нуклеотидоос уншвал `AAA–TGA–ACG`, хоёр дахь нуклеотидоос уншвал `AAT–GAA`, гурав дахь нуклеотидоос уншвал `ATG–AAC` гэсэн өөр өөр бүлгүүд үүснэ. Уураг кодлогч зөв хүрээг ихэвчлэн эхлэх кодон тогтоодог. Нуклеотид нэмэгдэх эсвэл хасагдах үед өөрчлөлтийн хэмжээ гурвын үржвэр биш бол түүнээс хойших кодонуудын бүлэглэлт өөрчлөгдөнө. Үүнийг унших хүрээ шилжих [[Мутаци|мутаци]] гэнэ. === Эхлэх ба зогсох кодон === AUG нь трансляцийн хамгийн түгээмэл эхлэх кодон бөгөөд ихэнх тохиолдолд метиониныг заана. Бактери, митохондри болон пластидэд эхний амин хүчил нь формилметионин байж болно. Зарим организмд GUG болон UUG кодонууд трансляцийг эхлүүлэх үүрэг гүйцэтгэж чадна. Стандарт генетик кодын UAA, UAG, UGA кодонууд амин хүчил заадаггүй бөгөөд трансляцийг зогсоох дохио болдог. Тэдгээрийг төгсгөлийн буюу зогсох кодон гэж нэрлэнэ.<ref name="NCBI"/> === Нэг утгатай ба давхардмал чанар === Генетик код нь '''нэг утгатай''': тодорхой кодон ердийн нөхцөлд зөвхөн нэг амин хүчил эсвэл нэг төрлийн дохиог заана. Жишээлбэл, GAA кодон нь глутамины хүчлийг заахаас өөр амин хүчил заахгүй. Үүний зэрэгцээ код нь '''давхардмал''' буюу дегенератив шинжтэй. Өөрөөр хэлбэл, нэг амин хүчлийг хэд хэдэн кодон зааж болно. Нийт 61 амин хүчил кодлогч кодон ердөө 20 стандарт амин хүчилд хуваарилагддаг. Лейцинийг зургаа, метионин болон триптофаныг тус бүр нэг кодон заадаг. Давхардмал чанарын улмаас кодоны, ялангуяа гурав дахь нуклеотид өөрчлөгдсөн зарим мутаци амин хүчлийн дарааллыг өөрчлөхгүй байж болно. Ийм өөрчлөлтийг ижил утгат буюу чимээгүй мутаци гэнэ. Гэхдээ генетик кодын давхардмал чанар мутаци үүсэхээс сэргийлдэггүй. === Бараг нийтлэг чанар === Стандарт генетик код нь бактер, архей, ургамал, мөөг, амьтан зэрэг амьд биетийн үндсэн бүлгүүдэд бараг ижил байдаг. Энэ нийтлэг шинж нь өнөөгийн организмууд эртний нийтлэг өвгөөс гаралтайг дэмжих чухал баримтын нэг юм. Гэсэн хэдий ч генетик код бүрэн өөрчлөгддөггүй тогтолцоо биш. Митохондри болон зарим бичил биетэнд цөөн кодоны утга өөрчлөгдсөн байдаг. Жишээлбэл, сээр нуруутны митохондрийн кодод UGA нь зогсох дохио бус триптофаныг, AUA нь изолейцин бус метиониныг заадаг.<ref name="NCBI"/> === Стандарт бус амин хүчил === Тусгай нөхцөлд ердийн зогсох кодон өөр утгаар уншигдаж болно. Нэмэлт дохионы дараалал болон тусгай тРНХ оролцсон үед UGA кодон селеноцистеин, UAG кодон пирролизин хэмээх стандарт бус амин хүчлийг кодолж чадна. Ийм тохиолдолд кодоны утгыг зөвхөн гурван нуклеотид бус, ойролцоох дараалал болон трансляцийн нэмэлт хүчин зүйлс хамт тодорхойлдог. == Мутацийн нөлөө == Уураг кодлогч дараалалд гарсан [[Мутаци|мутаци]] нь генетик кодоор хөрвөх амин хүчлийн дараалалд янз бүрээр нөлөөлж болно. * '''Ижил утгат мутаци''' — кодон өөрчлөгдсөн ч ижил амин хүчлийг заана. * '''Буруу утгат мутаци''' — кодон өөр амин хүчлийг заадаг болж, уургийн амин хүчлийн дараалал өөрчлөгдөнө. * '''Утгагүй мутаци''' — амин хүчил кодлогч кодон зогсох кодон болж, уураг хугацаанаасаа өмнө тасарна. * '''Унших хүрээ шилжих мутаци''' — гурвын үржвэр биш тооны нуклеотид нэмэгдэх эсвэл хасагдсанаар түүнээс хойших кодонуудын бүлэглэлт өөрчлөгдөнө. Мутацийн үр нөлөө нь өөрчлөлтийн байрлал болон уургийн үйл ажиллагаанд тухайн амин хүчлийн гүйцэтгэх үүргээс хамаарна. Зарим мутаци уургийн үйл ажиллагааг алдагдуулдаг бол зарим нь саармаг эсвэл ховор тохиолдолд ашигтай байж болно.<ref name="Alberts"/> == Нээлтийн түүх == ДНХ-ийн бүтцийг 1953 онд тайлбарласны дараа нуклеотидын дараалал уургийн амин хүчлийн дарааллыг хэрхэн тодорхойлдог тухай судалгаа эрчимжив. Георгий Гамов дөрвөн төрлийн суурийг гурваар бүлэглэхэд 64 боломжит хослол үүсэх тул амин хүчлүүдийг гурвалсан кодоор зааж болохыг санал болгосон. Фрэнсис Крик амин хүчил болон нуклеотидын дарааллын хооронд зуучлах тусгай молекул байх ёстой гэсэн адаптерын таамаглал дэвшүүлсэн. Энэ молекулыг хожим зөөгч РНХ буюу тРНХ болохыг тогтоосон. 1961 онд Маршалл Ниренберг, Иоханн Маттай нар UUU кодон фенилаланиныг заадаг болохыг харуулсан. Үүний дараа Хар Гобинд Хорана хиймэл РНХ дарааллууд ашиглан бусад кодонуудын утгыг тогтоох ажилд чухал хувь нэмэр оруулсан. Роберт Холли тРНХ-ийн бүтцийг тодорхойлсон. 1968 онд Роберт Холли, Хар Гобинд Хорана, Маршалл Ниренберг нар генетик код болон уургийн нийлэгжилд гүйцэтгэх үүргийг тайлбарласан судалгааныхаа төлөө физиологи, анагаах ухааны Нобелийн шагнал хүртсэн.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1968 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1968/summary/ |website=NobelPrize.org |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=2026-08-04 }}</ref> == Үүсэл ба хувьсал == Генетик код хэрхэн үүссэн нь бүрэн тайлагдаагүй асуудал хэвээр байна. Кодын үүслийг тайлбарлах гол таамаглалуудад кодон ба амин хүчлийн химийн харилцан үйлчлэлд тулгуурласан стереохимийн таамаглал, амин хүчлийн биосинтезийн замтай хамт хувьссан гэсэн хам хувьслын таамаглал, мөн трансляцийн алдааны хор нөлөөг багасгах чиглэлээр шалгаран тогтсон гэсэн таамаглал багтдаг. Генетик кодын бараг нийтлэг байдал нь түүний үндсэн хэлбэр амьдралын хувьслын маш эрт үед бий болж, нийтлэг өвгөөс уламжлагдсан болохыг харуулдаг. Гэхдээ кодонд ажиглагдах хувилбарууд нь кодоны утга хувьслын явцад тодорхой хэмжээгээр өөрчлөгдөж болохыг нотолдог.<ref>{{cite journal |last1=Koonin |first1=Eugene V. |last2=Novozhilov |first2=Artem S. |title=Origin and evolution of the genetic code: the universal enigma |journal=IUBMB Life |volume=61 |issue=2 |pages=99–111 |year=2009 |doi=10.1002/iub.146 |pmid=19117371 |pmc=3293468 }}</ref> == Мөн үзэх == * [[Ген]] * [[Генетик]] * [[Дезоксирибонуклейн хүчил]] * [[Рибонуклейн хүчил]] * [[Транскрипци (генетик)]] * [[Трансляци]] * [[Рибосом]] * [[Амин хүчил]] * [[Уураг (молекул)]] * [[Мутаци]] * [[Молекул биологи]] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Генетик]] [[Ангилал:Молекул биологи]] qjyqmxw0q0ibtcc726gok6d2cpfn5xh 0 137133 864654 795486 2026-08-04T10:01:11Z Koldobin 106481 Өгүүллийг бүрэн шинэчилж, тодорхойлолт, кодоны бүтэц, үндсэн шинж чанар, мутацийн нөлөө, нээлтийн түүхийг өргөжүүлэн; нэр томьёо, дотоод холбоос, эх сурвалжийг засав. 864654 wikitext text/x-wiki [[Файл:Genetic code.svg|thumb|upright=1.35|ДНХ-ийн нуклеотидын дараалал транскрипцийн явцад мэдээллийн РНХ-д хуулбарлагдаж, дараа нь кодонуудаар уншигдан амин хүчлийн дараалал болон хөрвөж буйг харуулсан бүдүүвч.]] '''Генетик код''' буюу '''удамшлын код''' (англиар: ''genetic code'') нь удамшлын материалд кодлогдсон мэдээллийг [[Уураг (молекул)|уургийн]] амин хүчлийн дараалал болгон хөрвүүлэхэд амьд [[Эс|эсүүдийн]] ашигладаг дүрмийн тогтолцоо юм. Уураг кодлогч мэдээллийг [[Дезоксирибонуклейн хүчил|ДНХ]] эсвэл [[Рибонуклейн хүчил|РНХ]]-ийн нуклеотидын дараалал агуулна. Энэ дарааллыг гурван нуклеотид бүхий нэгжүүдээр унших бөгөөд ийм нэгжийг '''кодон''' гэнэ. [[Трансляци|Трансляцийн]] үед [[Рибосом|рибосом]] мэдээллийн РНХ буюу мРНХ-ийн кодонуудыг уншиж, зөөгч РНХ буюу тРНХ-ийн тусламжтайгаар [[Амин хүчил|амин хүчлүүдийг]] заасан дарааллаар холбоно. Ингэж үүссэн полипептидийн гинж эвхэгдэн, үйл ажиллагаатай уураг болдог.<ref name="Alberts">{{cite book |last1=Alberts |first1=Bruce |last2=Johnson |first2=Alexander |last3=Lewis |first3=Julian |last4=Raff |first4=Martin |last5=Roberts |first5=Keith |last6=Walter |first6=Peter |title=Molecular Biology of the Cell |edition=4 |publisher=Garland Science |year=2002 |isbn=0-8153-3218-1 }}</ref> Стандарт генетик код нь 64 кодонтой. Тэдгээрийн 61 нь амин хүчлийг заадаг бол UAA, UAG, UGA гэсэн гурван кодон нь уургийн нийлэгжилтийг зогсоох дохио болдог. Генетик код нь бараг бүх амьд биетэд ижил боловч митохондри болон зарим бичил биетэнд стандарт кодоос бага зэрэг ялгаатай хувилбарууд бий.<ref name="NCBI">{{cite web |title=The Genetic Codes |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Utils/wprintgc.cgi |website=National Center for Biotechnology Information |access-date=2026-08-04 }}</ref> == Ген ба генетик кодын ялгаа == [[Ген]] болон генетик код нь хоорондоо холбоотой боловч өөр ойлголт юм. Ген нь тодорхой үйл ажиллагаатай бүтээгдэхүүн үүсгэх мэдээллийг агуулсан нуклеотидын бодит дараалал бол генетик код нь уг дарааллыг амин хүчлүүдийн дараалал болгон уншихад хэрэглэдэг нийтлэг дүрэм юм. {| class="wikitable" ! Шинж ! Ген ! Генетик код |- ! Тодорхойлолт |Уураг эсвэл үйл ажиллагаатай РНХ үүсгэх мэдээлэл агуулсан ДНХ, зарим вирусийн хувьд РНХ-ийн тодорхой дараалал. |Нуклеотидын гурвал буюу кодон бүр ямар амин хүчил эсвэл эхлэх, зогсох дохиог заахыг тодорхойлдог дүрмийн тогтолцоо. |- ! Материаллаг хэлбэр |[[Хромосом|Хромосомын]] ДНХ-д байрлах бодит нуклеотидын дараалал. |Кодон ба амин хүчлийн хоорондын харгалзаа бөгөөд эсийн трансляцийн тогтолцоогоор хэрэгжинэ. |- ! Ялгаатай байдал |Генийн тоо, бүтэц, дараалал нь зүйл, популяци болон бодгаль хооронд ялгаатай байж болно. |Стандарт генетик код бараг бүх амьд биетэд ижил боловч цөөн хувилбар байдаг. |- ! Үүрэг |Тодорхой уураг эсвэл РНХ бүтээгдэхүүний мэдээллийг агуулна. |Уураг кодлогч нуклеотидын дарааллыг амин хүчлийн дараалал болгон хөрвүүлэх боломж олгоно. |} == Үндсэн зарчим == === Кодон === РНХ-ийн дараалалд [[аденин]] (A), [[урацил]] (U), [[гуанин]] (G), [[цитозин]] (C) гэсэн дөрвөн төрлийн азотлог суурь оролцоно. ДНХ-д урацилын оронд [[тимин]] (T) байна. Нуклеотидуудыг гурваар нь бүлэглэхэд 4³ буюу нийт 64 боломжит кодон үүснэ. Кодон бүр нэг амин хүчил эсвэл трансляцийн дохиог заана. Харин нэг амин хүчил хэд хэдэн өөр кодоноор кодлогдож болно. Жишээлбэл: {| class="wikitable" ! Кодон ! Утга |- |AUG |Метиониныг кодлох бөгөөд трансляцийн хамгийн түгээмэл эхлэх кодон |- |UUU, UUC |Фенилаланиныг кодлоно |- |GAA, GAG |[[Глутамины хүчил|Глутамины хүчлийг]] кодлоно |- |UUA, UUG, CUU, CUC, CUA, CUG |[[Лейцин|Лейцинийг]] кодлоно |- |UAA, UAG, UGA |Стандарт генетик кодын зогсох кодонууд |} [[Файл:Aminoacids table.svg|thumb|upright=1.15|Стандарт генетик кодын кодоны хүрд. РНХ-ийн кодоны эхний, хоёр дахь, гурав дахь суурийг төвөөс гадагш чиглэлд уншина.]] 1961 онд Маршалл Ниренберг, Иоханн Маттай нар зөвхөн урацил агуулсан хиймэл РНХ ашиглан UUU кодон нь фенилаланиныг заадаг болохыг туршилтаар тогтоосон. Энэ нь кодон ба амин хүчлийн хоорондын харгалзааг анх тодорхойлсон туршилтуудын нэг байв.<ref name="NirenbergMatthaei">{{cite journal |last1=Nirenberg |first1=Marshall W. |last2=Matthaei |first2=J. Heinrich |title=The dependence of cell-free protein synthesis in E. coli upon naturally occurring or synthetic polyribonucleotides |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=47 |issue=10 |pages=1588–1602 |year=1961 |doi=10.1073/pnas.47.10.1588 |pmid=14479932 |pmc=223178 }}</ref> === Транскрипци ба трансляци === [[Транскрипци (генетик)|Транскрипцийн]] үед ДНХ-ийн тодорхой хэсгийн мэдээлэл мРНХ-ийн дараалалд хуулбарлагдана. Үүний дараа мРНХ эсийн рибосомтой холбогдож, трансляци эхэлнэ. Рибосом мРНХ-ийг 5′-ээс 3′ чиглэлд гурван нуклеотид тутмаар уншина. Амин хүчил тээж ирсэн тРНХ бүр кодонтой харилцан нөхөх гурван нуклеотид бүхий '''антикодон''' агуулдаг. Кодон болон антикодон тохирох үед тРНХ-ийн авчирсан амин хүчил өсөн ургаж буй полипептидийн гинжид [[Пептидийн холбоо|пептидийн холбоогоор]] нэмэгдэнэ. Эхлэх кодон трансляцийн унших хүрээг тогтооно. Зогсох кодонд тохирох тРНХ байдаггүй. Үүний оронд чөлөөлөх хүчин зүйл рибосомтой холбогдож, бэлэн болсон полипептидийн гинжийг салгаснаар трансляци дуусна.<ref name="Alberts"/> == Гол шинж чанар == === Гурвалсан бүтэц === Генетик кодын нэг нэгж гурван нуклеотидоос тогтоно. Фрэнсис Крик, Сидней Бреннер болон тэдний хамтрагчдын хийсэн туршилтууд код нь гурвалсан бүтэцтэй бөгөөд кодонуудыг дараалан уншдаг болохыг баталсан.<ref name="Crick1961">{{cite journal |last1=Crick |first1=Francis H. C. |last2=Barnett |first2=Leslie |last3=Brenner |first3=Sydney |last4=Watts-Tobin |first4=R. J. |title=General Nature of the Genetic Code for Proteins |journal=Nature |volume=192 |pages=1227–1232 |year=1961 |doi=10.1038/1921227a0 |pmid=13882203 }}</ref> === Унших хүрээ === Нуклеотидын дарааллыг аль байрлалаас эхэлж гурваар бүлэглэснээс хамааран өөр өөр кодонууд үүсдэг. Кодонуудыг бүлэглэх энэ байрлалыг '''унших хүрээ''' гэнэ. Жишээлбэл, `AAATGAACG` дарааллыг эхний нуклеотидоос уншвал `AAA–TGA–ACG`, хоёр дахь нуклеотидоос уншвал `AAT–GAA`, гурав дахь нуклеотидоос уншвал `ATG–AAC` гэсэн өөр өөр бүлгүүд үүснэ. Уураг кодлогч зөв хүрээг ихэвчлэн эхлэх кодон тогтоодог. Нуклеотид нэмэгдэх эсвэл хасагдах үед өөрчлөлтийн хэмжээ гурвын үржвэр биш бол түүнээс хойших кодонуудын бүлэглэлт өөрчлөгдөнө. Үүнийг унших хүрээ шилжих [[Мутаци|мутаци]] гэнэ. === Эхлэх ба зогсох кодон === AUG нь трансляцийн хамгийн түгээмэл эхлэх кодон бөгөөд ихэнх тохиолдолд метиониныг заана. Бактери, митохондри болон пластидэд эхний амин хүчил нь формилметионин байж болно. Зарим организмд GUG болон UUG кодонууд трансляцийг эхлүүлэх үүрэг гүйцэтгэж чадна. Стандарт генетик кодын UAA, UAG, UGA кодонууд амин хүчил заадаггүй бөгөөд трансляцийг зогсоох дохио болдог. Тэдгээрийг төгсгөлийн буюу зогсох кодон гэж нэрлэнэ.<ref name="NCBI"/> === Нэг утгатай ба давхардмал чанар === Генетик код нь '''нэг утгатай''': тодорхой кодон ердийн нөхцөлд зөвхөн нэг амин хүчил эсвэл нэг төрлийн дохиог заана. Жишээлбэл, GAA кодон нь глутамины хүчлийг заахаас өөр амин хүчил заахгүй. Үүний зэрэгцээ код нь '''давхардмал''' буюу дегенератив шинжтэй. Өөрөөр хэлбэл, нэг амин хүчлийг хэд хэдэн кодон зааж болно. Нийт 61 амин хүчил кодлогч кодон ердөө 20 стандарт амин хүчилд хуваарилагддаг. Лейцинийг зургаа, метионин болон триптофаныг тус бүр нэг кодон заадаг. Давхардмал чанарын улмаас кодоны, ялангуяа гурав дахь нуклеотид өөрчлөгдсөн зарим мутаци амин хүчлийн дарааллыг өөрчлөхгүй байж болно. Ийм өөрчлөлтийг ижил утгат буюу чимээгүй мутаци гэнэ. Гэхдээ генетик кодын давхардмал чанар мутаци үүсэхээс сэргийлдэггүй. === Бараг нийтлэг чанар === Стандарт генетик код нь бактер, архей, ургамал, мөөг, амьтан зэрэг амьд биетийн үндсэн бүлгүүдэд бараг ижил байдаг. Энэ нийтлэг шинж нь өнөөгийн организмууд эртний нийтлэг өвгөөс гаралтайг дэмжих чухал баримтын нэг юм. Гэсэн хэдий ч генетик код бүрэн өөрчлөгддөггүй тогтолцоо биш. Митохондри болон зарим бичил биетэнд цөөн кодоны утга өөрчлөгдсөн байдаг. Жишээлбэл, сээр нуруутны митохондрийн кодод UGA нь зогсох дохио бус триптофаныг, AUA нь изолейцин бус метиониныг заадаг.<ref name="NCBI"/> === Стандарт бус амин хүчил === Тусгай нөхцөлд ердийн зогсох кодон өөр утгаар уншигдаж болно. Нэмэлт дохионы дараалал болон тусгай тРНХ оролцсон үед UGA кодон селеноцистеин, UAG кодон пирролизин хэмээх стандарт бус амин хүчлийг кодолж чадна. Ийм тохиолдолд кодоны утгыг зөвхөн гурван нуклеотид бус, ойролцоох дараалал болон трансляцийн нэмэлт хүчин зүйлс хамт тодорхойлдог. == Мутацийн нөлөө == Уураг кодлогч дараалалд гарсан [[Мутаци|мутаци]] нь генетик кодоор хөрвөх амин хүчлийн дараалалд янз бүрээр нөлөөлж болно. * '''Ижил утгат мутаци''' — кодон өөрчлөгдсөн ч ижил амин хүчлийг заана. * '''Буруу утгат мутаци''' — кодон өөр амин хүчлийг заадаг болж, уургийн амин хүчлийн дараалал өөрчлөгдөнө. * '''Утгагүй мутаци''' — амин хүчил кодлогч кодон зогсох кодон болж, уураг хугацаанаасаа өмнө тасарна. * '''Унших хүрээ шилжих мутаци''' — гурвын үржвэр биш тооны нуклеотид нэмэгдэх эсвэл хасагдсанаар түүнээс хойших кодонуудын бүлэглэлт өөрчлөгдөнө. Мутацийн үр нөлөө нь өөрчлөлтийн байрлал болон уургийн үйл ажиллагаанд тухайн амин хүчлийн гүйцэтгэх үүргээс хамаарна. Зарим мутаци уургийн үйл ажиллагааг алдагдуулдаг бол зарим нь саармаг эсвэл ховор тохиолдолд ашигтай байж болно.<ref name="Alberts"/> == Нээлтийн түүх == ДНХ-ийн бүтцийг 1953 онд тайлбарласны дараа нуклеотидын дараалал уургийн амин хүчлийн дарааллыг хэрхэн тодорхойлдог тухай судалгаа эрчимжив. Георгий Гамов дөрвөн төрлийн суурийг гурваар бүлэглэхэд 64 боломжит хослол үүсэх тул амин хүчлүүдийг гурвалсан кодоор зааж болохыг санал болгосон. Фрэнсис Крик амин хүчил болон нуклеотидын дарааллын хооронд зуучлах тусгай молекул байх ёстой гэсэн адаптерын таамаглал дэвшүүлсэн. Энэ молекулыг хожим зөөгч РНХ буюу тРНХ болохыг тогтоосон. 1961 онд Маршалл Ниренберг, Иоханн Маттай нар UUU кодон фенилаланиныг заадаг болохыг харуулсан. Үүний дараа Хар Гобинд Хорана хиймэл РНХ дарааллууд ашиглан бусад кодонуудын утгыг тогтоох ажилд чухал хувь нэмэр оруулсан. Роберт Холли тРНХ-ийн бүтцийг тодорхойлсон. 1968 онд Роберт Холли, Хар Гобинд Хорана, Маршалл Ниренберг нар генетик код болон уургийн нийлэгжилд гүйцэтгэх үүргийг тайлбарласан судалгааныхаа төлөө физиологи, анагаах ухааны Нобелийн шагнал хүртсэн.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1968 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1968/summary/ |website=NobelPrize.org |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=2026-08-04 }}</ref> == Үүсэл ба хувьсал == Генетик код хэрхэн үүссэн нь бүрэн тайлагдаагүй асуудал хэвээр байна. Кодын үүслийг тайлбарлах гол таамаглалуудад кодон ба амин хүчлийн химийн харилцан үйлчлэлд тулгуурласан стереохимийн таамаглал, амин хүчлийн биосинтезийн замтай хамт хувьссан гэсэн хам хувьслын таамаглал, мөн трансляцийн алдааны хор нөлөөг багасгах чиглэлээр шалгаран тогтсон гэсэн таамаглал багтдаг. Генетик кодын бараг нийтлэг байдал нь түүний үндсэн хэлбэр амьдралын хувьслын маш эрт үед бий болж, нийтлэг өвгөөс уламжлагдсан болохыг харуулдаг. Гэхдээ кодонд ажиглагдах хувилбарууд нь кодоны утга хувьслын явцад тодорхой хэмжээгээр өөрчлөгдөж болохыг нотолдог.<ref>{{cite journal |last1=Koonin |first1=Eugene V. |last2=Novozhilov |first2=Artem S. |title=Origin and evolution of the genetic code: the universal enigma |journal=IUBMB Life |volume=61 |issue=2 |pages=99–111 |year=2009 |doi=10.1002/iub.146 |pmid=19117371 |pmc=3293468 }}</ref> == Мөн үзэх == * [[Ген]] * [[Генетик]] * [[Дезоксирибонуклейн хүчил]] * [[Рибонуклейн хүчил]] * [[Транскрипци (генетик)]] * [[Трансляци]] * [[Рибосом]] * [[Амин хүчил]] * [[Уураг (молекул)]] * [[Мутаци]] * [[Молекул биологи]] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Генетик]] [[Ангилал:Молекул биологи]] qjyqmxw0q0ibtcc726gok6d2cpfn5xh 864657 864654 2026-08-04T10:09:26Z Koldobin 106481 Давхардсан өгүүллийг [[Генетик код]] руу чиглүүлэв. 864657 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Генетик код]] 3lz37c00egcrb0asbp99r2leau32w0w 0 142511 864576 862995 2026-08-04T06:58:07Z Dorj gotov 111 106534 wrong 864576 wikitext text/x-wiki '''Ардчилсан оюутны холбоо''' (товчоор '''АОХ''') нь [[Ардчилсан Нам]]-ын дэргэдэх оюутан, залуусын улс төрийн байгууллага юм. [[Файл:Ардчилсан_Оюутны_Холбооны_лого.jpg|thumb|Адчилсан Оюутны Холбооны Лого|245x245px]] == Удирдлага == * '''Ерөнхийлөгч:''' [[Сайнбилэгийн Мөнх-Эрдэнэ]] * '''Тэргүүн''' '''Дэд Ерөнхийлөгч:''' Мөнхбатын Мөнхтогтох * '''Дэд Ерөнхийлөгч:''' ''Б.Мөнхнаран'' * '''Дэд Ерөнхийлөгч:''' ''Мөнхнямын Хүслэн'' * '''Дэд Ерөнхийлөгч:''' ''Гантөгсийн Өлзийпүрэв'' * '''Дэд Ерөнхийлөгч:''' ''Батцэнгэлийн Мөнхнаран'' * '''Дэд Ерөнхийлөгч:''' ''Шакерханы Алтынбек'' * '''Ерөнхий нарийн бичгийн дарга:''' М. Дэлэгпэрэнлэй [[Ангилал:Монголын улс төрийн байгууллагууд]] [[Ангилал:Ардчилсан Нам]] == Түүх == * 2017 оны 5-р сарын 21-ны өдөр Улаанбаатар хотод Ардчилсан оюутны холбоо байгуулагдаж, анхдугаар чуулганд их, дээд сургуулийн төлөөлөл болсон олон зуун оюутан оролцсон. * Байгуулагдсан цагаасаа хойш сургалтын төлбөр, оюутны тэтгэлэг, дотуур байр зэрэг асуудлаар дуу хоолой болж ажилласан. == Зорилго == * Оюутан, залуусын боловсрол, эрх чөлөө, нийгмийн идэвхтэй оролцоог дэмжих * Ардчиллын үнэт зүйлсийг түгээн дэлгэрүүлэх * Оюутны эрх ашгийг хамгаалах == Лого == == Эх сурвалж == {{Reflist}} [[Ангилал:Монголын улс төрийн байгууллагууд]] [[Ангилал:Ардчилсан Нам]] == Холбоотой өгүүллүүд == * [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] * [[Монголын Оюутны Холбоо|Монголын оюутны холбоо]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Нам]] qyik1xcumz5ptvrh832cbsrbmqf7436 864644 864576 2026-08-04T09:22:17Z Dorj gotov 111 106534 hi ohidoo nmg shahaad sogtoo 864644 wikitext text/x-wiki '''Ардчилсан оюутны холбоо''' (товчоор '''АОХ''') нь [[Ардчилсан Нам]]-ын дэргэдэх оюутан, залуусын улс төрийн байгууллага юм. [[Файл:Ардчилсан_Оюутны_Холбооны_лого.jpg|thumb|Адчилсан Оюутны Холбооны Лого|245x245px]] == Удирдлага == * '''Ерөнхийлөгч:''' [[Сайнбилэгийн Мөнх-Эрдэнэ]] * '''Тэргүүн''' '''Дэд Ерөнхийлөгч:''' Мөнхбатын Мөнхтогтох * '''Дэд Ерөнхийлөгч:''' ''Б. Янжинлхам'' * '''Дэд Ерөнхийлөгч:''' ''Мөнхнямын Хүслэн'' * '''Дэд Ерөнхийлөгч:''' ''Гантөгсийн Өлзийпүрэв'' * '''Дэд Ерөнхийлөгч:''' ''Батцэнгэлийн Мөнхнаран'' * '''Дэд Ерөнхийлөгч:''' ''Шакерханы Алтынбек'' * '''Ерөнхий нарийн бичгийн дарга:''' М. Дэлэгпэрэнлэй [[Ангилал:Монголын улс төрийн байгууллагууд]] [[Ангилал:Ардчилсан Нам]] == Түүх == * 2017 оны 5-р сарын 21-ны өдөр Улаанбаатар хотод Ардчилсан оюутны холбоо байгуулагдаж, анхдугаар чуулганд их, дээд сургуулийн төлөөлөл болсон олон зуун оюутан оролцсон. * Байгуулагдсан цагаасаа хойш сургалтын төлбөр, оюутны тэтгэлэг, дотуур байр зэрэг асуудлаар дуу хоолой болж ажилласан. == Зорилго == * Оюутан, залуусын боловсрол, эрх чөлөө, нийгмийн идэвхтэй оролцоог дэмжих * Ардчиллын үнэт зүйлсийг түгээн дэлгэрүүлэх * Оюутны эрх ашгийг хамгаалах == Лого == == Эх сурвалж == {{Reflist}} [[Ангилал:Монголын улс төрийн байгууллагууд]] [[Ангилал:Ардчилсан Нам]] == Холбоотой өгүүллүүд == * [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] * [[Монголын Оюутны Холбоо|Монголын оюутны холбоо]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Нам]] 5zwom8ig7s4gcctp16dxkueynii9ldy 864645 864644 2026-08-04T09:30:33Z Dorj gotov 111 106534 864645 wikitext text/x-wiki '''Ардчилсан оюутны холбоо''' (товчоор '''АОХ''') нь [[Ардчилсан Нам]]-ын дэргэдэх оюутан, залуусын улс төрийн байгууллага юм. [[File:DSA logo by THE C.png|thumb|Democratic students association's logo]] == Удирдлага == * '''Ерөнхийлөгч:''' [[Сайнбилэгийн Мөнх-Эрдэнэ]] * '''Тэргүүн''' '''Дэд Ерөнхийлөгч:''' Мөнхбатын Мөнхтогтох * '''Дэд Ерөнхийлөгч:''' ''Б. Янжинлхам'' * '''Дэд Ерөнхийлөгч:''' ''Мөнхнямын Хүслэн'' * '''Дэд Ерөнхийлөгч:''' ''Гантөгсийн Өлзийпүрэв'' * '''Дэд Ерөнхийлөгч:''' ''Батцэнгэлийн Мөнхнаран'' * '''Дэд Ерөнхийлөгч:''' ''Шакерханы Алтынбек'' * '''Ерөнхий нарийн бичгийн дарга:''' М. Дэлэгпэрэнлэй [[Ангилал:Монголын улс төрийн байгууллагууд]] [[Ангилал:Ардчилсан Нам]] == Түүх == * 2017 оны 5-р сарын 21-ны өдөр Улаанбаатар хотод Ардчилсан оюутны холбоо байгуулагдаж, анхдугаар чуулганд их, дээд сургуулийн төлөөлөл болсон олон зуун оюутан оролцсон. * Байгуулагдсан цагаасаа хойш сургалтын төлбөр, оюутны тэтгэлэг, дотуур байр зэрэг асуудлаар дуу хоолой болж ажилласан. == Зорилго == * Оюутан, залуусын боловсрол, эрх чөлөө, нийгмийн идэвхтэй оролцоог дэмжих * Ардчиллын үнэт зүйлсийг түгээн дэлгэрүүлэх * Оюутны эрх ашгийг хамгаалах == Лого == == Эх сурвалж == {{Reflist}} [[Ангилал:Монголын улс төрийн байгууллагууд]] [[Ангилал:Ардчилсан Нам]] == Холбоотой өгүүллүүд == * [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] * [[Монголын Оюутны Холбоо|Монголын оюутны холбоо]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Нам]] 4uuw7px3vt0061awsc2935idt3ko6sg 864653 864645 2026-08-04T10:00:59Z Dorj gotov 111 106534 864653 wikitext text/x-wiki '''Ардчилсан оюутны холбоо''' (товчоор '''АОХ''') нь [[Ардчилсан Нам]]-ын дэргэдэх оюутан, залуусын улс төрийн байгууллага юм. [[File:DSA logo by THE C.png|thumb|Democratic students association's logo]] == Удирдлага == * '''Ерөнхийлөгч:''' [[Сайнбилэгийн Мөнх-Эрдэнэ]] * '''Тэргүүн''' '''Дэд Ерөнхийлөгч:''' Мөнхбатын Мөнхтогтох * '''Дэд Ерөнхийлөгч:''' ''Б. Янжинлхам'' * '''Дэд Ерөнхийлөгч:''' ''Мөнхнямын Хүслэн'' * '''Дэд Ерөнхийлөгч:''' ''Гантөгсийн Өлзийпүрэв'' * '''Дэд Ерөнхийлөгч:''' ''Батцэнгэлийн Мөнхнаран'' * '''Дэд Ерөнхийлөгч:''' [[Гансүхийн Тэнгис]] * '''Ерөнхий нарийн бичгийн дарга:''' М. Дэлэгпэрэнлэй [[Ангилал:Монголын улс төрийн байгууллагууд]] [[Ангилал:Ардчилсан Нам]] == Түүх == * 2017 оны 5-р сарын 21-ны өдөр Улаанбаатар хотод Ардчилсан оюутны холбоо байгуулагдаж, анхдугаар чуулганд их, дээд сургуулийн төлөөлөл болсон олон зуун оюутан оролцсон. * Байгуулагдсан цагаасаа хойш сургалтын төлбөр, оюутны тэтгэлэг, дотуур байр зэрэг асуудлаар дуу хоолой болж ажилласан. == Зорилго == * Оюутан, залуусын боловсрол, эрх чөлөө, нийгмийн идэвхтэй оролцоог дэмжих * Ардчиллын үнэт зүйлсийг түгээн дэлгэрүүлэх * Оюутны эрх ашгийг хамгаалах == Лого == == Эх сурвалж == {{Reflist}} [[Ангилал:Монголын улс төрийн байгууллагууд]] [[Ангилал:Ардчилсан Нам]] == Холбоотой өгүүллүүд == * [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] * [[Монголын Оюутны Холбоо|Монголын оюутны холбоо]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Нам]] bh569o5bqgiwgj2wtq4d8ikxz6pfx0y 0 144313 864534 860991 2026-08-04T00:10:52Z Asaaa18 98448 Asaaa18 moved page [[Хиймэл оюуны загваруудын чадварын харьцуулалт]] to [[Хиймэл оюуны загварын зэрэглэл]] 860991 wikitext text/x-wiki '''2025 оны 6-р сарын байдлаар хамгийн өндөр үнэлгээ буюу бэнчмарк оноог авсан топ 10 LLM''' <ref>velum.ai LLM-ийн зэрэглэл|https://www.vellum.ai/llm-leaderboard</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" |+ Top 10 LLMs Ranking (June 2025) |- ! Зэрэг !! ХО загвар !! Бүтээгч !! Хувилбар !! Үнэлгээ оноо (Toп 5) |- | 1 || '''Gemini''' || Google || Gemini 2.5 Pro (Preview) || MMLU Pro: 84.8% | GPQA Diamond: 65.4% | AIME 25: 88.2% | SimpleBench: 62.4% | MMMU: 71.2% |- | 2 || '''GPT-4/5''' || OpenAI || o3 (High Reasoning) || AIME 25: 98.4% | GPQA Diamond: 80.5% | SWE-Bench: 71.7% | Humanity's Last Exam: 28.5% | MMLU: 90.1% |- | 3 || '''Claude''' || Anthropic || Claude 3.7 Sonnet [R] || SWE-Bench: 64.0% | GPQA Diamond: 59.4% | LiveBench: 68.2% | HumanEval: 92.0% | MGSM: 91.5% |- | 4 || '''Llama''' || Meta || Llama 4 Maverick (400B) || Context Window: 1M tokens | MMLU: 88.2% | GPQA: 54.1% | HumanEval: 88.2% | MATH 500: 82.5% |- | 5 || '''DeepSeek''' || DeepSeek || DeepSeek-R1 (0528) || AIME 25: 79.8% | MATH 500: 90.2% | SWE-Bench Ver.: 42.0% | MMLU Pro: 75.9% | GPQA: 59.1% |- | 6 || '''Grok''' || xAI || Grok 3 (Beta) || MMLU: 87.5% | GPQA: 52.0% | HumanEval: 84.0% | MATH: 78.5% | RealWorldQA: 79.2% |- | 7 || '''Kimi''' || Moonshot || Kimi K2 Thinking || AIME 25: 99.1% | Humanity's Last Exam: 44.9% | SWE-Bench: 71.3% | LiveCode: 83.1% | MMLU: 84.5% |- | 8 || '''Qwen''' || Alibaba || Qwen 3 Next (80B) || MMLU Pro: 74.5% | MATH 500: 86.4% | HumanEval: 91.1% | GPQA: 48.2% | MMMU: 68.4% |- | 9 || '''Mistral''' || Mistral AI || Mistral Large 3 || MMLU: 84.0% | HumanEval: 82.5% | GPQA: 45.8% | MBPP: 80.1% | ARC-C: 91.5% |- | 10 || '''Nova''' || Amazon || Nova Pro (v2) || MMLU: 81.5% | GPQA: 42.0% | BFCL (Tool Use): 76.2% | HumanEval: 78.9% | ARC-C: 89.4% |} '''2025 оны 12-р сарын байдлаар хамгийн өндөр үнэлгээ буюу бэнчмарк оноог авсан топ 10 LLM''' {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" |+ Top 10 LLMs & Benchmarks (December 2025) |- ! Зэрэг !! ХО загвар !! Бүтээгч !! Үнэлгээ оноо (Toп 5) !! Юугаар илүү |- | 1 || '''Gemini 3 Pro''' || Google || MMLU Pro: 92.1% | GPQA: 91.9% | AIME 25: 100% | Humanity's Last Exam: 45.8% | MMMU: 78.4% || Reasoning & Multimodality |- | 2 || '''GPT-5.2''' || OpenAI || MMLU Pro: 91.8% | GPQA: 92.4% | AIME 25: 100% | SWE-Bench: 74.9% | SimpleQA: 89.2% || General Purpose & Speed |- | 3 || '''Claude 4.5 Opus''' || Anthropic || SWE-Bench: 80.9% | MMLU Pro: 89.5% | GPQA: 87.3% | HumanEval: 93.7% | MGSM: 94.2% || Coding & Complex Logic |- | 4 || '''Grok 4''' || xAI || AIME 25: 100% | GPQA: 88.4% | MMLU: 90.5% | RealWorldQA: 85.1% | LiveCodeBench: 80.0% || Real-time Info & Math |- | 5 || '''Kimi K2 Thinking''' || Moonshot || AIME 25: 99.1% | Humanity's Last Exam: 44.9% | MATH 500: 96.4% | GPQA: 85.0% | MMLU Pro: 84.6% || STEM & Long-form Logic |- | 6 || '''DeepSeek V3.2 (Think)''' || DeepSeek || SWE-Bench: 73.1% | HumanEval: 91.5% | MMLU Pro: 85.0% | GPQA: 82.3% | MATH 500: 94.8% || Performance-to-Cost ROI |- | 7 || '''Llama 4 Scout''' || Meta || Context Window: 10M tokens | MMLU: 88.6% | GPQA: 76.5% | HumanEval: 88.2% | MMMLU: 2600+ || Massive Document Analysis |- | 8 || '''Qwen 3 Max''' || Alibaba || MMLU Pro: 86.4% | HumanEval: 92.1% | MATH 500: 93.2% | GPQA: 79.8% | MMMU: 72.1% || Multilingual & Coding |- | 9 || '''Mistral Medium 3''' || Mistral AI || MMLU: 85.8% | GPQA: 74.2% | HumanEval: 86.5% | MBPP: 84.1% | ARC-C: 93.5% || Efficiency & Privacy |- | 10 || '''Nova Premier''' || Amazon || MMLU: 84.2% | GPQA: 71.9% | HumanEval: 83.4% | BFCL (Tool Use): 78.6% | ARC-C: 91.2% || Enterprise Tool Integration |} '''2026 оны 3-р сарын байдлаар хамгийн өндөр үнэлгээ буюу бэнчмарк оноог авсан топ 10 LLM''' {| class="wikitable sortable" style="text-align: left; width: 100%;" |+ Top 10 LLMs & Benchmarks (2026 оны 1-р улирал) |- style="background:#eaecf0; text-align:center; font-weight:bold;" ! style="width: 5%;" | Зэрэг ! style="width: 18%;" | ХО загвар ! style="width: 12%;" | Бүтээгч ! style="width: 45%;" | Үнэлгээ оноо (Топ Шалгуур) ! style="width: 20%;" | Юугаар илүү |- | 1 || '''Claude Opus 4.6 Thinking''' || Anthropic || Arena Elo: 1502 | Coding: 1545 | GPQA Diamond: 93.4% || Self-Testing & Architecture |- | 2 || '''Gemini 3.1 Pro''' || Google || Arena Elo: 1490 | SWE-bench: 80.6% | GPQA Diamond: 95.3% || Context Window Density & Science |- | 3 || '''Grok 4.20 (Beta)''' || xAI || Arena Elo: 1479 | MMLU: 90.5% | LiveCodeBench: 82.7% || Real-Time Data & Synthesis |- | 4 || '''GPT-5.4 High''' || OpenAI || Arena Elo: 1479 | SWE-bench Pro: 57.7% | Terminal-Bench 2.0: 75.1% || Zero-Shot & Terminal DevOps |- | 5 || '''GLM-5.1''' || Z.ai (Zhipu) || Arena Elo: 1471 | SWE-bench: 77.8% | GPQA Diamond: 86.0% || Human Preference Open-Weight |- | 6 || '''Kimi K2.6 Thinking''' || Moonshot || Arena Elo: 1459 | HumanEval: 99.0% | AIME 2025: 96.1% || Front-End & Competitive Coding |- | 7 || '''DeepSeek V4 Pro''' || DeepSeek || Arena Elo: 1458 | MMLU-Pro: 87.5% | Coding: 1491 || Open-Licensing Cost ROI |- | 8 || '''Qwen 3.6 Max''' || Alibaba || Arena Elo: 1456 | MATH 500: 93.2% | HumanEval: 92.1% || Multilingual & Local Scaling |- | 9 || '''Llama 4 Scout''' || Meta || MMLU: 88.6% | GPQA: 76.5% | Speed: 2600 t/s || Pure Speed & Local Workflows |- | 10 || '''Nova Premier 1.0''' || Amazon || GPQA: 72.6% | HumanEval: 83.4% | BFCL: 78.6% || Enterprise Tool Integration |} ==Бусад== {| class="wikitable sortable" style="text-align: left; width: 100%;" |+ Их хэлний загваруудын (LLM) зэрэглэл, үзүүлэлтүүд (2026 оны 1-р улирал) |- style="background:#eaecf0; text-align:center; font-weight:bold;" ! style="width: 5%;" | Зэрэг ! style="width: 20%;" | ХО загвар ! style="width: 15%;" | Компани ! style="width: 15%;" | Үүсэл гарлын улс ! style="width: 25%;" | Сар тутмын идэвхтэй хэрэглэгчид (Баримжаа) ! style="width: 20%;" | Жилийн орлого (Америк доллароор) |- | 1 || '''Claude Opus 4.6 Thinking''' || Anthropic || {{USA}} АНУ || 55 сая || $450 сая |- | 2 || '''Gemini 3.1 Pro''' || Google || {{USA}} АНУ || 540 сая || $2.8 тэрбум |- | 3 || '''Grok 4.20 (Beta)''' || xAI || {{USA}} АНУ || 32 сая || X Premium-д багтсан |- | 4 || '''GPT-5.4 High''' || OpenAI || {{USA}} АНУ || 940 сая || $13.5 тэрбум |- | 5 || '''GLM-5.1''' || Zhipu AI || {{CHN}} Хятад || 160 сая || $80 сая |- | 6 || '''Kimi K2.6 Thinking''' || Moonshot AI || {{CHN}} Хятад || 75 сая || $65 сая |- | 7 || '''DeepSeek V4 Pro''' || DeepSeek || {{CHN}} Хятад || 85 сая || $40 сая |- | 8 || '''Qwen 3.6 Max''' || Alibaba || {{CHN}} Хятад || 180 сая || Үүлэн үйлчилгээнд багтсан |- | 9 || '''Llama 4 Scout''' || Meta || {{USA}} АНУ || Нээлттэй эх (Интеграциуд) || Шууд орлогогүй (Нээлттэй) |- | 10 || '''Nova Premier 1.0''' || Amazon || {{USA}} АНУ || AWS хэрэглэгчид || AWS үйлчилгээнд багтсан |} '''2026 оны 6-р сарын байдлаар хамгийн өндөр үнэлгээ буюу бэнчмарк оноог авсан топ 10 LLM''' {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" ! Rank !! Model Name (Company) !! 3 Key Benchmark Scores !! Key Feature Summary |- | **1** || '''Claude Fable 5'''<br><small>(''Anthropic'')</small> || * '''HLE:''' 64.5% * '''SWE-Bench:''' 95.0% * '''GPQA Diamond:''' 94.1% || '''Adaptive "Max Effort" Compute:''' Dynamically adjusts inner thinking loops based on problem hardness. |- | **2** || '''Claude Opus 4.8'''<br><small>(''Anthropic'')</small> || * '''HLE:''' 57.9% * '''SWE-Bench:''' 88.6% * '''GPQA Diamond:''' 93.6% || '''Repository Architecture:''' Zero long-context fee tiering makes it the choice for massive codebase audits. |- | **3** || '''GPT-5.5 Pro'''<br><small>(''OpenAI'')</small> || * '''HLE:''' 43.1% * '''OSWorld:''' 78.7% * '''Terminal Use:''' 82.7% || '''Native OS Automation:''' Explicitly tailored for reliable virtual-desktop and enterprise tool control. |- | **4** || '''Gemini 3.1 Pro'''<br><small>(''Google'')</small> || * '''HLE:''' 44.4% * '''GPQA Diamond:''' 94.3% * '''BrowseComp:''' 85.9% || '''Native Multimodality:''' Uniform processing across audio, video, and code alongside a stable 1M+ context. |- | **5** || '''GLM 5.2 (Max)'''<br><small>(''Zhipu AI'')</small> || * '''HLE:''' 54.7% * '''Terminal Use:''' 81.0% * '''Inference Speed:''' 347 t/s || '''Ultra-Speed Inference:''' Delivers top-tier reasoning capabilities at up to 5x the token output speed of competitors. |- | **6** || '''Grok 4.20 Reasoning'''<br><small>(''xAI'')</small> || * '''Arena Elo:''' 1475 * '''GPQA Diamond:''' 87%+ * '''LiveCodeBench:''' 65.9% || '''Real-Time Synthesis:''' Paired with an enormous 2M token context window to handle massive real-time data feeds. |- | **7** || '''Qwen3.7 Max'''<br><small>(''Alibaba'')</small> || * '''Arena Elo:''' 1475 * '''SWE-Bench (Ver.):''' 69.6% * '''HumanEval (FIM):''' 95.3% || '''Structural Code SOTA:''' Leading proficiency in fill-in-the-middle syntax writing and strict instruction following. |- | **8** || '''DeepSeek V4 Pro'''<br><small>(''DeepSeek'')</small> || * '''HLE:''' 48.2% * '''Arena Elo:''' 1457 * '''Codeforces Elo:''' 2029 || '''Token Economics:''' Groundbreaking MoE routing that crushes operational overhead down to $0.43/1M tokens. |- | **9** || '''Kimi K2.6'''<br><small>(''Moonshot AI'')</small> || * '''HLE:''' 54.0% * '''SWE-Bench (Multi):''' 71.6% * '''Inference Speed:''' 342 t/s || '''Self-Correction Loops:''' Specialized in multi-turn execution where the model debugs its own code failures. |- | **10** || '''Llama 4 Maverick'''<br><small>(''Meta'')</small> || * '''Arena Elo:''' 1451 * '''MMLU Pro:''' 80.5% * '''Context Length:''' 1M tokens || '''Open-Weight Generalist:''' Fully sovereign, localisable 400B parameter model matching proprietary tiers. |} <ref>LMSYS Chatbot Arena (Aggregate Text Arena Elo) - Tracks crowdsourced head-to-head evaluations and human preference Elo indicators for models like *Claude Fable 5*, *Gemini 3.1 Pro*, and *GPT-5.5 Pro*|https://arena.ai/leaderboard/text</ref> <ref>Vellum Open-Source Leaderboard (Open Weights & Local Architecture) - Dedicated index providing context-window comparisons, Mixture-of-Experts (MoE) performance, and tracking details for open deployments like *Llama 4 Maverick*|https://www.vellum.ai/open-llm-leaderboard</ref> <ref>Hugging Face Space via OpenEvals (Official Benchmark Integration) - Maintains the unified, community-audited matrix tracking code/engineering datasets (**SWE-bench**), high-difficulty reasoning (**GPQA Diamond**), and agent-environment benchmarks (**OSWorld** / **Terminal-Bench**)|https://huggingface.co/spaces/OpenEvals/every-leaderboards</ref> <ref>WhatLLM Coding & Agentic Benchmark Index - Aggregates code-specific datasets, compiler-loop debugging reliability, and contamination-free code generation indexes (*LiveCodeBench*, *Terminal-Bench Hard*, and *SciCode*)|https://whatllm.org/best-llm-for-coding</ref> <ref>Punku AI Strategy Reports (LLM Stats & Pricing Models) - Provides independent comparative data on reasoning efficiency, throughput speeds, and the performance-per-dollar ratios utilized in the table features|https://www.punku.ai/blog/ki-vergleich-2026</ref> ==Эх сурвалж== {{reflist}} [[Ангилал:Хиймэл оюун]] [[Ангилал:Хиймэл оюуны загвар]] 39kmejxz85oxed5i5uiuskdjonoyfz4 0 147080 864514 864511 2026-08-03T12:05:32Z ~2026-42940-79 106508 864514 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Гомбожавын Пэрэнлэй|төрсөн=1930|төрсөн газар=Дорнод аймаг Дашбалбар сум Баянцагаан|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Түүхч, Багш мэргэжилтэй|зураг=Perenlei1.jpg}} '''Гомбожавын Пэрэнлэй''' нь 1930 оны 3-р сарын 16-нд Дорнод аймаг Дашбалбар сум “Баянцагаан” гэдэг газар төрсөн. Түүхч, Багш мэргэжилтэй. Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан. ==ТӨГССӨН СУРГУУЛЬ== * 1940-1944 онд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын бага сургууль * 1966 онд Улсын багшийн дээд сургуулийн түүхийн ангийг “онц” дүнтэй төгссөн * 1975 онд Эрхүү хотод 3 сарын хугацаатай нэгдлийн даргын мэргэжил дээшлүүлэх курс * 1983 онд 45 хоногийн хугацаагаар Улаан-Үүд хотод мэргэжил дээшлүүлэх курс ==НАМТАР== Пэрэнлэй нь Бөгтөр Хуасай омгийн Аюур овогтой Гомбожавын ууган хүү. Буриад ястан. Түүний намтарын товчооноор аялахын өмнө хүн яаж сурч боловсорч өөрийгөө хөгжүүллдэг. Үр шимээ ч нутаг орондоо хоёргүй сэтгэлээр зүтгэж Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн даргаар 21 жил тууштай ажиллан нэгэн насны амьдралаа зориулж чадсан түүхэн дарга, багш, захирал байсан гэдгийг нутаг орныхон нь, шавь нар нь, үе үеийн хамтран зүтгэгчид нь, хийж бүтээсэн түүхэн замнал нь Гомбожавын Пэрэнлэйг илтгэнэ. Тэрээр бусдын адил сумынхаа сургуульд суралцан “онц сайн” дүнтэй бага сургуулиа төгссөн ч “хараа муу” шалтгаанаар үргэлжлүүлэн сурч чадаагүй юм. Хэдий тийм боловч 14 настай Пэрэнлэйд Дашбалбар сумынхаа захиргаанд “Галч бичээч”-ээр орох боломж олдсон. Түүний хувьд анхны ажлын гараа нь ийнхүү эхэлж гурван жил хөдөлмөрлөж цаашлаад хоршооны барааны нярав, дэлгүүрийн худалдагч хийж явсаар нэг л өдөр сумандаа “Бага ангийн багш” болон очиж, хүүхэд багачуудад эрдэм мэдлэгийг түгээх их үйлсийн эзэн болсон. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар тус тус тасралтгүй ажиллаж, ард олныхоо итгэлийг алдалгүй соён гэгээрлийг түгээж явсан нэгэн билээ. Г.Пэрэнлэй хүүхэд байхын хичээнгүй, аливаад үнэнчээр хандаж байсны үр шимээр Улсын Багшийн Дээд сургуулийн түүхийн ангийг төгссөн. Хүнд “Боловсрол”ямар хэрэгтэйг ухааран 1966 оны зун “Онц” дүнтэй 2761 тоот дипломтойгоор сургуулиа амжилттай төгссөн оюунлаг нэгэн байсан. Сумаа нэгдлийн хөрөнгөөр шинэхэн Соёлын төвтэй болгох барилгын ажлыг хүндхэн цаг үед шинэхэн дарга санаачилж байсан түүхтэй. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн (одоогоор боловсролын хэлтэс) даргаар ажиллаж байх үедээ Монгол улсад анх удаа багш нарын баярыг 1964 онд тэмдэглэж байсан гээд санаачлан хийснийг энд дурьдвал тоймгүй их. Түүний аав Аюурын Гомбожав14 насандаа ааваасаа өнчирөн үлдэж, ээж дүү хоёрын хамт амьдрахын эрхээр өөрийн төрсөн газар Оросын холбооны улс Чита мужийн Агын үндэсний тойргийн Агын районы Будлан хүнхэр гэдэг газраас Монголд амьдарч буй нагац нараа түшиглэхээр 1914 онд иржээ. Дорнод аймаг Дашбалбар, Баяндун сумдын нутгаар амьдарч, хатуу бэрхийг туулж, хар бор ажлыг гололгүй хийсээр эрийн цээнд хүрч, мал маллан ахуй амьдралаа тогтвор сууршилтай болгож чадсан аавын хүү ажээ. Хожим Пэрэнлэйн аав Монгол бичиг, шинэ үсгийг ч бие даан сурч худалдааны байгууллагад малын эрхлэгч агентын ажлыг 20 шахам жил хийсэн хөдөлмөрч нэгэн байжээ. Пэрэнлэй төрүүлсөн ээж Дариймаас амьдралын эрхээр өргүүлэн Нансалмаа ээжийн гар дээр өссөн. Тэд бүгд Буриад ястан. Эгэл жирийн малчин, энгийн даруу хөдөлмөрч бүсгүйчүүд байсан гэдэг. Пэрэнлэй дарга нутаг орноо хөгжүүлэх их үйлсийн төлөө ажиллаж явахдаа хань Цэндэмтэй танилцан гэр бүл болж 9 хүүхдийг төрүүлж 3 хүүхдээ ах эгч нартаа өргүүлэн ахан дүүсээ хаялгүй хамаатны нандин холбоог үргэлжлүүлэн зургаан хүүхдээ өөсрдөө өсгөцгөөжээ. Түүний хань Цэвэгийн Цэндэм нь Хэнтий аймгийн Дадал суманд төрсөн. Багш мэргэжилтэй. Дадал сумандаа төдийгүй Чойбалсан хотод цэцэрлэгийн эрхлэгчээр, Баян-Уул, Дашбалбар сумын дунд сургуульд гэр ахуйн багшаар тус тус багшилж байгаад хүнд өвчний улмаас 1981 онд насан эцэслэжээ. [[Файл:Perenlei2.png |450x350px|thumb| Г.Пэрэнлэй хань Ц.Цэндэмийн хамт]] Алдарт эхийн 1,2-р одонт, “хөдөлмөрийн гавшгайч” 1,2-р тэмдэгтэй, Монгол улсдаа Эвлэлийн гишүүнээр он удаан жил явжээ. Хань Цэндэм энэ биеэ бусдын хүүхдүүдийн сурч боловсрох үйлд зориулан амьдарч ажиллаж явсан ачтан байсан нь үйл хэрэг нь харуулнам. Ийм л оюунлаг эцэг эхийн үргэлжлэл болсон Оюунжаргал Түмэнжаргал, Уранжаргал, Төгсжаргал, Отгонжаргал, Түвшинжаргал нар нь үр хүүхэд хань ижлийн хамт өнөр өтгөн болцгоож улс орондоо, төрсөн нутаг усандаа өөрсдийн хийж чаддаг зүйлээрээ ажиллаж хөдөлмөрлөн амар тайван амьдарцгаана. ==АЖЛЫН ЗАМНАЛ== Гомбожавын Пэрэнлэй нь хөдөлмөрийн гараагаа: *1944-1947 онд Дашбалбар сумын захиргаанд галч бичээчээр *1947-1948 оны Хоршооны барааны нярав, худалдагчаар *1948 оны 8 сараас сумандаа Бага ангийн багш *1949-1955 онд Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар *1958-1965 онд Чойбалсан хотын НДХ гүйцэтгэх захиргааны Гэгээрлийн хэлтэст байцаагч, даргаар *1966-1967 онд Дорнод аймаг Баян-Уул сумын арван жилийн дунд сургуулийн захирал *1967-1988 онд Дорнод аймаг Дашбалбар сумын "Улз" нэгдлийн даргаар ажиллаж байсан. ==ГАВЬЯА ШАГНАЛ== * 1961 онд Сайд нарын зөвлөлийн жуух бичиг * 1968 онд АИХ тэргүүлэгчдийн 208-р зарлигаар “Хөдөлмөрийн хүндэт медаль" * 1971 онд “Алтан гадас” одон * 1974 онд “Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон” * 1962 онд “Ардын гэгээрлийн тэргүүний ажилтан” * 1971 онд “МХЗЭ-ийн тэргүүний ажилтан” * 1973 онд “Ардын цэргийн тэргүүний ажилтан” * 1979 онд “ХАА-ын тэргүүний сайчуул” цол * 1981 онд Улсын биеийн тамирын спортын хорооны “Хүндэт тэмдэг” * 1961, 1971, 1981 онуудад Ардын хувьсгалын 40, 50, 60 жилийн “Хүндэт медаль" ==СОНГУУЛЬТ АЖИЛ== Гомбожавын Пэрэнлэй нь аймаг орон нутгийнхаа депутатаар олон жил сонгогдон нам төрийн үйл хэрэгт идэвхитэй оролцдог МАХН-ын гишүүн, түмнийхээ итгэлийг олсон нэгэн байсан нь түүний сонгуульт ажил харуулж байна. Тухайлбал: [[Файл:Perenlei3.png|600x500px|thumb|МАХН-ын XIX их хурлын Дорнод аймгийн төлөөлөгчид]] - 1944 онд МУ эвлэлд гишүүн - 1945 онд МХЗ эвлэлд элсэн орсон - 1952 онд сумын АДХ-ын депутат - 1954 оны 3-р сарын 25-нд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын намын үүрийн бүх гишүүдийн хурлаар МАХН-ын гишүүн - 1961 онд Монголын багш нарын III дугаар их хуралд - 1963-1966 онд Дорнод аймгийн төвийн АИХ-ын сонгох сонгуулийн Зангиатын 139-р тойрогт АИХ-ын депутатаар 3 жил - 1967 онд аймгийн АДХ-ын депутатаар 5,6,8,9,10,11,12,13,14 дэх удаагийн сонгуулиар аймгийн намын хорооны 11,12,14,15,16,17,18,19,20 дугаар бага хурлаас бүгд хурлын гишүүнээр тус тус сонгогдон ажилласан. - 1967, 1973, 1979 онуудад нэгдэлчдийн III, IV, V-р их хуралд тус бүр төлөөлөгчөөр - 1969 онд Монголын Биеийн тамир спортын III дугаар их хуралд - 1973-1977 онд АИХ-ын сонгох сонгуулийн Дашбалбарын 171-р тойрогт Ардын их хурлын депутатаар 4 жил сонгогдсон. - 1971, 1976 онд аймгийн намын 25-р бага хурлаас МАХН-ын 16, 17-р их хурлын төлөөлөгчөөр - 1977-1982 онд Монголын ХАА-ын Үйлдвэрчдийн эвлэлийн бүгд хурлын гишүүнээр сонгогдсон. - 1983 оны сүүлээр Улаанбаатар хотод болсон БНМАУ-ын сум, хороо, район хотын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дарга нарын улсын зөвлөгөөнд оролцсон. ==НОМ БҮТЭЭЛ== Г.Пэрэнлэй агсан сум орныхоо түүхийг гар бие оролцон бүтээж явсны хувьд, болохоос нь болохгүй хүртэл их бага гэлтгүйгээр сэтгэлээн чилээж, урсах цаг хугацаатай уралдан, энэ л нутаг орныхоо бүтээн байгуулалт, хөгжил цэцэглэлтийн эх суурийг тавьсан түүхийн гэрч юмаа. Үүнийгээ ч үеийн үед нутгийн зон олон, ирээдүй хойчдоо үлдээе хэмээн зорин, тэр их ажлын хажуугаар ном тохимол бичсэн оюуны хүн байлаа. Тиймдээ ч үр хүүхдүүд нь төрөлх Дашбалбар сумын түүхт 100 жилийн ой 2025 онд болоход аавынхаа бичиж үлдээсэн 2 товхимол номыг нэгтгэн нэг ном болгон хэвлүүлж нутаг орондоо дурсгажээ. 1. '''1995 он “Дашбалбар сумын түүх оршвой”''' 2. '''1988 он Дашбалбар сум “Улз” нэгдлийн түүхчилсэн танилцуулга''' ==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙ ДАРГЫН САНААЧЛАН ХИЙСЭН ТҮҮХЭН АЖЛУУД== '''НЭГ. Дашбалбар сум анхны соёлын төвтэй болов''' Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын "Улз" нэгдлийн даргаар 1967 оны хавар Гомбожавын Пэрэнлэй сонгогджээ. Шинэхэн дарга нэгдлийн төвийг тохижуулна, хүн ардаа соёлжуулна гэж ярьдаг, сайхан клуб бариулна гээд энэ санаагаа 1968 оны үйлдвэр-санхүүгийн төлөвлөгөөнд тусгасан байна. Клубын барилгын төсөл 750 мянган төгрөг зарцуулагдахаар болжээ. Ингээд материал татах зэрэг ажилд мөнгө зарах гэтэл аймгийн банк 100 мянгаас дээш төгрөгийн төсөвтэй барилгад Улсын төлөвлөгөөний комиссын хурлаар баталсан шийдвэр шаардлагатай гээд зөвшөөрсөнгүй. Иймээс Пэрэнлэй дарга нэгдлийн 1-р бригадын даргаар ажиллаж буй Жалсавын Жамцыг дуудаж: Та Улаанбаатар хотод томилолтоор яв. Улсын төлөвлөгөөний комиссоос манай клубыг бариулах тогтоол шийдвэр гаргуулаад ир! гэжээ. Танай нэгдлийн шинэ дарга аж ахуй, эдийн засгаа хөгжүүлэхийн оронд соёл урлагийн газраа илүү анхаарч байгаа нь тун ч харамсалтай алдаа юм даа гээд халгаасангүй. Жамц дарга учир байдлаа тоочин гомдолсны эцэст Улсын төлөвлөгөөний комисс орж хурлаар тогтоол шийдвэр гаргуулаад нутаг буцсан түүхтэй ажээ. Ингээд цэргийн 030-р ангийхантай "Улз" нэгдэл холбоо тогтоож, тэр ангийн барилгачид болон Чойбалсан хотод мах комбинат барьж байсан Болгар нөхдийн оролцоотойгоор Дашбалбар сум хоёр жилийн хугацаанд клубын барилга ашиглалтанд оржээ. Г.Пэрэнлэй дарга нэгдлийн хөрөнгийг буруу зүйлд зарцуулсан гэж НХДЗ-ийн даргаас зэмлэл хүлээсэн ч Монгол улсын хөдөө нутгийн аль ч сумын төвд байхгүй, зарим хэсэгтээ хоёр давхар, олон хүний багтаамжтай, цэлгэр тайз, бүжгийн танхим, номын сан, хөнгөн цайны газар, орон нутгийг судлах музейтэй, үнэхээр соёлын төв гэсэн нэрэндээ тохирсон газар болж хүн зоны хөл тасрахгүй ажилласаар байжээ. Цаашлаад Б.Балжидын удирдсан тус төвд ардын театр ажиллаж, нутгийн хүү Ж.Лодойн "Хурим", Буриадын зохиолч Шагжийн Цэрэний "Будамшуу", Ж.Жамцын зохиол "Зовсон жаргал", "Солигдсон амь" зэрэг жүжгийг амжилттай тоглосноос гадна "Улзын дэлбээ" нэртэй бүжгийн хамтлаг ажиллаж байв. '''Д.Бадамням, Ц.Жамбалжамц нарын дурсамжаас 1967 он''' [[Файл:Perenlei6.png|600x400px|thumb|Г.Пэрэнлэй нь Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн /одоогийн боловсролын хэлтэс / даргаар ажиллаж байсан үед Ю.Цэдэнбал даргатай хамт]] '''ХОЁР. Монгол улс түүхэндээ “Багш нарын баяр”-тай болов''' Б.Жаргал: Манай улсад багш нарын баярыг тэмдэглэдэг болоогүй байхад Дорнод аймгийн багш нар 1964 онд Пэрэнлэй даргын санаачилгаар анх удаа "Багш нарын баяр"-ыг тэмдэглэсэн. Өмнө нь Гэгээрлийн хэлтсийхэн энэ талаар аймгийнхаа багш нараасаа санал авахад бүгд зөвшөөрсөн юм. '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос''' '''ГУРАВ. "Хөдөлмөр зуслан" анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга''' Гэгээрлийн хэлтсийн дарга, тууврын хонины ноосыг бага хугацаанд хяргаж эрт тарга хүч авхуулах зорилгоор сурагчдын зуны амралтаар "Хөдөлмөр зуслан" анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга юм. '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос''' '''ДӨРӨВ. Дашбалбар сумын туршлагыг орон даяар нэвтрүүлэв''' Пэрэнлэйг сумын гүйцэтгэх захиргааны даргаар ажилласан найм дахь жилийн босгон дээр 1975 оны намар түүнийг Улаанбаатар хотоос дууджээ. «Сумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргаанаас соёл хүмүүжлийн ажлыг ҳэрхэн удирдаж байгаа тухай» илтгэлийг нь Сайд нарын Зөвлөлд авч хэлэлцжээ. Сумынхаа төвд үзвэр үйлчилгээ, уншлагын заал бүхий тохилог сайхан клуб, баялаг үзмэртэй кабинет, жирэмсэн эхчүүдийн амрах байр, нийтийн халуун ус байгуулан тохижуулснаа илтгэжээ. Дашбалбар сумынхны амжилт бүтээлийг нам засаг өндөр үнэлж, туршлагыг нь орон даяар нэвтрүүлэх тухай тогтоол гаргаж байжээ. '''ТАВ. "Улз" нэгдэл нь материаллаг бааз бүрэн бэхжэв''' Дашбалбар сумын "Улз" нэгдэл нь материаллаг бааз, хэрэгслийн хувьд бэхэжсэн, аж ахуйн зохион байгуулалт бүрэн төлөвшсөн, эдийн засгийн талаар биеэ даасан манай улсын томоохон сум, аж ахуйн нэг болсон. Энэ нь түүнийг 20 гаруй жил удирдсан Гомбожавын Пэрэнлэй гэдэг эгэл жирийн ухаалаг хүний ажил амьдралтай салшгүй холбоотой билээ. '''ЗУРГАА. Нэгдлийн мөнгөн орлого нэмэгдэж хөдөлмөрийн бүтээмж өсөв''' Сум орныхоо одоо, ирээдүйн тухай өргөн хүрээнд буурь суурьтай, гүн гүнзгий бодож сэтгэхийг Пэрэнлэйгээс амьдрал аяндаа шаарджээ. YII таван жилд төлөвлөсен хэмжээнээс нэгдлийн мөнгөн орлого, хөдөлмөрийн бүтээмж ихээхэн өсчээ. Хөдөө аж ахуйн эдэлбэр газрын зуун га тутмаас 220 центнер мах, 15 центнер ноос, 55 центнер сүү үйлдвэрлэж сумын АДХ-ын чуулганыг мал аж ахуйн бригадад төвлөрүүлж хийсэн тэр жилийн намар арван мянган тонн өвс нөөцөлжээ. Бод, бог мал нэгээс хоёр ээлжийн хашаагаар хангагдаж, холимог тэжээл үйлдвэрлэлт эрс нэмэгдсэн байна. «Улз» нэгдэлд мужааны цех, барилгын бригад ажиллаж төвийнхөн нь шинэ байшинд суух болжээ. Дөч гаруй цэгт төмс, хүнсний ногоо тарьж ургуулан амины туслах аж ахуйн хүрээнд гахай бордож мах үйлдвэрлэдэг айл өрх ч бий болов. '''Сэтгүүлч Ц.ВАНЧИНДОРЖ''' ==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙН ТУХАЙ ДУРСАМЖ ЯРИАНУУД== [[Файл:Perenlei5.png|600x400px|thumb|Зүүн гар талаас "Улз" нэгдлийн орлогч дарга А.Данзан. Дашбалбар сум "Улз" нэгдлийн дарга БНМАУ- АИХ-н Депутат Г.Пэрэнлэй, Дашбалбар сумын намын дарга Л.Банзрагч]] '''Дашбалбар сумын мал эмнэлгийн тасгийн их эмчээр ажиллаж байсан Малын их эмч С.Чойжилсүрэн''' Гомбожавын Пэрэнлэй даргынхаа тухай дурсан ярихад сайхан үг хүртэл багадаж байна. Би дөрвөн жил хамт ажилласан хэрнээ насаараа тэр хүнээс суралцаж үг үйлдэл, ажлын арга барилыг нь үргэлж санан бодож ажил амьдралдаа тусгаж явдаг. Хөдөө аж ахуйн их сургуулийг 1974 онд 23 настайдаа төгсөөд аймгийн намын хорооны шийдврээр хувиарлагдан Дашбалбар сумын мал эмнэлгийн тасгийн их эмчээр томилогдон очоод Пэрэнлэй даргын удирдлаган дор ажилласан. Дараа нь 1992-1996 онд Булган сумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны болон "Туг" нэгдлийн дарга, 1992-1996 онд Аймгийн АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дэд дарга, Засаг даргын орлогч, 1998-2001 онд "Дорнод гурил" ХК-ны гүйцэтгэх захирал, 2001-2013 оны хооронд Дорнод аймаг дахь Гаалийн газрын даргаар тус тус ажиллаж байв. Ингэхдээ байнга л Пэрэнлэй даргатайгаа ажлын арга барилын хувьд өөрийгөө харьцуулдаг байлаа. Тухайн үед МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын нэгдлийн дарга намын XIX-р хурал дээр хэлсэн үг байдаг. “Дарга хүн гэж хүнээр юм хийлгэж чаддаг хүнийг хэлдэг юмаа” гэхэд тэнд байсан намын гишүүд бүгд алга ташиж хүлээн зөвшөөрсөн байдаг. Тэр тодорхойлолтонд хүрч чадсан хүн бол яах аргагүй манай Пэрэнлэй дарга юм байна гэж одоог хүртэл ойлгож явдаг. Пэрэнлэй дарга хүмүүсээр юм хийлгэж чаддаг. Өөрийн гэсэн арга барилтай. Хийсэн бүтээснээрээ сум орон нутагтаа төдийгүй аймагт нэр хүндтэй хүн байсан. Хадлан хадахад хүртэл газрыг нь зааж өгдөг. Аливаа ажлыг жижиг бага гэлтгүй ач холбогдол өгдөг. Багш хүн учир орчноо мэдэрч хүнд юм тайлбарлаж өгдөг. Одоо байсан бол энгэрт нь “Гавьяат” тэмдэг байхаар сумын дарга. Пэрэнлэй даргын үед улсын хэмжээнд 255 нэгдэл байлаа. Тэр дунд Дашбалбар сумын “Улз” нэгдэл эдийн засгийн хувьд хүчин чадал сайтай. Бие даасан бааз суурьтай байсан. Пэрэнлэй даргаас хойш томилогдон очсон дарга нар нутаг орныхонд их гологдсон. Дамдинсүрэн дарга одоо ч ярьдаг юм. Мундаг хүн удирдаж байсан учраас Дагдан бид 2 жижигдсэндээ гэдэг. Тэр том хүний нөөлөг, бүтээн байгуулалт нүсэр байсан учраас шүү дээ. Би 1993 онд мөн 2015 онд суманд очиход тэр үеийн байшин барилга бүтээн байгуулалтаа харах сайхан байсан. Нэг жишээ хэлэхэд сумын төвийн барилгын бригадыг Шийрэв гуай ахлаад ажиллахдаа авдар, савнаас авхуулаад Номын сан хүртэл хийж байсан. Хүний хүссэн болгоныг хийдэг. Намайг Дашбалбар суманд шилжих үед Пэрэнлэй даргын бэлэглэсэн номын сан, 1974 оны 9 сард хийгдсэн 4 сандал одоо хүртэл өнгө хийц чанраараа байна. Тийм мужааны цехтэй сум ховор байлаа. Тэгэж л сумынхаа хүмүүсийн хэрэгцээг хангаж чаддаг нэгдлийн дарга байлаа. Ер нь өнгөрснөө мэдэхгүй бол өнөөдрөө зөв харахгүй. Ирээдүйгээ ч зөв тодорхойлохгүй шүү дээ. Пэрэнлэй даргатай хамт 1975 онд 4-р бригад дээр очлоо. Нэг дурсамж санаанд бууна. Дашбалбар сум зуун хориод мянган малтай. Түүнийг гардан өсгөж, арчилж малладаг суурь бүрээр орж малчин олныхоо ажил амьдралыг судлан санаа бодлыг нь сонсож явахаас сайхан юм байхгүй шүү гэж Пэрэнлэй дарга өгүүлж билээ. Норовсамбуу гээд айлд орсон. Гадаа нь нэг хонь хэвтэх юм. Энэ яасын гэсэн хургалах гээд чадахгүй гурав хонолоо гэнэ. Малын эмч ирснийх гээд үзлэг хийсэн хургалах боломжгүй байсан. Үхсэн хургийг нь гаргаад гэдсийг нь буцаж боогоод хэсэг хугацааны дараа нөгөө хонь босоод явлаа. Тэгсэн дарга гарч ирээд хонийг анхаараарай гэнэ. Тэгээд надаас асууж байдаг шүү. Саяын хагалаа хийлгэсэн хонь амьдрах уу гэж байна. Тэгнээ тэр явна гэсэн харчихаад гүй ямар жигтэй юм гээд өөр юм хэлсэнгүй. Хожим бригадын даргаас асуухад нь нөгөө хонь амьдарсныг мэдээд намайг их тоосон. Ингэж л Пэрэнлэй дарга юм хийж чаддаг хүнээ томилдог. “Улз” нэгдэл малын тоо толгойгоороо, ажлын үзүүлэлтээр ч аймагтаа өрсөлддөг байлаа. Тиймдээ ч “Алтангадас одонт” сум болж байсан. Улсын анхдугаар зөвлөгөөн болоход завсарлагаанаар Рагчаа даргатай тамхи татаад зогсож байдаг. Пэрэнлэй дарга сум орноо тааруухан удирдан авч явсан бол тэгж зогсохгүй дээ. Энэ мэт жишээ олон. Дарга тийм чанга хүн биш. Хүний эвийг олдог. Гэхдээ бас хатуу юман дээрээ дугарна. Их хошин бас их ёгч үгэн дотор үг хавчуулна. Мөн Пэрэнлэй даргын үед Улаанбаатар хотод “Нутгийн сэхээтний зөвлөл” гэж байгуулагдсан. 50 жилийн ойн сум нэгдлийн "Дарга" тавих илтгэлийг Пэрэнлэй дарга ерөнхий бичээд Ардын уран зураач Г.Одон гуай одоогоор бол редактор буюу хянан тохиолдуулж байлаа шүү дээ. Харилцаа холбоог олон талаар хослуулж хөрш зэргэлдээ Чита мужтай ойр дотно ажилладаг байлаа. Пэрэнлэй дарга цэлгэр талын дээгүүр элч туяагаа цацруулах хоёр нарны хооронд төдийгүй шөнө дөл болсон хойно ч сууриас суурь дамжин зав чөлөөгүй явж «Улз» нэгдлийн ирээдүй өөд, түмэн олныхоо хүсэл эрмэлзэл, итгэл найдварыг биелүүлэхийн төлөө хүчин зүтгэж явсан Дашбалбар сумын түүхэнд тодоос тод бичигдэх ховорхон хүн билээ. '''Хүний гавьяат эмч, Дашбалбар сумын Эрүүл мэндийн төвийн дарга В.Алтанцэцэг''' Гомбожавын Пэрэнлэй нь манай сумын түүхэн хүний нэг юм. Миний хувьд нэгдлийн дарга байхад нь сургуулиа төгсч ирээд сумандаа ажиллах болсон цаг. Дараа нь би сумынхаа засаг даргаар ажиллаж байх үедээ уулзаж зөвлөлгөө авч байсан. Өндөр настай болоод гэртээ суудаг байхад нь хаяа уулзахад сумынхаа төлөө санаа тавьж “ийм ажил хийвэл их зүгээр дээ" гээд л ярьж байдаг нь үнэхээр нутгаа гэсэн сэтгэлтэй хүн юмаа гэж хүндэлэг байлаа. Манай сумын хагас зуун жилийн түүх Г.Пэрэнлэй, Ж.Ёндонжамц дарга нартай салшгүй холбоотой гэж боддог. Тэд л одоогийн энэ хөгжил дэвшилд хүрэхэд үүрэг гүйцэтгэсэн хүмүүс юм. Пэрэнлэй даргын хувьд 20 гаруй жил сум нэгдлийг удирдахдаа “Улз” нэгдлийг улсдаа тэргүүнйи нэгдэл болгон хөгжүүлж, хойч үе бидэндээ хүлээлгэж өгсөн. Одоо манай сум “Улсын тэргүүний сум болтлоо хөгжсөн. Монгол улсын 330 сумаас улсад малын тоогоороо эхний 8-рт бичигдэж байгаа нь Пэрэнлэй даргын маань “Улз” нэгдлийн буян юмдаа. Нэгдэл тарахад сумын иргэдэд хувьчилсан мал, бусад хөрөнгүүд иргэдийн хувийн өмчийн суурь болсон. Улсдаа тэргүүлдэг сум нэгдэл байсныг гэрчлэх хэдэн жишээ дурдвал: -1969 онд нэгдэлжих хөдлөлгөөн ялсаны 10 жилийн ой угтсан уралдаанд улсад 2-р байр /'''ОНСмузейн материалаас'''/ -1971 онд Ардын хувьсгал, МХЗЭ-ийн 50 жилийн ой угтаж заралсан уралдаанд улсад 3-р байр /'''ОНС музейн матеираас'''/ -1974 онд Засгийн газрын хүндэт жуух бичгээр шагнуулсан /'''ОНСмузейн материалаас'''/ -1975,1976 онуудад цөцгийн тос ээдэмцэрийн төлөвлөгөөг биелүүлсэн амжилтаар 2,3-р байр эзэлж байжээ, “Улз" нэгдэл улсад мөнгөн орлогоороо 2-р байр, нэгдлийн гишүүдэд хөлс олголтооороо 1-р байр улсаас урт богино хугацааны зээл авдаггүй өөрийгөө санхүүжүүлдэг нэгдэл байсан. Дашбалбар сумын 40,50,60 жилийн ойн зардалыг “Улз” нэгдэл санхүүжүүлдэг байсан ба тухайн үед хандив тусламж авдаггүй байлаа. -1979 онд түүхэндээ хамгийн олон буюу 113432 толгой мал тоолуулж байсан. “Улз” нэгдэл 30 гаруй авто машин, гинжит болон дугуйт трактортой, томоохон авто гаржтай, нэгдлийн тээврийн бүхий л үйлчилгээ үзүүлдэг байсан. Мөн айлуудад ундны ус түгээдэг авто цистерн, бригадуудаас сүү, цөцгийн тосоо тээвэрлэдэг сүүний машин бригаддад соёлын үйлчилгээ хүргэдэг, “Кубань машин, түлш цэнэглэдэг машинуутай. Сумын төвийн айл өрхүүдийг цахилгаанаар хангадаг дизель станц, хадлангийн механикжсан салаа тариа бригад, жилдээ 20,0-30,0 цөцгийн тос боловсруулдаг сүү тосны завод, халуун усны газар, айл өрхүүдэд тавилга болон хэрэгцээт зүйлийг хийж үйлдвэрлэдэг барилгын цех , нэг ээлжинд 25 хүн хүлээн авах хүчин чадалтай зочид буудал, 40 хүн хүлээж авах гуанз, Талхны газар, гахай шувууны аж ахуй, мал тууварын бригад, мал эмнэлэг, худаг усны бригад, чанар нөөцийн бригад, хүүхдийн хөдөлмөр зуслан гээд тоочоод барамгүй одооноос дутахгүй жижиг үйлдвэрлэл үйлчилгээний газруудтай сумынхаа иргэдийн хэрэгцээг хангадаг ийм сайхан нэгдэл сум байсан даа. Энэ бүхэн Пэрэнлэй даргын сэтгэл оюун, хөдөлмөр зүтгэлээ шингээн ажиллаж ирсэн 20 гаруй жилийн түүхэн амжилт билээ. '''Соёлын төвийн эрхлэгчээр ажиллаж байсан Б.Балжид''' Би айлын ганц охин. Аав, ээж хоёр минь нэгдлийн хоньчин. Аав маань хониныхоо бэлчээр дээрээ бурхан болсон. Жаахан басган байхдаа сумын дарга гэж ямар хүн байдгийг ч мэдэхгүй байлаа. Хамгийн анхны Г.Пэрэнлэй даргын талаарх дурсамж аавын минь ажил явдалд 56 машинаар дүүрэн нутгийн олноо авчирч оролцуулж, хариуцаж байсан хонийг нь даруй айлд шилжүүлж ээж бид хоёрын амьдралд тулгарсан ачааг хөнгөлж байснаар нь “ямар сайн хүн бэ” гэж боддог байсан. Би Баян-уулын сургуулийг дүүргээд МУИС-ын Орос хэлний багшийн сургуульд явах гэсэн оноо хүрэхгүй, мориноос унаад биеийн эрүүл мэнд сайнгүй байлаа. Тэр үед Пэрэнлэй дарга намайг ардын депутатын хурлын гүйцэтгэх захиргааны бичээч, бичиг хэргийн ажилтнаар ажилллаж чадах уу гэж асуув. Би чадахгүй байхдаа гэхэд сурна даа гэж эрс шийдэмгий хэлж билээ. Ингээд дөрвөн хуруугаараа бичгийн машин дээр бичиж сураад 3 жил энэ албан тушаалыг хашсан. Гэтэл элэгний өвчин сэдэрч сумын эмч Мөнхөөгийн тодорхойлолтоор нарийн бичгийн даргын албыг үргэлжлүүлэн хаших боломжгүй боллоо. Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудаж одоо Баруун Яслийн эрхлэгч болно доо гэлээ. Хэлснээр нь Яслийн эрхлэгчээр ажиллаж байтал тэрээр хөөцөлдөж явсаар Цэдэнбал Фелотовагийн нэрэмжит Хүүхдийн фондын хөрөнгөөр улсын хэмжээнд баригдах 33 цэцэрлэгийн нэгийг сумандаа 1 жилийн дотор зохион байгуулан бариулж сум маань Цэцэрлэг, Яслийн цогцолбортой боллоо. Шинэ хуучин хоёр цэцэрлэг нэгдэж, би цэцэрлэгийн эрхлэгч, нярав хоёрыг хамтад нь хийж байлаа. Ажлаа гартаа оруулаад 4 жил 8 сар болов. Гэтэл нэг өдөр Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудлаа. Дарга өрөөндөө намын даргатай хамт тамхиа баагиулаад сууж байна. “Чамайг Клубийн даргаар тавина” гэдэг юм. “Би клубийн дарга болмооргүй байна. Олон дарга солигдсон, уналтын байдалтай байгаа” гэв. Энэ явдлаас өмнө сумын тооцооны тасгийн нярав бол гэж нэг удаа хэлсэн ч би санхүү тооцоо мэдэхгүй. Тэгтэл өнөө орой очоод Жамсрандоржоор сампин заалгаад ир гэлээ. Тэр оройжин том хүрэн сампин дээр хичээл заалгаж аваад хэсэг хугацаанд тооцооны касс, яслийн эрхлэгч хийж байтал дарга өөрийнхөөрөө ямартай ч намайг клубийн эрхлэгч болголоо. Би дургүй ч 1983 оны 10-р сарын 1-нд клубийн эрхлэгч боллоо. Анх ажлаа авахад том хүрэн ширээ, шургуулгад нь хэдэн ширхэг Правда сэтгүүл, өрөөний мухарт 6 ширхэг архины шил байлаа. Г.Пэрэнлэй дарга Доржханд гуай манаачтай, Номын санч Цэвэлмаа гээд 4 хүний орон тоотой ажил хүлээлгэн өглөө. Клубийн нэг ч техник ажилладаггүй, том хар төгөлдөр хуур, ажилладаг, ажилладаггүй цөөн хэдэн хөгжмийн зэмсэг байж билээ. Нөхцөл байдал нилээн хүнд байлаа. Улсын хэмжээнд соёлжуулах аян зохион байгуулагдаж, тухайн үед нь Пэрэнлэй дарга 100 хүн хамрагдах сургалтад намайг явуулж чадсан юм. 1 сарын дараа клубийн эрхлэгчийн мэргэжлийн үнэмлэх гардаж авав. Дорнод аймгийн бүх суманд “Дашбалбар цахилгаан хөгжимтэй болсон” гэж ойрын сумдад зар түгж, залуучууд оройдоо гурван дугуйттайгаа цахилгаан хөгжимтэй бүжигт оролцох гэж ирнэ. Пянз тоглуулагч Пэрэнлэй даргаар цохуулж аваад өглөө хүртэл диско бүжигт залуучуудыг татаж байлаа. Бүжигт орохдоо хромын гутал, тэрлэгэн дээл зэрэг гоёлын хувцас өмсөж ордог боллоо. Пэрэнлэй даргын бодлого нь соёлын төвөөр дамжуулан нутгийн залуучуудыг соёлжуулах үйл ажиллагааг идэвхтэй зохион байгуулсан. Миний сурах зүйл сургалт үргэлжилсээр Улаанбаатар хот руу 3 сарын курст дараа нь 20 хүнийг Москва руу явуулна гэсэн жагсаалтад багтаж 1 сарын онолын сургалт хийгээд үлдсэн хугацаанд дадлага хийсэн. Үүнийг хэлэх болсон шалтгаан нь 3 сарын курс төгссөнөөрөө Соёлын төвийн захирал гэсэн тушаалтай ирсэн бөгөөд Соёлын яамны шалгуур үзүүлэлтийн дагуу жил жилээр Соёлын төвийн хөдөлгөөнд хамруулж байв. Тэр үеэс хойш би гэдэг хүн их л дургүй, уйлан байж ажиллахаар ирсэн Соёлын төвийнхөө эрхлэгчээр 22 жил ажилласан юмдаа. Пэрэнлэй дарга соёлыг бодлогоор маш их дэмжсэн. Гадаад дотоод харилцаа сайтай, залуу мэргэжилтэн суурьшуулахад анхаарч ажилладаг алсын хараатай хүн байсан гэдгийг онцолмоор байна. Соёлын төв ажил хөдөлмөрөөрөө аймагтаа битгий хэл улсын хэмжээнд тэргүүлж улсын хүүхэд залуучуудын театрт тайлант тоглолт хүртэл хийдэг боллоо. Ямар ч уулзалт, үйл ажиллагаанд заавал санхүүгийн мэргэжилтнээ дагуулж явдаг бөгөөд өөртөө нэг ч төгрөг завшиж байгаагүй. Миний амьдралын багш юмаа. Пэрэнлэй дарга маш оюунлаг хүн байсан учраас нутгийн ажилчдыг соёлжуулахад ном, кино зэргээр хүчтэй нөлөөлсөн гэж хэлж болно. Соёлын төв нэг сард 4 шинэ кино гаргана, нэгдлийн хөрөнгөөр шинээр гарсан номоос заавал 5 ширхгийг худалдан авдаг. Хэвлэлийн жагсаалтад байгаа бүх сонин, сэтгүүлийг захиалж хүмүүст заавал уншуул гэдэг байлаа. Нэгдэл хөрөнгөтэй тулдаа Соёлд хөрөнгө оруулалт хийдэг байсан. Мөнгөгүй бол мал аж ахуйгаа арайхийн удирдаж, тэр холын соёлыг орхигдуулдаг нэгдлүүдийн нэгэн адил болох байсан гэж боддог юм. ==ДУРСГАЛ== Пэрэнлэй дарга “Багш” мэргэжилтэй учир хүнд юм ойлгуулах арга ухааныг туйлын чамбай эзэмшсэн хүн гэж олон хүнээс сонсоно. Хэнд, хэдийд, ямар маягаар, юуг хэлж ойлгуулахаа сүрхий мэддэг байж. [[Файл:Perenlei7.png|thumb| Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан Гомбожавын Пэрэнлэй]] 1990 онд хувьчлал явагдаж, хуучин бүх зүйл өөрчлөгдөхөд 20 гаруй жил сум, нэгдэл удирдаж, олон зүйлийг шинээр бий болгож, бүтээсэн Пэрэнлэй даргын хувьд өөрийнх нь нүдэн дээр бүх юм өөрчлөгдөж, хувьчлал нэрэн дор зарим зүйлиййг үгүй хийсэн нь түүнд үнэхээр хүнд туссан гэдэг. Түүнийгээ ч 1993 онд ажлаар суманд нь очсон Малын их эмч С.Чойжилсүрэнд ихэд гутрангуй дурсан ярьжээ. Г.Пэрэнлэй дарга хүнд ажил хариуцуулан хийлгэж чаддаг, хүний эвийг олдог. Дарга нарт ажлаа ойлгуулж, танилцуулж чаддаг, Аймгийн чуулганд үгээ оновчтой хэлдэг, тэр нь олны анхаарлыг ихэд татдаг, сумандаа ахмадуудын дунд нэр хүндтэй нэгэн байжээ. Үүгээр зогсохгүй сум орон нутгаасаа төрсөн, аймаг болон улсад хариуцлагатай ажил, алба хийж буй сэхээтэн, дарга нартай холбоотой байх, тэд нарын туслалцааг сумандаа авах, ашиглах талаар гарамгай сайн ажиллаж байж. Чита мужийн Агийн Үндэсний тойргийн удирдлагуудтай харилцан туслалцах, гэрээ хэлцэл байгуулж тогтмол холбоотой байдаг, Хүнийг гомдоохоос ихэд зайлсхийдэг, сумынхаа нэр хүндийг ямагт өргөж, сайхан байлгахыг эрмэлздэг, ажилдаа чин сэтгэлээ зориулж чаддаг ховорхон дарга, ах, сумандаа хайртай нутгийн хүү байжээ. m21w73efqt2zbjm89jp2n199p9vmc91 864515 864514 2026-08-03T13:14:22Z ~2026-42940-79 106508 864515 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Гомбожавын Пэрэнлэй|төрсөн=1930|төрсөн газар=Дорнод аймаг Дашбалбар сум Баянцагаан|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Түүхч, Багш мэргэжилтэй|зураг=Perenlei1.jpg}} '''Гомбожавын Пэрэнлэй''' нь 1930 оны 3-р сарын 16-нд Дорнод аймаг Дашбалбар сум “Баянцагаан” гэдэг газар төрсөн. Түүхч, Багш мэргэжилтэй. Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан. ==ТӨГССӨН СУРГУУЛЬ== * 1940-1944 онд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын бага сургууль * 1966 онд Улсын багшийн дээд сургуулийн түүхийн ангийг “онц” дүнтэй төгссөн * 1975 онд Эрхүү хотод 3 сарын хугацаатай нэгдлийн даргын мэргэжил дээшлүүлэх курс * 1983 онд 45 хоногийн хугацаагаар Улаан-Үүд хотод мэргэжил дээшлүүлэх курс ==НАМТАР== Пэрэнлэй нь Бөгтөр Хуасай омгийн Аюур овогтой Гомбожавын ууган хүү. Буриад ястан. Түүний намтарын товчооноор аялахын өмнө хүн яаж сурч боловсорч өөрийгөө хөгжүүллдэг. Үр шимээ ч нутаг орондоо хоёргүй сэтгэлээр зүтгэж Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн даргаар 21 жил тууштай ажиллан нэгэн насны амьдралаа зориулж чадсан түүхэн дарга, багш, захирал байсан гэдгийг нутаг орныхон нь, шавь нар нь, үе үеийн хамтран зүтгэгчид нь, хийж бүтээсэн түүхэн замнал нь Гомбожавын Пэрэнлэйг илтгэнэ. Тэрээр бусдын адил сумынхаа сургуульд суралцан “онц сайн” дүнтэй бага сургуулиа төгссөн ч “хараа муу” шалтгаанаар үргэлжлүүлэн сурч чадаагүй юм. Хэдий тийм боловч 14 настай Пэрэнлэйд Дашбалбар сумынхаа захиргаанд “Галч бичээч”-ээр орох боломж олдсон. Түүний хувьд анхны ажлын гараа нь ийнхүү эхэлж гурван жил хөдөлмөрлөж цаашлаад хоршооны барааны нярав, дэлгүүрийн худалдагч хийж явсаар нэг л өдөр сумандаа “Бага ангийн багш” болон очиж, хүүхэд багачуудад эрдэм мэдлэгийг түгээх их үйлсийн эзэн болсон. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар тус тус тасралтгүй ажиллаж, ард олныхоо итгэлийг алдалгүй соён гэгээрлийг түгээж явсан нэгэн билээ. Г.Пэрэнлэй хүүхэд байхын хичээнгүй, аливаад үнэнчээр хандаж байсны үр шимээр Улсын Багшийн Дээд сургуулийн түүхийн ангийг төгссөн. Хүнд “Боловсрол”ямар хэрэгтэйг ухааран 1966 оны зун “Онц” дүнтэй 2761 тоот дипломтойгоор сургуулиа амжилттай төгссөн оюунлаг нэгэн байсан. Сумаа нэгдлийн хөрөнгөөр шинэхэн Соёлын төвтэй болгох барилгын ажлыг хүндхэн цаг үед шинэхэн дарга санаачилж байсан түүхтэй. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн (одоогоор боловсролын хэлтэс) даргаар ажиллаж байх үедээ Монгол улсад анх удаа багш нарын баярыг 1964 онд тэмдэглэж байсан гээд санаачлан хийснийг энд дурьдвал тоймгүй их. Түүний аав Аюурын Гомбожав14 насандаа ааваасаа өнчирөн үлдэж, ээж дүү хоёрын хамт амьдрахын эрхээр өөрийн төрсөн газар Оросын холбооны улс Чита мужийн Агын үндэсний тойргийн Агын районы Будлан хүнхэр гэдэг газраас Монголд амьдарч буй нагац нараа түшиглэхээр 1914 онд иржээ. Дорнод аймаг Дашбалбар, Баяндун сумдын нутгаар амьдарч, хатуу бэрхийг туулж, хар бор ажлыг гололгүй хийсээр эрийн цээнд хүрч, мал маллан ахуй амьдралаа тогтвор сууршилтай болгож чадсан аавын хүү ажээ. Хожим Пэрэнлэйн аав Монгол бичиг, шинэ үсгийг ч бие даан сурч худалдааны байгууллагад малын эрхлэгч агентын ажлыг 20 шахам жил хийсэн хөдөлмөрч нэгэн байжээ. Пэрэнлэй төрүүлсөн ээж Дариймаас амьдралын эрхээр өргүүлэн Нансалмаа ээжийн гар дээр өссөн. Тэд бүгд Буриад ястан. Эгэл жирийн малчин, энгийн даруу хөдөлмөрч бүсгүйчүүд байсан гэдэг. Пэрэнлэй дарга нутаг орноо хөгжүүлэх их үйлсийн төлөө ажиллаж явахдаа хань Цэндэмтэй танилцан гэр бүл болж 9 хүүхдийг төрүүлж 3 хүүхдээ ах эгч нартаа өргүүлэн ахан дүүсээ хаялгүй хамаатны нандин холбоог үргэлжлүүлэн зургаан хүүхдээ өөсрдөө өсгөцгөөжээ. Түүний хань Цэвэгийн Цэндэм нь Хэнтий аймгийн Дадал суманд төрсөн. Багш мэргэжилтэй. Дадал сумандаа төдийгүй Чойбалсан хотод цэцэрлэгийн эрхлэгчээр, Баян-Уул, Дашбалбар сумын дунд сургуульд гэр ахуйн багшаар тус тус багшилж байгаад хүнд өвчний улмаас 1981 онд насан эцэслэжээ. [[Файл:Perenlei2.png |450x350px|thumb| Г.Пэрэнлэй хань Ц.Цэндэмийн хамт]] Алдарт эхийн 1,2-р одонт, “хөдөлмөрийн гавшгайч” 1,2-р тэмдэгтэй, Монгол улсдаа Эвлэлийн гишүүнээр он удаан жил явжээ. Хань Цэндэм энэ биеэ бусдын хүүхдүүдийн сурч боловсрох үйлд зориулан амьдарч ажиллаж явсан ачтан байсан нь үйл хэрэг нь харуулнам. Ийм л оюунлаг эцэг эхийн үргэлжлэл болсон Оюунжаргал Түмэнжаргал, Уранжаргал, Төгсжаргал, Отгонжаргал, Түвшинжаргал нар нь үр хүүхэд хань ижлийн хамт өнөр өтгөн болцгоож улс орондоо, төрсөн нутаг усандаа өөрсдийн хийж чаддаг зүйлээрээ ажиллаж хөдөлмөрлөн амар тайван амьдарцгаана. ==АЖЛЫН ЗАМНАЛ== Гомбожавын Пэрэнлэй нь хөдөлмөрийн гараагаа: *1944-1947 онд Дашбалбар сумын захиргаанд галч бичээчээр *1947-1948 оны Хоршооны барааны нярав, худалдагчаар *1948 оны 8 сараас сумандаа Бага ангийн багш *1949-1955 онд Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар *1958-1965 онд Чойбалсан хотын НДХ гүйцэтгэх захиргааны Гэгээрлийн хэлтэст байцаагч, даргаар *1966-1967 онд Дорнод аймаг Баян-Уул сумын арван жилийн дунд сургуулийн захирал *1967-1988 онд Дорнод аймаг Дашбалбар сумын "Улз" нэгдлийн даргаар ажиллаж байсан. ==ГАВЬЯА ШАГНАЛ== * 1961 онд Сайд нарын зөвлөлийн жуух бичиг * 1968 онд АИХ тэргүүлэгчдийн 208-р зарлигаар “Хөдөлмөрийн хүндэт медаль" * 1971 онд “Алтан гадас” одон * 1974 онд “Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон” * 1962 онд “Ардын гэгээрлийн тэргүүний ажилтан” * 1971 онд “МХЗЭ-ийн тэргүүний ажилтан” * 1973 онд “Ардын цэргийн тэргүүний ажилтан” * 1979 онд “ХАА-ын тэргүүний сайчуул” цол * 1981 онд Улсын биеийн тамирын спортын хорооны “Хүндэт тэмдэг” * 1961, 1971, 1981 онуудад Ардын хувьсгалын 40, 50, 60 жилийн “Хүндэт медаль" ==СОНГУУЛЬТ АЖИЛ== Гомбожавын Пэрэнлэй нь аймаг орон нутгийнхаа депутатаар олон жил сонгогдон нам төрийн үйл хэрэгт идэвхитэй оролцдог МАХН-ын гишүүн, түмнийхээ итгэлийг олсон нэгэн байсан нь түүний сонгуульт ажил харуулж байна. Тухайлбал: [[Файл:Perenlei3.png|600x500px|thumb|МАХН-ын XIX их хурлын Дорнод аймгийн төлөөлөгчид]] - 1944 онд МУ эвлэлд гишүүн - 1945 онд МХЗ эвлэлд элсэн орсон - 1952 онд сумын АДХ-ын депутат - 1954 оны 3-р сарын 25-нд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын намын үүрийн бүх гишүүдийн хурлаар МАХН-ын гишүүн - 1961 онд Монголын багш нарын III дугаар их хуралд - 1963-1966 онд Дорнод аймгийн төвийн АИХ-ын сонгох сонгуулийн Зангиатын 139-р тойрогт АИХ-ын депутатаар 3 жил - 1967 онд аймгийн АДХ-ын депутатаар 5,6,8,9,10,11,12,13,14 дэх удаагийн сонгуулиар аймгийн намын хорооны 11,12,14,15,16,17,18,19,20 дугаар бага хурлаас бүгд хурлын гишүүнээр тус тус сонгогдон ажилласан. - 1967, 1973, 1979 онуудад нэгдэлчдийн III, IV, V-р их хуралд тус бүр төлөөлөгчөөр - 1969 онд Монголын Биеийн тамир спортын III дугаар их хуралд - 1973-1977 онд АИХ-ын сонгох сонгуулийн Дашбалбарын 171-р тойрогт Ардын их хурлын депутатаар 4 жил сонгогдсон. - 1971, 1976 онд аймгийн намын 25-р бага хурлаас МАХН-ын 16, 17-р их хурлын төлөөлөгчөөр - 1977-1982 онд Монголын ХАА-ын Үйлдвэрчдийн эвлэлийн бүгд хурлын гишүүнээр сонгогдсон. - 1983 оны сүүлээр Улаанбаатар хотод болсон БНМАУ-ын сум, хороо, район хотын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дарга нарын улсын зөвлөгөөнд оролцсон. ==НОМ БҮТЭЭЛ== Г.Пэрэнлэй агсан сум орныхоо түүхийг гар бие оролцон бүтээж явсны хувьд, болохоос нь болохгүй хүртэл их бага гэлтгүйгээр сэтгэлээн чилээж, урсах цаг хугацаатай уралдан, энэ л нутаг орныхоо бүтээн байгуулалт, хөгжил цэцэглэлтийн эх суурийг тавьсан түүхийн гэрч юмаа. Үүнийгээ ч үеийн үед нутгийн зон олон, ирээдүй хойчдоо үлдээе хэмээн зорин, тэр их ажлын хажуугаар ном тохимол бичсэн оюуны хүн байлаа. Тиймдээ ч үр хүүхдүүд нь төрөлх Дашбалбар сумын түүхт 100 жилийн ой 2025 онд болоход аавынхаа бичиж үлдээсэн 2 товхимол номыг нэгтгэн нэг ном болгон хэвлүүлж нутаг орондоо дурсгажээ. 1. '''1995 он “Дашбалбар сумын түүх оршвой”''' 2. '''1988 он Дашбалбар сум “Улз” нэгдлийн түүхчилсэн танилцуулга''' ==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙ ДАРГЫН САНААЧЛАН ХИЙСЭН ТҮҮХЭН АЖЛУУД== '''НЭГ. Дашбалбар сум анхны соёлын төвтэй болов''' Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын "Улз" нэгдлийн даргаар 1967 оны хавар Гомбожавын Пэрэнлэй сонгогджээ. Шинэхэн дарга нэгдлийн төвийг тохижуулна, хүн ардаа соёлжуулна гэж ярьдаг, сайхан клуб бариулна гээд энэ санаагаа 1968 оны үйлдвэр-санхүүгийн төлөвлөгөөнд тусгасан байна. Клубын барилгын төсөл 750 мянган төгрөг зарцуулагдахаар болжээ. Ингээд материал татах зэрэг ажилд мөнгө зарах гэтэл аймгийн банк 100 мянгаас дээш төгрөгийн төсөвтэй барилгад Улсын төлөвлөгөөний комиссын хурлаар баталсан шийдвэр шаардлагатай гээд зөвшөөрсөнгүй. Иймээс Пэрэнлэй дарга нэгдлийн 1-р бригадын даргаар ажиллаж буй Жалсавын Жамцыг дуудаж: Та Улаанбаатар хотод томилолтоор яв. Улсын төлөвлөгөөний комиссоос манай клубыг бариулах тогтоол шийдвэр гаргуулаад ир! гэжээ. Танай нэгдлийн шинэ дарга аж ахуй, эдийн засгаа хөгжүүлэхийн оронд соёл урлагийн газраа илүү анхаарч байгаа нь тун ч харамсалтай алдаа юм даа гээд халгаасангүй. Жамц дарга учир байдлаа тоочин гомдолсны эцэст Улсын төлөвлөгөөний комисс орж хурлаар тогтоол шийдвэр гаргуулаад нутаг буцсан түүхтэй ажээ. Ингээд цэргийн 030-р ангийхантай "Улз" нэгдэл холбоо тогтоож, тэр ангийн барилгачид болон Чойбалсан хотод мах комбинат барьж байсан Болгар нөхдийн оролцоотойгоор Дашбалбар сум хоёр жилийн хугацаанд клубын барилга ашиглалтанд оржээ. Г.Пэрэнлэй дарга нэгдлийн хөрөнгийг буруу зүйлд зарцуулсан гэж НХДЗ-ийн даргаас зэмлэл хүлээсэн ч Монгол улсын хөдөө нутгийн аль ч сумын төвд байхгүй, зарим хэсэгтээ хоёр давхар, олон хүний багтаамжтай, цэлгэр тайз, бүжгийн танхим, номын сан, хөнгөн цайны газар, орон нутгийг судлах музейтэй, үнэхээр соёлын төв гэсэн нэрэндээ тохирсон газар болж хүн зоны хөл тасрахгүй ажилласаар байжээ. Цаашлаад Б.Балжидын удирдсан тус төвд ардын театр ажиллаж, нутгийн хүү Ж.Лодойн "Хурим", Буриадын зохиолч Шагжийн Цэрэний "Будамшуу", Ж.Жамцын зохиол "Зовсон жаргал", "Солигдсон амь" зэрэг жүжгийг амжилттай тоглосноос гадна "Улзын дэлбээ" нэртэй бүжгийн хамтлаг ажиллаж байв. '''Д.Бадамням, Ц.Жамбалжамц нарын дурсамжаас 1967 он''' [[Файл:Perenlei6.png|600x400px|thumb|Г.Пэрэнлэй нь Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн /одоогийн боловсролын хэлтэс / даргаар ажиллаж байсан үед Ю.Цэдэнбал даргатай хамт]] '''ХОЁР. Монгол улс түүхэндээ “Багш нарын баяр”-тай болов''' Б.Жаргал: Манай улсад багш нарын баярыг тэмдэглэдэг болоогүй байхад Дорнод аймгийн багш нар 1964 онд Пэрэнлэй даргын санаачилгаар анх удаа "Багш нарын баяр"-ыг тэмдэглэсэн. Өмнө нь Гэгээрлийн хэлтсийхэн энэ талаар аймгийнхаа багш нараасаа санал авахад бүгд зөвшөөрсөн юм. '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос''' '''ГУРАВ. "Хөдөлмөр зуслан" анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга''' Гэгээрлийн хэлтсийн дарга, тууврын хонины ноосыг бага хугацаанд хяргаж эрт тарга хүч авхуулах зорилгоор сурагчдын зуны амралтаар "Хөдөлмөр зуслан" анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга юм. '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос''' '''ДӨРӨВ. Дашбалбар сумын туршлагыг орон даяар нэвтрүүлэв''' Пэрэнлэйг сумын гүйцэтгэх захиргааны даргаар ажилласан найм дахь жилийн босгон дээр 1975 оны намар түүнийг Улаанбаатар хотоос дууджээ. «Сумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргаанаас соёл хүмүүжлийн ажлыг ҳэрхэн удирдаж байгаа тухай» илтгэлийг нь Сайд нарын Зөвлөлд авч хэлэлцжээ. Сумынхаа төвд үзвэр үйлчилгээ, уншлагын заал бүхий тохилог сайхан клуб, баялаг үзмэртэй кабинет, жирэмсэн эхчүүдийн амрах байр, нийтийн халуун ус байгуулан тохижуулснаа илтгэжээ. Дашбалбар сумынхны амжилт бүтээлийг нам засаг өндөр үнэлж, туршлагыг нь орон даяар нэвтрүүлэх тухай тогтоол гаргаж байжээ. '''ТАВ. "Улз" нэгдэл нь материаллаг бааз бүрэн бэхжэв''' Дашбалбар сумын "Улз" нэгдэл нь материаллаг бааз, хэрэгслийн хувьд бэхэжсэн, аж ахуйн зохион байгуулалт бүрэн төлөвшсөн, эдийн засгийн талаар биеэ даасан манай улсын томоохон сум, аж ахуйн нэг болсон. Энэ нь түүнийг 20 гаруй жил удирдсан Гомбожавын Пэрэнлэй гэдэг эгэл жирийн ухаалаг хүний ажил амьдралтай салшгүй холбоотой билээ. '''ЗУРГАА. Нэгдлийн мөнгөн орлого нэмэгдэж хөдөлмөрийн бүтээмж өсөв''' Сум орныхоо одоо, ирээдүйн тухай өргөн хүрээнд буурь суурьтай, гүн гүнзгий бодож сэтгэхийг Пэрэнлэйгээс амьдрал аяндаа шаарджээ. YII таван жилд төлөвлөсен хэмжээнээс нэгдлийн мөнгөн орлого, хөдөлмөрийн бүтээмж ихээхэн өсчээ. Хөдөө аж ахуйн эдэлбэр газрын зуун га тутмаас 220 центнер мах, 15 центнер ноос, 55 центнер сүү үйлдвэрлэж сумын АДХ-ын чуулганыг мал аж ахуйн бригадад төвлөрүүлж хийсэн тэр жилийн намар арван мянган тонн өвс нөөцөлжээ. Бод, бог мал нэгээс хоёр ээлжийн хашаагаар хангагдаж, холимог тэжээл үйлдвэрлэлт эрс нэмэгдсэн байна. «Улз» нэгдэлд мужааны цех, барилгын бригад ажиллаж төвийнхөн нь шинэ байшинд суух болжээ. Дөч гаруй цэгт төмс, хүнсний ногоо тарьж ургуулан амины туслах аж ахуйн хүрээнд гахай бордож мах үйлдвэрлэдэг айл өрх ч бий болов. '''Сэтгүүлч Ц.ВАНЧИНДОРЖ''' ==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙН ТУХАЙ ДУРСАМЖ ЯРИАНУУД== [[Файл:Perenlei5.png|600x400px|thumb|Зүүн гар талаас "Улз" нэгдлийн орлогч дарга А.Данзан. Дашбалбар сум "Улз" нэгдлийн дарга БНМАУ- АИХ-н Депутат Г.Пэрэнлэй, Дашбалбар сумын намын дарга Л.Банзрагч]] '''Дашбалбар сумын мал эмнэлгийн тасгийн их эмчээр ажиллаж байсан Малын их эмч С.Чойжилсүрэн''' Гомбожавын Пэрэнлэй даргынхаа тухай дурсан ярихад сайхан үг хүртэл багадаж байна. Би дөрвөн жил хамт ажилласан хэрнээ насаараа тэр хүнээс суралцаж үг үйлдэл, ажлын арга барилыг нь үргэлж санан бодож ажил амьдралдаа тусгаж явдаг. Хөдөө аж ахуйн их сургуулийг 1974 онд 23 настайдаа төгсөөд аймгийн намын хорооны шийдврээр хувиарлагдан Дашбалбар сумын мал эмнэлгийн тасгийн их эмчээр томилогдон очоод Пэрэнлэй даргын удирдлаган дор ажилласан. Дараа нь 1992-1996 онд Булган сумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны болон "Туг" нэгдлийн дарга, 1992-1996 онд Аймгийн АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дэд дарга, Засаг даргын орлогч, 1998-2001 онд "Дорнод гурил" ХК-ны гүйцэтгэх захирал, 2001-2013 оны хооронд Дорнод аймаг дахь Гаалийн газрын даргаар тус тус ажиллаж байв. Ингэхдээ байнга л Пэрэнлэй даргатайгаа ажлын арга барилын хувьд өөрийгөө харьцуулдаг байлаа. Тухайн үед МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын нэгдлийн дарга намын XIX-р хурал дээр хэлсэн үг байдаг. “Дарга хүн гэж хүнээр юм хийлгэж чаддаг хүнийг хэлдэг юмаа” гэхэд тэнд байсан намын гишүүд бүгд алга ташиж хүлээн зөвшөөрсөн байдаг. Тэр тодорхойлолтонд хүрч чадсан хүн бол яах аргагүй манай Пэрэнлэй дарга юм байна гэж одоог хүртэл ойлгож явдаг. Пэрэнлэй дарга хүмүүсээр юм хийлгэж чаддаг. Өөрийн гэсэн арга барилтай. Хийсэн бүтээснээрээ сум орон нутагтаа төдийгүй аймагт нэр хүндтэй хүн байсан. Хадлан хадахад хүртэл газрыг нь зааж өгдөг. Аливаа ажлыг жижиг бага гэлтгүй ач холбогдол өгдөг. Багш хүн учир орчноо мэдэрч хүнд юм тайлбарлаж өгдөг. Одоо байсан бол энгэрт нь “Гавьяат” тэмдэг байхаар сумын дарга. Пэрэнлэй даргын үед улсын хэмжээнд 255 нэгдэл байлаа. Тэр дунд Дашбалбар сумын “Улз” нэгдэл эдийн засгийн хувьд хүчин чадал сайтай. Бие даасан бааз суурьтай байсан. Пэрэнлэй даргаас хойш томилогдон очсон дарга нар нутаг орныхонд их гологдсон. Дамдинсүрэн дарга одоо ч ярьдаг юм. Мундаг хүн удирдаж байсан учраас Дагдан бид 2 жижигдсэндээ гэдэг. Тэр том хүний нөөлөг, бүтээн байгуулалт нүсэр байсан учраас шүү дээ. Би 1993 онд мөн 2015 онд суманд очиход тэр үеийн байшин барилга бүтээн байгуулалтаа харах сайхан байсан. Нэг жишээ хэлэхэд сумын төвийн барилгын бригадыг Шийрэв гуай ахлаад ажиллахдаа авдар, савнаас авхуулаад Номын сан хүртэл хийж байсан. Хүний хүссэн болгоныг хийдэг. Намайг Дашбалбар суманд шилжих үед Пэрэнлэй даргын бэлэглэсэн номын сан, 1974 оны 9 сард хийгдсэн 4 сандал одоо хүртэл өнгө хийц чанраараа байна. Тийм мужааны цехтэй сум ховор байлаа. Тэгэж л сумынхаа хүмүүсийн хэрэгцээг хангаж чаддаг нэгдлийн дарга байлаа. Ер нь өнгөрснөө мэдэхгүй бол өнөөдрөө зөв харахгүй. Ирээдүйгээ ч зөв тодорхойлохгүй шүү дээ. Пэрэнлэй даргатай хамт 1975 онд 4-р бригад дээр очлоо. Нэг дурсамж санаанд бууна. Дашбалбар сум зуун хориод мянган малтай. Түүнийг гардан өсгөж, арчилж малладаг суурь бүрээр орж малчин олныхоо ажил амьдралыг судлан санаа бодлыг нь сонсож явахаас сайхан юм байхгүй шүү гэж Пэрэнлэй дарга өгүүлж билээ. Норовсамбуу гээд айлд орсон. Гадаа нь нэг хонь хэвтэх юм. Энэ яасын гэсэн хургалах гээд чадахгүй гурав хонолоо гэнэ. Малын эмч ирснийх гээд үзлэг хийсэн хургалах боломжгүй байсан. Үхсэн хургийг нь гаргаад гэдсийг нь буцаж боогоод хэсэг хугацааны дараа нөгөө хонь босоод явлаа. Тэгсэн дарга гарч ирээд хонийг анхаараарай гэнэ. Тэгээд надаас асууж байдаг шүү. Саяын хагалаа хийлгэсэн хонь амьдрах уу гэж байна. Тэгнээ тэр явна гэсэн харчихаад гүй ямар жигтэй юм гээд өөр юм хэлсэнгүй. Хожим бригадын даргаас асуухад нь нөгөө хонь амьдарсныг мэдээд намайг их тоосон. Ингэж л Пэрэнлэй дарга юм хийж чаддаг хүнээ томилдог. “Улз” нэгдэл малын тоо толгойгоороо, ажлын үзүүлэлтээр ч аймагтаа өрсөлддөг байлаа. Тиймдээ ч “Тэргүүний нэгдэл” болж байсан. Улсын анхдугаар зөвлөгөөн болоход завсарлагаанаар Рагчаа даргатай тамхи татаад зогсож байдаг. Пэрэнлэй дарга сум орноо тааруухан удирдан авч явсан бол тэгж зогсохгүй дээ. Энэ мэт жишээ олон. Дарга тийм чанга хүн биш. Хүний эвийг олдог. Гэхдээ бас хатуу юман дээрээ дугарна. Их хошин бас их ёгч үгэн дотор үг хавчуулна. Мөн Пэрэнлэй даргын үед Улаанбаатар хотод “Нутгийн сэхээтний зөвлөл” гэж байгуулагдсан. 50 жилийн ойн сум нэгдлийн "Дарга" тавих илтгэлийг Пэрэнлэй дарга ерөнхий бичээд Ардын уран зураач Г.Одон гуай одоогоор бол редактор буюу хянан тохиолдуулж байлаа шүү дээ. Харилцаа холбоог олон талаар хослуулж хөрш зэргэлдээ Чита мужтай ойр дотно ажилладаг байлаа. Пэрэнлэй дарга цэлгэр талын дээгүүр элч туяагаа цацруулах хоёр нарны хооронд төдийгүй шөнө дөл болсон хойно ч сууриас суурь дамжин зав чөлөөгүй явж «Улз» нэгдлийн ирээдүй өөд, түмэн олныхоо хүсэл эрмэлзэл, итгэл найдварыг биелүүлэхийн төлөө хүчин зүтгэж явсан Дашбалбар сумын түүхэнд тодоос тод бичигдэх ховорхон хүн билээ. '''Хүний гавьяат эмч, Дашбалбар сумын Эрүүл мэндийн төвийн дарга В.Алтанцэцэг''' Гомбожавын Пэрэнлэй нь манай сумын түүхэн хүний нэг юм. Миний хувьд нэгдлийн дарга байхад нь сургуулиа төгсч ирээд сумандаа ажиллах болсон цаг. Дараа нь би сумынхаа засаг даргаар ажиллаж байх үедээ уулзаж зөвлөлгөө авч байсан. Өндөр настай болоод гэртээ суудаг байхад нь хаяа уулзахад сумынхаа төлөө санаа тавьж “ийм ажил хийвэл их зүгээр дээ" гээд л ярьж байдаг нь үнэхээр нутгаа гэсэн сэтгэлтэй хүн юмаа гэж хүндэлэг байлаа. Манай сумын хагас зуун жилийн түүх Г.Пэрэнлэй, Ж.Ёндонжамц дарга нартай салшгүй холбоотой гэж боддог. Тэд л одоогийн энэ хөгжил дэвшилд хүрэхэд үүрэг гүйцэтгэсэн хүмүүс юм. Пэрэнлэй даргын хувьд 20 гаруй жил сум нэгдлийг удирдахдаа “Улз” нэгдлийг улсдаа тэргүүнйи нэгдэл болгон хөгжүүлж, хойч үе бидэндээ хүлээлгэж өгсөн. Одоо манай сум “Улсын тэргүүний сум болтлоо хөгжсөн. Монгол улсын 330 сумаас улсад малын тоогоороо эхний 8-рт бичигдэж байгаа нь Пэрэнлэй даргын маань “Улз” нэгдлийн буян юмдаа. Нэгдэл тарахад сумын иргэдэд хувьчилсан мал, бусад хөрөнгүүд иргэдийн хувийн өмчийн суурь болсон. Улсдаа тэргүүлдэг сум нэгдэл байсныг гэрчлэх хэдэн жишээ дурдвал: -1969 онд нэгдэлжих хөдлөлгөөн ялсаны 10 жилийн ой угтсан уралдаанд улсад 2-р байр /'''ОНСмузейн материалаас'''/ -1971 онд Ардын хувьсгал, МХЗЭ-ийн 50 жилийн ой угтаж заралсан уралдаанд улсад 3-р байр /'''ОНС музейн матеираас'''/ -1974 онд Засгийн газрын хүндэт жуух бичгээр шагнуулсан /'''ОНСмузейн материалаас'''/ -1975,1976 онуудад цөцгийн тос ээдэмцэрийн төлөвлөгөөг биелүүлсэн амжилтаар 2,3-р байр эзэлж байжээ, “Улз" нэгдэл улсад мөнгөн орлогоороо 2-р байр, нэгдлийн гишүүдэд хөлс олголтооороо 1-р байр улсаас урт богино хугацааны зээл авдаггүй өөрийгөө санхүүжүүлдэг нэгдэл байсан. Дашбалбар сумын 40,50,60 жилийн ойн зардалыг “Улз” нэгдэл санхүүжүүлдэг байсан ба тухайн үед хандив тусламж авдаггүй байлаа. -1979 онд түүхэндээ хамгийн олон буюу 113432 толгой мал тоолуулж байсан. “Улз” нэгдэл 30 гаруй авто машин, гинжит болон дугуйт трактортой, томоохон авто гаржтай, нэгдлийн тээврийн бүхий л үйлчилгээ үзүүлдэг байсан. Мөн айлуудад ундны ус түгээдэг авто цистерн, бригадуудаас сүү, цөцгийн тосоо тээвэрлэдэг сүүний машин бригаддад соёлын үйлчилгээ хүргэдэг, “Кубань машин, түлш цэнэглэдэг машинуутай. Сумын төвийн айл өрхүүдийг цахилгаанаар хангадаг дизель станц, хадлангийн механикжсан салаа тариа бригад, жилдээ 20,0-30,0 цөцгийн тос боловсруулдаг сүү тосны завод, халуун усны газар, айл өрхүүдэд тавилга болон хэрэгцээт зүйлийг хийж үйлдвэрлэдэг барилгын цех , нэг ээлжинд 25 хүн хүлээн авах хүчин чадалтай зочид буудал, 40 хүн хүлээж авах гуанз, Талхны газар, гахай шувууны аж ахуй, мал тууварын бригад, мал эмнэлэг, худаг усны бригад, чанар нөөцийн бригад, хүүхдийн хөдөлмөр зуслан гээд тоочоод барамгүй одооноос дутахгүй жижиг үйлдвэрлэл үйлчилгээний газруудтай сумынхаа иргэдийн хэрэгцээг хангадаг ийм сайхан нэгдэл сум байсан даа. Энэ бүхэн Пэрэнлэй даргын сэтгэл оюун, хөдөлмөр зүтгэлээ шингээн ажиллаж ирсэн 20 гаруй жилийн түүхэн амжилт билээ. '''Соёлын төвийн эрхлэгчээр ажиллаж байсан Б.Балжид''' Би айлын ганц охин. Аав, ээж хоёр минь нэгдлийн хоньчин. Аав маань хониныхоо бэлчээр дээрээ бурхан болсон. Жаахан басган байхдаа сумын дарга гэж ямар хүн байдгийг ч мэдэхгүй байлаа. Хамгийн анхны Г.Пэрэнлэй даргын талаарх дурсамж аавын минь ажил явдалд 56 машинаар дүүрэн нутгийн олноо авчирч оролцуулж, хариуцаж байсан хонийг нь даруй айлд шилжүүлж ээж бид хоёрын амьдралд тулгарсан ачааг хөнгөлж байснаар нь “ямар сайн хүн бэ” гэж боддог байсан. Би Баян-уулын сургуулийг дүүргээд МУИС-ын Орос хэлний багшийн сургуульд явах гэсэн оноо хүрэхгүй, мориноос унаад биеийн эрүүл мэнд сайнгүй байлаа. Тэр үед Пэрэнлэй дарга намайг ардын депутатын хурлын гүйцэтгэх захиргааны бичээч, бичиг хэргийн ажилтнаар ажилллаж чадах уу гэж асуув. Би чадахгүй байхдаа гэхэд сурна даа гэж эрс шийдэмгий хэлж билээ. Ингээд дөрвөн хуруугаараа бичгийн машин дээр бичиж сураад 3 жил энэ албан тушаалыг хашсан. Гэтэл элэгний өвчин сэдэрч сумын эмч Мөнхөөгийн тодорхойлолтоор нарийн бичгийн даргын албыг үргэлжлүүлэн хаших боломжгүй боллоо. Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудаж одоо Баруун Яслийн эрхлэгч болно доо гэлээ. Хэлснээр нь Яслийн эрхлэгчээр ажиллаж байтал тэрээр хөөцөлдөж явсаар Цэдэнбал Фелотовагийн нэрэмжит Хүүхдийн фондын хөрөнгөөр улсын хэмжээнд баригдах 33 цэцэрлэгийн нэгийг сумандаа 1 жилийн дотор зохион байгуулан бариулж сум маань Цэцэрлэг, Яслийн цогцолбортой боллоо. Шинэ хуучин хоёр цэцэрлэг нэгдэж, би цэцэрлэгийн эрхлэгч, нярав хоёрыг хамтад нь хийж байлаа. Ажлаа гартаа оруулаад 4 жил 8 сар болов. Гэтэл нэг өдөр Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудлаа. Дарга өрөөндөө намын даргатай хамт тамхиа баагиулаад сууж байна. “Чамайг Клубийн даргаар тавина” гэдэг юм. “Би клубийн дарга болмооргүй байна. Олон дарга солигдсон, уналтын байдалтай байгаа” гэв. Энэ явдлаас өмнө сумын тооцооны тасгийн нярав бол гэж нэг удаа хэлсэн ч би санхүү тооцоо мэдэхгүй. Тэгтэл өнөө орой очоод Жамсрандоржоор сампин заалгаад ир гэлээ. Тэр оройжин том хүрэн сампин дээр хичээл заалгаж аваад хэсэг хугацаанд тооцооны касс, яслийн эрхлэгч хийж байтал дарга өөрийнхөөрөө ямартай ч намайг клубийн эрхлэгч болголоо. Би дургүй ч 1983 оны 10-р сарын 1-нд клубийн эрхлэгч боллоо. Анх ажлаа авахад том хүрэн ширээ, шургуулгад нь хэдэн ширхэг Правда сэтгүүл, өрөөний мухарт 6 ширхэг архины шил байлаа. Г.Пэрэнлэй дарга Доржханд гуай манаачтай, Номын санч Цэвэлмаа гээд 4 хүний орон тоотой ажил хүлээлгэн өглөө. Клубийн нэг ч техник ажилладаггүй, том хар төгөлдөр хуур, ажилладаг, ажилладаггүй цөөн хэдэн хөгжмийн зэмсэг байж билээ. Нөхцөл байдал нилээн хүнд байлаа. Улсын хэмжээнд соёлжуулах аян зохион байгуулагдаж, тухайн үед нь Пэрэнлэй дарга 100 хүн хамрагдах сургалтад намайг явуулж чадсан юм. 1 сарын дараа клубийн эрхлэгчийн мэргэжлийн үнэмлэх гардаж авав. Дорнод аймгийн бүх суманд “Дашбалбар цахилгаан хөгжимтэй болсон” гэж ойрын сумдад зар түгж, залуучууд оройдоо гурван дугуйттайгаа цахилгаан хөгжимтэй бүжигт оролцох гэж ирнэ. Пянз тоглуулагч Пэрэнлэй даргаар цохуулж аваад өглөө хүртэл диско бүжигт залуучуудыг татаж байлаа. Бүжигт орохдоо хромын гутал, тэрлэгэн дээл зэрэг гоёлын хувцас өмсөж ордог боллоо. Пэрэнлэй даргын бодлого нь соёлын төвөөр дамжуулан нутгийн залуучуудыг соёлжуулах үйл ажиллагааг идэвхтэй зохион байгуулсан. Миний сурах зүйл сургалт үргэлжилсээр Улаанбаатар хот руу 3 сарын курст дараа нь 20 хүнийг Москва руу явуулна гэсэн жагсаалтад багтаж 1 сарын онолын сургалт хийгээд үлдсэн хугацаанд дадлага хийсэн. Үүнийг хэлэх болсон шалтгаан нь 3 сарын курс төгссөнөөрөө Соёлын төвийн захирал гэсэн тушаалтай ирсэн бөгөөд Соёлын яамны шалгуур үзүүлэлтийн дагуу жил жилээр Соёлын төвийн хөдөлгөөнд хамруулж байв. Тэр үеэс хойш би гэдэг хүн их л дургүй, уйлан байж ажиллахаар ирсэн Соёлын төвийнхөө эрхлэгчээр 22 жил ажилласан юмдаа. Пэрэнлэй дарга соёлыг бодлогоор маш их дэмжсэн. Гадаад дотоод харилцаа сайтай, залуу мэргэжилтэн суурьшуулахад анхаарч ажилладаг алсын хараатай хүн байсан гэдгийг онцолмоор байна. Соёлын төв ажил хөдөлмөрөөрөө аймагтаа битгий хэл улсын хэмжээнд тэргүүлж улсын хүүхэд залуучуудын театрт тайлант тоглолт хүртэл хийдэг боллоо. Ямар ч уулзалт, үйл ажиллагаанд заавал санхүүгийн мэргэжилтнээ дагуулж явдаг бөгөөд өөртөө нэг ч төгрөг завшиж байгаагүй. Миний амьдралын багш юмаа. Пэрэнлэй дарга маш оюунлаг хүн байсан учраас нутгийн ажилчдыг соёлжуулахад ном, кино зэргээр хүчтэй нөлөөлсөн гэж хэлж болно. Соёлын төв нэг сард 4 шинэ кино гаргана, нэгдлийн хөрөнгөөр шинээр гарсан номоос заавал 5 ширхгийг худалдан авдаг. Хэвлэлийн жагсаалтад байгаа бүх сонин, сэтгүүлийг захиалж хүмүүст заавал уншуул гэдэг байлаа. Нэгдэл хөрөнгөтэй тулдаа Соёлд хөрөнгө оруулалт хийдэг байсан. Мөнгөгүй бол мал аж ахуйгаа арайхийн удирдаж, тэр холын соёлыг орхигдуулдаг нэгдлүүдийн нэгэн адил болох байсан гэж боддог юм. ==ДУРСГАЛ== Пэрэнлэй дарга “Багш” мэргэжилтэй учир хүнд юм ойлгуулах арга ухааныг туйлын чамбай эзэмшсэн хүн гэж олон хүнээс сонсоно. Хэнд, хэдийд, ямар маягаар, юуг хэлж ойлгуулахаа сүрхий мэддэг байж. [[Файл:Perenlei7.png|thumb| Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан Гомбожавын Пэрэнлэй]] 1990 онд хувьчлал явагдаж, хуучин бүх зүйл өөрчлөгдөхөд 20 гаруй жил сум, нэгдэл удирдаж, олон зүйлийг шинээр бий болгож, бүтээсэн Пэрэнлэй даргын хувьд өөрийнх нь нүдэн дээр бүх юм өөрчлөгдөж, хувьчлал нэрэн дор зарим зүйлиййг үгүй хийсэн нь түүнд үнэхээр хүнд туссан гэдэг. Түүнийгээ ч 1993 онд ажлаар суманд нь очсон Малын их эмч С.Чойжилсүрэнд ихэд гутрангуй дурсан ярьжээ. Г.Пэрэнлэй дарга хүнд ажил хариуцуулан хийлгэж чаддаг, хүний эвийг олдог. Дарга нарт ажлаа ойлгуулж, танилцуулж чаддаг, Аймгийн чуулганд үгээ оновчтой хэлдэг, тэр нь олны анхаарлыг ихэд татдаг, сумандаа ахмадуудын дунд нэр хүндтэй нэгэн байжээ. Үүгээр зогсохгүй сум орон нутгаасаа төрсөн, аймаг болон улсад хариуцлагатай ажил, алба хийж буй сэхээтэн, дарга нартай холбоотой байх, тэд нарын туслалцааг сумандаа авах, ашиглах талаар гарамгай сайн ажиллаж байж. Чита мужийн Агийн Үндэсний тойргийн удирдлагуудтай харилцан туслалцах, гэрээ хэлцэл байгуулж тогтмол холбоотой байдаг, Хүнийг гомдоохоос ихэд зайлсхийдэг, сумынхаа нэр хүндийг ямагт өргөж, сайхан байлгахыг эрмэлздэг, ажилдаа чин сэтгэлээ зориулж чаддаг ховорхон дарга, ах, сумандаа хайртай нутгийн хүү байжээ. 1um9qzfd26aemuiluohb7os5obhmtx0 864516 864515 2026-08-03T15:42:12Z ~2026-42940-79 106508 864516 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Гомбожавын Пэрэнлэй|төрсөн=1930|төрсөн газар=Дорнод аймаг Дашбалбар сум Баянцагаан|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Түүхч, Багш мэргэжилтэй|зураг=Perenlei1.jpg}} '''Гомбожавын Пэрэнлэй''' нь 1930 оны 3-р сарын 16-нд Дорнод аймаг Дашбалбар сум “Баянцагаан” гэдэг газар төрсөн. Түүхч, Багш мэргэжилтэй. Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан. ==ТӨГССӨН СУРГУУЛЬ== * 1940-1944 онд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын бага сургууль * 1966 онд Улсын багшийн дээд сургуулийн түүхийн ангийг “онц” дүнтэй төгссөн * 1975 онд Эрхүү хотод 3 сарын хугацаатай нэгдлийн даргын мэргэжил дээшлүүлэх курс * 1983 онд 45 хоногийн хугацаагаар Улаан-Үүд хотод мэргэжил дээшлүүлэх курс ==НАМТАР== Пэрэнлэй нь Бөгтөр Хуасай омгийн Аюур овогтой Гомбожавын ууган хүү. Буриад ястан. Түүний намтарын товчооноор аялахын өмнө хүн яаж сурч боловсорч өөрийгөө хөгжүүллдэг. Үр шимээ ч нутаг орондоо хоёргүй сэтгэлээр зүтгэж Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн даргаар 21 жил тууштай ажиллан нэгэн насны амьдралаа зориулж чадсан түүхэн дарга, багш, захирал байсан гэдгийг нутаг орныхон нь, шавь нар нь, үе үеийн хамтран зүтгэгчид нь, хийж бүтээсэн түүхэн замнал нь Гомбожавын Пэрэнлэйг илтгэнэ. Тэрээр бусдын адил сумынхаа сургуульд суралцан “онц сайн” дүнтэй бага сургуулиа төгссөн ч “хараа муу” шалтгаанаар үргэлжлүүлэн сурч чадаагүй юм. Хэдий тийм боловч 14 настай Пэрэнлэйд Дашбалбар сумынхаа захиргаанд “Галч бичээч”-ээр орох боломж олдсон. Түүний хувьд анхны ажлын гараа нь ийнхүү эхэлж гурван жил хөдөлмөрлөж цаашлаад хоршооны барааны нярав, дэлгүүрийн худалдагч хийж явсаар нэг л өдөр сумандаа “Бага ангийн багш” болон очиж, хүүхэд багачуудад эрдэм мэдлэгийг түгээх их үйлсийн эзэн болсон. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар тус тус тасралтгүй ажиллаж, ард олныхоо итгэлийг алдалгүй соён гэгээрлийг түгээж явсан нэгэн билээ. Г.Пэрэнлэй хүүхэд байхын хичээнгүй, аливаад үнэнчээр хандаж байсны үр шимээр Улсын Багшийн Дээд сургуулийн түүхийн ангийг төгссөн. Хүнд “Боловсрол”ямар хэрэгтэйг ухааран 1966 оны зун “Онц” дүнтэй 2761 тоот дипломтойгоор сургуулиа амжилттай төгссөн оюунлаг нэгэн байсан. Сумаа нэгдлийн хөрөнгөөр шинэхэн Соёлын төвтэй болгох барилгын ажлыг хүндхэн цаг үед шинэхэн дарга санаачилж байсан түүхтэй. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн (одоогоор боловсролын хэлтэс) даргаар ажиллаж байх үедээ Монгол улсад анх удаа багш нарын баярыг 1964 онд тэмдэглэж байсан гээд санаачлан хийснийг энд дурьдвал тоймгүй их. Түүний аав Аюурын Гомбожав14 насандаа ааваасаа өнчирөн үлдэж, ээж дүү хоёрын хамт амьдрахын эрхээр өөрийн төрсөн газар Оросын холбооны улс Чита мужийн Агын үндэсний тойргийн Агын районы Будлан хүнхэр гэдэг газраас Монголд амьдарч буй нагац нараа түшиглэхээр 1914 онд иржээ. Дорнод аймаг Дашбалбар, Баяндун сумдын нутгаар амьдарч, хатуу бэрхийг туулж, хар бор ажлыг гололгүй хийсээр эрийн цээнд хүрч, мал маллан ахуй амьдралаа тогтвор сууршилтай болгож чадсан аавын хүү ажээ. Хожим Пэрэнлэйн аав Монгол бичиг, шинэ үсгийг ч бие даан сурч худалдааны байгууллагад малын эрхлэгч агентын ажлыг 20 шахам жил хийсэн хөдөлмөрч нэгэн байжээ. Пэрэнлэй төрүүлсөн ээж Дариймаас амьдралын эрхээр өргүүлэн Нансалмаа ээжийн гар дээр өссөн. Тэд бүгд Буриад ястан. Эгэл жирийн малчин, энгийн даруу хөдөлмөрч бүсгүйчүүд байсан гэдэг. Пэрэнлэй дарга нутаг орноо хөгжүүлэх их үйлсийн төлөө ажиллаж явахдаа хань Цэндэмтэй танилцан гэр бүл болж 9 хүүхдийг төрүүлж 3 хүүхдээ ах эгч нартаа өргүүлэн ахан дүүсээ хаялгүй хамаатны нандин холбоог үргэлжлүүлэн зургаан хүүхдээ өөсрдөө өсгөцгөөжээ. Түүний хань Цэвэгийн Цэндэм нь Хэнтий аймгийн Дадал суманд төрсөн. Багш мэргэжилтэй. Дадал сумандаа төдийгүй Чойбалсан хотод цэцэрлэгийн эрхлэгчээр, Баян-Уул, Дашбалбар сумын дунд сургуульд гэр ахуйн багшаар тус тус багшилж байгаад хүнд өвчний улмаас 1981 онд насан эцэслэжээ. [[Файл:Perenlei2.png |450x350px|thumb| Г.Пэрэнлэй хань Ц.Цэндэмийн хамт]] Алдарт эхийн 1,2-р одонт, “хөдөлмөрийн гавшгайч” 1,2-р тэмдэгтэй, Монгол улсдаа Эвлэлийн гишүүнээр он удаан жил явжээ. Хань Цэндэм энэ биеэ бусдын хүүхдүүдийн сурч боловсрох үйлд зориулан амьдарч ажиллаж явсан ачтан байсан нь үйл хэрэг нь харуулнам. Ийм л оюунлаг эцэг эхийн үргэлжлэл болсон Оюунжаргал Түмэнжаргал, Уранжаргал, Төгсжаргал, Отгонжаргал, Түвшинжаргал нар нь үр хүүхэд хань ижлийн хамт өнөр өтгөн болцгоож улс орондоо, төрсөн нутаг усандаа өөрсдийн хийж чаддаг зүйлээрээ ажиллаж хөдөлмөрлөн амар тайван амьдарцгаана. ==АЖЛЫН ЗАМНАЛ== Гомбожавын Пэрэнлэй нь хөдөлмөрийн гараагаа: *1944-1947 онд Дашбалбар сумын захиргаанд галч бичээчээр *1947-1948 оны Хоршооны барааны нярав, худалдагчаар *1948 оны 8 сараас сумандаа Бага ангийн багш *1949-1955 онд Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар *1958-1965 онд Чойбалсан хотын НДХ гүйцэтгэх захиргааны Гэгээрлийн хэлтэст байцаагч, даргаар *1966-1967 онд Дорнод аймаг Баян-Уул сумын арван жилийн дунд сургуулийн захирал *1967-1988 онд Дорнод аймаг Дашбалбар сумын "Улз" нэгдлийн даргаар ажиллаж байсан. ==ГАВЬЯА ШАГНАЛ== * 1961 онд Сайд нарын зөвлөлийн жуух бичиг * 1968 онд АИХ тэргүүлэгчдийн 208-р зарлигаар “Хөдөлмөрийн хүндэт медаль" * 1971 онд “Алтан гадас” одон * 1974 онд “Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон” * 1962 онд “Ардын гэгээрлийн тэргүүний ажилтан” * 1971 онд “МХЗЭ-ийн тэргүүний ажилтан” * 1973 онд “Ардын цэргийн тэргүүний ажилтан” * 1979 онд “ХАА-ын тэргүүний сайчуул” цол * 1981 онд Улсын биеийн тамирын спортын хорооны “Хүндэт тэмдэг” * 1961, 1971, 1981 онуудад Ардын хувьсгалын 40, 50, 60 жилийн “Хүндэт медаль" ==СОНГУУЛЬТ АЖИЛ== Гомбожавын Пэрэнлэй нь аймаг орон нутгийнхаа депутатаар олон жил сонгогдон нам төрийн үйл хэрэгт идэвхитэй оролцдог МАХН-ын гишүүн, түмнийхээ итгэлийг олсон нэгэн байсан нь түүний сонгуульт ажил харуулж байна. Тухайлбал: [[Файл:Perenlei3.png|600x500px|thumb|МАХН-ын XIX их хурлын Дорнод аймгийн төлөөлөгчид]] - 1944 онд МУ эвлэлд гишүүн - 1945 онд МХЗ эвлэлд элсэн орсон - 1952 онд сумын АДХ-ын депутат - 1954 оны 3-р сарын 25-нд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын намын үүрийн бүх гишүүдийн хурлаар МАХН-ын гишүүн - 1961 онд Монголын багш нарын III дугаар их хуралд - 1963-1966 онд Дорнод аймгийн төвийн АИХ-ын сонгох сонгуулийн Зангиатын 139-р тойрогт АИХ-ын депутатаар 3 жил - 1967 онд аймгийн АДХ-ын депутатаар 5,6,8,9,10,11,12,13,14 дэх удаагийн сонгуулиар аймгийн намын хорооны 11,12,14,15,16,17,18,19,20 дугаар бага хурлаас бүгд хурлын гишүүнээр тус тус сонгогдон ажилласан. - 1967, 1973, 1979 онуудад нэгдэлчдийн III, IV, V-р их хуралд тус бүр төлөөлөгчөөр - 1969 онд Монголын Биеийн тамир спортын III дугаар их хуралд - 1973-1977 онд АИХ-ын сонгох сонгуулийн Дашбалбарын 171-р тойрогт Ардын их хурлын депутатаар 4 жил сонгогдсон. - 1971, 1976 онд аймгийн намын 25-р бага хурлаас МАХН-ын 16, 17-р их хурлын төлөөлөгчөөр - 1977-1982 онд Монголын ХАА-ын Үйлдвэрчдийн эвлэлийн бүгд хурлын гишүүнээр сонгогдсон. - 1983 оны сүүлээр Улаанбаатар хотод болсон БНМАУ-ын сум, хороо, район хотын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дарга нарын улсын зөвлөгөөнд оролцсон. ==НОМ БҮТЭЭЛ== Г.Пэрэнлэй агсан сум орныхоо түүхийг гар бие оролцон бүтээж явсны хувьд, болохоос нь болохгүй хүртэл их бага гэлтгүйгээр сэтгэлээн чилээж, урсах цаг хугацаатай уралдан, энэ л нутаг орныхоо бүтээн байгуулалт, хөгжил цэцэглэлтийн эх суурийг тавьсан түүхийн гэрч юмаа. Үүнийгээ ч үеийн үед нутгийн зон олон, ирээдүй хойчдоо үлдээе хэмээн зорин, тэр их ажлын хажуугаар ном тохимол бичсэн оюуны хүн байлаа. Тиймдээ ч үр хүүхдүүд нь төрөлх Дашбалбар сумын түүхт 100 жилийн ой 2025 онд болоход аавынхаа бичиж үлдээсэн 2 товхимол номыг нэгтгэн нэг ном болгон хэвлүүлж нутаг орондоо дурсгажээ. 1. '''1995 он “Дашбалбар сумын түүх оршвой”''' 2. '''1988 он Дашбалбар сум “Улз” нэгдлийн түүхчилсэн танилцуулга''' ==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙ ДАРГЫН САНААЧЛАН ХИЙСЭН ТҮҮХЭН АЖЛУУД== '''НЭГ. Дашбалбар сум анхны соёлын төвтэй болов''' Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын "Улз" нэгдлийн даргаар 1967 оны хавар Гомбожавын Пэрэнлэй сонгогджээ. Шинэхэн дарга нэгдлийн төвийг тохижуулна, хүн ардаа соёлжуулна гэж ярьдаг, сайхан клуб бариулна гээд энэ санаагаа 1968 оны үйлдвэр-санхүүгийн төлөвлөгөөнд тусгасан байна. Клубын барилгын төсөл 750 мянган төгрөг зарцуулагдахаар болжээ. Ингээд материал татах зэрэг ажилд мөнгө зарах гэтэл аймгийн банк 100 мянгаас дээш төгрөгийн төсөвтэй барилгад Улсын төлөвлөгөөний комиссын хурлаар баталсан шийдвэр шаардлагатай гээд зөвшөөрсөнгүй. Иймээс Пэрэнлэй дарга нэгдлийн 1-р бригадын даргаар ажиллаж буй Жалсавын Жамцыг дуудаж: Та Улаанбаатар хотод томилолтоор яв. Улсын төлөвлөгөөний комиссоос манай клубыг бариулах тогтоол шийдвэр гаргуулаад ир! гэжээ. Танай нэгдлийн шинэ дарга аж ахуй, эдийн засгаа хөгжүүлэхийн оронд соёл урлагийн газраа илүү анхаарч байгаа нь тун ч харамсалтай алдаа юм даа гээд халгаасангүй. Жамц дарга учир байдлаа тоочин гомдолсны эцэст Улсын төлөвлөгөөний комисс орж хурлаар тогтоол шийдвэр гаргуулаад нутаг буцсан түүхтэй ажээ. Ингээд цэргийн 030-р ангийхантай "Улз" нэгдэл холбоо тогтоож, тэр ангийн барилгачид болон Чойбалсан хотод мах комбинат барьж байсан Болгар нөхдийн оролцоотойгоор Дашбалбар сум хоёр жилийн хугацаанд клубын барилга ашиглалтанд оржээ. Г.Пэрэнлэй дарга нэгдлийн хөрөнгийг буруу зүйлд зарцуулсан гэж НХДЗ-ийн даргаас зэмлэл хүлээсэн ч Монгол улсын хөдөө нутгийн аль ч сумын төвд байхгүй, зарим хэсэгтээ хоёр давхар, олон хүний багтаамжтай, цэлгэр тайз, бүжгийн танхим, номын сан, хөнгөн цайны газар, орон нутгийг судлах музейтэй, үнэхээр соёлын төв гэсэн нэрэндээ тохирсон газар болж хүн зоны хөл тасрахгүй ажилласаар байжээ. Цаашлаад Б.Балжидын удирдсан тус төвд ардын театр ажиллаж, нутгийн хүү Ж.Лодойн "Хурим", Буриадын зохиолч Шагжийн Цэрэний "Будамшуу", Ж.Жамцын зохиол "Зовсон жаргал", "Солигдсон амь" зэрэг жүжгийг амжилттай тоглосноос гадна "Улзын дэлбээ" нэртэй бүжгийн хамтлаг ажиллаж байв. '''Д.Бадамням, Ц.Жамбалжамц нарын дурсамжаас 1967 он''' [[Файл:Perenlei6.png|600x400px|thumb|Г.Пэрэнлэй нь Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн /одоогийн боловсролын хэлтэс / даргаар ажиллаж байсан үед Ю.Цэдэнбал даргатай хамт]] '''ХОЁР. Монгол улс түүхэндээ “Багш нарын баяр”-тай болов''' Б.Жаргал: Манай улсад багш нарын баярыг тэмдэглэдэг болоогүй байхад Дорнод аймгийн багш нар 1964 онд Пэрэнлэй даргын санаачилгаар анх удаа "Багш нарын баяр"-ыг тэмдэглэсэн. Өмнө нь Гэгээрлийн хэлтсийхэн энэ талаар аймгийнхаа багш нараасаа санал авахад бүгд зөвшөөрсөн юм. '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос''' '''ГУРАВ. "Хөдөлмөр зуслан" анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга''' Гэгээрлийн хэлтсийн дарга, тууврын хонины ноосыг бага хугацаанд хяргаж эрт тарга хүч авхуулах зорилгоор сурагчдын зуны амралтаар "Хөдөлмөр зуслан" анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга юм. '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос''' '''ДӨРӨВ. Дашбалбар сумын туршлагыг орон даяар нэвтрүүлэв''' Пэрэнлэйг сумын гүйцэтгэх захиргааны даргаар ажилласан найм дахь жилийн босгон дээр 1975 оны намар түүнийг Улаанбаатар хотоос дууджээ. «Сумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргаанаас соёл хүмүүжлийн ажлыг ҳэрхэн удирдаж байгаа тухай» илтгэлийг нь Сайд нарын Зөвлөлд авч хэлэлцжээ. Сумынхаа төвд үзвэр үйлчилгээ, уншлагын заал бүхий тохилог сайхан клуб, баялаг үзмэртэй кабинет, жирэмсэн эхчүүдийн амрах байр, нийтийн халуун ус байгуулан тохижуулснаа илтгэжээ. Дашбалбар сумынхны амжилт бүтээлийг нам засаг өндөр үнэлж, туршлагыг нь орон даяар нэвтрүүлэх тухай тогтоол гаргаж байжээ. '''ТАВ. "Улз" нэгдэл нь материаллаг бааз бүрэн бэхжэв''' Дашбалбар сумын "Улз" нэгдэл нь материаллаг бааз, хэрэгслийн хувьд бэхэжсэн, аж ахуйн зохион байгуулалт бүрэн төлөвшсөн, эдийн засгийн талаар биеэ даасан манай улсын томоохон сум, аж ахуйн нэг болсон. Энэ нь түүнийг 20 гаруй жил удирдсан Гомбожавын Пэрэнлэй гэдэг эгэл жирийн ухаалаг хүний ажил амьдралтай салшгүй холбоотой билээ. '''ЗУРГАА. Нэгдлийн мөнгөн орлого нэмэгдэж хөдөлмөрийн бүтээмж өсөв''' Сум орныхоо одоо, ирээдүйн тухай өргөн хүрээнд буурь суурьтай, гүн гүнзгий бодож сэтгэхийг Пэрэнлэйгээс амьдрал аяндаа шаарджээ. YII таван жилд төлөвлөсен хэмжээнээс нэгдлийн мөнгөн орлого, хөдөлмөрийн бүтээмж ихээхэн өсчээ. Хөдөө аж ахуйн эдэлбэр газрын зуун га тутмаас 220 центнер мах, 15 центнер ноос, 55 центнер сүү үйлдвэрлэж сумын АДХ-ын чуулганыг мал аж ахуйн бригадад төвлөрүүлж хийсэн тэр жилийн намар арван мянган тонн өвс нөөцөлжээ. Бод, бог мал нэгээс хоёр ээлжийн хашаагаар хангагдаж, холимог тэжээл үйлдвэрлэлт эрс нэмэгдсэн байна. «Улз» нэгдэлд мужааны цех, барилгын бригад ажиллаж төвийнхөн нь шинэ байшинд суух болжээ. Дөч гаруй цэгт төмс, хүнсний ногоо тарьж ургуулан амины туслах аж ахуйн хүрээнд гахай бордож мах үйлдвэрлэдэг айл өрх ч бий болов. '''Сэтгүүлч Ц.ВАНЧИНДОРЖ''' ==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙН ТУХАЙ ДУРСАМЖ ЯРИАНУУД== [[Файл:Perenlei5.png|600x400px|thumb|Зүүн гар талаас "Улз" нэгдлийн орлогч дарга А.Данзан. Дашбалбар сум "Улз" нэгдлийн дарга БНМАУ- АИХ-н Депутат Г.Пэрэнлэй, Дашбалбар сумын намын дарга Л.Банзрагч]] '''Хөдөө аж ахуйн гавъяат ажилтан, Малын их эмч С.Чойжилсүрэн''' Гомбожавын Пэрэнлэй даргынхаа тухай дурсан ярихад сайхан үг хүртэл багадаж байна. Би дөрвөн жил хамт ажилласан хэрнээ насаараа тэр хүнээс суралцаж үг үйлдэл, ажлын арга барилыг нь үргэлж санан бодож ажил амьдралдаа тусгаж явдаг. Хөдөө аж ахуйн их сургуулийг 1974 онд 23 настайдаа төгсөөд аймгийн намын хорооны шийдврээр хувиарлагдан Дашбалбар сумын мал эмнэлгийн тасгийн их эмчээр томилогдон очоод Пэрэнлэй даргын удирдлаган дор ажилласан. Дараа нь 1992-1996 онд Булган сумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны болон "Туг" нэгдлийн дарга, 1992-1996 онд Аймгийн АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дэд дарга, Засаг даргын орлогч, 1998-2001 онд "Дорнод гурил" ХК-ны гүйцэтгэх захирал, 2001-2013 оны хооронд Дорнод аймаг дахь Гаалийн газрын даргаар тус тус ажиллаж байв. Ингэхдээ байнга л Пэрэнлэй даргатайгаа ажлын арга барилын хувьд өөрийгөө харьцуулдаг байлаа. Тухайн үед МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын нэгдлийн дарга намын XIX-р хурал дээр хэлсэн үг байдаг. “Дарга хүн гэж хүнээр юм хийлгэж чаддаг хүнийг хэлдэг юмаа” гэхэд тэнд байсан намын гишүүд бүгд алга ташиж хүлээн зөвшөөрсөн байдаг. Тэр тодорхойлолтонд хүрч чадсан хүн бол яах аргагүй манай Пэрэнлэй дарга юм байна гэж одоог хүртэл ойлгож явдаг. Пэрэнлэй дарга хүмүүсээр юм хийлгэж чаддаг. Өөрийн гэсэн арга барилтай. Хийсэн бүтээснээрээ сум орон нутагтаа төдийгүй аймагт нэр хүндтэй хүн байсан. Хадлан хадахад хүртэл газрыг нь зааж өгдөг. Аливаа ажлыг жижиг бага гэлтгүй ач холбогдол өгдөг. Багш хүн учир орчноо мэдэрч хүнд юм тайлбарлаж өгдөг. Одоо байсан бол энгэрт нь “Гавьяат” тэмдэг байхаар сумын дарга. Пэрэнлэй даргын үед улсын хэмжээнд 255 нэгдэл байлаа. Тэр дунд Дашбалбар сумын “Улз” нэгдэл эдийн засгийн хувьд хүчин чадал сайтай. Бие даасан бааз суурьтай байсан. Пэрэнлэй даргаас хойш томилогдон очсон дарга нар нутаг орныхонд их гологдсон. Дамдинсүрэн дарга одоо ч ярьдаг юм. Мундаг хүн удирдаж байсан учраас Дагдан бид 2 жижигдсэндээ гэдэг. Тэр том хүний нөөлөг, бүтээн байгуулалт нүсэр байсан учраас шүү дээ. Би 1993 онд мөн 2015 онд суманд очиход тэр үеийн байшин барилга бүтээн байгуулалтаа харах сайхан байсан. Нэг жишээ хэлэхэд сумын төвийн барилгын бригадыг Шийрэв гуай ахлаад ажиллахдаа авдар, савнаас авхуулаад Номын сан хүртэл хийж байсан. Хүний хүссэн болгоныг хийдэг. Намайг Дашбалбар суманд шилжих үед Пэрэнлэй даргын бэлэглэсэн номын сан, 1974 оны 9 сард хийгдсэн 4 сандал одоо хүртэл өнгө хийц чанраараа байна. Тийм мужааны цехтэй сум ховор байлаа. Тэгэж л сумынхаа хүмүүсийн хэрэгцээг хангаж чаддаг нэгдлийн дарга байлаа. Ер нь өнгөрснөө мэдэхгүй бол өнөөдрөө зөв харахгүй. Ирээдүйгээ ч зөв тодорхойлохгүй шүү дээ. Пэрэнлэй даргатай хамт 1975 онд 4-р бригад дээр очлоо. Нэг дурсамж санаанд бууна. Дашбалбар сум зуун хориод мянган малтай. Түүнийг гардан өсгөж, арчилж малладаг суурь бүрээр орж малчин олныхоо ажил амьдралыг судлан санаа бодлыг нь сонсож явахаас сайхан юм байхгүй шүү гэж Пэрэнлэй дарга өгүүлж билээ. Норовсамбуу гээд айлд орсон. Гадаа нь нэг хонь хэвтэх юм. Энэ яасын гэсэн хургалах гээд чадахгүй гурав хонолоо гэнэ. Малын эмч ирснийх гээд үзлэг хийсэн хургалах боломжгүй байсан. Үхсэн хургийг нь гаргаад гэдсийг нь буцаж боогоод хэсэг хугацааны дараа нөгөө хонь босоод явлаа. Тэгсэн дарга гарч ирээд хонийг анхаараарай гэнэ. Тэгээд надаас асууж байдаг шүү. Саяын хагалаа хийлгэсэн хонь амьдрах уу гэж байна. Тэгнээ тэр явна гэсэн харчихаад гүй ямар жигтэй юм гээд өөр юм хэлсэнгүй. Хожим бригадын даргаас асуухад нь нөгөө хонь амьдарсныг мэдээд намайг их тоосон. Ингэж л Пэрэнлэй дарга юм хийж чаддаг хүнээ томилдог. “Улз” нэгдэл малын тоо толгойгоороо, ажлын үзүүлэлтээр ч аймагтаа өрсөлддөг байлаа. Тиймдээ ч “Тэргүүний нэгдэл” болж байсан. Улсын анхдугаар зөвлөгөөн болоход завсарлагаанаар Рагчаа даргатай тамхи татаад зогсож байдаг. Пэрэнлэй дарга сум орноо тааруухан удирдан авч явсан бол тэгж зогсохгүй дээ. Энэ мэт жишээ олон. Дарга тийм чанга хүн биш. Хүний эвийг олдог. Гэхдээ бас хатуу юман дээрээ дугарна. Их хошин бас их ёгч үгэн дотор үг хавчуулна. Мөн Пэрэнлэй даргын үед Улаанбаатар хотод “Нутгийн сэхээтний зөвлөл” гэж байгуулагдсан. 50 жилийн ойн сум нэгдлийн "Дарга" тавих илтгэлийг Пэрэнлэй дарга ерөнхий бичээд Ардын уран зураач Г.Одон гуай одоогоор бол редактор буюу хянан тохиолдуулж байлаа шүү дээ. Харилцаа холбоог олон талаар хослуулж хөрш зэргэлдээ Чита мужтай ойр дотно ажилладаг байлаа. Пэрэнлэй дарга цэлгэр талын дээгүүр элч туяагаа цацруулах хоёр нарны хооронд төдийгүй шөнө дөл болсон хойно ч сууриас суурь дамжин зав чөлөөгүй явж «Улз» нэгдлийн ирээдүй өөд, түмэн олныхоо хүсэл эрмэлзэл, итгэл найдварыг биелүүлэхийн төлөө хүчин зүтгэж явсан Дашбалбар сумын түүхэнд тодоос тод бичигдэх ховорхон хүн билээ. '''Хүний гавьяат эмч, Дашбалбар сумын Эрүүл мэндийн төвийн дарга В.Алтанцэцэг''' Гомбожавын Пэрэнлэй нь манай сумын түүхэн хүний нэг юм. Миний хувьд нэгдлийн дарга байхад нь сургуулиа төгсч ирээд сумандаа ажиллах болсон цаг. Дараа нь би сумынхаа засаг даргаар ажиллаж байх үедээ уулзаж зөвлөлгөө авч байсан. Өндөр настай болоод гэртээ суудаг байхад нь хаяа уулзахад сумынхаа төлөө санаа тавьж “ийм ажил хийвэл их зүгээр дээ" гээд л ярьж байдаг нь үнэхээр нутгаа гэсэн сэтгэлтэй хүн юмаа гэж хүндэлэг байлаа. Манай сумын хагас зуун жилийн түүх Г.Пэрэнлэй, Ж.Ёндонжамц дарга нартай салшгүй холбоотой гэж боддог. Тэд л одоогийн энэ хөгжил дэвшилд хүрэхэд үүрэг гүйцэтгэсэн хүмүүс юм. Пэрэнлэй даргын хувьд 20 гаруй жил сум нэгдлийг удирдахдаа “Улз” нэгдлийг улсдаа тэргүүнйи нэгдэл болгон хөгжүүлж, хойч үе бидэндээ хүлээлгэж өгсөн. Одоо манай сум “Улсын тэргүүний сум болтлоо хөгжсөн. Монгол улсын 330 сумаас улсад малын тоогоороо эхний 8-рт бичигдэж байгаа нь Пэрэнлэй даргын маань “Улз” нэгдлийн буян юмдаа. Нэгдэл тарахад сумын иргэдэд хувьчилсан мал, бусад хөрөнгүүд иргэдийн хувийн өмчийн суурь болсон. Улсдаа тэргүүлдэг сум нэгдэл байсныг гэрчлэх хэдэн жишээ дурдвал: -1969 онд нэгдэлжих хөдлөлгөөн ялсаны 10 жилийн ой угтсан уралдаанд улсад 2-р байр /'''ОНСмузейн материалаас'''/ -1971 онд Ардын хувьсгал, МХЗЭ-ийн 50 жилийн ой угтаж заралсан уралдаанд улсад 3-р байр /'''ОНС музейн матеираас'''/ -1974 онд Засгийн газрын хүндэт жуух бичгээр шагнуулсан /'''ОНСмузейн материалаас'''/ -1975,1976 онуудад цөцгийн тос ээдэмцэрийн төлөвлөгөөг биелүүлсэн амжилтаар 2,3-р байр эзэлж байжээ, “Улз" нэгдэл улсад мөнгөн орлогоороо 2-р байр, нэгдлийн гишүүдэд хөлс олголтооороо 1-р байр улсаас урт богино хугацааны зээл авдаггүй өөрийгөө санхүүжүүлдэг нэгдэл байсан. Дашбалбар сумын 40,50,60 жилийн ойн зардалыг “Улз” нэгдэл санхүүжүүлдэг байсан ба тухайн үед хандив тусламж авдаггүй байлаа. -1979 онд түүхэндээ хамгийн олон буюу 113432 толгой мал тоолуулж байсан. “Улз” нэгдэл 30 гаруй авто машин, гинжит болон дугуйт трактортой, томоохон авто гаржтай, нэгдлийн тээврийн бүхий л үйлчилгээ үзүүлдэг байсан. Мөн айлуудад ундны ус түгээдэг авто цистерн, бригадуудаас сүү, цөцгийн тосоо тээвэрлэдэг сүүний машин бригаддад соёлын үйлчилгээ хүргэдэг, “Кубань машин, түлш цэнэглэдэг машинуутай. Сумын төвийн айл өрхүүдийг цахилгаанаар хангадаг дизель станц, хадлангийн механикжсан салаа тариа бригад, жилдээ 20,0-30,0 цөцгийн тос боловсруулдаг сүү тосны завод, халуун усны газар, айл өрхүүдэд тавилга болон хэрэгцээт зүйлийг хийж үйлдвэрлэдэг барилгын цех , нэг ээлжинд 25 хүн хүлээн авах хүчин чадалтай зочид буудал, 40 хүн хүлээж авах гуанз, Талхны газар, гахай шувууны аж ахуй, мал тууварын бригад, мал эмнэлэг, худаг усны бригад, чанар нөөцийн бригад, хүүхдийн хөдөлмөр зуслан гээд тоочоод барамгүй одооноос дутахгүй жижиг үйлдвэрлэл үйлчилгээний газруудтай сумынхаа иргэдийн хэрэгцээг хангадаг ийм сайхан нэгдэл сум байсан даа. Энэ бүхэн Пэрэнлэй даргын сэтгэл оюун, хөдөлмөр зүтгэлээ шингээн ажиллаж ирсэн 20 гаруй жилийн түүхэн амжилт билээ. '''Соёлын төвийн эрхлэгчээр ажиллаж байсан Б.Балжид''' Би айлын ганц охин. Аав, ээж хоёр минь нэгдлийн хоньчин. Аав маань хониныхоо бэлчээр дээрээ бурхан болсон. Жаахан басган байхдаа сумын дарга гэж ямар хүн байдгийг ч мэдэхгүй байлаа. Хамгийн анхны Г.Пэрэнлэй даргын талаарх дурсамж аавын минь ажил явдалд 56 машинаар дүүрэн нутгийн олноо авчирч оролцуулж, хариуцаж байсан хонийг нь даруй айлд шилжүүлж ээж бид хоёрын амьдралд тулгарсан ачааг хөнгөлж байснаар нь “ямар сайн хүн бэ” гэж боддог байсан. Би Баян-уулын сургуулийг дүүргээд МУИС-ын Орос хэлний багшийн сургуульд явах гэсэн оноо хүрэхгүй, мориноос унаад биеийн эрүүл мэнд сайнгүй байлаа. Тэр үед Пэрэнлэй дарга намайг ардын депутатын хурлын гүйцэтгэх захиргааны бичээч, бичиг хэргийн ажилтнаар ажилллаж чадах уу гэж асуув. Би чадахгүй байхдаа гэхэд сурна даа гэж эрс шийдэмгий хэлж билээ. Ингээд дөрвөн хуруугаараа бичгийн машин дээр бичиж сураад 3 жил энэ албан тушаалыг хашсан. Гэтэл элэгний өвчин сэдэрч сумын эмч Мөнхөөгийн тодорхойлолтоор нарийн бичгийн даргын албыг үргэлжлүүлэн хаших боломжгүй боллоо. Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудаж одоо Баруун Яслийн эрхлэгч болно доо гэлээ. Хэлснээр нь Яслийн эрхлэгчээр ажиллаж байтал тэрээр хөөцөлдөж явсаар Цэдэнбал Фелотовагийн нэрэмжит Хүүхдийн фондын хөрөнгөөр улсын хэмжээнд баригдах 33 цэцэрлэгийн нэгийг сумандаа 1 жилийн дотор зохион байгуулан бариулж сум маань Цэцэрлэг, Яслийн цогцолбортой боллоо. Шинэ хуучин хоёр цэцэрлэг нэгдэж, би цэцэрлэгийн эрхлэгч, нярав хоёрыг хамтад нь хийж байлаа. Ажлаа гартаа оруулаад 4 жил 8 сар болов. Гэтэл нэг өдөр Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудлаа. Дарга өрөөндөө намын даргатай хамт тамхиа баагиулаад сууж байна. “Чамайг Клубийн даргаар тавина” гэдэг юм. “Би клубийн дарга болмооргүй байна. Олон дарга солигдсон, уналтын байдалтай байгаа” гэв. Энэ явдлаас өмнө сумын тооцооны тасгийн нярав бол гэж нэг удаа хэлсэн ч би санхүү тооцоо мэдэхгүй. Тэгтэл өнөө орой очоод Жамсрандоржоор сампин заалгаад ир гэлээ. Тэр оройжин том хүрэн сампин дээр хичээл заалгаж аваад хэсэг хугацаанд тооцооны касс, яслийн эрхлэгч хийж байтал дарга өөрийнхөөрөө ямартай ч намайг клубийн эрхлэгч болголоо. Би дургүй ч 1983 оны 10-р сарын 1-нд клубийн эрхлэгч боллоо. Анх ажлаа авахад том хүрэн ширээ, шургуулгад нь хэдэн ширхэг Правда сэтгүүл, өрөөний мухарт 6 ширхэг архины шил байлаа. Г.Пэрэнлэй дарга Доржханд гуай манаачтай, Номын санч Цэвэлмаа гээд 4 хүний орон тоотой ажил хүлээлгэн өглөө. Клубийн нэг ч техник ажилладаггүй, том хар төгөлдөр хуур, ажилладаг, ажилладаггүй цөөн хэдэн хөгжмийн зэмсэг байж билээ. Нөхцөл байдал нилээн хүнд байлаа. Улсын хэмжээнд соёлжуулах аян зохион байгуулагдаж, тухайн үед нь Пэрэнлэй дарга 100 хүн хамрагдах сургалтад намайг явуулж чадсан юм. 1 сарын дараа клубийн эрхлэгчийн мэргэжлийн үнэмлэх гардаж авав. Дорнод аймгийн бүх суманд “Дашбалбар цахилгаан хөгжимтэй болсон” гэж ойрын сумдад зар түгж, залуучууд оройдоо гурван дугуйттайгаа цахилгаан хөгжимтэй бүжигт оролцох гэж ирнэ. Пянз тоглуулагч Пэрэнлэй даргаар цохуулж аваад өглөө хүртэл диско бүжигт залуучуудыг татаж байлаа. Бүжигт орохдоо хромын гутал, тэрлэгэн дээл зэрэг гоёлын хувцас өмсөж ордог боллоо. Пэрэнлэй даргын бодлого нь соёлын төвөөр дамжуулан нутгийн залуучуудыг соёлжуулах үйл ажиллагааг идэвхтэй зохион байгуулсан. Миний сурах зүйл сургалт үргэлжилсээр Улаанбаатар хот руу 3 сарын курст дараа нь 20 хүнийг Москва руу явуулна гэсэн жагсаалтад багтаж 1 сарын онолын сургалт хийгээд үлдсэн хугацаанд дадлага хийсэн. Үүнийг хэлэх болсон шалтгаан нь 3 сарын курс төгссөнөөрөө Соёлын төвийн захирал гэсэн тушаалтай ирсэн бөгөөд Соёлын яамны шалгуур үзүүлэлтийн дагуу жил жилээр Соёлын төвийн хөдөлгөөнд хамруулж байв. Тэр үеэс хойш би гэдэг хүн их л дургүй, уйлан байж ажиллахаар ирсэн Соёлын төвийнхөө эрхлэгчээр 22 жил ажилласан юмдаа. Пэрэнлэй дарга соёлыг бодлогоор маш их дэмжсэн. Гадаад дотоод харилцаа сайтай, залуу мэргэжилтэн суурьшуулахад анхаарч ажилладаг алсын хараатай хүн байсан гэдгийг онцолмоор байна. Соёлын төв ажил хөдөлмөрөөрөө аймагтаа битгий хэл улсын хэмжээнд тэргүүлж улсын хүүхэд залуучуудын театрт тайлант тоглолт хүртэл хийдэг боллоо. Ямар ч уулзалт, үйл ажиллагаанд заавал санхүүгийн мэргэжилтнээ дагуулж явдаг бөгөөд өөртөө нэг ч төгрөг завшиж байгаагүй. Миний амьдралын багш юмаа. Пэрэнлэй дарга маш оюунлаг хүн байсан учраас нутгийн ажилчдыг соёлжуулахад ном, кино зэргээр хүчтэй нөлөөлсөн гэж хэлж болно. Соёлын төв нэг сард 4 шинэ кино гаргана, нэгдлийн хөрөнгөөр шинээр гарсан номоос заавал 5 ширхгийг худалдан авдаг. Хэвлэлийн жагсаалтад байгаа бүх сонин, сэтгүүлийг захиалж хүмүүст заавал уншуул гэдэг байлаа. Нэгдэл хөрөнгөтэй тулдаа Соёлд хөрөнгө оруулалт хийдэг байсан. Мөнгөгүй бол мал аж ахуйгаа арайхийн удирдаж, тэр холын соёлыг орхигдуулдаг нэгдлүүдийн нэгэн адил болох байсан гэж боддог юм. ==ДУРСГАЛ== Пэрэнлэй дарга “Багш” мэргэжилтэй учир хүнд юм ойлгуулах арга ухааныг туйлын чамбай эзэмшсэн хүн гэж олон хүнээс сонсоно. Хэнд, хэдийд, ямар маягаар, юуг хэлж ойлгуулахаа сүрхий мэддэг байж. [[Файл:Perenlei7.png|thumb| Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан Гомбожавын Пэрэнлэй]] 1990 онд хувьчлал явагдаж, хуучин бүх зүйл өөрчлөгдөхөд 20 гаруй жил сум, нэгдэл удирдаж, олон зүйлийг шинээр бий болгож, бүтээсэн Пэрэнлэй даргын хувьд өөрийнх нь нүдэн дээр бүх юм өөрчлөгдөж, хувьчлал нэрэн дор зарим зүйлиййг үгүй хийсэн нь түүнд үнэхээр хүнд туссан гэдэг. Түүнийгээ ч 1993 онд ажлаар суманд нь очсон Малын их эмч С.Чойжилсүрэнд ихэд гутрангуй дурсан ярьжээ. Г.Пэрэнлэй дарга хүнд ажил хариуцуулан хийлгэж чаддаг, хүний эвийг олдог. Дарга нарт ажлаа ойлгуулж, танилцуулж чаддаг, Аймгийн чуулганд үгээ оновчтой хэлдэг, тэр нь олны анхаарлыг ихэд татдаг, сумандаа ахмадуудын дунд нэр хүндтэй нэгэн байжээ. Үүгээр зогсохгүй сум орон нутгаасаа төрсөн, аймаг болон улсад хариуцлагатай ажил, алба хийж буй сэхээтэн, дарга нартай холбоотой байх, тэд нарын туслалцааг сумандаа авах, ашиглах талаар гарамгай сайн ажиллаж байж. Чита мужийн Агийн Үндэсний тойргийн удирдлагуудтай харилцан туслалцах, гэрээ хэлцэл байгуулж тогтмол холбоотой байдаг, Хүнийг гомдоохоос ихэд зайлсхийдэг, сумынхаа нэр хүндийг ямагт өргөж, сайхан байлгахыг эрмэлздэг, ажилдаа чин сэтгэлээ зориулж чаддаг ховорхон дарга, ах, сумандаа хайртай нутгийн хүү байжээ. 9wosylrsljq2ahn11su33q3l5wtp4pl 0 147550 864640 864322 2026-08-04T09:11:59Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Данийн Баруун Энэтхэгийн мөнгөн тэмдэгт]] to [[Данийн Баруун Энэтхэгийн далер]] without leaving a redirect 864322 wikitext text/x-wiki Danish West Indian daler (Данийн Баруун Энэтхэгийн далер) нь 1849–1917 онд Данийн Баруун Энэтхэгийн арлуудад (одоогийн АНУ-ын Виржиний арлууд), мөн 1917–1934 онд АНУ-ын Виржиний арлуудад хэрэглэгдэж байсан мөнгөн тэмдэгт юм. ==Түүх== Далер (daler) нь 1849 онд ригсдалер (rigsdaler)-ыг орложээ. 1859 он хүртэл далерийн жижиг нэгжийн зоос гаргаагүй боловч арлууд дээр ашиглахаар төрөл бүрийн зоосыг дахин тэмдэглэгээ (countermark) хийж хэрэглэж байв. 1859 онд цент (cent)-ээр нэрлэсэн зооснуудыг гаргаж эхэлсэн бөгөөд 100 цент = 1 далер байв. 1904 онд бит (bit) болон франк (franc) гэсэн хоёр шинэ мөнгөн нэгжийг нэвтрүүлжээ. Дөрвөн нэгжийн харьцаа нь: 5 бит = 1 цент 100 бит = 20 цент = 1 франк 100 цент = 5 франк = 1 далер Зооснуудыг хоёр өөр нэгжийг зэрэг бичсэн байдлаар гаргадаг байв. Жишээлбэл, бит ба цент, франк ба цент, эсвэл франк ба далер гэсэн хосолсон тэмдэглэгээтэй байжээ. 1904 онд зөвхөн 4 далер болон 10 далер-ын нэрлэсэн үнэтэй алтны зоос үйлдвэрлэн гаргасан бөгөөд тус бүрээс 121,000 болон 2,005 ширхэг үйлдвэрлэгджээ. Мөнгөн дэвсгэртүүдийг франк-ээр нэрлэж байв. Франк нь Францын франктай тэнцүү байсан бөгөөд мөнгөн дэвсгэртийн ар талд үнийг Данийн крон (kroner) болон эре (øre)-гээр илэрхийлсэн тайлбар бичигдсэн байв. Үүнд: 1 франк = 72 эре Данийн Баруун Энэтхэгийн арлууд 1917 онд АНУ-д шилжиж, АНУ-ын Виржинийн арлууд (U.S. Virgin Islands) болсноос 17 жилийн дараа буюу 1934 онд далерийг АНУ-ын доллараар сольжээ. Солилцооны ханш: 1 ам.доллар = 1.0363 далер Энэхүү өөрчлөлтийг Сент-Томас ба Сент-Жон хотын захиргаа болон Сент-Крой хотын захиргааны Колонийн зөвлөлүүд ижил төрлийн тогтоол баталж хэрэгжүүлсэн байна. Үүнийг АНУ-ын Сангийн яам зөвшөөрсөн бөгөөд уг өөрчлөлт нь Данийн Баруун Энэтхэгийн Үндэсний банкны эрхийн хугацаа дууссаны дараа хийгджээ. cuv00z05xi98jjjhuavdbb5lb18dg7b 0 147639 864574 864146 2026-08-04T06:54:59Z Зулаазулаа67 103359 /* */ added possible links 864574 wikitext text/x-wiki '''Полифенилен оксид (PPO) буюу полифенилен эфир (PPE)''' нь өндөр температурт тэсвэртэй, [[:en:Thermoplastic|дулааны хуванцарын]] шинж чанартай инженерийн полимер юм. Шилжилтийн температур болон хайлшийн зуурамтгай чанар нь маш өндөр байдаг тул боловсруулахад хүндрэлтэй байдаг учир үүнийг цэвэр хэлбэрээр нь ашиглах нь ховор. PPO-г ихэвчлэн полистирол, гаднаас ирэх цохилтод тэсвэртэй полистирол эсвэл полиамидтай хольж боловсруулдаг. PPO-г 1956 онд Аллан Хэй анх нээсэн бөгөөд 1964 онд General Electric компани "Noryl" гэх худалдааны нэртэйгээр зах зээлд гаргажээ. PPO нь ойролцоогоор 215°C хэмийн өндөр шилжилтийн температуртай, аморф бүтэцтэй дулааны хуванцар материал юм. PPO-гийн холимогууд нь химийн болон механик шинж чанаруудын гайхалтай хослолыг агуулдаг. Полистирол нэмснээр шилжилтийн температур буурч, улмаар халуунд тэсвэртэй байдлаа хадгалахын хамт стандарт шахаж хэвлэх аргаар боловсруулахад илүү хялбар болдог. PPO-гийн холимогууд нь суналт болон гулзайлтын бат бэх, хэмжээсийн маш сайн тогтвортой байдал, чийг шингээлт багатай шинж чанартай бөгөөд халуун ус болон уурны нөлөөгөөр явагдах гидролизийн урвалд онцгой тэсвэртэй байдаг. Түүнчлэн PPO нь давтамжийн өргөн хүрээнд цахилгаан тусгаарлах онцгой шинж чанарыг үзүүлдэг тул цахилгаан болон электроникийн инженерчлэлд өндөр ач холбогдолтой материал болдог. PPO-гийн холимогууд нь телевизорын их бие, цахилгааны холбогч, холболтын блок, шингэн дамжуулах төхөөрөмж, насосны сэнс болон автомашины дотоод чимэглэлийн эд анги зэрэгт өргөнөөр ашигладаг. Мөн PPO-гийн холимог материалууд нь үйлдвэрийн машин механизм болон эмнэлгийн багаж хэрэгсэлд хэвэнд цутгасан металл эд ангиудыг орлох хөнгөн жинтэй бүтцийн материал болдог. [[Ангилал:Нийлэг материал]] pvfhgwznh5lecy246akegcay3xiapub 0 147664 864647 864247 2026-08-04T09:36:36Z Zorigt 49 864647 wikitext text/x-wiki [[Файл:Emblem of the Korean People's Army.svg|thumb|Солонгосын Ардын армийн сүлд]] '''Солонгосын Ардын Арми''' ([[Солонгос хэл|солонг.]] 조선인민군, галиг. ''Чосон инмингун'', товч. САА) -Умард солонгос буюу [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улсын]] Зэвсэгт хүчин. [[Файл:Flag of the General Staff of the Korean People's Army (Obverse).svg|thumb|Солонгосын Ардын армийн далбаа]] Солонгосын Ардын армид улс төр, цэргийн нэгдсэн командлалын бүтэцтэй. Цэргийн командлалыг [[Хөдөлмөрийн нам (Умард Солонгос)|Солонгосын Хөдөлмөрийн Намын]] Төв Цэргийн Хороо хянадаг бөгөөд Төв Цэргийн Хорооны дарга нь Зэвсэгт хүчний Дээд командлагчаар ажилладаг. Одоогийн Дээд командлагч нь маршал '''[[Ким Жон-ын]]''' юм. БНАСАУ-ын Ардын армид цэргийн командлалын байгууллагууд, хуурай замын хүчин, агаарын болон агаарын довтолгооноос хамгаалах хүчин, тэнгисийн цэргийн хүчин багтдаг. 2012 оноос хойш стратегийн пуужингийн хүчин, 2017 оноос хойш тусгай тактикийн хүчинтэй болсон. БНАСАУ-ын байнгын арми ойролцоогоор 1 сая бие бүрэлдэхүүнтэй. Янз бүрийн тооцоогоор армийн нийт мэргэжлийн цэргийн албан хаагчдын тоо 850,000-1,200,000 хооронд хэлбэлздэг. Нөөцийн хүчний тоо ойролцоогоор 4,000,000. Дайчилгааны нөөцөд 4.7 сая бие бүрэлдэхүүн, дайчилгааны нөөц 6.2 сая, цэргийн албанд тэнцэх хүмүүс 3.7 сая байна. Эдгээр албан хаагчдын нэлээд хэсэг нь байлдааны бус үүрэг гүйцэтгэдэг (барилгын цэрэг гэх мэт). Цэрэг татлага 17 наснаас эхэлдэг бөгөөд Солонгосын Ардын Армид албадан алба хаах хугацаа эрэгтэйчүүдэд 10 жил, эмэгтэйчүүдэд 5 жил байдаг ажээ. САА нь 2024 онд цэргийн хүчээрээ дэлхийд 36-р байранд орсон. == Түүх == БНАСАУ-д Солонгосын Ардын Армийн түүх нь 1932 оны 4-р сарын 25-нд 1 сая гаруй солонгос хүн амьдардаг Манжуурт Японы эзлэн түрэмгийлэгчдийн эсрэг тулалдаж байсан Солонгосын коммунистуудын партизан отрядуудын үндсэн дээр байгуулагдсан Японы эсрэг Ардын партизан арми (ANPA) байгуулагдсан үеэс эхлэлтэй гэж үздэг. [[Умард Солонгос|Умард Солонгосын]] түүх судлалд Солонгосын Ардын Армийн командлагчдын нэг нь [[Ким Ил Сон]] байсан бөгөөд Солонгосын Ардын Арми 1945 онд Зөвлөлтийн цэргүүдтэй хамт "империалист Япон"-ы эсрэг тулалдаж байсан гэж үздэг байна. Гэтэл зарим түүхчид 1939 онд Хятадын Яньань хотод Ким Му Жон, Ким Ду Бон нарын удирдлага дор Солонгосын сайн дурын корпус байгуулагдсан гэдэг юм. 1945 он гэхэд 1000 цэрэгтэй болсон бөгөөд Япон ялагдсаны дараа корпус Манжуур дахь Хятадын коммунист ангиудтай нэгдэж, 1945 оны 9-р сар гэхэд 2500 цэрэгтэй болсон (Манжуурт Солонгосын умард хэсгээс ирсэн солонгосчууд нэмэгдсэн) гэж үздэг. Гэсэн хэдий ч 1945 оны 10-р сард энэ корпусыг Солонгос руу оруулах оролдлогыг Зөвлөлтийн эрх баригчид сөргөөр хүлээн авч байсан ажээ. 1946 оны эхээр Умард Солонгосын Түр Ардын Хороо анхны байнгын цэргийн ангиудыг сайн дурын үндсэн дээр элсүүлэн байгуулж эхэлжээ. 1946 оны дунд үед нэг явган цэргийн бригад, армийн командлал, улс төрийн боловсон хүчнийг сургах хоёр сургууль байгуулагдсан байна. 1947-1949 оны хооронд Солонгосын Ардын Арми эцсийн байдлаар байгуулагдсан юм. Явган цэргийн дивиз, тусдаа танкийн бригад, тусдаа их буу, зенитийн их буу, инженерийн хороо, холбооны хороог нэмж байгуулсан. Мөн агаарын цэргийн хүчин, тэнгисийн цэргийн анги нэгтгэл байгуулагдаж эхэлсэн. [[Ардын Чөлөөлөх Арми|Хятадын Ардын чөлөөлөх армийн]] бүрэлдэхүүнд [[Хятадын иргэний дайн|Хятадын иргэний дайнд]] тулалдсан 5, 6-р Солонгосын явган цэргийн дивизүүдийг Солонгосын Ардын Армийн бүрэлдэхүүнд оруулсан. 1950 оны эхний хагаст Өмнөд Солонгостой үүссэн хурцадмал байдлаас болж БНАСАУ-ын армийг өөрчлөн зохион байгуулах ажил дууссан. Дайны эхэн үед Дотоод хэргийн яамны цэргүүдийг оролцуулан нийт цэргийн тоо нь 188,000 байв. Зэвсэгт хүчний удирдлагыг Батлан ​​​​хамгаалах яам Ерөнхий штаб болон зэвсэгт хүчний салбар, байлдааны зэвсгийн командлагчид гүйцэтгэдэг байв. 1950 оны 6-р сарын 25-нд Солонгосын Ардын Арми Өмнөд Солонгос руу довтлон орсон. [[Солонгосын дайн|Солонгосын дайны]] үеэр (1950–1953) Солонгосын Ардын Армийн цэрэг мэргэжлийн арми болжээ. 481 цэрэг БНАСАУ-ын баатар цол хүртэж, 718,000 гаруй цэрэг одон, медалиар шагнагдсан бөгөөд дайны үеэр 500 мянган хүн амиа алдсан юм. 2-р сарын 8-ны өдрийг БНАСАУ-д Солонгосын Ардын Армийн өдөр болгон удаан хугацаанд тэмдэглэж ирсэн. 1987 оны 7-р сард Умард Солонгосын засгийн газар Солонгосын хойгийн хойд болон өмнөд хэсэгт байрлах цэргийн нийт тоог үе шаттайгаар бууруулах санал гаргаж, 1987 оны эцэс гэхэд зэвсэгт хүчний тоог дангаараа 100,000 хүнээр бууруулах бодолтой байгаагаа зарлаж цомхотгосон байна. 2024 оны 10-р сард Хойд Солонгосын цэргүүдийг Курск мужийн байлдааны бүсэд 11,000-12,000 цэрэг илгээж эхэлсэн бөгөөд ингэснээр Оросын Украин руу довтлоход оролцсон юм. 2025 оны 4-р сарын 26-нд Оросын Зэвсэгт хүчний Жанжин штабын дарга [[Валерий Герасимов]] болон Оросын Гадаад хэргийн яам анх удаа Умард Солонгосын цэргүүд Курск мужид болсон тулалдаанд оролцсоныг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн юм. == Бүтэц зохион байгуулалт == БНАСАУ-ын 1972 оны Үндсэн хуулийн дагуу Ардын зэвсэгт хүчинг БНАСАУ-ын Үндэсний батлан ​​хамгаалах комисс (ҮБХК) удирддаг. ҮБХК-ийн дарга нь Дээд Ерөнхий командлагч (2011 оноос хойш маршал [[Ким Жон-ын]]), дэд дарга нар нь Армийн генерал О Гёк Рёл, дэд маршал Ким Ён Чун, Ри Ён Му нар байв. ҮБХК-ийн дарга нь бүх зэвсэгт хүчнийг удирдаж, чиглүүлдэг бөгөөд улс орны батлан ​​хамгаалахыг бүхэлд нь хариуцдаг байна. ҮБХК нь дайн зарлах, дайчлах тушаал гаргах бүрэн эрхтэй юм. Солонгосын Ардын Арми (ойролцоогоор 1 сая байнгын армийн бие бүрэлдэхүүн + ойролцоогоор 4 сая нөөц цэрэг): * Хуурай газрын цэрэг; * Агаарын цэргийн хүчин; * Тэнгисийн цэргийн хүчин; * Стратегийн пуужингийн хүчин; * Тусгай ажиллагааны хүчин; == Цэргийн номлол == * Дайсны байрлалыг бүрэн устгах. Тэднийг ухрах эсвэл дахин хүчээ хуримтлуулахыг зөвшөөрөх ёсгүй. * Гэнэтийн цаг хугацаа, газарт дайсан руу гэнэтийн довтолгоо хийх, шөнийн тулаан ашиглах, тусгай ажиллагааны хүч ашиглах. * Галт зэвсгийн давамгай байдалтай байх * Хөдөлгөөнт байдал * Ар талын бүрэн хамгаалалттай байдал * Дайсны ар талд тусгай ажиллагаа явуулах, партизаны дайн хийх * Агаарын цэргийн хүчин, тэнгисийн цэргийн хүчийг хуурай замын хүчинтэй уялдуулан ашиглах * Цэргийн байлдааныг давхар шугам ашиглах. Цэргүүд нь ихэвчлэн гурван давхарт хуваагддаг: эхний давхарт 2/3, хоёрдугаарт ойролцоогоор 1/3, гуравдугаарт 1/9. * Том, жижиг, ердийн болон уламжлалт бус үйлдлүүдийг хослуулан ашиглах * Логистикийн үйлчилгээг чадварлаг ашиглах * Газар нутгийн байрлалыг зөв ашиглах * Дайсны цэргүүд болон ар талын бүсийг нарийвчилсан тагнуул хийх == Цэргийн албан тушаалууд == {| class="wikitable" !Ангилал !солонгос нэр !Орчуулга !Погон (арми) !Погон (агаарын цэрэг) !Погон (далайн цэрэг) ! colspan="3" |Тэмдэг |- ! rowspan="4" |Маршалууд 원수급 (元帥級) |대원수 (大元帥) |БНАСАУ-ын Генералиссимус | colspan="3" |[[File:DPRK-Army-OF-12.svg|center|129x129px]] | colspan="3" |[[File:Tae_wonsu_-_collar_insignia.gif|center|115x115px]] |- |공화국원수 (共和國元帥) |БНАСАУ-ын Маршал | colspan="3" |[[File:DPRK-Army-OF-11.svg|center|129x129px]] | colspan="3" |[[File:Marshal_of_the_DPRK_insignia.svg|center|106x106px]] |- |인민군원수 (人民軍元帥) |Солонгосын Ардын Армийн Маршал |[[File:DPRK-Army-OF-10b.svg|center|129x129px]] |[[File:DPRK-AirForce-OF-10b.svg|center|129x129px]] |[[File:DPRK-Navy-OF-10b.svg|center|129x129px]] | colspan="3" |[[File:Konghwaguk_Wonsu_-_collar_insignia.gif|center|123x123px]] |- |차수 (次帥) |Дэд-маршал |[[File:DPRK-Army-OF-10a.svg|center|129x129px]] |[[File:DPRK-AirForce-OF-10a.svg|center|129x129px]] |[[File:DPRK-Navy-OF-10a.svg|center|129x129px]] | colspan="3" |[[File:Wonsu_-_collar_insignia.gif|center|130x130px]] |- !Ангилал !солонгос нэр !Цол !Погон (арми) !Погон (агаарын цэрэг) !Погон (БХЯ) !Погон (Дотоод яам) !Цол (усан цэрэг) !Погон (усан цэрэг) |- ! rowspan="4" |Генералууд 장령급 (將領級) |대장 (大將) |Армийн Генерал |[[File:General_of_the_Army_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:General_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:General_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] |[[File:General_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|100x100px]] |Усан цэргийн Адмирал |[[File:Fleet_Admiral_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |상장 (上將) |Руандаа Генерал |[[File:Colonel_General_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Colonel_General_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Colonel_General_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] |[[File:Colonel_General_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|100x100px]] |Адмирал |[[File:Admiral_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |중장 (中將) |Дэслэгч Генерал |[[File:Lieutenant_General_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Lieutenant_General_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Lieutenant_General_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] |[[File:Lieutenant_General_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|100x100px]] |Дэд-адмирал |[[File:Vice_Admiral_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |소장 (少將) |Хошууч Генерал |[[File:Major_General_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Major_General_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Major_General_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] |[[File:Major_General_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|100x100px]] |Контр-адмирал |[[File:Rear_Admiral_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- ! rowspan="4" |Ахлах офицерууд 좌관급 (佐官級) |대좌 (大佐) |Ахлах хурандаа |[[File:Senior_Colonel_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Senior_Colonel_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Senior_Colonel_rank_insignia_(North_Korean_police).png|99x99px]] |[[File:Senior_Colonel_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|100x100px]] |Командор ахмад |[[File:Commodore_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |상좌 (上佐) |Хурандаа |[[File:Colonel_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Colonel_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Colonel_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] |[[File:Colonel_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|100x100px]] |1-р зэргийн ахмад |[[File:Senior_Captain_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |중좌 (中佐) |Дэд хурандаа |[[File:Lieutenant_Colonel_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Lieutenant_Colonel_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Lieutenant_Colonel_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] |[[File:Lieutenant_Colonel_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|100x100px]] |2-р зэргийн ахмад |[[File:Captain_rank_insignia_(North_Korean_Navy).svg|100x100px]] |- |소좌 (少佐) |Хошууч |[[File:Major_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Major_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Major_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] |[[File:Major_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|100x100px]] |3-р зэргийн ахмад |[[File:Commander_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- ! rowspan="4" |Бага офицерууд 위관급 (尉官級) |대위 (大尉) |Ахмад |[[File:Captain_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Captain_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Captain_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] |[[File:Captain_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|100x100px]] |Дэслэгч- ахмад |[[File:Lieutenant_Commander_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |상위 (上尉) |Ахлах дэслэгч |[[File:Senior_Lieutenant_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Senior_Lieutenant_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Senior_Lieutenant_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] |[[File:Senior_Lieutenant_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|100x100px]] |Ахлах дэслэгч |[[File:Lieutenant_rank_insignia_(North_Korean_Navy).svg|100x100px]] |- |중위 (中尉) |Дэслэгч |[[File:Lieutenant_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Lieutenant_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Lieutenant_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] |[[File:Lieutenant_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|100x100px]] |Дэслэгч |[[File:Lieutenant_Junior_Grade_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |소위 (少尉) |Бага дэслэгч |[[File:Junior_Lieutenant_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Junior_Lieutenant_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Junior_Lieutenant_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] |[[File:Junior_Lieutenant_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|100x100px]] |Бага дэслэгч |[[File:Ensign_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- ! rowspan="4" |Ахлагч нар 하사관급 (下士官級) |특무상사 (特務上士) |Тусгай цэргийн Ахлах ахлагч |[[File:Chief_Master_Sergeant_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Master_Aircrew_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:First_Sergeant_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] | |Ахлах мичман |[[File:Chief_Petty_Officer_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |상사 (上士) |Ахлах ахлагч |[[File:Senior_Sergeant_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Flight_Sergeant_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Senior_Sergeant_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] | |Мичман |[[File:Petty_Officer_First_Class_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |중사 (中士) |Ахлагч |[[File:Sergeant_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Sergeant_rank_insignia_(North_Korean_Air_Force).svg|100x100px]] |[[File:Sergeant_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] | |Хөлгийн гол ахлагч |[[File:Petty_Officer_Second_Class_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |하사 (下士) |Дэд ахлагч |[[File:Junior_Sergeant_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Junior_Sergeant_rank_insignia_(North_Korean_Air_Force).svg|100x100px]] |[[File:Junior_Sergeant_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] | |Гол ахлагч |[[File:Petty_Officer_Third_Class_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- ! rowspan="4" |Цэрэг 전사급 (戰士級) |상급병사 (上級兵士) |Ахлах ефрейтор |[[File:Senior_Corporal_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Corporal_rank_insignia_(North_Korean_Air_Force).svg|100x100px]] |[[File:Corporal_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] | |1-р зэргийн ахлагч |[[File:Able_Seaman_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |중급병사 (中級兵士) |Ефрейтор |[[File:Corporal_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Senior_Aircraftman_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Lance_Corporal_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] | |2-р зэргийн ахлагч |[[File:Seaman_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |초급병사 (初級兵士) |дэд ефрейтор |[[File:Lance_%D0%A1orporal_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Leading_Aircraftman_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Senior_Private_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] | |Ахлах далайчин |[[File:Seaman_Apprentice_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |전사 (戰士) |Байлдагч |[[File:Private_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Aircraftman_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Private_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] | |Далайчин |[[File:Seaman_Recruit_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |} 4vhblwk5fquth8ko8039xi3x1ffxk7a 0 147670 864651 864336 2026-08-04T09:49:12Z Koldobin 106481 Өгүүллийн бүтэц, нэр томьёог сайжруулж, үйлдвэрлэл, шинж чанар, хэрэглээний хэсгүүдийг өргөжүүлэн эх сурвалж нэмэв. 864651 wikitext text/x-wiki [[Файл:Cyclic olefin copolymer.svg|thumb|Циклик олефины сополимерын бүтэц]] '''Циклик олефины сополимер''' ({{lang-en|cyclic olefin copolymer}}, '''COC''') нь циклик олефины мономерыг [[этилен]]тэй сополимержүүлэн гаргаж авдаг [[аморф]] төрлийн инженерийн [[термопластик]] материал юм. COC нь [[полипропилен]] болон [[полиэтилен]] зэрэг өргөн хэрэглээний полимеруудтай харьцуулахад харьцангуй шинэ ангиллын материалд тооцогдоно. Маш сайн оптик тунгалаг чанар, бага чийг шингээлт, халуунд тэсвэртэй байдал болон бага давхар хугаралтай учраас COC-ийг савлагааны хальс, линз, дэлгэцийн эд анги, эмийн жижиг сав, тариур болон оношилгооны хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд ашигладаг. == Төрөл ба үйлдвэрлэл == COC-ийг [[норборнен]] эсвэл тетрациклододецен зэрэг цагираг бүтэцтэй мономерыг этилентэй гинжин сополимержүүлэх замаар үйлдвэрлэнэ. Энэ урвалд ихэвчлэн [[металлоцен]]ы катализатор ашигладаг. TOPAS болон APEL нь ийм аргаар үйлдвэрлэдэг худалдааны бүтээгдэхүүний жишээ юм.<ref name="iupac">{{cite journal |last1=Shin |first1=Ju Young |last2=Park |first2=Ji Yong |last3=Liu |first3=Chenyang |last4=He |first4=Jiasong |last5=Kim |first5=Sung Chul |title=Chemical structure and physical properties of cyclic olefin copolymers (IUPAC Technical Report) |journal=Pure and Applied Chemistry |volume=77 |issue=5 |pages=801–814 |year=2005 |doi=10.1351/pac200577050801 |url=https://publications.iupac.org/pac/77/5/0801/ }}</ref> Циклик мономерыг цагираг нээх метатезийн полимержилтод оруулж, дараа нь устөрөгчжүүлэх өөр арга мөн байдаг. Гэхдээ нэг төрлийн мономероос ийм аргаар гаргасан материалыг илүү нарийвчлалтайгаар '''циклик олефины полимер''' ('''COP''') гэж нэрлэдэг. COC ба COP нь ижил төстэй олон шинж чанартай боловч химийн бүтэц болон үйлдвэрлэх аргын хувьд ялгаатай. == Шинж чанар == === Механик ба дулааны шинж чанар === Ердийн COC-ийн уян харимхайн модуль нь өндөр нягттай полиэтилен болон полипропиленыхоос өндөр бөгөөд [[полиэтилентерефталат]] (PET), [[поликарбонат]] (PC)-ын үзүүлэлттэй ойролцоо байдаг. Материалын шилжилтийн температур, зуурамтгай чанар болон хатуулаг нь найрлага дахь мономерын харьцаанаас хамаарна. Зарим төрлийн COC-ийн [[шилжилтийн температур]] 200 °C-ээс давж болно.<ref name="iupac"/> COC нь боловсруулалтын дараа хэмжээ, хэлбэрээ сайн хадгалдаг. Үүнийг шахмал цутгалт, үлээлгэн хэвлэх, шахаж хэвлэх, экструзи, термоформинг болон хоёр тэнхлэгийн чигжээс зэрэг термопластикийн түгээмэл аргаар боловсруулж болно. === Оптик шинж чанар === COC нь өндөр тунгалаг чанар, бага [[давхар хугарал]], өндөр [[Аббегийн тоо]] болон халуунд тэсвэртэй шинжээрээ онцлог. Оптик шинж чанарын хувьд шилтэй ойролцоо боловч термопластик материал тул хэвлэх, боловсруулахад илүү хялбар. Материалын чийг шингээлт маш бага учраас түүний оптик шинж чанар чийгийн нөлөөгөөр харьцангуй бага өөрчлөгдөнө. Зарим тусгай найрлагатай COC нь хэт ягаан туяаг сайн нэвтрүүлдэг бөгөөд шинжилгээ, оношилгооны төхөөрөмжид кварцан шилийг орлуулах боломжтой. === Химийн ба цахилгааны шинж чанар === COC нь ус шингээх чадвар багатай, хүчил, шүлт болон спирт зэрэг олон төрлийн бодист сайн тэсвэртэй. Гэхдээ [[толуол]] зэрэг туйлгүй органик уусгагчид COC болон COP-д үйлчилж, материалыг гэмтээж болно. Өндөр цэвэршилттэй COC-оос бусад бодис ялгарч гарах хэмжээ бага байдаг тул эмнэлгийн болон аналитик хэрэглээнд тохиромжтой. Мөн COC нь галоген болон [[бисфенол А]] агуулаагүй материалаар үйлдвэрлэгдэх боломжтой. COC-ийн диэлектрик алдагдал болон цахилгаан нэвтрүүлэх чанар бага тул сайн тусгаарлагч болдог. Зарим цахилгаан шинж чанар нь [[фторполимер]]ынхтэй төстэй.<ref>{{cite patent |country=US |number=6630234 |title=Electrical insulating material comprising cyclic olefin polymer |year=2003 }}</ref> == Хэрэглээ == === Савлагаа === COC-ийг цутгамал болон үлээлгэн хальсны төхөөрөмжөөр савлагааны хальс үйлдвэрлэхэд ашигладаг. Үнэ өртгийн шалтгаанаар дангаар нь хэрэглэхээс илүүтэй полиэтилен зэрэг үндсэн давирхайн шинж чанарыг сайжруулах нэмэлт болгон нэг болон олон давхаргат хальсанд ашиглах нь түгээмэл. COC нэмснээр хальсны хатуулаг, халуун болон чийгийн хамгаалалт, термоформингийн чадвар сайжирч, хялбар урагддаг эсвэл агшдаг хальс үйлдвэрлэх боломжтой. Үүнийг хүнсний болон эмнэлгийн савлагаа, агшдаг шошго, хамгаалалтын хальс, хөөсөн савлагаа болон эмийн блистер савлагаанд хэрэглэнэ.<ref>{{cite web |last1=Beer |first1=Ekkehard |last2=Drost |first2=Stephen |last3=Frayer |first3=Becky |last4=Trombley |first4=Kurt |title=The Benefits of Cyclic Olefin Copolymer |date=June 2004 |work=Pharmaceutical and Medical Packaging News |url=https://web.archive.org/web/20070928060324/http://www.devicelink.com/pmpn/archive/04/06/005.html }}</ref> === Эрүүл мэнд ба оношилгоо === Өндөр цэвэршилт, тунгалаг чанар, чийгийн хамгаалалт болон ариутгалд тэсвэртэй байдал нь COC-ийг олон төрлийн эмнэлгийн бүтээгдэхүүнд шилийг орлуулах материал болгодог. Шилтэй харьцуулахад хөнгөн бөгөөд амархан хагардаггүй. COC-ийн гадаргуугийн энерги бага, химийн идэвх сул тул инсулин болон бусад уургийн гаралтай эмийг хадгалах жижиг сав, урьдчилан дүүргэсэн тариур, картриж үйлдвэрлэхэд ашигладаг. Материалын бага чийг шингээлт нь эмийн бодисын хадгалалтын тогтвортой байдлыг сайжруулахад тусална. Хэт ягаан туяаг сайн нэвтрүүлдэг тул COC-ийг оношилгооны [[кювет]], микропланшет болон бусад лабораторийн хэрэгсэлд хэрэглэнэ. Нарийн бичил бүтцийг хэвээр нь буулгах чадвартай учраас [[микрофлюидик]] чип, лаборатори-нэг-чип төхөөрөмж үйлдвэрлэхэд мөн тохиромжтой.<ref>{{cite journal |last1=Hupert |first1=Mateusz L. |last2=Jackson |first2=Joshua M. |last3=Wang |first3=Hong |last4=Witek |first4=Małgorzata A. |title=Arrays of high-aspect ratio microchannels for high-throughput isolation of circulating tumor cells |journal=Microsystem Technologies |volume=20 |pages=1815–1825 |year=2014 |doi=10.1007/s00542-013-1941-6 }}</ref> Ихэнх COC материалыг гамма цацраг, уур эсвэл [[этилений исэл]] ашиглан ариутгаж болно. === Оптик төхөөрөмж === COC-ийг оптик хальс, линз, мэдрэгчтэй дэлгэц, гэрэл дамжуулах хавтан, ойлгогч хальс болон камер, хувилагч төхөөрөмж, хөдөлгөөнт төхөөрөмжийн бусад оптик эд ангид ашигладаг. === Шүүлтүүр ба электроник === COC нь диэлектрикийн эвдрэлд тэсвэртэй, цахилгаан цэнэгээ удаан хадгалдаг тул цахилгаанжуулсан шүүлтүүрийн материал үйлдвэрлэхэд хэрэглэгдэнэ.<ref>{{cite journal |last1=Lamonte |first1=Ronald R. |last2=McNally |first2=Donal |title=Uses and Processing of Cyclic Olefin Copolymers |journal=Plastics Engineering |volume=56 |issue=6 |pages=51–55 |date=June 2000 |issn=0091-9578 }}</ref> Өндөр давтамжид ч диэлектрик тогтмол нь бага байдаг тул зарим төрлийн антенн болон полипропиленоос илүү өндөр температур даах шаардлагатай конденсаторт ашигладаг. == Мөн үзэх == * [[Этилен]] * [[Полимер]] * [[Сополимер]] * [[Полинорборнен]] * [[EPDM резин]] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Полимерийн хими]] [[Ангилал:Сополимер]] [[Ангилал:Нийлэг материал]] ruj5me3w6vx7r0j9rwsmr6e5kmjzirx 0 147694 864641 864317 2026-08-04T09:14:09Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Аялгуу тэгширшил]] to [[Аялга тэгшрэл]] without leaving a redirect 864317 wikitext text/x-wiki Аялгуу тэгширшил Аялгуу тэгширшил гэдэг нь нэг буюу хэд хэдэн аялгуутай харилцан нөлөөлөх явцад тухайн аялгууны онцлог шинжүүдийн ялгаа, олон янз байдал ерөнхийдөө багасах үйл явцыг хэлнэ. Энэ нь аялгуунууд хоорондоо уусах, холилдох, эсвэл зарим онцлог шинжүүд нэгдэх замаар үүсдэг бөгөөд хэлний кодчилолын нэг хэсэг байж болох бөгөөд цаашлаад стандарт хэл бүрэлдэхийн өмнөх үе шат болдог. Үүний нэг үр дүн нь койне хэл үүсэх явдал юм. Өөрөөр хэлбэл, олон аялгуу холилдон, хэл нь энгийн болж, шинэ бөгөөд илүү өргөн хэрэглэгддэг хэлний хэлбэр тогтдог. Нөгөө талаас, хэлний хамт олон орон нутгийн эсвэл уламжлалт аялгууны онцлогийг аажмаар хэрэглэхээ больж, нийгэмд илүү өргөн тархсан хэлний онцлогийг түлхүү хэрэглэх явц ч аялгуу тэгширшилд тооцогдоно. Аж үйлдвэржилт, орчин үеийн хөгжил өрнөсний дараа олон сая хэлтэй ихэнх хэлэнд аялгуу тэгширшил ажиглагдсан байдаг. Гэхдээ энэ нь аж үйлдвэржилтийн өмнөх үед ч тохиолдож байсан. Жишээлбэл, Америк болон Австралийн англи зэрэг колонийн аялгуу, эсвэл эртний Грекийн олон аялгуу удаан хугацаанд харилцан нөлөөлсний үр дүнд Койне грек хэл үүссэн нь аялгуу тэгширшлийн жишээ юм. lal9hjevey7bkpv3b2wvvnh7g3zbchm 864642 864641 2026-08-04T09:16:00Z Zorigt 49 864642 wikitext text/x-wiki '''Аялга тэгшрэл''' гэдэг нь нэг буюу хэд хэдэн аялгатай харилцан нөлөөлөх явцад тухайн аялгын онцлог шинжүүдийн ялгаа, олон янз байдал ерөнхийдөө багасах үйл явцыг хэлнэ. Энэ нь аялгууд хоорондоо уусах, холилдох, эсвэл зарим онцлог шинжүүд нэгдэх замаар үүсдэг бөгөөд хэлний кодчиллын нэг хэсэг байж болох бөгөөд цаашлаад стандарт хэл бүрэлдэхийн өмнөх үе шат болдог. Үүний нэг үр дүн нь койне хэл үүсэх явдал юм. Өөрөөр хэлбэл, олон аялга холилдон, хэл нь энгийн болж, шинэ бөгөөд илүү өргөн хэрэглэгддэг хэлний хэлбэр тогтдог. Нөгөө талаас, хэлний хамт олон орон нутгийн эсвэл уламжлалт аялгын онцлогийг аажмаар хэрэглэхээ больж, нийгэмд илүү өргөн тархсан хэлний онцлогийг түлхүү хэрэглэх явц ч аялга тэгшрэлд тооцогдоно. Аж үйлдвэржилт, орчин үеийн хөгжил өрнөсний дараа олон сая ярилцагчтай ихэнх хэлэнд аялга тэгшрэл ажиглагдсан байдаг. Гэхдээ энэ нь аж үйлдвэржилтийн өмнөх үед ч тохиолдож байсан. Жишээлбэл, Америк болон Австралийн англи зэрэг колонийн аялга, эсвэл эртний Грекийн олон аялга удаан хугацаанд харилцан нөлөөлсний үр дүнд Койне грек хэл үүссэн нь аялга тэгшрэлийн жишээ юм. mpqinqky4gxf0hhgk4hf8qib9wjivjt 0 147717 864633 864439 2026-08-04T08:36:57Z Zorigt 49 864633 wikitext text/x-wiki '''Англи хэлний авиа зүй''' нь ярианы [[англи хэл]]энд ашиглагддаг дуу авианы систем юм. Өөр бусад хэлнүүдийн адилаар англи хэл нь түүхийн болон бусад аялгаас санаа авсан өргөн цар хүрээний дуудлагатай. Дэлхий даяарх англи хэлний аялганууд нь өөр хоорондоо маш ижил байдаг. Ерөнхийдөө ихэнх аялгад өргөлтгүй үеийн эгшиг суларч богиносдог, мөн чанга болон сул гийгүүлэгчдийг (хамрын бус тэсрэлтэт, задархай, шуугиант гийгүүлэгч) ялгах авиа зүйн цогц онцлогтой байдаг. Англи хэлний авиа зүйн судалгаа нь Английн Received Pronunciation, Америкийн General American, Австралийн General Australian гэх мэт голдуу нэр хүндтэй эсвэл стандарт аялгууд дээр төвлөрдөг. Гэвч ярианы англи хэлэнд эдгээр стандарт аялгаас өөр, ялангуяа бүс нутгийн маш олон аялга үүсэж хөгжсөн. Стандарт жишиг аялгууны тайлбар нь англи хэлний бусад аялгууны авиан зүйг ойлгоход зөвхөн хязгаарлагдмал баримжаа л болж чадна. Тухайн хэл эсвэл аялгаар яригчдад яг ижил үүрэгтэй гэж хүлээн авагддаг ярианы авиа эсвэл бүлэг өөр авиануудын абстракт ойлголтыг фонем гэнэ. Жишээ нь, англи хэлний three гэдэг үг нь гурван фонемоос бүрдэнэ: эхний (th) авиа, (r) авиа, болон эгшиг авиа. Энэ болон бусад олон англи үгэн дэх фонемууд нь тэдгээрийг бичихэд ашигладаг үсгүүдтэй үргэлж шууд тохирдоггүй (англи хэлний зөв бичих дүрэм нь бусад олон хэл шиг авиан дээр шууд үндэслэгдээгүй байдаг).<ref> dr80ibv4py14qm9q9a1roaltwfvzp1u 864634 864633 2026-08-04T08:37:04Z Zorigt 49 864634 wikitext text/x-wiki '''Англи хэлний авиа зүй''' нь ярианы [[англи хэл]]энд ашиглагддаг дуу авианы систем юм. Өөр бусад хэлнүүдийн адилаар англи хэл нь түүхийн болон бусад аялгаас санаа авсан өргөн цар хүрээний дуудлагатай. Дэлхий даяарх англи хэлний аялганууд нь өөр хоорондоо маш ижил байдаг. Ерөнхийдөө ихэнх аялгад өргөлтгүй үеийн эгшиг суларч богиносдог, мөн чанга болон сул гийгүүлэгчдийг (хамрын бус тэсрэлтэт, задархай, шуугиант гийгүүлэгч) ялгах авиа зүйн цогц онцлогтой байдаг. Англи хэлний авиа зүйн судалгаа нь Английн Received Pronunciation, Америкийн General American, Австралийн General Australian гэх мэт голдуу нэр хүндтэй эсвэл стандарт аялгууд дээр төвлөрдөг. Гэвч ярианы англи хэлэнд эдгээр стандарт аялгаас өөр, ялангуяа бүс нутгийн маш олон аялга үүсэж хөгжсөн. Стандарт жишиг аялгууны тайлбар нь англи хэлний бусад аялгууны авиан зүйг ойлгоход зөвхөн хязгаарлагдмал баримжаа л болж чадна. Тухайн хэл эсвэл аялгаар яригчдад яг ижил үүрэгтэй гэж хүлээн авагддаг ярианы авиа эсвэл бүлэг өөр авиануудын абстракт ойлголтыг фонем гэнэ. Жишээ нь, англи хэлний three гэдэг үг нь гурван фонемоос бүрдэнэ: эхний (th) авиа, (r) авиа, болон эгшиг авиа. Энэ болон бусад олон англи үгэн дэх фонемууд нь тэдгээрийг бичихэд ашигладаг үсгүүдтэй үргэлж шууд тохирдоггүй (англи хэлний зөв бичих дүрэм нь бусад олон хэл шиг авиан дээр шууд үндэслэгдээгүй байдаг). gzv7q9rbfpv0i42p3ug0idfr7aq9i76 0 147718 864632 864441 2026-08-04T08:35:40Z Zorigt 49 864632 wikitext text/x-wiki [[Хэл шинжлэл]]д '''фортис '''({{langx|la|fortis}}, хүчтэй) ба '''ленис''' ({{langx|la|lenis }}, сул) гэх ухагдахуунуудыг заримдаа "чанга" болон "сул/сулралтай" гэж тодорхойлдог бөгөөд энэ нь харгалзан илүү их болон бага энергиэр хэлэгдэх гийгүүлэгчдийн дуудлага юм. Монгол хэлэнд том хэмээх үгийн “т” гэх мэт фортис гийгүүлэгчид байх ба түүнд харгалзах дом хэмээх үгийн “д” гэх мэт ленис гийгүүлэгч байдаг. Фортис ба ленис гийгүүлэгчдийг чангарал болон бусад шинж чанараар нь (хөвч доргих, амьсгаадалт, төвөнхийн хөдөлгөөн, урт болон ойролцоох эгшгийн урт гэх мэт) ялгаж болно. Фортис болон ленис гэх терминийг '''п''' ба '''б''' зэрэг авиануудын хоорондын ялгаа нь дууны хөвчийн чичиргээнээс (хоолойн чангарал) хамаардаггүй хэлнүүдэд зориулж анх зохиосон. ==Түүх== Анхандаа эдгээр терминийг хүчний ялгааны субьектив мэдрэмжийг илэрхийлэхэд ашигладаг байсан бол сүүлдээ илүү нарийн багаж төхөөрөмжүүд хөгжсөнөөр акустик болон хэлэхүйн эрхтний онцлогийг нь судлах боломжтой болсон. ctijv3h8jiz3z609fv7oajiq8pm1fuh 0 147719 864592 864442 2026-08-04T07:53:08Z Zorigt 49 864592 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хэл | name = Австралийн англи хэл | nativename = {{lang|en|Australian English}} | speakers = Төрөлх: Австралид 18.5&nbsp;сая | date = 2021 | ref = <ref name="ethn">{{e19|eng|Англи (Австрали)}}</ref> | speakers2 = Хоёрдогч: Австралид 5&nbsp;сая (2021 оны орчим) | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Герман хэлний бүлэг|Герман]] | fam3 = [[Баруун Герман хэлний дэд бүлэг|Баруун Герман]] | fam4 = [[Хойд тэнгисийн герман хэлнүүд|Хойд тэнгисийн Герман]] | fam5 = [[Англи-Фриз хэлнүүд|Англи-Фриз]] | fam6 = [[Англи-Фриз хэлнүүд#Англи хэлнүүд|Англи]] | fam7 = [[Англи хэл|Англи]] | ancestor = [[Хуучин Англи хэл]] | ancestor2 = [[Дундад Англи хэл]] | ancestor3 = [[Эрт орчин цагийн англи хэл]] | ancestor4 = [[Орчин цагийн англи хэл]] | ancestor5 = 18-р зууны сүүл үеийн [[Британийн англи хэл]] | ancestor6 = 19-р зуууны [[Британийн англи хэл]] | script = [[Латин үсэг|Латин]] ([[Англи цагаан толгой]])<br />[[Англи брайл үсэг|Англи брайл]]<ref name=braille>{{cite web|url=http://brailleaustralia.org/unified-english-braille/|title=Unified English Braille|author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=18 May 2016|website=Australian Braille Authority|access-date=2 January 2017}}</ref> | isoexception = dialect | glotto = aust1314 | ietf = {{wikidata|property|references|P305}} | notice = IPA | states = [[Австрали]] }} '''Австралийн англи хэл''' ({{langx|en|Australian English}}) нь [[Австрали]]д хэрэглэгддэг [[англи хэл]]ний төрөл зүйлүүдийн цогц юм. Энэ нь тус улсын нийтлэг хэл бөгөөд де факто (бодит байдал дээрх) үндэсний хэл юм. Австрали улс албан ёсны хэлгүй хэдий ч англи хэл нь хүн амын олонхын анхны хэл бөгөөд британичууд сууршиж эхэлснээс хойш де факто үндэсний хэл болон тогтсон бөгөөд 2021 оны байдлаар австраличуудын 72% нь гэртээ зөвхөн англиар ярьдаг байна. Мөн энэ нь албан журмын боловсрол, мөн холбооны, муж болон нутаг дэвсгэрийн хууль тогтоох байгууллага, шүүхүүдэд ашиглагддаг гол хэл юм. 1788 онд Анхны флот Шинэ Өмнөд Уэльсийн колонийг байгуулсны дараа Австралийн англи хэл нь Британийн болон Ирландын англи хэлнээс салбарлан хөгжиж эхэлсэн. Австралийн англи хэл нь Их Британи болон Ирландын бүс нутгийн олон янзын аялгатай эртний суурьшигчид хоорондоо холилдон үүсгэсэн аялгын "хайлш"-аас үүссэн бөгөөд хамгийн их нөлөө үзүүлсэн нь Өмнөд Английн аялгууд байв. 1820-иод он гэхэд колонид төрсөн нутгийн иргэдийн яриа Британи болон Ирланд дахь яригчдаас илэрхий ялгагдахуйц болсон байв. dmh3go3hma5wkv28jw1rrfqv300plwr 864593 864592 2026-08-04T07:53:36Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Австрали англи хэл]] to [[Австралийн англи хэл]] without leaving a redirect 864592 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хэл | name = Австралийн англи хэл | nativename = {{lang|en|Australian English}} | speakers = Төрөлх: Австралид 18.5&nbsp;сая | date = 2021 | ref = <ref name="ethn">{{e19|eng|Англи (Австрали)}}</ref> | speakers2 = Хоёрдогч: Австралид 5&nbsp;сая (2021 оны орчим) | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Герман хэлний бүлэг|Герман]] | fam3 = [[Баруун Герман хэлний дэд бүлэг|Баруун Герман]] | fam4 = [[Хойд тэнгисийн герман хэлнүүд|Хойд тэнгисийн Герман]] | fam5 = [[Англи-Фриз хэлнүүд|Англи-Фриз]] | fam6 = [[Англи-Фриз хэлнүүд#Англи хэлнүүд|Англи]] | fam7 = [[Англи хэл|Англи]] | ancestor = [[Хуучин Англи хэл]] | ancestor2 = [[Дундад Англи хэл]] | ancestor3 = [[Эрт орчин цагийн англи хэл]] | ancestor4 = [[Орчин цагийн англи хэл]] | ancestor5 = 18-р зууны сүүл үеийн [[Британийн англи хэл]] | ancestor6 = 19-р зуууны [[Британийн англи хэл]] | script = [[Латин үсэг|Латин]] ([[Англи цагаан толгой]])<br />[[Англи брайл үсэг|Англи брайл]]<ref name=braille>{{cite web|url=http://brailleaustralia.org/unified-english-braille/|title=Unified English Braille|author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=18 May 2016|website=Australian Braille Authority|access-date=2 January 2017}}</ref> | isoexception = dialect | glotto = aust1314 | ietf = {{wikidata|property|references|P305}} | notice = IPA | states = [[Австрали]] }} '''Австралийн англи хэл''' ({{langx|en|Australian English}}) нь [[Австрали]]д хэрэглэгддэг [[англи хэл]]ний төрөл зүйлүүдийн цогц юм. Энэ нь тус улсын нийтлэг хэл бөгөөд де факто (бодит байдал дээрх) үндэсний хэл юм. Австрали улс албан ёсны хэлгүй хэдий ч англи хэл нь хүн амын олонхын анхны хэл бөгөөд британичууд сууршиж эхэлснээс хойш де факто үндэсний хэл болон тогтсон бөгөөд 2021 оны байдлаар австраличуудын 72% нь гэртээ зөвхөн англиар ярьдаг байна. Мөн энэ нь албан журмын боловсрол, мөн холбооны, муж болон нутаг дэвсгэрийн хууль тогтоох байгууллага, шүүхүүдэд ашиглагддаг гол хэл юм. 1788 онд Анхны флот Шинэ Өмнөд Уэльсийн колонийг байгуулсны дараа Австралийн англи хэл нь Британийн болон Ирландын англи хэлнээс салбарлан хөгжиж эхэлсэн. Австралийн англи хэл нь Их Британи болон Ирландын бүс нутгийн олон янзын аялгатай эртний суурьшигчид хоорондоо холилдон үүсгэсэн аялгын "хайлш"-аас үүссэн бөгөөд хамгийн их нөлөө үзүүлсэн нь Өмнөд Английн аялгууд байв. 1820-иод он гэхэд колонид төрсөн нутгийн иргэдийн яриа Британи болон Ирланд дахь яригчдаас илэрхий ялгагдахуйц болсон байв. dmh3go3hma5wkv28jw1rrfqv300plwr 0 147720 864590 864443 2026-08-04T07:40:21Z Zorigt 49 864590 wikitext text/x-wiki '''Англи хэлт улсууд''' нь [[англи хэл]] албан ёсны, захиргааны эсвэл соёлын хэл нь болдог 88 улс ба нутаг дэвсгэрээс бүрддэг. 2000-аад онд 1-ээс 2 тэрбум хүн англиар ярьдаг байсан нь үүнийг нийт яригчдын тоогоор хамгийн том, төрөлх хэлээрээ яригчдын тоогоор гурав дахь том, газар зүйн хувьд хамгийн өргөн тархсан хэл болгосон юм. Нийт хүн амынх нь олонхын төрөлх хэл нь англи хэл байдаг улсуудыг заримдаа Англосфер (Anglosphere) гэж нэрлэдэг. Англиар яригчдыг Англофон (Anglophones) гэдэг. Эртний дундад зууны Англи орон нь англи хэлний анхны үүссэн нутаг бөгөөд 17-р зуунаас эхлэн эхлээд Англи болон хожим Их Британи улсын дэлхий дахины нөлөөгөөр, дараа нь АНУ-ын нөлөөгөөр энэхүү хэлний орчин үеийн хэлбэр нь дэлхий даяар түгэн дэлгэрсэн. sj45fjos806vu7jcce12a6pxaa7qgp8 864591 864590 2026-08-04T07:42:24Z Zorigt 49 864591 wikitext text/x-wiki [[File:English language distribution.svg|thumb|upright=1.8|Англи хэлний тархалт {{legend|#346699|Хүн амын олонхын эх хэл|invert=y}} {{legend|#99ccff|Албан ёсны эсвэл захиргааны хэл боловч хүн амын олонхын төрөлх хэл биш|invert=y}}|class=skin-invert-image]] '''Англи хэлт улсууд''' нь [[англи хэл]] албан ёсны, захиргааны эсвэл соёлын хэл нь болдог 88 улс ба нутаг дэвсгэрээс бүрддэг. 2000-аад онд 1-ээс 2 тэрбум хүн англиар ярьдаг байсан нь үүнийг нийт яригчдын тоогоор хамгийн том, төрөлх хэлээрээ яригчдын тоогоор гурав дахь том, газар зүйн хувьд хамгийн өргөн тархсан хэл болгосон юм. Нийт хүн амынх нь олонхын төрөлх хэл нь англи хэл байдаг улсуудыг заримдаа Англосфер (Anglosphere) гэж нэрлэдэг. Англиар яригчдыг Англофон (Anglophones) гэдэг. Эртний дундад зууны Англи орон нь англи хэлний анхны үүссэн нутаг бөгөөд 17-р зуунаас эхлэн эхлээд Англи болон хожим Их Британи улсын дэлхий дахины нөлөөгөөр, дараа нь АНУ-ын нөлөөгөөр энэхүү хэлний орчин үеийн хэлбэр нь дэлхий даяар түгэн дэлгэрсэн. [[Ангилал:Англи хэл]] 68kr9x3ubbt1pfqkslibn1zz9n7oc0w 0 147721 864588 864446 2026-08-04T07:38:15Z Zorigt 49 864588 wikitext text/x-wiki [[Файл:HSBC logo (2018).svg|thumb|353x353px]] [[Файл:8-Canada-Square (cropped).jpg|thumb]] '''HSBC Holdings plc''' ({{langx|zh|滙豐}}; орчуулга - баялгийн төв, ''the Hongkong and Shanghai Banking Corporation'' буюу Хонконг, Шанхайн банкны корпорац гэсэн үгийн эхний үсгүүдийн товчлол) - Английн [[Лондон]] хотод төвтэй, Зүүн Азитай түүхэн болон бизнесийн холбоотой, олон улсын нөлөө бүхий, Британийн бүх нийтийн банк, санхүүгийн үйлчилгээний групп юм. S&P Global-ийн 2026 оны 4-р сарын тайланд дурдсанаар, HSBC нь хөрөнгийн хэмжээгээрээ Европын хоёр дахь том банк бөгөөд 3.212 их наяд ам.долларын хөрөнгөтэй. Энэ нь нийт хөрөнгийн хэмжээгээрээ [[Bank of America]]-ийн дараа дэлхийд 8-р, төрийн бус өмчит гурав дахь том банк болж байгаа юм. HSBC нь Британийн Хонконг дахь худалдааны төвөөс гаралтай тус банк нь 1865 онд [[Хонконг|Хонконгод]] байгуулагдаж, мөн онд [[Шанхай|Шанхайд]] салбараа нээсэн түүхтэй. 1866 онд "Хонконг, Шанхайн банкны корпорац" нэртэйгээр албан ёсоор байгуулагдсан. 1991 онд одоогийн толгой компани болох HSBC Holdings plc нь Лондонд байгуулагдсан бөгөөд тус групп нэрээ авсан Хонконгод төвтэй түүхэн банк нь тус байгууллагын бүрэн эзэмшлийн охин компани болжээ. Дараа жил нь (1992) HSBC нь Мидланд банк (Midland Bank)-ийг эзэмшиж, Их Британийн хамгийн том дотоодын банкуудын нэг болжээ. HSBC нь Африк, Ази, Далайн орнууд, Европ, Хойд Америк, Өмнөд Америкийн 57 улс оронд оффис, салбар, охин компаниудтай бөгөөд 39 сая орчим үйлчлүүлэгчтэй юм. 2025 оны байдлаар тус компани нь борлуулалт, ашиг, хөрөнгө, зах зээлийн үнэлгээгээр [[Forbes (сэтгүүл)|Forbes сэтгүүлийн]] гаргасан томоохон компаниудын чансаа болох [[Forbes Global 2000]] жагсаалтад дэлхийд 15-р байранд орсон. HSBC нь [[Лондоны хөрөнгийн бирж]] дээр анхдагч хувьцаа, [[Хонконгийн хөрөнгийн бирж]], Бермудын хөрөнгийн бирж дээр салбар хувьцаатай. Мөн Америкийн хадгаламжийн баримтын хөтөлбөрөөр дамжуулан [[Нью-Йоркийн хөрөнгийн бирж]] дээр хувьцаагаа бүртгэдэг. Энэ нь Hang Seng индекс болон FTSE 100 индексийн бүрэлдэхүүн хэсэг юм. c19n9umpwmc54ar9svtvixwvnaqzsae 0 147722 864587 864454 2026-08-04T07:36:15Z Zorigt 49 864587 wikitext text/x-wiki [[Файл:Photograph of Fifth Avenue from the Metropolitan—New York City.jpg|thumb|458x458px|Нью-Йорк хотын Тавдугаар өргөн чөлөө ]] '''Тавдугаар өргөн чөлөө''' ({{langx|en|Fifth Avenue}}) [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк хотын]] [[Манхэттэн (Нью-Йорк)|Манхэттэны]] төв хэсэгт орших гудамж бөгөөд дэлхийн хамгийн алдартай, нэр хүндтэй, үнэтэй гудамжны нэг бөгөөд олон тооны брэнд дэлгүүр байрладаг. Тавдугаар өргөн чөлөө нь Гринвич тосгоны Вашингтон Скүэр Паркаас эхэлж, Манхэттэны төвөөр хойд зүгт, [[Төв парк (Нью-Йорк)|Төв Паркийн]] зүүн талаар, Дээд Зүүн Сайд болон Харлемээр дамжин Харлем голд тулж төгсдөг. Нью-Йоркийн энэхүү гудамж нь олон тооны архитектурын дурсгалт газрууд, түүх, соёлын төвүүд, загварын дэлгүүртэй. == Дурсгалт газрууд == Нью-Йорк хотын олон түүхэн дурсгалт газрууд болон хотын бэлгэ тэмдгүүд Тавдугаар өргөн чөлөөний дагуу байрладаг. Үүнд 34-р гудамжны [[Эмпайр-Стейт-Билдинг|Эмпайр Стэйт Билдинг]], 40-42-р гудамжны хоорондох [[Нью-Йоркийн нийтийн номын сан]], [[Рокфеллер төв]], [[Гэгээн Патрикийн сүм]] багтдаг. Тавдугаар өргөн чөлөөний 82-105-р гудамжны хоорондох хэсэгт байрладаг олон тооны музейн улмаас Музейн Миль гэж нэрлэдэг. Эдгээрийн дотор Метрополитан урлагийн музей, Соломон Р. Гуггенхаймын музей, Үндэсний дизайны музей, Нью-Йоркийн музей, Шинэ галерей болон бусад үзмэрийн газрууд багтдаг. Өргөн чөлөөний энэ хэсгийн өөр нэг хоч болох "Саятан Миль" нь 1920-иод оны эхээр хотын хамгийн баян оршин суугчид тэнд байшингаа барьж эхлэх үед үүссэн. Манхэттены гол худалдааны өргөн чөлөөний 34-раас 60-р гудамжны хэсэгт [[Apple]], Tiffany & Co., [[Cartier]], [[Burberry]], [[Гуччи|Gucci]], Louis Vuitton, Chanel, Brooks Brothers, [[Prada]], [[Hermès]], Salvatore Ferragamo, [[Bulgari]], Emilio Pucci, Armani Exchange, Coach Inc., Escada, [[Christian Dior]], Victoria's Secret, [[Lacoste]], [[Fendi]], [[Sephora]], [[Versace]], Kenneth Cole, Sak's Fifth Avenue, H.Stern, Harry Winston, Henri Bendel, Emanuel Ungaro, Peter Fox, [[Banana Republic]], [[Hugo Boss]] болон [[Bergdorf Goodman]] зэрэг алдартай тансаг брэндийн салбар дэлгүүрүүд байрладаг. 9irym0io29yb9fgr0zxhrmcwhxzf7ed 0 147723 864585 864461 2026-08-04T07:32:21Z Zorigt 49 864585 wikitext text/x-wiki [[Файл:Nelson Rockefeller.jpg|thumb|Нельсон Рокфеллер, 1975 он.]] '''Нельсон Рокфеллер''' ({{langx|en|Nelson Aldrich Rockefeller}}, 1908 оны 7-р сарын 8-нд АНУ-ын [[Мэн]] мужийн Харбор хотод төрсөн — 1979 оны 1-р сарын 26-нд АНУ-ын [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк хотод]] нас барсан) — Америкийн ажил хэрэгч хүн, тэрбумтан, төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн. 1974 онд [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд Найрамдах намаас]] АНУ-ын Дэд ерөнхийлөгчид нэр дэвшиж ялаад 1977 он хүртэл тус албан тушаалыг хашсан. Тэрээр Америкийн хамгийн баян гэр бүлийн гишүүн байсан бөгөөд тэрээр газрын тосны магнат [[Жон Рокфеллер|Жон Рокфеллерийн]] ач хүү байв. Мөн тэрбумтан, санхүүч [[Дэвид Рокфеллер]] болон 1967-1971 онд [[Арканзас]] мужийн захирагчаар ажиллаж байсан [[Уинтроп Рокфеллер|Уинтроп О. Рокфеллер]] нарын ах байв. [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|АНУ-ын Бүгд Найрамдах Намын]] гишүүн тэрээр 1959-1973 онд Нью-Йорк хотын захирагч. [[Франклин Рузвельт]] болон [[Харри Трумэн]] нарын үед Төрийн нарийн бичгийн даргын туслах (1944–1945), [[Дуайт Эйзенхауэр|Дуайт Эйзенхауэрын]] үед Эрүүл мэндийн дэд сайд (1953–1954)-аар ажиллаж байжээ. {{DEFAULTSORT:Рокфеллер, Нельсон}} [[Ангилал:АНУ-ын дэд ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:1908 онд төрсөн]] [[Ангилал:1979 онд өнгөрсөн]] 8i9vaozb53vy95xvygb9vblp585nyoo 0 147725 864571 864502 2026-08-04T06:51:12Z Zorigt 49 864571 wikitext text/x-wiki '''Полихлортрифторэтилен''' ('''PCTFE''' буюу '''PTFCE''') нь (CCIF)n гэсэн молекул томьёотой термопластик хлорфторполимер юм, энд n нь полимерын молекул дахь мономер нэгжийн тоог илэрхийлнэ. Энэ нь политетрафторэтилентэй (PTFE) төстэй боловч тетрафторэтиленээс биш хлортрифторэтилен (CTFE) мономерээс бүтсэн гомополимер гэдгээрээ ялгаатай. Энэ нь аливаа хуванцруудаас хамгийн бага усны уурын нэвтрүүлэх хурдтай байдаг. == Түүх == Энэхүү бодисыг 1934 онд Германы IG Farben компанийн эрдэмтэд болох Фриц Шлоффер болон Отто Шерер нар нээжээ. == Түгээмэл худалдааны нэрс == Дэлхийн II дайны дараа PCTFE-ийг 1950-иад оны эхээр M. W. Kellogg компани '''Kel-F 81''' худалдааны нэртэйгээр захад нэвтрүүлсэн. "Kel-F" гэх нэр нь "Kellogg" болон "fluoropolymer" (фторполимер) гэсэн үгнүүдээс үүсэлтэй бөгөөд энэ нь мөн поли(хлортрифторэтилен-ко-винилиден фторид) (Kel-F 800) зэрэг бусад фторполимеруудыг илэрхийлдэг. Эдгээр бүтээгдэхүүнийг 1957 онд 3M компани худалдан авсан ба 1996 он гэхэд Kel-F-ийн үйлдвэрлэлийг бүрэн зогсоожээ. Одоогийн байдлаар PCTFE давирхайг Daikin компанийн Neoflon PCTFE, Arkema компанийн Voltalef, Honeywell компанийн Aclon гэх мэт өөр өөр худалдааны нэрээр үйлдвэрлэж байна. PCTFE хальсыг Honeywell компани Aclon торгон нэрээр худалдаалдаг. Одоо болон урьд өмнө ашиглагдаж байсан бусад худалдааны нэрсэд Hoechst-ийн Hostaflon C2, ICI-ийн Fluon, Allied Chemical Corporation-ийн Plaskon, Ausimont USA-ийн Halon болон ЗХУ, ОХУ-ын Фторопласт-3 зэрэг орно. == Нийлэгжүүлэлт == PCTFE нь задарч нэгдэх замаар үүсдэг гомополимер юм. Энэ нь хлортрифторэтилены (CTFE)  чөлөөт радикалын полимержилтээр бэлтгэгдэх бөгөөд уусмал, масс (bulk), суспенз болон эмульсийн полимержилтийн аргуудаар хийгдэх боломжтой. [[Ангилал:Нийлэг материал]] ssc8kw52nz7jvi5tfdu355bq1nf9gas 0 147727 864572 864498 2026-08-04T06:53:36Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[ТАДУН]] to [[Тадун]] without leaving a redirect 864498 wikitext text/x-wiki '''Тадун''' (хятадаар: '''蹋頓''', пиньин: '''Tàdùn''', нас барсан '''МЭ 207 он''') нь Ухуань (烏桓)-чуудын хамгийн нэр хүндтэй удирдагчдын нэг бөгөөд Зүүн Хань улсын төгсгөл үед Ляоси (遼西)-ийн Ухуань аймгуудыг нэгтгэн захирч байсан цэргийн жанжин, улс төрийн зүтгэлтэн юм. Тэрээр Ухуаньчуудын түүхэнд хамгийн тод ул мөр үлдээсэн ахлагч бөгөөд МЭ 207 онд болсон '''Цагаан Чонын уулын тулалдаан'''-д амь үрэгдсэнээр Ухуань аймгуудын нэгдсэн хүч задрах эхлэл тавигдсан гэж үздэг. == Намтар == Тадуны төрсөн он тодорхойгүй. Тэрээр Ляоси дахь Ухуаньчуудын язгууртны удмаас гаралтай бөгөөд овог аймгийнхаа дотоод тэмцэл, улс төрийн нөхцөл байдлыг ашиглан Ухуаньчуудын гол удирдагч болжээ. Хятадын '''Хожуу Хань Шу (後漢書)'''-д Тадуныг: * овог аймгуудыг нэгтгэж чадсан, * цэргийн зохион байгуулалт сайтай, * нэр нөлөө бүхий ахлагч хэмээн дүрсэлсэн байдаг. Түүний нөлөө Ляоси, Юбэйпин, Ляодун орчмын олон Ухуань овгийг хамарч байжээ. == Юань овгийг дэмжсэн нь == МЭ 200 онд '''Гуандугийн тулалдаан'''-д Юань Шао Цао Цаод ялагдсаны дараа түүний хөвгүүд болох: * '''Юань Шан (袁尚)''' * '''Юань Си (袁熙)''' нар Ухуаньчуудын нутагт дүрвэн иржээ. Тадун тэднийг хамгаалж, цэрэг, морин хүчээр дэмжсэн нь Цао Цаогийн хувьд ноцтой аюул болсон байна. Үүний улмаас Цао Цао умард зүгт их аян дайн зохион байгуулжээ. == Цэргийн хүч == Тадуны гол хүч нь Ухуаньчуудын морин цэрэг байв. Ухуаньчууд: * бага наснаасаа морь унадаг, * нум сум харвах өндөр чадвартай, * хурдан довтолж, хурдан ухрах тактик хэрэглэдэг байсан тул тухайн үеийн Хятадын армийн хувьд хүчтэй өрсөлдөгч байжээ. == Цагаан Чоно уулын тулалдаан == МЭ 207 оны намар Цао Цао Ухуаньчуудын нутагт гэнэтийн довтолгоо хийв. Тулаан '''Цагаан Чонын уул''' (白狼山)-ын орчимд болсон бөгөөд Тадун өөрийн биеэр цэргээ удирдан тулалджээ. '''Саньго Жи (三國志)'''-ийн мэдээгээр тулалдааны үеэр Цао Цаогийн шилдэг жанжин '''Жан Ляо (張遼)''' шийдвэрлэх дайралт хийж, Тадун алагдсан байна. Түүний үхэл нь Ухуаньчуудын удирдлагыг сарниулж, тулааны хувь заяаг шийдсэн юм. == Нас барсны дараах байдал == Тадуны дараа Ухуаньчууд дахин өмнөх шигээ нэгдсэн улс төрийн хүч болж чадаагүй. * олон аймаг Цао Цаод дагаар оржээ; * зарим нь Сяньби аймгуудтай нэгдсэн; * зарим нь Хятадын хойд хилийн цэргийн сууринд шилжин суурьшсан. III–IV зууны үед Ухуаньчууд аажмаар Сяньби болон бусад умардын аймгуудад уусан шингэжээ. == Түүхэн үнэлгээ == Тадун нь: * Ухуаньчуудын хамгийн хүчирхэг үеийн удирдагч, * олон овог аймгийг нэгтгэсэн улс төрийн зүтгэлтэн, * Юань овгийг хамгаалсан холбоотон, * Цао Цаотой шууд тулалдсан цэргийн жанжин гэдгээрээ Ухуаньчуудын түүхэнд онцгой байр суурь эзэлдэг. Түүний үхэл нь зөвхөн нэг удирдагчийн төгсгөл биш, харин Ухуаньчуудын бие даасан улс төрийн нөлөө буурч эхэлсэн түүхэн эргэлтийн цэг болсон юм. == Ухуань аймгийн удирдагчдын залгамжлал == {| class="wikitable" ! align="right" |№ !Удирдагч !Хятад нэр !Он цаг !Захирсан нутаг !Гол үйл явдал !Эх сурвалж |- | align="right" |1 |'''Хэдань''' |賀旦 |МЭ 49 он |Ляоси |Гуанву хаанд бараалхаж, 922 ахлагчийг төлөөлөн алба өргөсөн |''Хожуу Хань Шу'' |- | align="right" |2 |'''Лоубань''' |樓班 |II зууны төгсгөл |Ляоси |Ухуань аймгийн нэр бүхий ахлагч |''Саньго Жи'', ''Хожуу Хань Шу'' |- | align="right" |3 |'''Тадун''' † |蹋頓 |МЭ 200–207 |Ляоси, Ляодун, Юбэйпин |Ухуань аймгуудыг нэгтгэж, Юань Шан, Юань Сиг дэмжсэн. МЭ 207 онд Цагаан Чонын уулын тулалдаанд алагдсан. |''Саньго Жи'', ''Хожуу Хань Шу'' |- | align="right" |4 |'''Үянь''' |烏延 |III зууны эх |Ухуань аймгуудын нэг хэсэг |Цагаан Чонын уулын тулалдааны дараа үлдсэн Ухуань овгуудыг удирдсан |''Саньго Жи'' |- | align="right" |5 |'''Дараах үеийн ахлагчид''' |— |III–IV зуун |Хойд Хятад |Ухуань аймгууд задран, зарим нь Хань улсад дагаар орж, зарим нь Сяньбид уусан нэгдсэн |''Хожуу Хань Шу'', ''Вэй Шу'' |} == Цааш унших == * [[Ухуань|Ухуань аймаг]] * [[Цагаан чоно уулын тулалдаан]] == Анхдагч эх сурвалжууд == Тадуны тухай хамгийн чухал мэдээ дараах сонгодог сурвалжуудад хадгалагдсан байдаг. * Саньго Жи (三國志) * Хожуу Хань Шу (後漢書) * Зыжи Туньжянь (資治通鑑) k2i3i7gxgxkx9l0i41bcfnswhh3ou99 864575 864572 2026-08-04T06:57:24Z Zorigt 49 864575 wikitext text/x-wiki '''Тадун''' (хятадаар: 蹋頓, пиньин: Tàdùn, НТ 207 онд нас барсан) нь ухуань (烏桓)-чуудын хамгийн нэр хүндтэй удирдагчдын нэг бөгөөд [[Зүүн Хань улс]]ын төгсгөл үед Ляоси (遼西)-ийн Ухуань аймгуудыг нэгтгэн захирч байсан цэргийн жанжин, улс төрийн зүтгэлтэн юм. Тэрээр ухуаньчуудын түүхэнд хамгийн тод ул мөр үлдээсэн ахлагч бөгөөд НТ 207 онд болсон [[Цагаан чоно уулын тулалдаан]]д амь үрэгдсэнээр Ухуань аймгуудын нэгдсэн хүч задрах эхлэл тавигдсан гэж үздэг. == Намтар == Тадуны төрсөн он тодорхойгүй. Тэрээр Ляоси дахь ухуаньчуудын язгууртны удмаас гаралтай бөгөөд овог аймгийнхаа дотоод тэмцэл, улс төрийн нөхцөл байдлыг ашиглан ухуаньчуудын гол удирдагч болжээ. Хятадын '''Хожуу Хань Шу (後漢書)'''-д Тадуныг овог аймгуудыг нэгтгэж чадсан, цэргийн зохион байгуулалт сайтай, нэр нөлөө бүхий ахлагч хэмээн дүрсэлсэн байдаг. Түүний нөлөө Ляоси, Юбэйпин, Ляодун орчмын олон Ухуань овгийг хамарч байжээ. == Юань овгийг дэмжсэн нь == НТ 200 онд [[Гуандугийн тулалдаан]]д Юань Шао Цао Цаод ялагдсаны дараа түүний хөвгүүд болох '''Юань Шан (袁尚)''', '''Юань Си (袁熙)''' нар ухуаньчуудын нутагт дүрвэн иржээ. Тадун тэднийг хамгаалж, цэрэг, морин хүчээр дэмжсэн нь Цао Цаогийн хувьд ноцтой аюул болсон байна. Үүний улмаас Цао Цао умард зүгт их аян дайн зохион байгуулжээ. == Цэргийн хүч == Тадуны гол хүч нь ухуаньчуудын морин цэрэг байв. Ухуаньчууд бага наснаасаа морь унадаг, нум сум харвах өндөр чадвартай, хурдан довтолж, хурдан ухрах тактик хэрэглэдэг байсан тул тухайн үеийн Хятадын армийн хувьд хүчтэй өрсөлдөгч байжээ. == Цагаан Чоно уулын тулалдаан == МЭ 207 оны намар Цао Цао ухуаньчуудын нутагт гэнэтийн довтолгоо хийв. Тулаан '''Цагаан Чонын уул''' (白狼山)-ын орчимд болсон бөгөөд Тадун өөрийн биеэр цэргээ удирдан тулалджээ. '''Саньго Жи (三國志)'''-ийн мэдээгээр тулалдааны үеэр Цао Цаогийн шилдэг жанжин '''Жан Ляо (張遼)''' шийдвэрлэх дайралт хийж, Тадун алагдсан байна. Түүний үхэл нь ухуаньчуудын удирдлагыг сарниулж, тулааны хувь заяаг шийдсэн юм. == Нас барсны дараах байдал == Тадуны дараа ухуаньчууд дахин өмнөх шигээ нэгдсэн улс төрийн хүч болж чадаагүй. * олон аймаг Цао Цаод дагаар оржээ; * зарим нь Сяньби аймгуудтай нэгдсэн; * зарим нь Хятадын хойд хилийн цэргийн сууринд шилжин суурьшсан. III–IV зууны үед ухуаньчууд аажмаар Сяньби болон бусад умардын аймгуудад уусан шингэжээ. == Түүхэн үнэлгээ == Тадун нь: * Ухуаньчуудын хамгийн хүчирхэг үеийн удирдагч, * олон овог аймгийг нэгтгэсэн улс төрийн зүтгэлтэн, * Юань овгийг хамгаалсан холбоотон, * Цао Цаотой шууд тулалдсан цэргийн жанжин гэдгээрээ Ухуаньчуудын түүхэнд онцгой байр суурь эзэлдэг. Түүний үхэл нь зөвхөн нэг удирдагчийн төгсгөл биш, харин Ухуаньчуудын бие даасан улс төрийн нөлөө буурч эхэлсэн түүхэн эргэлтийн цэг болсон юм. == Ухуань аймгийн удирдагчдын залгамжлал == {| class="wikitable" ! align="right" |№ !Удирдагч !Хятад нэр !Он цаг !Захирсан нутаг !Гол үйл явдал !Эх сурвалж |- | align="right" |1 |'''Хэдань''' |賀旦 |МЭ 49 он |Ляоси |Гуанву хаанд бараалхаж, 922 ахлагчийг төлөөлөн алба өргөсөн |''Хожуу Хань Шу'' |- | align="right" |2 |'''Лоубань''' |樓班 |II зууны төгсгөл |Ляоси |Ухуань аймгийн нэр бүхий ахлагч |''Саньго Жи'', ''Хожуу Хань Шу'' |- | align="right" |3 |'''Тадун''' † |蹋頓 |МЭ 200–207 |Ляоси, Ляодун, Юбэйпин |Ухуань аймгуудыг нэгтгэж, Юань Шан, Юань Сиг дэмжсэн. МЭ 207 онд Цагаан Чонын уулын тулалдаанд алагдсан. |''Саньго Жи'', ''Хожуу Хань Шу'' |- | align="right" |4 |'''Үянь''' |烏延 |III зууны эх |Ухуань аймгуудын нэг хэсэг |Цагаан Чонын уулын тулалдааны дараа үлдсэн Ухуань овгуудыг удирдсан |''Саньго Жи'' |- | align="right" |5 |'''Дараах үеийн ахлагчид''' |— |III–IV зуун |Хойд Хятад |Ухуань аймгууд задран, зарим нь Хань улсад дагаар орж, зарим нь Сяньбид уусан нэгдсэн |''Хожуу Хань Шу'', ''Вэй Шу'' |} == Цааш унших == * [[Ухуань|Ухуань аймаг]] * [[Цагаан чоно уулын тулалдаан]] == Анхдагч эх сурвалжууд == Тадуны тухай хамгийн чухал мэдээ дараах сонгодог сурвалжуудад хадгалагдсан байдаг. * Саньго Жи (三國志) * Хожуу Хань Шу (後漢書) * Зыжи Туньжянь (資治通鑑) kd0228qc9npcm5gxlpvfelm3drp0kcw 864578 864575 2026-08-04T07:02:58Z Zorigt 49 864578 wikitext text/x-wiki '''Тадун''' (хятадаар: 蹋頓, пиньин: Tàdùn, НТ 207 онд нас барсан) нь ухуань (烏桓)-чуудын хамгийн нэр хүндтэй удирдагчдын нэг бөгөөд [[Зүүн Хань улс]]ын төгсгөл үед Ляоси (遼西)-ийн Ухуань аймгуудыг нэгтгэн захирч байсан цэргийн жанжин, улс төрийн зүтгэлтэн юм. Тэрээр ухуаньчуудын түүхэнд хамгийн тод ул мөр үлдээсэн ахлагч бөгөөд НТ 207 онд болсон [[Цагаан чоно уулын тулалдаан]]д амь үрэгдсэнээр Ухуань аймгуудын нэгдсэн хүч задрах эхлэл тавигдсан гэж үздэг. == Намтар == Тадуны төрсөн он тодорхойгүй. Тэрээр Ляоси дахь ухуаньчуудын язгууртны удмаас гаралтай бөгөөд овог аймгийнхаа дотоод тэмцэл, улс төрийн нөхцөл байдлыг ашиглан ухуаньчуудын гол удирдагч болжээ. Хятадын '''Хожуу Хань Шу (後漢書)'''-д Тадуныг овог аймгуудыг нэгтгэж чадсан, цэргийн зохион байгуулалт сайтай, нэр нөлөө бүхий ахлагч хэмээн дүрсэлсэн байдаг. Түүний нөлөө Ляоси, Юбэйпин, Ляодун орчмын олон Ухуань овгийг хамарч байжээ. == Юань овгийг дэмжсэн нь == НТ 200 онд [[Гуандугийн тулалдаан]]д Юань Шао Цао Цаод ялагдсаны дараа түүний хөвгүүд болох '''Юань Шан (袁尚)''', '''Юань Си (袁熙)''' нар ухуаньчуудын нутагт дүрвэн иржээ. Тадун тэднийг хамгаалж, цэрэг, морин хүчээр дэмжсэн нь Цао Цаогийн хувьд ноцтой аюул болсон байна. Үүний улмаас Цао Цао умард зүгт их аян дайн зохион байгуулжээ. == Цэргийн хүч == Тадуны гол хүч нь ухуаньчуудын морин цэрэг байв. Ухуаньчууд бага наснаасаа морь унадаг, нум сум харвах өндөр чадвартай, хурдан довтолж, хурдан ухрах тактик хэрэглэдэг байсан тул тухайн үеийн Хятадын армийн хувьд хүчтэй өрсөлдөгч байжээ. == Цагаан Чоно уулын тулалдаан == МЭ 207 оны намар Цао Цао ухуаньчуудын нутагт гэнэтийн довтолгоо хийв. Тулаан '''Цагаан Чонын уул''' (白狼山)-ын орчимд болсон бөгөөд Тадун өөрийн биеэр цэргээ удирдан тулалджээ. '''Саньго Жи (三國志)'''-ийн мэдээгээр тулалдааны үеэр Цао Цаогийн шилдэг жанжин '''Жан Ляо (張遼)''' шийдвэрлэх дайралт хийж, Тадун алагдсан байна. Түүний үхэл нь ухуаньчуудын удирдлагыг сарниулж, тулааны хувь заяаг шийдсэн юм. == Нас барсны дараах байдал == Тадуны дараа ухуаньчууд дахин өмнөх шигээ нэгдсэн улс төрийн хүч болж чадаагүй. * олон аймаг Цао Цаод дагаар оржээ; * зарим нь Сяньби аймгуудтай нэгдсэн; * зарим нь Хятадын хойд хилийн цэргийн сууринд шилжин суурьшсан. III–IV зууны үед ухуаньчууд аажмаар Сяньби болон бусад умардын аймгуудад уусан шингэжээ. == Түүхэн үнэлгээ == Тадун нь: * Ухуаньчуудын хамгийн хүчирхэг үеийн удирдагч, * олон овог аймгийг нэгтгэсэн улс төрийн зүтгэлтэн, * Юань овгийг хамгаалсан холбоотон, * Цао Цаотой шууд тулалдсан цэргийн жанжин гэдгээрээ Ухуаньчуудын түүхэнд онцгой байр суурь эзэлдэг. Түүний үхэл нь зөвхөн нэг удирдагчийн төгсгөл биш, харин Ухуаньчуудын бие даасан улс төрийн нөлөө буурч эхэлсэн түүхэн эргэлтийн цэг болсон юм. == Ухуань аймгийн удирдагчдын залгамжлал == {| class="wikitable" ! align="right" |№ !Удирдагч !Хятад нэр !Он цаг !Захирсан нутаг !Гол үйл явдал !Эх сурвалж |- | align="right" |1 |'''Хэдань''' |賀旦 |МЭ 49 он |Ляоси |Гуанву хаанд бараалхаж, 922 ахлагчийг төлөөлөн алба өргөсөн |''Хожуу Хань Шу'' |- | align="right" |2 |'''Лоубань''' |樓班 |II зууны төгсгөл |Ляоси |Ухуань аймгийн нэр бүхий ахлагч |''Саньго Жи'', ''Хожуу Хань Шу'' |- | align="right" |3 |'''Тадун''' † |蹋頓 |МЭ 200–207 |Ляоси, Ляодун, Юбэйпин |Ухуань аймгуудыг нэгтгэж, Юань Шан, Юань Сиг дэмжсэн. МЭ 207 онд Цагаан Чонын уулын тулалдаанд алагдсан. |''Саньго Жи'', ''Хожуу Хань Шу'' |- | align="right" |4 |'''Үянь''' |烏延 |III зууны эх |Ухуань аймгуудын нэг хэсэг |Цагаан Чонын уулын тулалдааны дараа үлдсэн Ухуань овгуудыг удирдсан |''Саньго Жи'' |- | align="right" |5 |'''Дараах үеийн ахлагчид''' |— |III–IV зуун |Хойд Хятад |Ухуань аймгууд задран, зарим нь Хань улсад дагаар орж, зарим нь Сяньбид уусан нэгдсэн |''Хожуу Хань Шу'', ''Вэй Шу'' |} == Цааш унших == * [[Ухуань|Ухуань аймаг]] * [[Цагаан чоно уулын тулалдаан]] == Анхдагч эх сурвалжууд == Тадуны тухай хамгийн чухал мэдээ дараах сонгодог сурвалжуудад хадгалагдсан байдаг. * Саньго Жи (三國志) * Хожуу Хань Шу (後漢書) * Зыжи Туньжянь (資治通鑑) [[Ангилал:2-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:207 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Ухуань]] lniy1301396a1kcehovukkqhmr0gt1h 0 147730 864517 2026-08-03T17:07:12Z Koldobin 106481 Англи Википеди дэх Karakoram өгүүллийн бүтэц болон NASA, UNESCO-ийн эх сурвалжид тулгуурлан шинэ өгүүлэл үүсгэв. 864517 wikitext text/x-wiki [[Файл:Baltoro glacier from air.jpg|thumb|300px|Балторо мөсөн гол болон Каракорумын нуруу]] '''Каракорумын нуруу''' ({{lang-en|Karakoram}}) нь [[Ази]] тивийн өндөр уулын тогтолцоо юм. Нурууны үндсэн хэсэг нь [[Пакистан]]ы захиргаанд буй [[Гилгит-Балтистан]], [[Энэтхэг]]ийн захиргаанд буй [[Ладак]], мөн [[Хятад]]ын [[Шинжаан]] болон [[Аксай Чин]] нутгаар үргэлжилдэг. Баруун хойд зах нь [[Афганистан]], [[Тажикистан]]ы нутагт хүрнэ. Кашмирын бүсийн зарим нутаг дэвсгэрийн бүрэн эрхийн асуудал маргаантай байдаг. Каракорумын нуруу ойролцоогоор 500 км урт. Баруун хойд талаараа [[Памирын нуруу]], баруун талаараа [[Хиндү Күш]], хойд талаараа [[Куньлунь нуруу]], зүүн болон өмнөд талаараа [[Хималайн нуруу]]тай залгана. Нурууны хамгийн өндөр цэг нь далайн түвшнээс дээш 8,611 метр өргөгдсөн [[К2]] оргил юм. К2 нь [[Эверест]]ийн дараа дэлхийн хоёр дахь өндөр уул болно.<ref name="NASA">{{cite web |title=Karakoram Range, Pakistan |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/karakoram-range-pakistan-515/ |publisher=NASA Earth Observatory |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> == Оргилууд == Дэлхийн 8,000 метрээс өндөр 14 уулын дөрөв нь Каракорумын нуруунд оршино: * [[К2]] — 8,611 м * [[Гашербрум I]] — 8,080 м * [[Броуд-Пик]] — 8,051 м * [[Гашербрум II]] — 8,034 м Үүнээс гадна тус нуруунд 7,000 метрээс өндөр олон арван оргил бий.<ref name="UNESCO">{{cite web |title=Central Karakorum National Park |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6112/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> == Мөсөн голууд == Каракорум нь туйлын бүсээс гаднах хамгийн их мөстсөн уулын бүсүүдийн нэг юм. Энд [[Сиачений мөсөн гол|Сиачен]], [[Балторо мөсөн гол|Балторо]], Биафо, Хиспар, Батура зэрэг томоохон мөсөн гол оршино.<ref name="UNESCO"/> Каракорумын зарим мөсөн голын хэмжээ бусад өндөр уулын бүсийн мөсөн голуудтай харьцуулахад удаан буурч, зарим үед тогтвортой буюу тэлж байсан үзэгдлийг судлаачид «Каракорумын гажил» гэж нэрлэдэг.<ref>{{cite web |title=Animating the “Karakoram Anomaly” |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/animating-the-karakoram-anomaly-87280/ |publisher=NASA Earth Observatory |date=2015-12-17 |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> == Геологи == Каракорумын нуруу нь Энэтхэгийн болон Евразийн тектоникийн хавтан мөргөлддөг бүсэд оршдог тул дэлхийн геологийн идэвхтэй нутгуудын нэг юм. Хавтангуудын удаан хугацааны хөдөлгөөн, шахалтын үр дүнд нуруу өргөгдөн тогтжээ.<ref name="NASA"/> == Мөн үзэх == * [[Каракорумын даваа]] * [[Каракорумын хурдны зам]] * [[Хималайн нуруу]] * [[К2]] == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Уул нуруу]] [[Ангилал:Азийн газар зүй]] jvl43xsycqgjy07hvaqnq73s8mma08b 0 147731 864518 2026-08-03T17:11:09Z Koldobin 106481 Гилгит-Балтистаны тухай эх сурвалжтай шинэ өгүүлэл үүсгэв. 864518 wikitext text/x-wiki {{coord|35.35|75.90|display=title}} [[Файл:Kashmir region. LOC 2003626427 - showing sub-regions administered by different countries.jpg|thumb|300px|Кашмирын бүс дэх Гилгит-Балтистаны байршил]] '''Гилгит-Балтистан''' ({{lang-ur|گلگت بلتستان}}; {{lang-en|Gilgit-Baltistan}}), хуучнаар '''Умард нутаг''' хэмээн нэрлэгдэж байсан, [[Пакистан]]ы захиргаанд байдаг [[Кашмир]]ын бүс нутгийн хойд хэсэг дэх засаг захиргааны нутаг юм. Нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь [[Гилгит]]. Гилгит-Балтистан өмнөд талаараа [[Азад Кашмир]], баруун талаараа Пакистаны [[Хайбер-Пахтунхва]], хойд талаараа [[Афганистан]]ы [[Ваханы зурвас]], зүүн болон зүүн хойд талаараа [[Хятад]]ын [[Шинжаан]], зүүн өмнөд талаараа Энэтхэгийн захиргаанд буй [[Ладак]]тай хиллэнэ. Тус нутаг нь Энэтхэг, Пакистаны хооронд маргаантай Кашмирын бүсийн нэг хэсэг юм.<ref name="Oxford">{{cite web |title=Law, governance, and culture in Gilgit-Baltistan: introduction |url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid%3Ab978406b-d2f2-484e-8d5a-e092eaa709cd |publisher=University of Oxford |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Газар нутгийн хэмжээ нь ойролцоогоор 72,500 км². 2023 оны хүн амын тооллогоор 1,709,049 хүн амтай байв.<ref name="Census2023">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 |url=https://census23.pbos.gov.pk/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> == Газар зүй == [[Файл:K2 2006b.jpg|thumb|left|[[К2]] оргил]] Гилгит-Балтистан нь дэлхийн хамгийн өндөр, уулархаг бүсүүдийн нэг юм. Энд [[Каракорумын нуруу]], баруун [[Хималайн нуруу|Хималай]], [[Хиндү Күш]]ийн уулс нийлдэг. Нутгийн ихэнх хэсгийг өндөр уул, мөсөн гол, нарийн хөндий эзэлнэ. Дэлхийн 8,000 метрээс өндөр 14 оргилын тав нь тус нутагт оршдог. Үүнд дэлхийн хоёр дахь өндөр уул болох 8,611 метрийн өндөр [[К2]], мөн [[Гашербрум I]], [[Броуд-Пик]], [[Гашербрум II]], [[Нанга Парбат]] багтана.<ref name="PakistanGov">{{cite web |title=Gilgit Baltistan |url=https://www.pakistan.gov.pk/provinces |publisher=Government of Pakistan |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> [[Балторо мөсөн гол|Балторо]], Биафо, Батура зэрэг туйлын бүсээс гаднах хамгийн урт мөсөн голуудын зарим энд бий. Каракорумын төв хэсэгт орших [[Төв Каракорумын үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] нь 10,000 гаруй км² талбайтай Пакистаны хамгийн том тусгай хамгаалалттай газар юм.<ref name="UNESCO">{{cite web |title=Central Karakorum National Park |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6112/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> [[Инд мөрөн]] Гилгит-Балтистаны нутгаар урсах бөгөөд Гилгит, Хунза, Шигар, Шёк, Астор зэрэг голууд түүнд цутгана. Хүн амын ихэнх нь голын хөндий, усалгаатай жижиг тариалангийн бүсүүдэд суурьшдаг. == Түүх == Өнөөгийн Гилгит-Балтистаны нутаг эрт үед Төвөд, Кашмир болон Төв Азийн улсуудын улс төр, худалдаа, соёлын нөлөөнд оршиж байв. Дундад зууны үед тус бүсэд Гилгит, Балтистан, Хунза, Нагар зэрэг олон жижиг вант улс оршин тогтножээ. 19-р зуунд нутгийн ихэнх хэсэг [[Жамму ба Кашмирын вант улс]]ын мэдэлд орсон. Гилгитийн зарим нутгийг Британийн эрх баригчид тусгай агентлагаар дамжуулан захирч байв. 1947 онд Британийн Энэтхэг хуваагдаж, Энэтхэг болон Пакистан улсууд байгуулагдсаны дараа Кашмирын төлөөх мөргөлдөөн эхэлсэн. Үүний үр дүнд өнөөгийн Гилгит-Балтистаны нутаг Пакистаны захиргаанд оржээ.<ref name="Oxford"/> 1972 онд Гилгит, Балтистан болон өмнөх жижиг вант улсуудыг нэгтгэн '''Умард нутаг''' хэмээх засаг захиргааны нэгж байгуулсан. 2009 онд Пакистаны засгийн газар тус нутгийг '''Гилгит-Балтистан''' хэмээн нэрлэж, сонгуульт хууль тогтоох хурал болон орон нутгийн засгийн газрын тогтолцоог бий болгосон. 2018 оны Гилгит-Балтистаны засаглалын зарлигаар орон нутгийн байгууллагуудын бүтэц, эрх мэдлийг шинэчлэн тогтоосон.<ref name="Order2018">{{cite web |title=Government of Gilgit-Baltistan Order, 2018 |url=https://gilgitbaltistan.gov.pk/storage/downloads/J5bZOpu8knGg1TJybOLGjDqZsJfCvW-metaR0IgT3JkZXIgMjAxOC5wZGY%3D-.pdf |publisher=Government of Gilgit-Baltistan |year=2018 |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> == Төр, засаг захиргаа == Гилгит-Балтистаныг Пакистан тус улсын мужуудаас тусдаа засаг захиргааны нутаг болгон удирддаг. Орон нутгийн засаглалд захирагч, ерөнхий сайд, засгийн газар болон нэг танхимтай [[Гилгит-Балтистаны хууль тогтоох хурал]] багтана. Хууль тогтоох хурал нь 33 суудалтай бөгөөд үүнээс 24 нь сонгуулийн тойргийн суудал юм.<ref name="GBgov">{{cite web |title=About Gilgit-Baltistan |url=https://gilgitbaltistan.gov.pk/pages/about |publisher=Government of Gilgit-Baltistan |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Тус нутаг Пакистаны үндсэн хуулиар бүрэн эрхт мужийн статустай биш бөгөөд түүний эцсийн улс төр, эрх зүйн статус нь Кашмирын маргаантай холбоотой хэвээр байна.<ref name="Oxford"/> Гилгит-Балтистаныг гурван бүсэд хуваана: * '''Гилгитийн бүс''' * '''Балтистаны бүс''' * '''Диамерын бүс''' Эдгээр нь нийт арван тойргоос бүрдэнэ: Астор, Диамер, Ганче, Гизер, Гилгит, Хунза, Нагар, Скарду, Шигар, Харманг.<ref name="Order2018"/> == Хүн ам == Гилгит-Балтистаны хүн ам хэл, угсаатны хувьд олон янз. Нутгийн гол хэлнүүдэд [[шина хэл|шина]], [[балти хэл|балти]], [[бурушаски хэл|бурушаски]], [[вахи хэл|вахи]], [[ховар хэл|ховар]] зэрэг хэл багтана. [[Урду хэл]]ийг өөр өөр хэлтэй иргэд хоорондын харилцаанд өргөн хэрэглэдэг. Хүн амын ихэнх нь исламын шашин шүтдэг боловч суннит, шиа, исмаилит болон нурбахши зэрэг хэд хэдэн шашны урсгалын нийгэмлэгүүд бий. Хэл, шашны тархалт нь хөндий бүрээрээ ялгаатай байдаг. == Эдийн засаг == Гилгит-Балтистаны эдийн засгийн уламжлалт салбарууд нь газар тариалан, мал аж ахуй, ойн аж ахуй болон жижиг худалдаа юм. Уулын хөндийгөөр улаан буудай, эрдэнэ шиш, арвай тариалж, чангаанз, алим, интоор зэрэг жимс ургуулдаг. Ууланд авиралт, явган аялал болон байгалийн аялал жуулчлал эдийн засагт улам чухал байр суурь эзэлж байна. Гилгит болон Скарду хотууд Каракорум, Хималайн өндөр уулын аяллын үндсэн төвүүд юм.<ref name="PakistanGov"/> [[Каракорумын хурдны зам]] тус нутгаар дайран Пакистаны бусад хэсгийг Хятадын Шинжаантай холбодог. Зам нь бүс нутгийн худалдаа, тээвэр болон аялал жуулчлалд чухал үүрэгтэй. == Мөн үзэх == * [[Кашмир]] * [[Каракорумын нуруу]] * [[Каракорумын хурдны зам]] * [[К2]] * [[Пакистан]] == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадаад холбоос == {{Commonscat|Gilgit-Baltistan}} * [https://gilgitbaltistan.gov.pk/ Гилгит-Балтистаны засгийн газрын албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Гилгит-Балтистан| ]] [[Ангилал:Пакистан]] [[Ангилал:Кашмир]] [[Ангилал:Азийн газар зүй]] kg8593l5ztmt0go30c474mda2ezdpz3 0 147732 864519 2026-08-03T17:18:34Z Koldobin 106481 Энэтхэгийн хойгийн газар зүй, геологи, хамрах хүрээний тухай эх сурвалжтай өгүүлэл үүсгэв. 864519 wikitext text/x-wiki :''Энэ өгүүлэл Өмнөд Азийн физик газар зүйн бүсийн тухай. Энэтхэг улсын өмнөд хэсгийн хойгийг [[Деканы хойг]] өгүүллээс үзнэ үү.'' [[Файл:Indian subcontinent CIA.png|thumb|300px|Энэтхэгийн хойгийн физик газрын зураг]] '''Энэтхэгийн хойг''', мөн '''Энэтхэгийн дэд тив''' ({{lang-en|Indian subcontinent}}) гэж [[Гималайн нуруу]]ны өмнө оршиж, баруун талаараа [[Арабын тэнгис]], зүүн талаараа [[Бенгалын булан]], өмнө талаараа [[Энэтхэгийн далай]]гаар хүрээлэгдсэн [[Өмнөд Ази]]йн физик газар зүйн томоохон бүсийг хэлнэ.<ref name="Britannica">{{cite web |title=Indian subcontinent |url=https://www.britannica.com/place/Indian-subcontinent |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Явцуу газар зүйн утгаар Энэтхэгийн хойгт өнөөгийн [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Бангладеш]]ийн эх газрын ихэнх хэсгийг хамруулдаг. Өргөн утгаар нь [[Балба]], [[Бутан]], [[Шри Ланка]], [[Мальдив]]ыг мөн багтаан ойлгох нь бий.<ref>{{cite web |title=Indian subcontinent |url=https://doi.org/10.1093/OED/1205710598 |publisher=Oxford English Dictionary |date=2025 |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> «Энэтхэгийн хойг» болон «Өмнөд Ази» гэсэн нэршлийг заримдаа ижил утгаар хэрэглэдэг боловч эхнийх нь ихэвчлэн физик газар зүйн, хоёр дахь нь улс төр, бүс нутгийн утгыг илэрхийлдэг. [[Афганистан]]ыг Өмнөд Азийн бүрэлдэхүүнд оруулах нь түгээмэл боловч Энэтхэгийн хойгийн үндсэн хэсэгт ерөнхийдөө багтаадаггүй.<ref>{{cite book |last1=Bose |first1=Sugata |last2=Jalal |first2=Ayesha |title=Modern South Asia: History, Culture, Political Economy |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9780415307871 |language=en }}</ref> == Газар зүй == Энэтхэгийн хойг нь хойд талаараа [[Гималайн нуруу]], баруун хойд талаараа [[Хиндү Күш]] болон [[Каракорумын нуруу]]гаар Азийн бусад хэсгээс тусгаарлагдана. Баруун эрэг нь Арабын тэнгис, зүүн эрэг нь Бенгалын буланд тулж, өмнөд хэсэг нь Энэтхэгийн далай руу түрэн орсон гурвалжин хэлбэртэй.<ref name="AsiaSociety">{{cite web |title=The Indian Subcontinent: A Geographical Sketch |url=https://sites.asiasociety.org/education/AsianArt/other.geo.sasia.htm |publisher=Asia Society |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Тус бүсийн газрын гадаргыг ерөнхийд нь дараах үндсэн хэсгүүдэд хувааж болно: * [[Гималайн нуруу|Гималайн уулсын бүс]] * [[Инд-Гангийн тал]] буюу Инд, Ганга, Брахмапутра мөрний өргөн уудам нам газар * [[Тарын цөл]] * [[Деканы өндөрлөг]] болон Энэтхэгийн төв, өмнөд хэсгийн өндөрлөгүүд * [[Баруун Гат]], [[Зүүн Гат]]ын нуруу * Арабын тэнгис болон Бенгалын булангийн эргийн нам газрууд [[Инд мөрөн]], [[Ганга мөрөн]], [[Брахмапутра мөрөн]] нь Энэтхэгийн хойгийн хамгийн том голын системүүд юм. Инд мөрөн Арабын тэнгист, Ганга болон Брахмапутра мөрөн нийлж Бенгалын буланд цутгана. Уур амьсгал нь хойд хэсгийн өндөр уулын хүйтэн уур амьсгалаас өмнөд хэсгийн халуун орны чийглэг уур амьсгал хүртэл эрс ялгаатай. Бүс нутгийн хур тунадас, газар тариалан, усны нөөцөд [[муссон]]ы салхи гол нөлөө үзүүлдэг. == Геологи == {{гол|Энэтхэгийн хавтан}} Энэтхэгийн хойгийн ихэнх хэсэг [[Энэтхэгийн хавтан]] дээр оршино. Уг хавтан эртний [[Гондвана]] тивээс салж, олон сая жилийн турш хойд зүгт шилжин хөдөлжээ. Ойролцоогоор 50 сая жилийн өмнө Энэтхэгийн хавтан [[Евразийн хавтан]]тай мөргөлдөж эхэлсэн бөгөөд энэ мөргөлдөөний үр дүнд [[Гималайн нуруу]] болон [[Төвөдийн өндөрлөг]] өргөгдөн тогтсон.<ref name="USGS">{{cite web |title=Understanding plate motions |url=https://pubs.usgs.gov/gip/dynamic/understanding.html |publisher=United States Geological Survey |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Хоёр хавтангийн мөргөлдөөн өнөөдөр ч үргэлжилж байгаа тул Гималайн бүс нь газар хөдлөлтийн идэвх өндөртэй нутаг юм. Энэтхэгийн хавтан Евразийн хавтантай жилд ойролцоогоор 40–50 миллиметрийн хурдтай ойртож байна.<ref>{{cite web |title=Seismicity of the Earth 1900–2010: Himalaya and vicinity |url=https://www.usgs.gov/publications/seismicity-earth-1900-2010-himalaya-and-vicinity |publisher=United States Geological Survey |date=2013-03-11 |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> == Нэршил == «Дэд тив» гэдэг нь газар зүй, геологи, түүх, соёлын хувьд өөрийн онцлог бүхий боловч бүтэн тивээс бага хэмжээтэй томоохон эх газрын хэсгийг хэлнэ. Энэтхэгийн хойг нь Азийн бусад хэсгээс өндөр уулсаар зааглагдсан, өөрийн геологийн тогтоц, өргөн уудам тал, өндөрлөг болон нийтлэг түүхэн холбоотой учраас дэд тив гэж нэрлэгддэг. Түүхийн зохиолуудад «Энэтхэг» гэсэн нэрийг өнөөгийн Энэтхэг улсаас илүү өргөн хүрээнд, Энэтхэгийн хойгийг бүхэлд нь заан хэрэглэх тохиолдол байсан. Харин орчин үед Энэтхэг нь тусгаар улсын нэр болсон тул өргөн бүсийг «Энэтхэгийн хойг», «Энэтхэгийн дэд тив» эсвэл «Өмнөд Ази» гэж ялган нэрлэдэг. == Мөн үзэх == * [[Өмнөд Ази]] * [[Энэтхэгийн хавтан]] * [[Деканы өндөрлөг]] * [[Деканы хойг]] * [[Гималайн нуруу]] * [[Энэтхэгийн далай]] == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадаад холбоос == {{Commonscat|Indian subcontinent}} [[Ангилал:Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Азийн газар зүй]] [[Ангилал:Азийн хойг]] l7v4zqo7qmmeccu4a7q9tml1760bvjm 864570 864519 2026-08-04T06:45:06Z Zorigt 49 864570 wikitext text/x-wiki :''Энэ өгүүлэл Өмнөд Азийн физик газар зүйн бүсийн тухай. Энэтхэг улсын өмнөд хэсгийн хойгийг [[Деканы хойг]] өгүүллээс үзнэ үү.'' [[Файл:Indian subcontinent CIA.png|thumb|300px|Энэтхэгийн хойгийн физик газрын зураг]] '''Энэтхэгийн хойг''', мөн '''Энэтхэгийн дэд тив''' ({{lang-en|Indian subcontinent}}) гэж [[Гималайн нуруу]]ны өмнө оршиж, баруун талаараа [[Арабын тэнгис]], зүүн талаараа [[Бенгалын булан]], өмнө талаараа [[Энэтхэгийн далай]]гаар хүрээлэгдсэн [[Өмнөд Ази]]йн физик газар зүйн томоохон бүсийг хэлнэ.<ref name="Britannica">{{cite web |title=Indian subcontinent |url=https://www.britannica.com/place/Indian-subcontinent |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Явцуу газар зүйн утгаар Энэтхэгийн хойгт өнөөгийн [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Бангладеш]]ийн эх газрын ихэнх хэсгийг хамруулдаг. Өргөн утгаар нь [[Балба]], [[Бутан]], [[Шри Ланка]], [[Мальдив]]ыг мөн багтаан ойлгох нь бий.<ref>{{cite web |title=Indian subcontinent |url=https://doi.org/10.1093/OED/1205710598 |publisher=Oxford English Dictionary |date=2025 |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> «Энэтхэгийн хойг» болон «Өмнөд Ази» гэсэн нэршлийг заримдаа ижил утгаар хэрэглэдэг боловч эхнийх нь ихэвчлэн физик газар зүйн, хоёр дахь нь улс төр, бүс нутгийн утгыг илэрхийлдэг. [[Афганистан]]ыг Өмнөд Азийн бүрэлдэхүүнд оруулах нь түгээмэл боловч Энэтхэгийн хойгийн үндсэн хэсэгт ерөнхийдөө багтаадаггүй.<ref>{{cite book |last1=Bose |first1=Sugata |last2=Jalal |first2=Ayesha |title=Modern South Asia: History, Culture, Political Economy |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9780415307871 |language=en }}</ref> == Газар зүй == Энэтхэгийн хойг нь хойд талаараа [[Гималайн нуруу]], баруун хойд талаараа [[Хиндү Күш]] болон [[Каракорумын нуруу]]гаар Азийн бусад хэсгээс тусгаарлагдана. Баруун эрэг нь Арабын тэнгис, зүүн эрэг нь Бенгалын буланд тулж, өмнөд хэсэг нь Энэтхэгийн далай руу түрэн орсон гурвалжин хэлбэртэй.<ref name="AsiaSociety">{{cite web |title=The Indian Subcontinent: A Geographical Sketch |url=https://sites.asiasociety.org/education/AsianArt/other.geo.sasia.htm |publisher=Asia Society |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Тус бүсийн газрын гадаргыг ерөнхийд нь дараах үндсэн хэсгүүдэд хувааж болно: * [[Гималайн нуруу|Гималайн уулсын бүс]] * [[Инд-Гангын тал]] буюу Инд, Ганга, Брахмапутра мөрний өргөн уудам нам газар * [[Тарын цөл]] * [[Деканы өндөрлөг]] болон Энэтхэгийн төв, өмнөд хэсгийн өндөрлөгүүд * [[Баруун Гат]], [[Зүүн Гат]]ын нуруу * Арабын тэнгис болон Бенгалын булангийн эргийн нам газрууд [[Инд мөрөн]], [[Ганга мөрөн]], [[Брахмапутра мөрөн]] нь Энэтхэгийн хойгийн хамгийн том голын системүүд юм. Инд мөрөн Арабын тэнгист, Ганга болон Брахмапутра мөрөн нийлж Бенгалын буланд цутгана. Уур амьсгал нь хойд хэсгийн өндөр уулын хүйтэн уур амьсгалаас өмнөд хэсгийн халуун орны чийглэг уур амьсгал хүртэл эрс ялгаатай. Бүс нутгийн хур тунадас, газар тариалан, усны нөөцөд [[муссон]]ы салхи гол нөлөө үзүүлдэг. == Геологи == {{гол|Энэтхэгийн хавтан}} Энэтхэгийн хойгийн ихэнх хэсэг [[Энэтхэгийн хавтан]] дээр оршино. Уг хавтан эртний [[Гондвана]] тивээс салж, олон сая жилийн турш хойд зүгт шилжин хөдөлжээ. Ойролцоогоор 50 сая жилийн өмнө Энэтхэгийн хавтан [[Евразийн хавтан]]тай мөргөлдөж эхэлсэн бөгөөд энэ мөргөлдөөний үр дүнд [[Гималайн нуруу]] болон [[Төвөдийн өндөрлөг]] өргөгдөн тогтсон.<ref name="USGS">{{cite web |title=Understanding plate motions |url=https://pubs.usgs.gov/gip/dynamic/understanding.html |publisher=United States Geological Survey |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Хоёр хавтангийн мөргөлдөөн өнөөдөр ч үргэлжилж байгаа тул Гималайн бүс нь газар хөдлөлтийн идэвх өндөртэй нутаг юм. Энэтхэгийн хавтан Евразийн хавтантай жилд ойролцоогоор 40–50 миллиметрийн хурдтай ойртож байна.<ref>{{cite web |title=Seismicity of the Earth 1900–2010: Himalaya and vicinity |url=https://www.usgs.gov/publications/seismicity-earth-1900-2010-himalaya-and-vicinity |publisher=United States Geological Survey |date=2013-03-11 |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> == Нэршил == «Дэд тив» гэдэг нь газар зүй, геологи, түүх, соёлын хувьд өөрийн онцлог бүхий боловч бүтэн тивээс бага хэмжээтэй томоохон эх газрын хэсгийг хэлнэ. Энэтхэгийн хойг нь Азийн бусад хэсгээс өндөр уулсаар зааглагдсан, өөрийн геологийн тогтоц, өргөн уудам тал, өндөрлөг болон нийтлэг түүхэн холбоотой учраас дэд тив гэж нэрлэгддэг. Түүхийн зохиолуудад «Энэтхэг» гэсэн нэрийг өнөөгийн Энэтхэг улсаас илүү өргөн хүрээнд, Энэтхэгийн хойгийг бүхэлд нь заан хэрэглэх тохиолдол байсан. Харин орчин үед Энэтхэг нь тусгаар улсын нэр болсон тул өргөн бүсийг «Энэтхэгийн хойг», «Энэтхэгийн дэд тив» эсвэл «Өмнөд Ази» гэж ялган нэрлэдэг. == Мөн үзэх == * [[Өмнөд Ази]] * [[Энэтхэгийн хавтан]] * [[Деканы өндөрлөг]] * [[Деканы хойг]] * [[Гималайн нуруу]] * [[Энэтхэгийн далай]] == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадаад холбоос == {{Commonscat|Indian subcontinent}} [[Ангилал:Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Азийн газар зүй]] [[Ангилал:Азийн хойг]] 4fuhk0ld6deys1lyatrm6rrq6667m4k 0 147733 864521 2026-08-03T17:21:23Z Koldobin 106481 Энэтхэгийн хавтангийн бүтэц, хөдөлгөөн, хавтангийн зааг болон геологийн хөгжлийн тухай эх сурвалжтай өгүүлэл үүсгэв. 864521 wikitext text/x-wiki [[Файл:IndianPlate.png|thumb|300px|Энэтхэгийн хавтангийн байршил]] '''Энэтхэгийн хавтан''' ({{lang-en|Indian Plate}}) нь [[Энэтхэгийн хойг]] болон [[Энэтхэгийн далай]]н хойд хэсгийн литосферийг хамарсан [[тектоник хавтан]] юм. Хавтан хойд зүгт шилжин [[Евразийн хавтан]]тай мөргөлдсөний үр дүнд [[Гималайн нуруу]] болон [[Төвөдийн өндөрлөг]] үүсэн тогтжээ.<ref name="USGSHimalaya">{{cite web |title=The Himalayas: Two continents collide |url=https://pubs.usgs.gov/gip/dynamic/himalaya.html |publisher=United States Geological Survey |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Энэтхэгийн хавтанг зарим тектоникийн загварт [[Австралийн хавтан]]тай нэгтгэн '''Энэтхэг-Австралийн хавтан''' гэж үздэг. Гэвч Энэтхэгийн болон Австралийн хэсгүүд хоорондоо бага хэмжээний харьцангуй хөдөлгөөнтэй бөгөөд тэдгээрийн хооронд Энэтхэгийн далайн төв хэсгийг хамарсан өргөн хэв гажилтын бүс оршдог. Иймээс олон загварт Энэтхэгийн хавтанг Австралийн болон Каприкорны хавтангаас тусад нь авч үздэг.<ref name="USGSSumatra">{{cite web |title=Seismicity of the Earth 1900–2012: Sumatra and vicinity |url=https://www.usgs.gov/publications/seismicity-earth-1900-2012-sumatra-and-vicinity |publisher=United States Geological Survey |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref><ref>{{cite web |title=Deformation of Indian Ocean lithosphere: Evidence for a highly nonlinear rheological response |url=https://doi.org/10.1002/2015JB011993 |publisher=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |date=2015 |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> == Геологийн хөгжил == Энэтхэгийн хавтан эртний [[Гондвана]] тивийн задралын явцад тусгаарлагдан, Цэрдийн галавын турш хойд зүгт шилжжээ. Хавтангийн хөдөлгөөн Энэтхэгийн далай тэлэхэд нөлөөлж, улмаар Энэтхэгийн эх газрыг Евразийн өмнөд захтай мөргөлдүүлсэн. Энэтхэг болон Евразийн эх газрын хэсгүүд ойролцоогоор 40–50 сая жилийн өмнө мөргөлдөж эхэлсэн. Хоёр хавтангийн эх газрын царцдас харьцангуй бага нягттай тул аль нэг нь бүхэлдээ манти руу живэлгүй, царцдас шахагдан нугарч, дээш өргөгджээ. Энэ үйл явцын үр дүнд Гималайн нуруу болон Төвөдийн өндөрлөг бүрэлдсэн.<ref name="USGSHimalaya"/> Мөргөлдөөний эхэлсэн нарийн хугацаа, дарааллын талаар судлаачдын санал зөрдөг. Зарим судалгаагаар мөргөлдөөн баруун болон төв хэсэгт ойролцоогоор 55 сая жилийн өмнө эхэлж, зүүн тийш үе шаттай үргэлжилсэн гэж үздэг.<ref>{{cite web |title=Paleogene India–Eurasia collision constrained by observed plate rotation |url=https://www.nature.com/articles/s41467-023-42920-0 |publisher=Nature Communications |date=2023-11-08 |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> == Хавтангийн зааг == Энэтхэгийн хавтангийн хойд зах нь Евразийн хавтантай мөргөлдөх зааг үүсгэнэ. Гималайн бүсэд хоёр хавтан жилд ойролцоогоор 40–50 миллиметрийн харьцангуй хурдтай ойртож байна. Энэтхэгийн хавтангийн хойд хэсэг Евразийн хавтангийн доогуур шурган орж байгаа нь тус бүсийн газар хөдлөлтийн гол шалтгаан болдог.<ref name="USGSSeismicity">{{cite web |title=Seismicity of the Earth 1900–2010: Himalaya and vicinity |url=https://www.usgs.gov/publications/seismicity-earth-1900-2010-himalaya-and-vicinity |publisher=United States Geological Survey |date=2013-03-11 |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Зүүн талаараа Энэтхэгийн хавтан [[Сундагийн хавтан]] болон Бирмийн бичил хавтангийн доогуур [[Сундагийн гүн хонхор]]ын дагуу шурган ордог. Энэ заагт хүчтэй газар хөдлөлт болон [[цунами]] үүсэх боломжтой. Тухайлбал, 2004 оны Суматра–Андаманы газар хөдлөлт энэ субдукцийн бүсэд болсон.<ref>{{cite web |title=Tsunami Generation from the 2004 M=9.1 Sumatra-Andaman Earthquake |url=https://www.usgs.gov/centers/pcmsc/science/tsunami-generation-2004-m91-sumatra-andaman-earthquake |publisher=United States Geological Survey |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Энэтхэгийн далайн төв хэсэгт Энэтхэгийн, Австралийн болон Каприкорны хавтангуудын хоорондох зааг нь нэг нарийн хагарлаар бус, өргөн нутагт тархсан хэв гажилтын бүс хэлбэртэй байна.<ref name="USGSSumatra"/> == Газар хөдлөлт == Энэтхэгийн болон Евразийн хавтангийн үргэлжилсэн мөргөлдөөнөөс шалтгаалан Гималай, Кашмир, Балба болон Энэтхэгийн хойд хэсэг нь газар хөдлөлтийн өндөр идэвхтэй бүсэд хамаарна. Хавтангуудын хөдөлгөөнөөс үүссэн хүчдэл хагарлын дагуу гэнэт сулрах үед хүчтэй газар хөдлөлт болдог.<ref name="USGSSeismicity"/> Энэтхэгийн хавтангийн зүүн захын субдукцийн бүсэд мөн дэлхийн хамгийн хүчтэй газар хөдлөлтүүдийн зарим нь бүртгэгдсэн байдаг. == Мөн үзэх == * [[Тектоник хавтан]] * [[Энэтхэгийн хойг]] * [[Евразийн хавтан]] * [[Австралийн хавтан]] * [[Гималайн нуруу]] * [[Төвөдийн өндөрлөг]] * [[Энэтхэгийн далай]] == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадаад холбоос == {{Commonscat|Indian tectonic plate}} [[Ангилал:Геологи]] [[Ангилал:Тектоник хавтан]] qsqhqs5g9weop7pthbi6l2qkqgpg4zl 0 147734 864522 2026-08-03T17:25:43Z Koldobin 106481 Евразийн хавтангийн хамрах хүрээ, хавтангийн зааг, геологийн хөгжил болон газар хөдлөлтийн тухай эх сурвалжтай өгүүлэл үүсгэв. 864522 wikitext text/x-wiki [[Файл:EurasianPlate.png|thumb|300px|Евразийн хавтангийн байршил]] '''Евразийн хавтан''' ({{lang-en|Eurasian Plate}}) нь [[Европ]], [[Ази]] тивийн эх газрын ихэнх хэсэг, мөн [[Хойд Атлантын далай]] болон [[Хойд мөсөн далай]]н ёроолын зарим хэсгийг хамардаг томоохон [[тектоник хавтан]] юм. [[Энэтхэгийн хойг]], [[Арабын хойг]] болон Азийн зүүн захын зарим хэсэг нь тусдаа хавтан, бичил хавтангуудад хамаарна.<ref name="USGSmap">{{cite web |title=Tectonic plate boundaries |url=https://www.usgs.gov/media/images/tectonic-plate-boundaries |publisher=United States Geological Survey |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Евразийн хавтан нь [[Хойд Америкийн хавтан]], [[Африкийн хавтан]], [[Арабын хавтан]], [[Энэтхэгийн хавтан]] болон Азийн зүүн захын хэд хэдэн хавтан, бичил хавтантай хиллэдэг. Хавтангийн заагуудын хөдөлгөөнөөр [[Альпийн нуруу]], [[Кавказын нуруу]], [[Загросын нуруу]], [[Гималайн нуруу]], [[Төвөдийн өндөрлөг]] зэрэг томоохон уулсын тогтолцоо бүрэлджээ. == Хавтангийн зааг == === Баруун ба хойд зааг === Евразийн хавтан баруун талаараа [[Атлантын далайн гол нуруу]]ны хойд хэсгийн дагуу Хойд Америкийн хавтангаас холдон хөдөлдөг. Энэ нь хоёр хавтан эсрэг чиглэлд салж, дундаас нь шинэ далайн царцдас үүсдэг сунан тэлэх зааг юм.<ref name="MAR">{{cite web |title=Mid-Atlantic Ridge |url=https://pubs.usgs.gov/gip/dynamic/ridge.html |publisher=United States Geological Survey |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> [[Исланд]]ын нутагт Атлантын далайн гол нуруу далайн түвшнээс дээш ил гардаг. Арлын баруун хэсэг Хойд Америкийн хавтан, зүүн хэсэг Евразийн хавтан дээр орших бөгөөд хоёр хавтан аажмаар холдсоор байна.<ref>{{cite web |title=Thingvellir fissure zone |url=https://pubs.usgs.gov/gip/dynamic/Thingvellir.html |publisher=United States Geological Survey |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Хойд мөсөн далайд хоёр хавтангийн зааг Атлантын далайн гол нурууны үргэлжлэл болох далайн ёроолын нурууны дагуу үргэлжилнэ. === Өмнөд зааг === Евразийн хавтангийн өмнөд зах нь хэд хэдэн хавтантай мөргөлддөг өргөн, нийлмэл бүс юм. [[Газар дундын тэнгис]]ийн бүсэд Африкийн хавтан Евразийн хавтан руу жилд ойролцоогоор 4–10 миллиметрийн хурдтай ойртдог. Энд хавтангийн зааг нэг шулуун шугам бус, олон бичил хавтан, хагарал, шурган орох болон сунан тэлэх бүсээс бүрддэг.<ref name="Mediterranean">{{cite web |title=Seismicity of the Earth 1900–2013: Mediterranean Sea and vicinity |url=https://www.usgs.gov/publications/seismicity-earth-1900-2013-mediterranean-sea-and-vicinity |publisher=United States Geological Survey |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Арабын хавтан хойд зүгт хөдөлж Евразийн хавтантай мөргөлдсөний үр дүнд [[Загросын нуруу]] үүссэн. Иран, Ирак орчмын Загросын нугалаа, түлхэлтийн бүс нь ойролцоогоор 1,500 км урт үргэлжилдэг.<ref name="MiddleEast">{{cite web |title=Seismicity of the Earth 1900–2010: Middle East and vicinity |url=https://www.usgs.gov/publications/seismicity-earth-1900-2010-middle-east-and-vicinity |publisher=United States Geological Survey |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> === Энэтхэгийн хавтантай мөргөлдөх зааг === {{гол|Энэтхэгийн хавтан}} [[Энэтхэгийн хавтан]] хойд зүгт хөдөлж, ойролцоогоор 40–50 сая жилийн өмнө Евразийн хавтантай мөргөлдөж эхэлсэн. Хоёр хавтангийн эх газрын царцдас харьцангуй бага нягттай тул царцдас шахагдан нугарч, дээш өргөгдсөнөөр Гималайн нуруу болон Төвөдийн өндөрлөг бүрэлджээ.<ref name="Himalaya">{{cite web |title=The Himalayas: Two continents collide |url=https://pubs.usgs.gov/gip/dynamic/himalaya.html |publisher=United States Geological Survey |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Энэтхэгийн болон Евразийн хавтан өнөөдөр ч жилд ойролцоогоор 40–50 миллиметрийн харьцангуй хурдтай ойртсоор байна. Энэтхэгийн хавтангийн хойд хэсэг Евразийн доогуур шахагдан орж байгаа нь Гималайн бүсийн хүчтэй газар хөдлөлтүүдийн үндсэн шалтгаан болдог.<ref name="HimalayaSeismicity">{{cite web |title=Seismicity of the Earth 1900–2010: Himalaya and vicinity |url=https://pubs.usgs.gov/publication/ofr20101083J |publisher=United States Geological Survey |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> === Зүүн зааг === Евразийн хавтангийн зүүн зах нь геологийн хувьд нарийн төвөгтэй. Энэ бүсэд Номхон далайн баруун захын далайн хавтангууд болон Охотск, Амур зэрэг бичил хавтангууд харилцан үйлчилдэг гэж олон тектоникийн загварт үздэг. Зүүн Азийн хавтангийн заагийг нэг тодорхой шугамаар бүхэлд нь тогтоох боломжгүй бөгөөд зарим хэсэгт хөдөлгөөн өргөн хэв гажилтын бүсээр тархдаг. Ийм бүсүүдэд томоохон хагарал, уул үүсэх үйл явц, хүчтэй газар хөдлөлтүүд тохиолдоно.<ref name="PlateMotion">{{cite web |title=Understanding plate motions |url=https://pubs.usgs.gov/gip/dynamic/understanding.html |publisher=United States Geological Survey |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> == Геологийн хөгжил == Евразийн хавтангийн өнөөгийн хэлбэр олон сая жилийн турш үргэлжилсэн тивүүдийн шилжилт, далайн ёроолын тэлэлт, хавтангуудын мөргөлдөөний үр дүнд бий болсон. Өмнөд захын дагуу Африк, Араб, Энэтхэгийн хавтангууд хойд зүгт хөдөлж Евразийн хавтантай мөргөлдсөнөөр Европын өмнөд хэсгээс Азийн зүүн өмнөд хэсэг хүртэл үргэлжлэх уулсын өргөн бүс тогтжээ. Үүнд [[Пиренейн нуруу|Пиреней]], Альп, Карпат, Кавказ, Загрос, Гималайн уулсын тогтолцоо багтана. Энэтхэг–Евразийн мөргөлдөөн нь зөвхөн Гималайн нурууг өргөсөн төдийгүй Евразийн эх газрын дотоод хэсэгт өргөн хэмжээний шахалт, хагарал, газрын гадаргын хэв гажилт үүсгэсэн.<ref name="PlateMotion"/> == Газар хөдлөлт ба галт уулжилт == Евразийн хавтангийн дотоод хэсэг харьцангуй тогтвортой боловч захын бүсүүд нь дэлхийн газар хөдлөлтийн идэвх өндөртэй нутгуудын тоонд орно. Газар дундын тэнгис, Турк, Кавказ, Иран, Гималай болон Зүүн Азийн хавтангийн заагуудад хүчтэй газар хөдлөлт тогтмол тохиолддог. Газар дундын тэнгисийн бүсэд Африк–Евразийн хавтангийн хөдөлгөөнөөс шалтгаалсан шурган орох, мөргөлдөх болон хөндлөн гулсах хагарлууд оршино. Харин Атлантын далайн гол нуруу, Исланд орчимд хавтангууд холдох үед магма дээш гарч шинэ царцдас болон галт уул үүсгэдэг.<ref name="MAR"/><ref name="Mediterranean"/> == Мөн үзэх == * [[Тектоник хавтан]] * [[Энэтхэгийн хавтан]] * [[Хойд Америкийн хавтан]] * [[Африкийн хавтан]] * [[Арабын хавтан]] * [[Атлантын далайн гол нуруу]] * [[Гималайн нуруу]] * [[Төвөдийн өндөрлөг]] == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадаад холбоос == {{Commonscat|Eurasian tectonic plate}} [[Ангилал:Геологи]] [[Ангилал:Тектоник хавтан]] [[Ангилал:Европын геологи]] [[Ангилал:Азийн геологи]] m0bm5oqbjtfmd7it8bql6gpkp9fxmr0 0 147735 864523 2026-08-03T17:31:59Z Koldobin 106481 Хойд Атлантын далайн газар зүй, далайн ёроол, урсгал болон уур амьсгалын нөлөөллийн тухай эх сурвалжтай өгүүлэл үүсгэв. 864523 wikitext text/x-wiki [[Файл:North Atlantic Ocean laea location map.svg|thumb|300px|Хойд Атлантын далайн байршил]] '''Хойд Атлантын далай''' ({{lang-en|North Atlantic Ocean}}) нь [[Атлантын далай]]н [[экватор]]оос хойших хэсэг юм. Баруун талаараа [[Хойд Америк]], зүүн талаараа [[Европ]] болон [[Африк]] тивээр хүрээлэгдэнэ. Хойд хэсэгтээ [[Гренландын тэнгис]], [[Норвегийн тэнгис]] болон хэд хэдэн хоолойгоор дамжин [[Умард мөсөн далай]]тай холбогдоно.<ref name="IHO">{{cite web |title=Limits of Oceans and Seas |url=https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf |publisher=International Hydrographic Organization |year=1953 |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Хойд Атлантын далай нь дэлхийн уур амьсгалд чухал нөлөөтэй далайн урсгалын тогтолцоотой. [[Гольфстрим]] болон [[Хойд Атлантын урсгал]] халуун бүсийн усыг хойд болон зүүн хойд зүгт зөөдөг бол Лабрадорын урсгал зэрэг хүйтэн урсгалууд хойд нутгаас өмнө зүгт урсана.<ref name="NOAACurrents">{{cite web |title=Boundary Currents |url=https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_currents/04currents3.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> == Газар зүй == Хойд Атлантын далай өмнөд хэсэгтээ экваторын орчимд өргөн бөгөөд хойд зүгт Европ, Хойд Америкийн хооронд нарийсдаг. Далайн баруун эрэгт Хойд Америк болон [[Гренланд]], зүүн эрэгт Европ болон Африкийн баруун хойд хэсэг оршино. Тус далайтай дараах тэнгис, булангууд холбогдоно: * [[Карибын тэнгис]] * [[Мексикийн булан]] * [[Лабрадорын тэнгис]] * [[Гренландын тэнгис]] * [[Норвегийн тэнгис]] * [[Хойд тэнгис]] * [[Балтын тэнгис]] * [[Газар дундын тэнгис]] Газар дундын тэнгис Хойд Атлантын далайтай [[Гибралтарын хоолой]]гоор холбогдоно. Мексикийн булан болон Карибын тэнгисийн ус [[Флоридагийн хоолой]]гоор дамжин Атлантын далайд гардаг. Хойд Атлантын томоохон арлуудад [[Гренланд]], [[Исланд]], [[Их Британи арал]], [[Ирланд арал]], [[Ньюфаундленд]], [[Азорын арлууд]], [[Бермудын арлууд]] болон [[Антилийн арлууд]] багтана. [[Пуэрто-Рикогийн хонхор]] нь Хойд Атлантын баруун хэсэгт, Пуэрто-Рико арлын хойд талд оршдог бөгөөд Атлантын далайн хамгийн гүн хэсэг юм. Түүний хамгийн гүн цэг 8 км-ээс илүү гүн байдаг.<ref name="PuertoRicoTrench">{{cite web |title=New seafloor map of the Puerto Rico Trench helps assess earthquake and tsunami hazards |url=https://www.usgs.gov/publications/new-seafloor-map-puerto-rico-trench-helps-assess-earthquake-and-tsunami-hazards |publisher=United States Geological Survey |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> == Далайн ёроол ба геологи == [[Файл:North Atlantic seafloor.jpg|thumb|300px|Хойд Атлантын далайн ёроолын тогтоц]] [[Атлантын далайн гол нуруу]] Хойд Атлантын далайн ёроолоор хойноос урагш үргэлжилж, сав газрыг баруун болон зүүн хэсэгт хуваана. Энэ нуруу нь тектоникийн хавтангууд бие биеэсээ холдох зааг бөгөөд ан цаваар магма дээш гарч, шинэ далайн царцдас үүсдэг.<ref name="USGSRidge">{{cite web |title=Mid-Atlantic Ridge |url=https://pubs.usgs.gov/gip/dynamic/ridge.html |publisher=United States Geological Survey |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Нурууны хойд хэсэгт [[Хойд Америкийн хавтан]] болон [[Евразийн хавтан]], өмнөд хэсэгт Хойд Америкийн болон [[Африкийн хавтан]] бие биеэсээ холдон хөдөлдөг. [[Исланд]] нь Атлантын далайн гол нуруу далайн түвшнээс дээш ил гарсан хэсэг дээр оршино. Арлын баруун хэсэг Хойд Америкийн хавтан, зүүн хэсэг Евразийн хавтанд хамаарна.<ref>{{cite web |title=Thingvellir fissure zone |url=https://pubs.usgs.gov/gip/dynamic/Thingvellir.html |publisher=United States Geological Survey |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Атлантын далайн гол нурууны хоёр талаар гүн усны тэгш тал, далайн доорх уулс, хотгор болон эх газрын захын тавцангууд байрлана. == Далайн урсгал == Хойд Атлантын гадаргын урсгалууд салхи болон дэлхийн эргэлтийн нөлөөгөөр цагийн зүүний дагуу эргэлдэх томоохон тогтолцоо үүсгэдэг. Үндсэн урсгалуудад: * [[Гольфстрим]] — Хойд Америкийн зүүн эргийн дагуу хойд зүгт урсах дулаан урсгал; * [[Хойд Атлантын урсгал]] — Гольфстримийн үргэлжлэл болон зүүн хойд зүгт Европын зүг урсах дулаан урсгал; * Канарын урсгал — Европ, Африкийн баруун эргийн дагуу өмнө зүгт урсах сэрүүн урсгал; * Хойд экваторын урсгал — халуун бүсийн усыг баруун зүгт зөөх урсгал; * Лабрадорын урсгал — Лабрадорын тэнгисээс Ньюфаундлендийн зүг өмнө урсах хүйтэн урсгал багтана.<ref name="NOAACurrents"/> Гольфстрим болон Канарын урсгал нь Хойд Атлантын субтропикийн тойрог урсгалын баруун, зүүн хилийг бүрдүүлдэг.<ref>{{cite web |title=Major Ocean Currents |url=https://www.noaa.gov/jetstream/ocean/circulations/jetstream-max-major-ocean-currents |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> == Уур амьсгалд үзүүлэх нөлөө == Хойд Атлантын далай нь дулааныг халуун бүсээс өндөр өргөрөг рүү зөөдөг тул Хойд Америк болон Европын уур амьсгалд нөлөөлнө. Гольфстрим болон Хойд Атлантын урсгал дулаан усыг Хойд Атлантын зүг зөөж, далай болон агаар мандлын хооронд дулаан солилцох нөхцөлийг бүрдүүлдэг.<ref>{{cite web |title=Decades of Data on a Changing Atlantic Circulation |url=https://www.ncei.noaa.gov/news/decades-data-changing-atlantic-circulation |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Хойд Атлантын далай нь '''Атлантын меридиан дагуух эргэлтийн тогтолцоо''' ({{lang-en|Atlantic Meridional Overturning Circulation}}, AMOC)-ны үндсэн хэсэг юм. Энэ тогтолцоогоор далайн гадаргын дулаан, давсархаг ус хойд зүгт урсаж, өндөр өргөрөгт хөрж нягтарсны дараа гүн рүү живэн өмнө зүгт буцаж урсана. Ингэснээр дулаан, давс, нүүрстөрөгч болон шим тэжээлийн бодисыг далайн сав газарт тараадаг.<ref name="AMOC">{{cite web |title=Meridional Overturning Circulation |url=https://www.aoml.noaa.gov/moc/ |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Халуун орны Хойд Атлантын дулаан усан дээр [[хар салхи]] үүсэх боломжтой. Эдгээр шуурга баруун зүгт Карибын тэнгис, Хойд Америк руу эсвэл хойд, зүүн хойд зүгт задгай далай руу шилжиж болно.<ref>{{cite web |title=How do hurricanes form? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/how-hurricanes-form.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> == Мөн үзэх == * [[Атлантын далай]] * [[Өмнөд Атлантын далай]] * [[Атлантын далайн гол нуруу]] * [[Гольфстрим]] * [[Умард мөсөн далай]] * [[Евразийн хавтан]] * [[Хойд Америкийн хавтан]] == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадаад холбоос == {{Commonscat|North Atlantic}} [[Ангилал:Атлантын далай]] [[Ангилал:Далай]] 1pyjoegvz20yhjcag4kj9klt4mfk43f 0 147736 864524 2026-08-03T17:35:18Z Koldobin 106481 Гольфстримийн чиглэл, үүсэл, хурд, уур амьсгалын нөлөө болон судалгааны түүхийн тухай эх сурвалжтай өгүүлэл үүсгэв. 864524 wikitext text/x-wiki [[Файл:Gulfstream.jpg|thumb|300px|Гольфстрим болон Хойд Атлантын урсгалын ерөнхий чиглэл]] '''Гольфстрим''' ({{lang-en|Gulf Stream}}) нь [[Хойд Атлантын далай]]н баруун хэсгээр урсдаг хүчтэй, дулаан [[далайн урсгал]] юм. Тус урсгал [[Флоридагийн хоолой]]гоор дамжин хойд зүгт урсаж, [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын зүүн эргийг даган [[Хаттерасын хошуу]] орчимд эргээс холдон зүүн хойд зүг чиглэдэг.<ref name="NOAA">{{cite web |title=Boundary Currents |url=https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_currents/04currents3.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Гольфстрим нь Хойд Атлантын далайн субтропикийн тойрог урсгалын баруун хилийг бүрдүүлж, халуун орны дулаан усыг дунд өргөрөг рүү зөөдөг. Ньюфаундлендийн ойролцоох [[Гранд-Банксын арал|Гранд-Банксын]] цаана урсгалын үргэлжлэл нь хэд хэдэн салаанд хуваагдан, голчлон '''[[Хойд Атлантын урсгал]]''' хэмээн нэрлэгддэг.<ref name="WHOIAMOC">{{cite web |title=AMOC—The Atlantic Ocean’s conveyor belt |url=https://www.whoi.edu/ocean-learning-hub/ocean-topics/how-the-ocean-works/ocean-circulation/amoc/ |publisher=Woods Hole Oceanographic Institution |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> == Урсгалын чиглэл == Карибын тэнгис болон Мексикийн булангаас ирэх дулаан ус [[Флоридагийн урсгал]]д нийлж, Флорида болон Багамын арлуудын хоорондох Флоридагийн хоолойгоор Хойд Атлантын далайд гарна. Флоридагийн урсгал нь Гольфстримийг тэжээдэг үндсэн урсгалуудын нэг юм.<ref name="FloridaCurrent">{{cite web |title=Florida Current Transport Time Series and Cruises |url=https://www.aoml.noaa.gov/phod/floridacurrent/index.php |publisher=NOAA Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> [[Файл:Golfstrom.jpg|thumb|left|300px|Хойд Америкийн зүүн эргийн дагуух дулаан усны урсгал]] Гольфстрим Флоридагийн зүүн эргийн дагуу хойд зүгт урсаж, Жоржиа, Өмнөд Каролина болон Хойд Каролина мужийн эргийн ойролцоох эх газрын тавцангийн заагийг дагана. [[Хойд Каролина]]гийн Хаттерасын хошууны орчимд урсгал эргээс салж, задгай далайгаар зүүн хойд зүгт чиглэдэг.<ref name="NASA">{{cite web |title=The Gulf Stream |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/the-gulf-stream-5432/ |publisher=NASA Earth Observatory |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Хаттерасын хошуунаас зүүн тийш Гольфстрим өргөсөж, мушгиран тахийсан хэлбэртэй болдог. Цааш урсахдаа салбарлаж, Хойд Атлантын урсгал болон бусад жижиг урсгалд шилжинэ.<ref name="WHOIAMOC"/> == Хурд ба усны зөөвөрлөлт == Гольфстрим нь дэлхийн хамгийн хүчтэй далайн урсгалуудын нэг юм. Урсгалын үндсэн хэсгийн хурд ихэвчлэн 1–3 [[зангилаа (хурд)|зангилаа]], өөрөөр хэлбэл цагт ойролцоогоор 1.9–5.6 км байдаг.<ref name="NOAA"/> Флоридагийн хоолой болон эх газрын тавцангийн захын зарим хэсэгт гадаргын усны хурд секундэд 2 метрээс давж болно.<ref>{{cite web |title=How Much Does the Gulf of Mexico Contribute to the Gulf Stream? |url=https://svs.gsfc.nasa.gov/5394 |publisher=NASA Scientific Visualization Studio |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Урсгалын усны хэмжээ хойд зүгт нэмэгддэг. Учир нь Гольфстрим замдаа Хойд Атлантын бусад усны массыг өөртөө нэгтгэн, улам өргөн, гүн урсгал болдог. == Үүсэх шалтгаан == Гольфстрим нь салхи, дэлхийн эргэлт, далайн усны даралт болон нягтын ялгаа зэрэг хэд хэдэн хүчин зүйлийн нөлөөгөөр үүснэ. Хойд Атлантын далайн дээгүүр үлээх пассат болон баруун зүгийн салхи гадаргын усыг цагийн зүүний дагуу эргэлдэх субтропикийн тойрог урсгалд оруулдаг. [[Кориолисын хүч]] болон эх газрын эргийн байрлалын нөлөөгөөр уг тойрог урсгалын баруун зах нарийсаж, хурдсаж Гольфстримийг бүрдүүлнэ.<ref>{{cite web |title=Ocean currents |url=https://www.noaa.gov/education/resource-collections/ocean-coasts/ocean-currents |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Гольфстрим нь мөн '''Атлантын меридиан дагуух эргэлтийн тогтолцоо''' ({{lang-en|Atlantic Meridional Overturning Circulation}}, AMOC)-ны гадаргын дулаан ус зөөдөг хэсгүүдийн нэг юм. Гэвч Гольфстрим болон AMOC нь ижил ойлголт биш: Гольфстримд салхинаас үүдэлтэй субтропикийн тойрог урсгал хүчтэй нөлөөлдөг бол AMOC нь гадаргын болон далайн гүний урсгалуудыг хамарсан илүү өргөн тогтолцоо юм.<ref name="WHOIAMOC"/> == Мушгиралт ба цагираг урсгал == Хаттерасын хошуунаас зүүн тийш Гольфстримийн зам тогтмол шулуун бус, харин том мушгиралт үүсгэн өөрчлөгддөг. Зарим мушгиралт үндсэн урсгалаас тасарч, эргэлдэх усны том биет буюу '''цагираг урсгал''' үүсгэнэ.<ref name="NASARings">{{cite web |title=Gulf Stream Rings |url=https://www.earthdata.nasa.gov/data/instruments/czcs/classic-scenes/gulf-stream-rings |publisher=NASA Earthdata |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Гольфстримийн хойд талаас тасарсан цагираг урсгалууд ихэвчлэн дулаан цөмтэй байдаг бол өмнөд талаас үүссэн цагираг урсгалууд хүйтэн цөмтэй байж болно. Эдгээр урсгал дулаан, давс, шим тэжээлийн бодис болон далайн амьд биетийг нэг усны бүсээс нөгөөд зөөдөг.<ref name="NASARings"/> == Уур амьсгалд үзүүлэх нөлөө == Гольфстрим халуун орны дулааныг Хойд Атлантын дунд өргөрөг рүү зөөж, далай болон агаар мандлын хооронд их хэмжээний дулаан солилцоход оролцдог.<ref name="WHOITransport">{{cite web |title=Gulf Stream transport |url=https://www.whoi.edu/gulf-stream-transport/ |publisher=Woods Hole Oceanographic Institution |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Урсгал Флоридагийн зүүн эргийн ус, агаарын температурт нөлөөлж, өвлийг харьцангуй дулаан байлгахад хувь нэмэр оруулдаг.<ref name="NOAA"/> Хойд Атлантын урсгал болон агаар мандлын баруун зүгийн салхитай хамтран Гольфстримийн зөөсөн дулаан Хойд Атлантын болон Европын уур амьсгалд нөлөөлдөг. Гэхдээ баруун болон хойд Европын харьцангуй зөөлөн уур амьсгалыг зөвхөн Гольфстримээр тайлбарлах боломжгүй бөгөөд агаар мандлын ерөнхий эргэлт, далайн бусад урсгал, газар зүйн байрлал зэрэг олон хүчин зүйл мөн нөлөөлнө. == Байгаль орчин, далайн амьдрал == Гольфстримийн дулаан, давсархаг ус болон хойд талын сэрүүн усны хооронд температурын огцом зааг үүсдэг. Энэхүү зааг орчимд ус холилдох, шим тэжээлийн бодис шилжих, далайн амьд биетүүд тархах үйл явц идэвхтэй явагдана. Урсгал болон түүнээс тасарсан цагираг урсгалууд загас, планктон, далайн яст мэлхий болон бусад амьтдын нүүдэл, тархалтад нөлөөлдөг. Гольфстримийн байрлал, температурын өөрчлөлтийг хиймэл дагуул, усан онгоц, хөвөгч хэмжүүр болон далайн доорх багажуудаар тогтмол ажигладаг. == Судалгааны түүх == [[Файл:Franklin-Folger chart of the Gulf Stream.jpg|thumb|Бенжамин Франклин, Тимоти Фолгер нарын Гольфстримийн зураг]] Европын далайчид Гольфстримийн урсгалыг 16-р зууны эхэн үеэс тэмдэглэж байжээ. 1513 онд Испанийн далайчин [[Хуан Понсе де Леон]]ы аяллын тэмдэглэлд Флоридагийн эргийн хүчтэй хойд чиглэлийн урсгалын тухай бичсэн байдаг.<ref>{{cite web |title=Charting the Gulf Stream |url=https://blogs.loc.gov/maps/2016/01/charting-the-gulf-stream/ |publisher=Library of Congress |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> 1769 онд [[Бенжамин Франклин]] болон Нантакетын далайчин Тимоти Фолгер нар далайчдын ажиглалтад тулгуурлан Гольфстримийн анхны өргөн тархсан шинжлэх ухааны газрын зургийг нийтэлсэн. Уг зураг Атлантын далайг гатлах хөлөг онгоцууд урсгалыг ашиглах эсвэл түүнээс зайлсхийхэд туслах зорилготой байв.<ref name="Franklin">{{cite web |title=Who first charted the Gulf Stream? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/bfranklin.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Орчин үед Гольфстримийг далайн температур, усны түвшин, хурд, давсжилтыг хэмжих хиймэл дагуул болон далайн судалгааны төхөөрөмжөөр нарийвчлан судалдаг. == Мөн үзэх == * [[Хойд Атлантын далай]] * [[Хойд Атлантын урсгал]] * [[Далайн урсгал]] * [[Флоридагийн урсгал]] * [[Канарын урсгал]] * [[Лабрадорын урсгал]] * [[Атлантын меридиан дагуух эргэлтийн тогтолцоо]] == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадаад холбоос == {{Commonscat|Gulf Stream}} [[Ангилал:Далайн урсгал]] [[Ангилал:Атлантын далай]] rb40mc2u1g5jywktovogcb54tsayj3r 0 147737 864525 2026-08-03T17:38:00Z Koldobin 106481 Хойд Атлантын урсгалын чиглэл, салбарууд, далайн эргэлт болон уур амьсгалд гүйцэтгэх үүргийн тухай эх сурвалжтай өгүүлэл үүсгэв. 864525 wikitext text/x-wiki [[Файл:North Atlantic currents.svg|lang=en|thumb|300px|Хойд Атлантын урсгал болон түүнтэй холбоотой далайн урсгалууд]] '''Хойд Атлантын урсгал''' ({{lang-en|North Atlantic Current}}), мөн '''Хойд Атлантын зөөлт''' ({{lang-en|North Atlantic Drift}}) нь [[Хойд Атлантын далай]]н дунд болон хойд хэсгээр зүүн хойд зүгт урсдаг дулаан, давсархаг [[далайн урсгал]] юм. Тус урсгал нь [[Гольфстрим]]ийн зүүн хойд чиглэлийн үргэлжлэл бөгөөд халуун, субтропикийн усыг Атлантын далайн хойд хэсэг болон Европын зүг зөөдөг.<ref name="NASA">{{cite web |title=The Gulf Stream |url=https://www.earthdata.nasa.gov/news/worldview-image-archive/gulf-stream |publisher=NASA Earthdata |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Хойд Атлантын урсгал нь Хойд Атлантын далайн гадаргын эргэлт болон '''Атлантын меридиан дагуух эргэлтийн тогтолцоо''' ({{lang-en|Atlantic Meridional Overturning Circulation}}, AMOC)-ны дулаан усыг хойд зүгт зөөдөг хэсгүүдийн нэг юм. Урсгалын ус хойд зүгт шилжих явцдаа агаар мандалд дулаанаа алдаж, Европ болон Хойд Атлантын бүсийн уур амьсгалд нөлөөлнө.<ref name="WHOI">{{cite web |title=North Atlantic circulation |url=https://www.whoi.edu/ocean-learning-hub/multimedia/north-atlantic-current-flow/ |publisher=Woods Hole Oceanographic Institution |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> == Урсгалын чиглэл == [[Ньюфаундленд]]ийн зүүн өмнөд хэсэгт орших [[Гранд-Банкс]]ын захад Гольфстрим хэд хэдэн салаанд хуваагдана. Эдгээрийн нэг нь хойд болон зүүн хойд зүгт эргэж, Гранд-Банксын зүүн талд Хойд Атлантын урсгалыг тэжээдэг.<ref name="GrandBanks">{{cite web |title=Tail of the Grand Banks |url=https://www2.whoi.edu/staff/mmccartney/projects/tail-of-the-grand-banks/ |publisher=Woods Hole Oceanographic Institution |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Хойд Атлантын урсгал задгай далайгаар зүүн болон зүүн хойд зүгт чиглэн, субтропикийн дулаан усыг субполярын бүсэд хүргэнэ. Урсгалын зам нь нэг нарийн, тогтвортой шугам бус бөгөөд хэд хэдэн салаа, мушгиралт, эргэлдэх урсгалаас бүрддэг. Урсгалын зарим ус [[Азорын арлууд]]ын хойд хэсгээр зүүн тийш үргэлжилж, Европын баруун эрэгт ойртоно. Хойд чиглэлд урссан усны нэг хэсэг [[Ирмингерийн урсгал]]д орж Исланд, Гренландын зүг хөдөлдөг бол нөгөө хэсэг нь [[Норвегийн урсгал|Норвегийн Атлантын урсгал]]аар дамжин Норвегийн тэнгис болон Нордикийн тэнгисүүдэд хүрдэг.<ref name="AMS">{{cite web |title=North Atlantic Current |url=https://glossary.ametsoc.org/wiki/north-atlantic-current/ |publisher=American Meteorological Society |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> == Далайн эргэлтэд гүйцэтгэх үүрэг == Хойд Атлантын урсгал нь Хойд Атлантын субтропикийн болон субполярын эргэлтийн тогтолцоонуудын хооронд дулаан, давс болон усны массыг зөөдөг чухал холбоос юм.<ref>{{cite web |title=Atlantic Climate and Circulation Experiment |url=https://www2.whoi.edu/site/bower-lab/atlantic-climate-and-circulation-experiment/ |publisher=Woods Hole Oceanographic Institution |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Урсгалаар хойд зүгт хүрсэн дулаан, давсархаг ус агаар мандалд дулаанаа алдан хөрнө. Ус хөрөх тусам нягт нь нэмэгдэж, Лабрадорын тэнгис болон Гренланд–Исланд–Норвегийн тэнгисүүдийн зарим хэсэгт гүн рүү живдэг. Үүссэн хүйтэн гүний ус Атлантын далайгаар өмнө зүгт буцаж урсах бөгөөд энэ нь AMOC-ийн гүний хэсгийг бүрдүүлэхэд оролцоно.<ref name="WHOI"/><ref name="MetOffice">{{cite web |title=What is the Atlantic Meridional Overturning Circulation? |url=https://weather.metoffice.gov.uk/learn-about/weather/oceans/amoc |publisher=Met Office |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Гэхдээ Хойд Атлантын урсгал болон AMOC нь ижил ойлголт биш. Хойд Атлантын урсгал нь далайн гадарга, дээд давхаргын тодорхой урсгал бол AMOC нь Атлантын далайн гадаргын болон гүний олон урсгалыг хамарсан өргөн хүрээний эргэлтийн тогтолцоо юм. == Уур амьсгалд үзүүлэх нөлөө == Хойд Атлантын урсгал дулаан, давсархаг усыг өндөр өргөрөгт хүргэж, ус болон агаар мандлын хооронд их хэмжээний дулаан солилцоход оролцдог. Ингэснээр Европын баруун болон хойд хэсгийн өвлийн уур амьсгалыг ижил өргөрөгт орших зарим бусад нутгаас харьцангуй зөөлөн байхад хувь нэмэр оруулдаг.<ref name="WHOI"/> Гэвч Европын уур амьсгалыг зөвхөн энэ урсгалаар тайлбарлах боломжгүй. Агаар мандлын баруун зүгийн салхи, далай ба эх газрын байрлал, Хойд Атлантын бусад урсгал болон агаар мандлын ерөнхий эргэлт мөн чухал нөлөөтэй. Хойд Атлантын урсгалын байрлал, хүч болон температурын өөрчлөлт нь далайн мөс, далайн экосистем, шим тэжээлийн бодисын тархалт болон бүс нутгийн цаг уурын нөхцөлд нөлөөлж болно. Тус урсгал дулаан, давсархаг усыг өндөр өргөрөгт зөөдөг тул дэлхийн далайн эргэлт болон уур амьсгалын судалгаанд чухал байр суурь эзэлдэг.<ref>{{cite web |title=North Atlantic midlatitude surface-circulation changes |url=https://www.usgs.gov/publications/north-atlantic-midlatitude-surface-circulation-changes-through-plio-pleistocene |publisher=United States Geological Survey |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> == Гольфстримээс ялгарах нь == [[Гольфстрим]] нь Хойд Америкийн зүүн эргийн дагуу хойд зүгт урсдаг хүчтэй баруун хилийн урсгал юм. Хаттерасын хошуунаас хойш Гольфстрим эргээс холдон зүүн хойд зүгт чиглэж, Гранд-Банксын орчимд хэд хэдэн салаанд хуваагдана. Хойд Атлантын урсгал гэдэг нь эдгээр усны зүүн хойд зүгт Хойд Атлантын далайг гатлан үргэлжлэх хэсгийг хэлнэ. Иймээс Хойд Атлантын урсгалыг Гольфстримийн үргэлжлэл гэж үздэг боловч хоёр нэрийг бүх замын туршид ижил утгаар хэрэглэх нь нарийн утгаараа тохиромжгүй.<ref name="NASA"/><ref name="GrandBanks"/> == Мөн үзэх == * [[Гольфстрим]] * [[Хойд Атлантын далай]] * [[Далайн урсгал]] * [[Норвегийн урсгал]] * [[Ирмингерийн урсгал]] * [[Лабрадорын урсгал]] * [[Канарын урсгал]] * [[Атлантын меридиан дагуух эргэлтийн тогтолцоо]] == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадаад холбоос == * [https://www.whoi.edu/ocean-learning-hub/multimedia/north-atlantic-currents-map/ Хойд Атлантын далайн урсгалуудын зураг — Woods Hole Oceanographic Institution] [[Ангилал:Далайн урсгал]] [[Ангилал:Атлантын далай]] [[Ангилал:Хойд Атлантын далай]] 7wj4br189322jvhauh5t4sc74jyml2x 0 147738 864526 2026-08-03T17:44:07Z Koldobin 106481 2025 оны Өмнөд Солонгосын ээлжит бус ерөнхийлөгчийн сонгуулийн нөхцөл, нэр дэвшигчид болон үр дүнгийн тухай эх сурвалжтай өгүүлэл үүсгэв. 864526 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс сонгууль | country = Өмнөд Солонгос | type = presidential | ongoing = no | previous_election = 2022 оны Өмнөд Солонгосын ерөнхийлөгчийн сонгууль | previous_year = 2022 | next_election = 2030 оны Өмнөд Солонгосын ерөнхийлөгчийн сонгууль | next_year = 2030 | election_date = 2025 оны 6 сарын 3 | registered = 44,391,871 | turnout = 79.38% | votes_for_election = Хамгийн олон санал авсан нэр дэвшигч ялна | nominee1 = '''[[Ли Жэ Мён]]''' | party1 = Ардчилсан Нам (Өмнөд Солонгос, 2015) | popular_vote1 = '''17,287,513''' | percentage1 = '''49.42%''' | nominee2 = [[Ким Мүн-сү]] | party2 = Ард түмний хүч нам (Өмнөд Солонгос) | popular_vote2 = 14,395,639 | percentage2 = 41.15% | nominee3 = [[Ли Жүн-сок]] | party3 = Шинэчлэлийн нам (Өмнөд Солонгос) | popular_vote3 = 2,917,523 | percentage3 = 8.34% | title = Ерөнхийлөгч | before_election = [[Ли Жу-хо]]<br />{{small|(үүрэг гүйцэтгэгч)}} | before_party = Бие даагч | after_election = [[Ли Жэ Мён]] | after_party = Ардчилсан Нам (Өмнөд Солонгос, 2015) }} '''2025 оны Өмнөд Солонгосын ерөнхийлөгчийн сонгууль''' ({{lang-ko|대한민국 제21대 대통령 선거}}) нь [[Өмнөд Солонгос]]ын ерөнхийлөгчийг сонгох ээлжит бус сонгууль бөгөөд 2025 оны 6 сарын 3-нд зохион байгуулагдсан. Ерөнхийлөгч [[Юн Сок Ёл]]ыг Үндсэн хуулийн шүүх 2025 оны 4 сарын 4-нд албан тушаалаас нь огцруулсны дараа сонгуулийг хугацаанаас нь өмнө зарлажээ.<ref name="Court">{{cite web |title=Case on Impeachment Trial of President (Yoon Suk-yeol) |url=https://isearch.ccourt.go.kr/view.do?docId=84503&idx=01 |publisher=Constitutional Court of Korea |date=2025-04-04 |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> [[Ардчилсан Нам (Өмнөд Солонгос, 2015)|Ардчилсан нам]]ын нэр дэвшигч [[Ли Жэ Мён]] 17,287,513 санал буюу 49.42 хувийн санал авч ялсан. [[Ард түмний хүч нам (Өмнөд Солонгос)|Ард түмний хүч нам]]ын [[Ким Мүн-сү]] 41.15 хувь, Шинэчлэлийн намын [[Ли Жүн-сок]] 8.34 хувийн санал авчээ. Сонгогчдын ирц 79.38 хувь байв.<ref name="Results">{{cite web |title=South Korean Presidency 2025 General |url=https://www.electionguide.org/elections/id/4690/ |publisher=IFES Election Guide |date=2025-06-03 |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Ерөнхийлөгчийн албан тушаал сул байсан тул Ли Жэ Мён Сонгуулийн үндэсний хороо дүнг албан ёсоор баталсан 2025 оны 6 сарын 4-нөөс таван жилийн бүрэн эрхээ шууд хэрэгжүүлж эхэлсэн.<ref name="Inauguration">{{cite web |title=Lee Jae Myung officially sworn in as nation's 21st president |url=https://www.korea.net/NewsFocus/policies/view?articleId=272644 |publisher=Korea.net |date=2025-06-04 |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> == Нөхцөл байдал == {{гол|Юн Сок Ёлын импичмент}} Ерөнхийлөгч Юн Сок Ёл 2024 оны 12 сарын 3-нд цэргийн онц байдал зарласан боловч Үндэсний Ассамблей хэдхэн цагийн дараа уг шийдвэрийг хүчингүй болгохыг шаардсан тогтоол баталсан. Үүний дараа онц байдлыг цуцалжээ. 2024 оны 12 сарын 14-нд [[Үндэсний Ассамблей (Өмнөд Солонгос)|Үндэсний Ассамблей]] Юныг огцруулах саналыг 204 гишүүний дэмжлэгтэйгээр баталж, түүний ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийг түдгэлзүүлсэн. Үндсэн хуулийн шүүх 2025 оны 4 сарын 4-нд импичментийг санал нэгтэйгээр баталж, Юныг албан тушаалаас нь огцруулсан.<ref name="Court"/> Өмнөд Солонгосын Үндсэн хуулийн 68 дугаар зүйлд ерөнхийлөгчийн албан тушаал сулрах тохиолдолд 60 хоногийн дотор залгамжлагчийг сонгоно гэж заасан байдаг.<ref name="Constitution">{{cite web |title=Constitution of the Republic of Korea |url=https://www.law.go.kr/LSW/eng/engLsInfoR.do?lsiSeq=61603 |publisher=Korea Legislation Research Institute |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэгч Хан Док-сүгийн удирдсан Засгийн газар 4 сарын 8-нд сонгуулийг 6 сарын 3-нд явуулах шийдвэр гаргаж, уг өдрийг түр амралтын өдөр болгосон.<ref name="ElectionDate">{{cite web |title=Country to elect new president on June 3, temp holiday declared |url=https://www.korea.net/NewsFocus/policies/view?articleId=269443 |publisher=Korea.net |date=2025-04-08 |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> == Сонгуулийн тогтолцоо == Өмнөд Солонгосын ерөнхийлөгчийг нийт улсын хэмжээнд явагдах нэг шаттай шууд сонгуулиар сонгодог. Хамгийн олон санал авсан нэр дэвшигч ялж, саналын үнэмлэхүй олонх авах шаардлагагүй. Ерөнхийлөгч таван жилийн хугацаатай сонгогдох бөгөөд дахин сонгогдох эрхгүй. Ерөнхийлөгчийн албан тушаал сулрахтай холбоотой ээлжит бус сонгуулийн ялагчид ердийн хоёр сарын шилжилтийн хугацаа үйлчилдэггүй. Сонгуулийн үндэсний хороо саналын дүнг баталснаар шинэ ерөнхийлөгчийн бүрэн эрх шууд эхэлнэ.<ref name="Constitution"/><ref name="Inauguration"/> == Нэр дэвшигчид == Сонгуульд таван нэр дэвшигч санал хураалт дуустал өрсөлдсөн.<ref name="Candidates">{{cite web |title=후보자 데이터: 전체 목록 |url=https://data.nec.go.kr/lod/search/candidate-list.do |publisher=Бүгд Найрамдах Солонгос Улсын Сонгуулийн үндэсний хороо |access-date=2026-08-03 |language=ko }}</ref> {| class="wikitable" ! Дугаар ! Нэр дэвшигч ! Нам ! Өмнө хашиж байсан гол албан тушаал |- | 1 | '''[[Ли Жэ Мён]]''' | [[Ардчилсан Нам (Өмнөд Солонгос, 2015)|Ардчилсан нам]] | Кёнги мужийн захирагч, Үндэсний Ассамблейн гишүүн, Ардчилсан намын дарга |- | 2 | [[Ким Мүн-сү]] | [[Ард түмний хүч нам (Өмнөд Солонгос)|Ард түмний хүч нам]] | Хөдөлмөр эрхлэлт, хөдөлмөрийн сайд, Кёнги мужийн захирагч |- | 4 | [[Ли Жүн-сок]] | Шинэчлэлийн нам | Шинэчлэлийн намын дарга, Үндэсний Ассамблейн гишүүн |- | 5 | [[Квон Ён-гүк]] | Ардчилсан хөдөлмөрийн нам | Хүний эрх, хөдөлмөрийн эрхийн хуульч |- | 8 | Сон Жин-хо | Бие даагч | Бизнес эрхлэгч |} === Ардчилсан нам === Ли Жэ Мён 2025 оны 4 сарын 27-нд Ардчилсан намын анхан шатны сонгуульд нийт саналын 89.77 хувийг авч, ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвших эрхтэй болсон. Тэрээр 2022 оны ерөнхийлөгчийн сонгуульд Юн Сок Ёлд 0.73 хувийн зөрүүгээр ялагдаж байв.<ref>{{cite web |title=Lee Jae-myung nominated by South Korea's liberal opposition to run for president |url=https://apnews.com/article/1d343c373435fcf135e77ba54b616805 |publisher=Associated Press |date=2025-04-27 |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> === Ард түмний хүч нам === Ким Мүн-сү 5 сарын 3-нд Ард түмний хүч намын анхан шатны сонгуульд ялсан. Намын удирдлага түүний нэр дэвших эрхийг түр цуцалж, ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэгч асан Хан Док-сүтэй нэгдсэн нэр дэвшигч тодруулахыг оролдсон боловч намын гишүүд уг өөрчлөлтийг дэмжээгүй. Кимийн нэр дэвших эрхийг 5 сарын 10-нд сэргээжээ.<ref name="Timeline">{{cite web |title=A look at the key events that triggered South Korea's snap presidential election |url=https://apnews.com/article/3e81cb6e38e20086998c8f8fdc701546 |publisher=Associated Press |date=2025-06-02 |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> == Сонгуулийн кампанит ажил == Сонгуулийн кампанит ажлын гол асуудалд 2024 оны цэргийн онц байдлын дараах ардчилсан тогтолцоог сэргээх, улс төрийн тогтвортой байдал, эдийн засгийн өсөлт, амьжиргааны өртөг, орон сууцны үнэ, нийгмийн туйлшрал болон гадаад худалдааны нөхцөл багтаж байв.<ref name="Timeline"/> Ли Жэ Мён улс төрийн хямралыг даван туулах, эдийн засгийг сэргээх, дотоодын хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлэх болон нийгмийн ялгааг бууруулахыг онцолж байв. Ким Мүн-сү зах зээлийн эдийн засаг, үндэсний аюулгүй байдал болон АНУ-тай тогтоосон холбоог бэхжүүлэхийг гол бодлогоо болгожээ. Ли Жүн-сок залуу сонгогчид, улс төрийн шинэчлэл болон төрийн бүтцийн өөрчлөлтийн асуудлыг түлхүү хөндсөн. Нэр дэвшигчдийн телевизийн мэтгэлцээнүүдэд улс төрийн хямрал, эдийн засаг, АНУ-ын худалдааны бодлого, гадаад харилцаа болон Умард Солонгосын асуудлыг хэлэлцсэн.<ref name="Timeline"/> == Үр дүн == {| class="wikitable" style="text-align:right" ! Нэр дэвшигч ! Нам ! Санал ! Хувь |- | style="text-align:left" | '''[[Ли Жэ Мён]]''' | style="text-align:left" | '''[[Ардчилсан Нам (Өмнөд Солонгос, 2015)|Ардчилсан нам]]''' | '''17,287,513''' | '''49.42%''' |- | style="text-align:left" | [[Ким Мүн-сү]] | style="text-align:left" | [[Ард түмний хүч нам (Өмнөд Солонгос)|Ард түмний хүч нам]] | 14,395,639 | 41.15% |- | style="text-align:left" | [[Ли Жүн-сок]] | style="text-align:left" | Шинэчлэлийн нам | 2,917,523 | 8.34% |- | style="text-align:left" | [[Квон Ён-гүк]] | style="text-align:left" | Ардчилсан хөдөлмөрийн нам | 344,150 | 0.98% |- | style="text-align:left" | Сон Жин-хо | style="text-align:left" | Бие даагч | 35,791 | 0.10% |- class="sortbottom" ! colspan="2" | Хүчинтэй санал ! 34,980,616 ! 100.00% |- class="sortbottom" ! colspan="2" | Хүчингүй санал ! colspan="2" | 255,881 |- class="sortbottom" ! colspan="2" | Нийт санал өгсөн ! colspan="2" | 35,236,497 |- class="sortbottom" ! colspan="2" | Бүртгэлтэй сонгогч ! colspan="2" | 44,391,871 |- class="sortbottom" ! colspan="2" | Ирц ! colspan="2" | 79.38% |} <small>Эх сурвалж: Бүгд Найрамдах Солонгос Улсын Сонгуулийн үндэсний хороо.<ref name="Results"/></small> Ли Жэ Мён Сөүл, Инчон, Кёнги, Тэжон, Сэжун, Чэжү болон баруун өмнөд нутгийн мужуудад хамгийн олон санал авсан. Ким Мүн-сү Тэгү, Пүсань, Үлсань, Канвонь болон Кёнсангийн мужуудад тэргүүлжээ. == Сонгуулийн дараа == Сонгуулийн үндэсний хороо 2025 оны 6 сарын 4-ний өглөө санал хураалтын дүнг албан ёсоор баталж, Ли Жэ Мёныг Өмнөд Солонгосын 21 дэх ерөнхийлөгчөөр зарласан. Түүний таван жилийн бүрэн эрх мөн өдөр 06:21 цагт эхэлжээ.<ref name="Inauguration"/> Ли мөн өдөр Үндэсний Ассамблейн ордонд тангараг өргөж, улс төрийн хуваагдлыг багасгах, эдийн засгийг сэргээх, үндэсний эв нэгдлийг хангахаа амласан.<ref>{{cite web |title=Lee JM pledges to be 'everyone's president' at inauguration |url=https://www.korea.net/NewsFocus/policies/view?articleId=272655 |publisher=Korea.net |date=2025-06-04 |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> == Мөн үзэх == * [[Өмнөд Солонгосын ерөнхийлөгч]] * [[Юн Сок Ёл]] * [[Ли Жэ Мён]] * [[Өмнөд Солонгосын улс төр]] * [[Үндэсний Ассамблей (Өмнөд Солонгос)]] == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадаад холбоос == {{Commonscat|2025 South Korean presidential election}} * [https://data.nec.go.kr/ Бүгд Найрамдах Солонгос Улсын Сонгуулийн үндэсний хорооны нээлттэй мэдээллийн сан] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын сонгууль]] [[Ангилал:2025 оны сонгууль]] [[Ангилал:2025 он Өмнөд Солонгост]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн сонгууль]] a5bbpeqvk873ec7hgjyyph5i5mnydks 0 147739 864527 2026-08-03T17:48:17Z Koldobin 106481 Биологийн удамшлын ойлголт, механизм, Менделийн болон Менделийн бус хэлбэрүүдийн тухай эх сурвалжтай өгүүлэл үүсгэв. 864527 wikitext text/x-wiki :''Энэ өгүүлэл биологийн удамшлын тухай. Удамшлыг судалдаг шинжлэх ухааныг [[Генетик]] өгүүллээс үзнэ үү.'' [[Файл:DNA Overview2.png|thumb|300px|[[Дезоксирибонуклейн хүчил|ДНХ]] нь ихэнх амьд организмын удамшлын мэдээллийг агуулна.]] '''Удамшил''' ({{lang-en|heredity}} буюу {{lang|en|biological inheritance}}) гэдэг нь амьд организмын шинж тэмдэг болон [[генетикийн мэдээлэл]] эцэг эхээс үр төлд дамжих биологийн үйл явц юм. [[Бэлгийн бус үржил|Бэлгийн бус үржлийн]] үед үр төл нэг эх организмаас, [[бэлгийн үржил|бэлгийн үржлийн]] үед хоёр эцэг эхээс генетикийн мэдээлэл өвлөн авдаг.<ref name="NHGRI-inherited">{{cite web |title=Inherited |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Inherited |publisher=National Human Genome Research Institute |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Удамшлын үндсэн нэгжийг [[ген]] гэнэ. Генүүд нь организмын бие махбодын бүтэц, үйл ажиллагаа болон зарим шинж тэмдгийг тодорхойлоход шаардлагатай мэдээллийг агуулдаг.<ref name="NHGRI-gene">{{cite web |title=Gene |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Gene |publisher=National Human Genome Research Institute |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Удамшил болон организм хоорондын генетикийн ялгааг судалдаг биологийн салбарыг [[генетик]] гэдэг. Удамшлын үр дүнд нэг зүйлийн бодгалиуд эцэг эхтэйгээ төстэй шинжтэй байдаг боловч генийн шинэ хослол, [[мутаци]] болон хүрээлэн буй орчны нөлөөгөөр хоорондоо ялгаатай байна. Удамшдаг ялгаа нь [[байгалийн шалгарал]] явагдах үндэс болж, амьд организмын [[эволюци]]д чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. == Генетикийн үндэс == Ихэнх организмын удамшлын мэдээлэл [[дезоксирибонуклейн хүчил]] буюу ДНХ-д хадгалагдана. ДНХ-ийн урт молекулууд эсийн дотор уурагтай нэгдэн [[хромосом]] үүсгэдэг. Ген нь ДНХ-ийн тодорхой дараалал бөгөөд уураг эсвэл үйл ажиллагаатай [[рибонуклейн хүчил|РНХ]] үүсгэх мэдээллийг агуулж болно.<ref name="NHGRI-gene"/> Нэг генийн өөр өөр хувилбарыг '''[[аллель]]''' гэнэ. Бэлгийн үржилтэй диплоид организм ихэнх генийнхээ нэг аллелийг эхээс, нөгөөг нь эцгээс өвлөн авдаг.<ref name="NHGRI-allele">{{cite web |title=Allele |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Allele |publisher=National Human Genome Research Institute |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Организмын ген болон аллелийн бүрдлийг '''[[генотип]]''', ажиглагдаж болох бүтэц, физиологи, зан үйлийн шинжүүдийг '''[[фенотип]]''' гэж нэрлэдэг. Фенотип нь зөвхөн генотипээс бус, ген болон хүрээлэн буй орчны харилцан үйлчлэлээс хамаарна. Иймээс организмын бүх олдмол шинж үр төлд удамшдаггүй.<ref name="NHGRI-phenotype">{{cite web |title=Phenotype |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Phenotype |publisher=National Human Genome Research Institute |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Жишээлбэл, хүний нарны гэрэлд борлосон арьс шууд удамшихгүй. Харин арьсны өнгө, нарны гэрэлд мэдрэг байх зэрэгт нөлөөлөх генетикийн хувилбарууд удамшиж болно. == Удамшлын механизм == Эс хуваагдахын өмнө ДНХ хуулбарлагдаж, үүсэх эсүүдэд дамжина. Биеийн эсийн [[митоз]] хуваагдлын үед эх эстэйгээ үндсэндээ ижил генетикийн мэдээлэлтэй хоёр охин эс үүсдэг. Бэлгийн үржлийн үед [[мейоз]] хуваагдлаар хромосомын тоо хагас болсон [[бэлгийн эс]]үүд үүснэ. Үр тогтох үед эх, эцгийн бэлгийн эс нийлж, хоёр талаас ирсэн хромосомын бүрдэлтэй шинэ организмын анхны эсийг бий болгодог. Мейозын үед гомолог хромосомууд салан хуваарилагдах, хромосомын хэсгүүд солилцох буюу [[кроссинговер]] явагдах, эх эцгийн хромосомууд санамсаргүй хослох зэрэг үйл явц нь үр төлүүдийн генетикийн ялгааг нэмэгдүүлнэ. == Менделийн удамшил == [[Файл:Gregor Mendel.png|thumb|left|180px|[[Грегор Мендель]]]] Удамшлын үндсэн зүй тогтлыг 19-р зуунд [[Грегор Мендель]] вандуйн ургамалд хийсэн туршилтаараа тайлбарласан. Тэрээр шинж тэмдгүүд холилдон алга болдоггүй, харин тусдаа удамшлын нэгжээр үеэс үед дамждаг гэсэн дүгнэлтэд хүрчээ.<ref name="Nature-Mendel">{{cite web |title=Gregor Mendel and the Principles of Inheritance |url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/gregor-mendel-and-the-principles-of-inheritance-593/ |publisher=Nature Education |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Менделийн удамшлын үндсэн зарчмуудад: * '''Салан хуваарилагдах зарчим''' — бэлгийн эс үүсэх үед нэг генийн хоёр аллель салж, бэлгийн эс тус бүр зөвхөн нэг аллель авна; * '''Үл хамааран хуваарилагдах зарчим''' — өөр өөр генийн аллелиуд тодорхой нөхцөлд бие биеэсээ үл хамааран үр төлд дамжина; * '''Давамгай ба рецессив харилцаа''' — зарим гетерозигот генотипийн үед нэг аллелийн шинж фенотипт илэрч, нөгөө аллелийн шинж далд үлдэнэ. гэж багтана.<ref name="OpenStax-laws">{{cite web |title=Laws of Inheritance |url=https://openstax.org/books/biology/pages/12-3-laws-of-inheritance |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> [[Файл:Mendelian inheritance.svg|thumb|300px|Аллелиудын салан хуваарилагдах болон дахин хослохыг харуулсан бүдүүвч]] Менделийн хуулиуд нь нэг генээр тодорхойлогдох энгийн шинжүүдийн удамшлыг тайлбарлахад тохиромжтой. Гэвч бүх шинж Менделийн энгийн давамгай–рецессив загварыг дагадаггүй. == Менделийн бус удамшил == Олон шинж тэмдгийн удамшил нь нэг ген, хоёр аллелийн энгийн загвараас илүү нийлмэл байдаг. Менделийн бус удамшлын хэлбэрүүдэд: * '''бүрэн бус давамгайлал''' — гетерозигот организмд хоёр аллелийн завсрын шинж илрэх; * '''кодоминант байдал''' — хоёр аллель фенотипт зэрэг, тус тусдаа илрэх; * '''олон аллельт удамшил''' — популяцад нэг генийн хоёроос олон хувилбар байх; * '''полиген удамшил''' — нэг шинжид олон ген хамтран нөлөөлөх; * '''хүйстэй холбогдсон удамшил''' — ген бэлгийн хромосом дээр байрлах; * '''цитоплазмын удамшил''' — митохондри болон хлоропластын ДНХ-ээр дамжих; * '''[[Үе дамжин удамших эпигенетик|эпигенетик удамшил]]''' — ДНХ-ийн дараалал өөрчлөгдөөгүй боловч генийн ажиллагаанд нөлөөлөх зарим төлөв үе дамжин хадгалагдах зэрэг орно.<ref>{{cite web |title=Extensions of the Laws of Inheritance |url=https://openstax.org/books/concepts-biology/pages/8-3-extensions-of-the-laws-of-inheritance |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Ойр байрлалтай генүүд нэг хромосом дээр хамт удамших хандлагатай байдаг бөгөөд үүнийг [[генийн холбоос]] гэнэ. Кроссинговерын үр дүнд холбогдсон генүүдийн шинэ хослол үүсэж болно. == Удамшил ба орчин == Олон шинж тэмдэг генетикийн болон хүрээлэн буй орчны хүчин зүйлийн хамтын нөлөөгөөр бий болдог. Жишээлбэл, хүний өндөрт олон ген нөлөөлөхийн зэрэгцээ хоол тэжээл, өвчин, амьдралын нөхцөл мөн нөлөөлнө. Иймээс тодорхой шинж гэр бүлд нийтлэг байдаг нь тухайн шинж зөвхөн генээр дамжсан гэсэн үг биш. Гэр бүлийн гишүүд ижил орчин, хооллолт, дадал болон нийгмийн нөхцөлийг хуваалцаж болно. '''Удамшил''' болон '''удамших чадвар''' гэсэн ойлголтуудыг ялгана. Удамшил нь шинж тэмдэг үеэс үед дамжих үйл явц бол удамших чадвар нь тодорхой популяцын шинж тэмдгийн ялгааны хэдэн хувь генетикийн ялгаатай холбоотойг илэрхийлдэг статистик хэмжигдэхүүн юм. == Судалгааны түүх == Хүмүүс ургамал, амьтны шинж үе дамжин хадгалагддагийг эртнээс ажиглаж, хүссэн шинжтэй бодгалиудыг сонгон үржүүлж ирсэн. Гэвч удамшлын шинжлэх ухааны үндэс Менделийн 1850–1860-аад онд хийсэн туршилтаар тавигдсан. Менделийн үр дүнг 1900 оны орчим дахин нээсний дараа удамшлын нэгжүүд хромосом дээр байрладаг гэсэн хромосомын онол бий болсон. 20-р зуунд ДНХ удамшлын мэдээллийг хадгалдаг молекул болохыг тогтоож, генийн бүтэц, үйл ажиллагааг молекулын түвшинд судлах боломжтой болжээ.<ref>{{cite web |title=Chromosomal Theory and Genetic Linkage |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/13-1-chromosomal-theory-and-genetic-linkage |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Орчин үеийн генетик нь генийн дараалал, генийн илэрхийлэл, геном, эпигенетик, популяцын удамшил болон ген–орчны харилцан үйлчлэлийг судалдаг. == Мөн үзэх == * [[Генетик]] * [[Ген]] * [[Дезоксирибонуклейн хүчил]] * [[Хромосом]] * [[Аллель]] * [[Генотип]] * [[Фенотип]] * [[Мутаци]] * [[Менделийн удамшил]] * [[Үе дамжин удамших эпигенетик]] == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадаад холбоос == {{Commonscat|Heredity}} * [https://www.genome.gov/genetics-glossary Генетик, геномын нэр томьёоны тайлбар — АНУ-ын Хүний геном судлалын үндэсний хүрээлэн] [[Ангилал:Генетик]] [[Ангилал:Биологи]] 89neoqk0ayh1s9ohne35kbig8eem4yu 864528 864527 2026-08-03T17:57:27Z Koldobin 106481 Одоо байгаа өгүүллүүдийн нэртэй тааруулан дотоод холбоосуудыг засаж, эх сурвалжтайгаар өгүүллийг өргөтгөв. 864528 wikitext text/x-wiki :''Энэ өгүүлэл биологийн удамшлын тухай. Удамшлыг судалдаг шинжлэх ухааныг [[Генетик]] өгүүллээс үзнэ үү.'' [[Файл:DNA Overview2.png|thumb|300px|[[Дезоксирибонуклейн хүчил|ДНХ]] нь ихэнх амьд организмын удамшлын мэдээллийг агуулна.]] '''Удамшил''' ({{lang-en|heredity}} буюу {{lang|en|biological inheritance}}) гэдэг нь амьд организмын шинж тэмдэг болон [[генетикийн мэдээлэл]] эцэг эхээс үр төлд дамжих биологийн үйл явц юм. [[Бэлгийн бус үржил|Бэлгийн бус үржлийн]] үед үр төл нэг эх организмаас, [[бэлгийн үржил|бэлгийн үржлийн]] үед хоёр эцэг эхээс генетикийн мэдээлэл өвлөн авдаг.<ref name="NHGRI-inherited">{{cite web |title=Inherited |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Inherited |publisher=National Human Genome Research Institute |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Удамшлын үндсэн нэгжийг [[ген]] гэнэ. Генүүд нь организмын бие махбодын бүтэц, үйл ажиллагаа болон зарим шинж тэмдгийг тодорхойлоход шаардлагатай мэдээллийг агуулдаг.<ref name="NHGRI-gene">{{cite web |title=Gene |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Gene |publisher=National Human Genome Research Institute |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Удамшил болон организм хоорондын генетикийн ялгааг судалдаг биологийн салбарыг [[генетик]] гэдэг. Удамшлын үр дүнд нэг зүйлийн бодгалиуд эцэг эхтэйгээ төстэй шинжтэй байдаг боловч генийн шинэ хослол, [[мутаци]] болон хүрээлэн буй орчны нөлөөгөөр хоорондоо ялгаатай байна. Удамшдаг ялгаа нь [[байгалийн шалгарал]] явагдах үндэс болж, амьд организмын [[эволюци]]д чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. == Генетикийн үндэс == Ихэнх организмын удамшлын мэдээлэл [[дезоксирибонуклейн хүчил]] буюу ДНХ-д хадгалагдана. ДНХ-ийн урт молекулууд эсийн дотор уурагтай нэгдэн [[хромосом]] үүсгэдэг. Ген нь ДНХ-ийн тодорхой дараалал бөгөөд уураг эсвэл үйл ажиллагаатай [[рибонуклейн хүчил|РНХ]] үүсгэх мэдээллийг агуулж болно.<ref name="NHGRI-gene"/> Нэг генийн өөр өөр хувилбарыг '''[[Аллел|аллель]]''' гэнэ. Бэлгийн үржилтэй диплоид организм ихэнх генийнхээ нэг аллелийг эхээс, нөгөөг нь эцгээс өвлөн авдаг.<ref name="NHGRI-allele">{{cite web |title=Allele |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Allele |publisher=National Human Genome Research Institute |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Организмын ген болон аллелийн бүрдлийг '''[[генотип]]''', ажиглагдаж болох бүтэц, физиологи, зан үйлийн шинжүүдийг '''[[фенотип]]''' гэж нэрлэдэг. Фенотип нь зөвхөн генотипээс бус, ген болон хүрээлэн буй орчны харилцан үйлчлэлээс хамаарна. Иймээс организмын бүх олдмол шинж үр төлд удамшдаггүй.<ref name="NHGRI-phenotype">{{cite web |title=Phenotype |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Phenotype |publisher=National Human Genome Research Institute |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Жишээлбэл, хүний нарны гэрэлд борлосон арьс шууд удамшихгүй. Харин арьсны өнгө, нарны гэрэлд мэдрэг байх зэрэгт нөлөөлөх генетикийн хувилбарууд удамшиж болно. == Удамшлын механизм == Эс хуваагдахын өмнө ДНХ хуулбарлагдаж, үүсэх эсүүдэд дамжина. Биеийн эсийн [[митоз]] хуваагдлын үед эх эстэйгээ үндсэндээ ижил генетикийн мэдээлэлтэй хоёр охин эс үүсдэг. Бэлгийн үржлийн үед [[мейоз]] хуваагдлаар хромосомын тоо хагас болсон [[бэлгийн эс]]үүд үүснэ. Үр тогтох үед эх, эцгийн бэлгийн эс нийлж, хоёр талаас ирсэн хромосомын бүрдэлтэй шинэ организмын анхны эсийг бий болгодог. Мейозын үед гомолог хромосомууд салан хуваарилагдах, хромосомын хэсгүүд солилцох буюу [[кроссинговер]] явагдах, эх эцгийн хромосомууд санамсаргүй хослох зэрэг үйл явц нь үр төлүүдийн генетикийн ялгааг нэмэгдүүлнэ. == Менделийн удамшил == [[Файл:Gregor Mendel.png|thumb|left|180px|[[Грегор Мендель]]]] Удамшлын үндсэн зүй тогтлыг 19-р зуунд [[Грегор Мендель]] вандуйн ургамалд хийсэн туршилтаараа тайлбарласан. Тэрээр шинж тэмдгүүд холилдон алга болдоггүй, харин тусдаа удамшлын нэгжээр үеэс үед дамждаг гэсэн дүгнэлтэд хүрчээ.<ref name="Nature-Mendel">{{cite web |title=Gregor Mendel and the Principles of Inheritance |url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/gregor-mendel-and-the-principles-of-inheritance-593/ |publisher=Nature Education |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Менделийн удамшлын үндсэн зарчмуудад: * '''Салан хуваарилагдах зарчим''' — бэлгийн эс үүсэх үед нэг генийн хоёр аллель салж, бэлгийн эс тус бүр зөвхөн нэг аллель авна; * '''Үл хамааран хуваарилагдах зарчим''' — өөр өөр генийн аллелиуд тодорхой нөхцөлд бие биеэсээ үл хамааран үр төлд дамжина; * '''Давамгай ба рецессив харилцаа''' — зарим гетерозигот генотипийн үед нэг аллелийн шинж фенотипт илэрч, нөгөө аллелийн шинж далд үлдэнэ. гэж багтана.<ref name="OpenStax-laws">{{cite web |title=Laws of Inheritance |url=https://openstax.org/books/biology/pages/12-3-laws-of-inheritance |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> [[Файл:Mendelian inheritance.svg|thumb|300px|Аллелиудын салан хуваарилагдах болон дахин хослохыг харуулсан бүдүүвч]] Менделийн хуулиуд нь нэг генээр тодорхойлогдох энгийн шинжүүдийн удамшлыг тайлбарлахад тохиромжтой. Гэвч бүх шинж Менделийн энгийн давамгай–рецессив загварыг дагадаггүй. == Менделийн бус удамшил == Олон шинж тэмдгийн удамшил нь нэг ген, хоёр аллелийн энгийн загвараас илүү нийлмэл байдаг. Менделийн бус удамшлын хэлбэрүүдэд: * '''бүрэн бус давамгайлал''' — гетерозигот организмд хоёр аллелийн завсрын шинж илрэх; * '''кодоминант байдал''' — хоёр аллель фенотипт зэрэг, тус тусдаа илрэх; * '''олон аллельт удамшил''' — популяцад нэг генийн хоёроос олон хувилбар байх; * '''полиген удамшил''' — нэг шинжид олон ген хамтран нөлөөлөх; * '''хүйстэй холбогдсон удамшил''' — ген бэлгийн хромосом дээр байрлах; * '''цитоплазмын удамшил''' — митохондри болон хлоропластын ДНХ-ээр дамжих; * '''[[Үе дамжин удамших эпигенетик|эпигенетик удамшил]]''' — ДНХ-ийн дараалал өөрчлөгдөөгүй боловч генийн ажиллагаанд нөлөөлөх зарим төлөв үе дамжин хадгалагдах зэрэг орно.<ref>{{cite web |title=Extensions of the Laws of Inheritance |url=https://openstax.org/books/concepts-biology/pages/8-3-extensions-of-the-laws-of-inheritance |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Ойр байрлалтай генүүд нэг хромосом дээр хамт удамших хандлагатай байдаг бөгөөд үүнийг [[генийн холбоос]] гэнэ. Кроссинговерын үр дүнд холбогдсон генүүдийн шинэ хослол үүсэж болно. == Удамшил ба орчин == Олон шинж тэмдэг генетикийн болон хүрээлэн буй орчны хүчин зүйлийн хамтын нөлөөгөөр бий болдог. Жишээлбэл, хүний өндөрт олон ген нөлөөлөхийн зэрэгцээ хоол тэжээл, өвчин, амьдралын нөхцөл мөн нөлөөлнө. Иймээс тодорхой шинж гэр бүлд нийтлэг байдаг нь тухайн шинж зөвхөн генээр дамжсан гэсэн үг биш. Гэр бүлийн гишүүд ижил орчин, хооллолт, дадал болон нийгмийн нөхцөлийг хуваалцаж болно. '''Удамшил''' болон '''удамших чадвар''' гэсэн ойлголтуудыг ялгана. Удамшил нь шинж тэмдэг үеэс үед дамжих үйл явц бол удамших чадвар нь тодорхой популяцын шинж тэмдгийн ялгааны хэдэн хувь генетикийн ялгаатай холбоотойг илэрхийлдэг статистик хэмжигдэхүүн юм. == Судалгааны түүх == Хүмүүс ургамал, амьтны шинж үе дамжин хадгалагддагийг эртнээс ажиглаж, хүссэн шинжтэй бодгалиудыг сонгон үржүүлж ирсэн. Гэвч удамшлын шинжлэх ухааны үндэс Менделийн 1850–1860-аад онд хийсэн туршилтаар тавигдсан. Менделийн үр дүнг 1900 оны орчим дахин нээсний дараа удамшлын нэгжүүд хромосом дээр байрладаг гэсэн хромосомын онол бий болсон. 20-р зуунд ДНХ удамшлын мэдээллийг хадгалдаг молекул болохыг тогтоож, генийн бүтэц, үйл ажиллагааг молекулын түвшинд судлах боломжтой болжээ.<ref>{{cite web |title=Chromosomal Theory and Genetic Linkage |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/13-1-chromosomal-theory-and-genetic-linkage |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Орчин үеийн генетик нь генийн дараалал, генийн илэрхийлэл, геном, эпигенетик, популяцын удамшил болон ген–орчны харилцан үйлчлэлийг судалдаг. == Мөн үзэх == * [[Генетик]] * [[Ген]] * [[Дезоксирибонуклейн хүчил]] * [[Хромосом]] * [[Аллел|Аллель]] * [[Генотип]] * [[Фенотип]] * [[Мутаци]] * [[Менделийн удамшил]] * [[Үе дамжин удамших эпигенетик]] == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадаад холбоос == {{Commonscat|Heredity}} * [https://www.genome.gov/genetics-glossary Генетик, геномын нэр томьёоны тайлбар — АНУ-ын Хүний геном судлалын үндэсний хүрээлэн] [[Ангилал:Генетик]] [[Ангилал:Биологи]] 5oppcaq6w09q9nufy9aje8hvt1oz429 864583 864528 2026-08-04T07:22:53Z Avirmed Batsaikhan 53733 864583 wikitext text/x-wiki :''Энэ өгүүлэл биологийн удамшлын тухай. Удамшлыг судалдаг шинжлэх ухааныг [[Генетик]] өгүүллээс үзнэ үү.'' [[Файл:DNA Overview2.png|thumb|300px|[[Дезоксирибонуклейн хүчил|ДНХ]] нь ихэнх амьд организмын удамшлын мэдээллийг агуулна.]] '''Удамшил''' ({{lang-en|heredity}} буюу {{lang|en|biological inheritance}}) гэдэг нь амьд организмын шинж тэмдэг болон [[генетикийн мэдээлэл]] эцэг эхээс үр төлд дамжих биологийн үйл явц юм. [[Бэлгийн бус үржил|Бэлгийн бус үржлийн]] үед үр төл нэг эх организмаас, [[бэлгийн үржил|бэлгийн үржлийн]] үед эцэг эх хоёроос генетикийн мэдээлэл өвлөн авдаг.<ref name="NHGRI-inherited">{{cite web |title=Inherited |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Inherited |publisher=National Human Genome Research Institute |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Удамшлын үндсэн нэгжийг [[ген]] гэнэ. Генүүд нь организмын бие махбодын бүтэц, үйл ажиллагаа болон зарим шинж тэмдгийг тодорхойлоход шаардлагатай мэдээллийг агуулдаг.<ref name="NHGRI-gene">{{cite web |title=Gene |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Gene |publisher=National Human Genome Research Institute |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Удамшил болон организм хоорондын генетикийн ялгааг судалдаг биологийн салбарыг [[генетик]] гэдэг. Удамшлын үр дүнд нэг зүйлийн бодгалиуд эцэг эхтэйгээ төстэй шинжтэй байдаг боловч генийн шинэ хослол, [[мутаци]] болон хүрээлэн буй орчны нөлөөгөөр хоорондоо ялгаатай байна. Удамшдаг ялгаа нь [[байгалийн шалгарал]] явагдах үндэс болж, амьд организмын [[эволюци]]д чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. == Генетикийн үндэс == Ихэнх организмын удамшлын мэдээлэл [[дезоксирибонуклейн хүчил]] буюу ДНХ-д хадгалагдана. ДНХ-ийн урт молекулууд эсийн дотор уурагтай нэгдэн [[хромосом]] үүсгэдэг. Ген нь ДНХ-ийн тодорхой дараалал бөгөөд уураг эсвэл үйл ажиллагаатай [[рибонуклейн хүчил|РНХ]] үүсгэх мэдээллийг агуулж болно.<ref name="NHGRI-gene"/> Нэг генийн өөр өөр хувилбарыг '''[[Аллел|аллель]]''' гэнэ. Бэлгийн үржилтэй диплоид организм ихэнх генийнхээ нэг аллелийг эхээс, нөгөөг нь эцгээс өвлөн авдаг.<ref name="NHGRI-allele">{{cite web |title=Allele |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Allele |publisher=National Human Genome Research Institute |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Организмын ген болон аллелийн бүрдлийг '''[[генотип]]''', ажиглагдаж болох бүтэц, физиологи, зан үйлийн шинжүүдийг '''[[фенотип]]''' гэж нэрлэдэг. Фенотип нь зөвхөн генотипээс бус, ген болон хүрээлэн буй орчны харилцан үйлчлэлээс хамаарна. Иймээс организмын бүх олдмол шинж үр төлд удамшдаггүй.<ref name="NHGRI-phenotype">{{cite web |title=Phenotype |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Phenotype |publisher=National Human Genome Research Institute |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Жишээлбэл, хүний нарны гэрэлд борлосон арьс шууд удамшихгүй. Харин арьсны өнгө, нарны гэрэлд мэдрэг байх зэрэгт нөлөөлөх генетикийн хувилбарууд удамшиж болно. == Удамшлын механизм == Эс хуваагдахын өмнө ДНХ хуулбарлагдаж, үүсэх эсүүдэд дамжина. Биеийн эсийн [[митоз]] хуваагдлын үед эх эстэйгээ үндсэндээ ижил генетикийн мэдээлэлтэй хоёр охин эс үүсдэг. Бэлгийн үржлийн үед [[мейоз]] хуваагдлаар хромосомын тоо хагас болсон [[бэлгийн эс]]үүд үүснэ. Үр тогтох үед эх, эцгийн бэлгийн эс нийлж, хоёр талаас ирсэн хромосомын бүрдэлтэй шинэ организмын анхны эсийг бий болгодог. Мейозын үед гомолог хромосомууд салан хуваарилагдах, хромосомын хэсгүүд солилцох буюу [[кроссинговер]] явагдах, эх эцгийн хромосомууд санамсаргүй хослох зэрэг үйл явц нь үр төлүүдийн генетикийн ялгааг нэмэгдүүлнэ. == Менделийн удамшил == [[Файл:Gregor Mendel.png|thumb|left|180px|[[Грегор Мендель]]]] Удамшлын үндсэн зүй тогтлыг 19-р зуунд [[Грегор Мендель]] вандуйн ургамалд хийсэн туршилтаараа тайлбарласан. Тэрээр шинж тэмдгүүд холилдон алга болдоггүй, харин тусдаа удамшлын нэгжээр үеэс үед дамждаг гэсэн дүгнэлтэд хүрчээ.<ref name="Nature-Mendel">{{cite web |title=Gregor Mendel and the Principles of Inheritance |url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/gregor-mendel-and-the-principles-of-inheritance-593/ |publisher=Nature Education |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Менделийн удамшлын үндсэн зарчмуудад: * '''Салан хуваарилагдах зарчим''' — бэлгийн эс үүсэх үед нэг генийн хоёр аллель салж, бэлгийн эс тус бүр зөвхөн нэг аллель авна; * '''Үл хамааран хуваарилагдах зарчим''' — өөр өөр генийн аллелиуд тодорхой нөхцөлд бие биеэсээ үл хамааран үр төлд дамжина; * '''Давамгай ба рецессив харилцаа''' — зарим гетерозигот генотипийн үед нэг аллелийн шинж фенотипт илэрч, нөгөө аллелийн шинж далд үлдэнэ. гэж багтана.<ref name="OpenStax-laws">{{cite web |title=Laws of Inheritance |url=https://openstax.org/books/biology/pages/12-3-laws-of-inheritance |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> [[Файл:Mendelian inheritance.svg|thumb|300px|Аллелиудын салан хуваарилагдах болон дахин хослохыг харуулсан бүдүүвч]] Менделийн хуулиуд нь нэг генээр тодорхойлогдох энгийн шинжүүдийн удамшлыг тайлбарлахад тохиромжтой. Гэвч бүх шинж Менделийн энгийн давамгай–рецессив загварыг дагадаггүй. == Менделийн бус удамшил == Олон шинж тэмдгийн удамшил нь нэг ген, хоёр аллелийн энгийн загвараас илүү нийлмэл байдаг. Менделийн бус удамшлын хэлбэрүүдэд: * '''бүрэн бус давамгайлал''' — гетерозигот организмд хоёр аллелийн завсрын шинж илрэх; * '''кодоминант байдал''' — хоёр аллель фенотипт зэрэг, тус тусдаа илрэх; * '''олон аллельт удамшил''' — популяцад нэг генийн хоёроос олон хувилбар байх; * '''полиген удамшил''' — нэг шинжид олон ген хамтран нөлөөлөх; * '''хүйстэй холбогдсон удамшил''' — ген бэлгийн хромосом дээр байрлах; * '''цитоплазмын удамшил''' — митохондри болон хлоропластын ДНХ-ээр дамжих; * '''[[Үе дамжин удамших эпигенетик|эпигенетик удамшил]]''' — ДНХ-ийн дараалал өөрчлөгдөөгүй боловч генийн ажиллагаанд нөлөөлөх зарим төлөв үе дамжин хадгалагдах зэрэг орно.<ref>{{cite web |title=Extensions of the Laws of Inheritance |url=https://openstax.org/books/concepts-biology/pages/8-3-extensions-of-the-laws-of-inheritance |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Ойр байрлалтай генүүд нэг хромосом дээр хамт удамших хандлагатай байдаг бөгөөд үүнийг [[генийн холбоос]] гэнэ. Кроссинговерын үр дүнд холбогдсон генүүдийн шинэ хослол үүсэж болно. == Удамшил ба орчин == Олон шинж тэмдэг генетикийн болон хүрээлэн буй орчны хүчин зүйлийн хамтын нөлөөгөөр бий болдог. Жишээлбэл, хүний өндөрт олон ген нөлөөлөхийн зэрэгцээ хоол тэжээл, өвчин, амьдралын нөхцөл мөн нөлөөлнө. Иймээс тодорхой шинж гэр бүлд нийтлэг байдаг нь тухайн шинж зөвхөн генээр дамжсан гэсэн үг биш. Гэр бүлийн гишүүд ижил орчин, хооллолт, дадал болон нийгмийн нөхцөлийг хуваалцаж болно. '''Удамшил''' болон '''удамших чадвар''' гэсэн ойлголтуудыг ялгана. Удамшил нь шинж тэмдэг үеэс үед дамжих үйл явц бол удамших чадвар нь тодорхой популяцын шинж тэмдгийн ялгааны хэдэн хувь генетикийн ялгаатай холбоотойг илэрхийлдэг статистик хэмжигдэхүүн юм. == Судалгааны түүх == Хүмүүс ургамал, амьтны шинж үе дамжин хадгалагддагийг эртнээс ажиглаж, хүссэн шинжтэй бодгалиудыг сонгон үржүүлж ирсэн. Гэвч удамшлын шинжлэх ухааны үндэс Менделийн 1850–1860-аад онд хийсэн туршилтаар тавигдсан. Менделийн үр дүнг 1900 оны орчим дахин нээсний дараа удамшлын нэгжүүд хромосом дээр байрладаг гэсэн хромосомын онол бий болсон. 20-р зуунд ДНХ удамшлын мэдээллийг хадгалдаг молекул болохыг тогтоож, генийн бүтэц, үйл ажиллагааг молекулын түвшинд судлах боломжтой болжээ.<ref>{{cite web |title=Chromosomal Theory and Genetic Linkage |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/13-1-chromosomal-theory-and-genetic-linkage |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Орчин үеийн генетик нь генийн дараалал, генийн илэрхийлэл, геном, эпигенетик, популяцын удамшил болон ген–орчны харилцан үйлчлэлийг судалдаг. == Мөн үзэх == * [[Генетик]] * [[Ген]] * [[Дезоксирибонуклейн хүчил]] * [[Хромосом]] * [[Аллел|Аллель]] * [[Генотип]] * [[Фенотип]] * [[Мутаци]] * [[Менделийн удамшил]] * [[Үе дамжин удамших эпигенетик]] == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадаад холбоос == {{Commonscat|Heredity}} * [https://www.genome.gov/genetics-glossary Генетик, геномын нэр томьёоны тайлбар — АНУ-ын Хүний геном судлалын үндэсний хүрээлэн] [[Ангилал:Генетик]] [[Ангилал:Биологи]] o63e5njy3xojc14je1zgsa2ihdqoawl 2 147740 864533 2026-08-03T23:37:21Z Asaaa18 98448 Хуудас үүсгэв: "{{Welcome}}" 864533 wikitext text/x-wiki {{Welcome}} ro6pnt2k1ojr69txbw95qtj7xii5ey0 0 147741 864535 2026-08-04T00:10:52Z Asaaa18 98448 Asaaa18 moved page [[Хиймэл оюуны загваруудын чадварын харьцуулалт]] to [[Хиймэл оюуны загварын зэрэглэл]] 864535 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хиймэл оюуны загварын зэрэглэл]] r4m8sj2qtqhpfjwbqd5hzflxjlupk7g 0 147742 864536 2026-08-04T02:48:28Z ТайнаСнов741 106506 Хуудас үүсгэв: "'''Арлын нум (Island Arc)''' гэдэг нь дэлхий судлал (геологи, газар зүй)-ын маш чухал ойлголт юм. Товчхондоо, энэ нь '''далайн ирмэг дагуу нум (нуман) хэлбэрээр цувж байрласан галт уулын арлуудын хэлхээ''' юм.<ref>{{Citation |last=Zheng |first=Yong-Fei |title=Convergent Plate Boundaries and Accretionary Wedges |date=2..." 864536 wikitext text/x-wiki '''Арлын нум (Island Arc)''' гэдэг нь дэлхий судлал (геологи, газар зүй)-ын маш чухал ойлголт юм. Товчхондоо, энэ нь '''далайн ирмэг дагуу нум (нуман) хэлбэрээр цувж байрласан галт уулын арлуудын хэлхээ''' юм.<ref>{{Citation |last=Zheng |first=Yong-Fei |title=Convergent Plate Boundaries and Accretionary Wedges |date=2021 |url=https://www.sciencedirect.com/topics/earth-and-planetary-sciences/island-arcs |work=Encyclopedia of Geology |pages=770–787 |access-date=2026-08-04 |publisher=Elsevier |language=en |doi=10.1016/B978-0-08-102908-4.00042-4 |isbn=978-0-08-102909-1}}</ref> Сансраас дэлхийг ажиглавал, Номхон далайн баруун ирмэгээр (жишээ нь: Япон, Филиппин, Алеутын арлууд) харвасан нум шиг тахийж тогтсон арлуудын гинжин хэлхээ харагддаг бөгөөд эдгээр нь dэлхийн хамгийн тод арлын нумууд юм. ck9obh4821w9fkvuczfddriz35qnql5 864626 864536 2026-08-04T08:26:39Z Zorigt 49 864626 wikitext text/x-wiki [[File:Location of the Ryukyu Islands.JPG|thumb|[[Рюүкюү арлууд]] нь арлын нум хэлбэртэй.]] '''Арлын нум''' ({{langx|en|Island arc}}) гэдэг нь дэлхий судлал (геологи, газар зүй)-ын маш чухал ойлголт юм. Товчхондоо, энэ нь далайн ирмэг дагуу нум (нуман) хэлбэрээр цувж байрласан галт уулын арлуудын хэлхээ юм.<ref>{{Citation |last=Zheng |first=Yong-Fei |title=Convergent Plate Boundaries and Accretionary Wedges |date=2021 |url=https://www.sciencedirect.com/topics/earth-and-planetary-sciences/island-arcs |work=Encyclopedia of Geology |pages=770–787 |access-date=2026-08-04 |publisher=Elsevier |language=en |doi=10.1016/B978-0-08-102908-4.00042-4 |isbn=978-0-08-102909-1}}</ref> Сансраас дэлхийг ажиглавал, Номхон далайн баруун ирмэгээр (жишээ нь: Япон, Филиппин, Алеутын арлууд) харвасан нум шиг тахийж тогтсон арлуудын гинжин хэлхээ харагддаг бөгөөд эдгээр нь дэлхийн хамгийн тод арлын нумууд юм. plnssitru5yvzcuw3hccikdf9dm5q9a 0 147743 864537 2026-08-04T02:57:29Z ТайнаСнов741 106506 Хуудас үүсгэв: "'''Мөсөн голын цирк (Cirque)''' гэдэг нь өндөр уулын орой, нурууны хажууд мөсөн голын элэгдэл (экзараци)-ийн нөлөөгөөр үүссэн, гурван талаараа эгц цавчим ханаар хүрээлэгдсэн, амсар хэлбэрийн том хотгор юм. Сансраас эсвэл дээрээс харвал уулын хажууд аварга том с..." 864537 wikitext text/x-wiki '''Мөсөн голын цирк (Cirque)''' гэдэг нь өндөр уулын орой, нурууны хажууд мөсөн голын элэгдэл (экзараци)-ийн нөлөөгөөр үүссэн, гурван талаараа эгц цавчим ханаар хүрээлэгдсэн, амсар хэлбэрийн том хотгор юм. Сансраас эсвэл дээрээс харвал уулын хажууд аварга том сандал тавьсан мэт хэлбэртэй байдаг. Мөсөн гол хайлж алга болсны дараа циркийн ёроолд ус хуримтлагдаж, уулын тунгалаг нуур (Тарн) үүсэх нь элбэг.<ref>{{Cite web |title=Mozaik Digital Education and Learning |url=https://www.mozaweb.com/en/captcha-check?r=FvABLp3UhIlTNZgKg8wMLnNhJIJjhKWlMZI%2FvbpTWhmi6RnAKYQ1IYEwbwydP%2B0r1WMEGFltoseteA%3D%3D |access-date=2026-08-04 |website=Mozaik Digital Education and Learning |language=en}}</ref> cdipwl9anborzuveyih8ihk6bbg8b6l 864606 864537 2026-08-04T08:17:03Z Zorigt 49 864606 wikitext text/x-wiki [[File:Circosabisko.jpg|thumb|Шведийн [[Абиско үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]]гийн орчим дахь хагас-мөнх цаст хоёр цирк]] [[File:Thornton Lakes 25929.JPG|thumb|АНУ-ын [[Хойд Каскадесын үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] дэх Дээд Торнтон нуурын цирк]] '''Мөсөн голын цирк''' ({{langx|fr|Cirque}}) гэдэг нь өндөр уулын орой, нурууны хажууд мөсөн голын элэгдэл (экзараци)-ийн нөлөөгөөр үүссэн, гурван талаараа эгц цавчим ханаар хүрээлэгдсэн, амсар хэлбэрийн том хотгор юм. Сансраас эсвэл дээрээс харвал уулын хажууд аварга том сандал тавьсан мэт хэлбэртэй байдаг. Мөсөн гол хайлж алга болсны дараа циркийн ёроолд ус хуримтлагдаж, уулын тунгалаг нуур (Тарн) үүсэх нь элбэг.<ref>{{Cite web |title=Mozaik Digital Education and Learning |url=https://www.mozaweb.com/en/captcha-check?r=FvABLp3UhIlTNZgKg8wMLnNhJIJjhKWlMZI%2FvbpTWhmi6RnAKYQ1IYEwbwydP%2B0r1WMEGFltoseteA%3D%3D |access-date=2026-08-04 |website=Mozaik Digital Education and Learning |language=en}}</ref> 29zhoxytdcha54djkxwu13hhoa94q14 864609 864606 2026-08-04T08:17:39Z Zorigt 49 864609 wikitext text/x-wiki [[File:Circosabisko.jpg|thumb|Шведийн [[Абиско үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]]гийн орчим дахь хагас-мөнх цаст хоёр цирк]] [[File:Thornton Lakes 25929.JPG|thumb|АНУ-ын [[Хойд Каскадесын үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] дэх Дээд Торнтон нуурын цирк]] '''Мөсөн голын цирк''' ({{langx|fr|Cirque}}) гэдэг нь өндөр уулын орой, нурууны хажууд мөсөн голын элэгдэл (экзараци)-ийн нөлөөгөөр үүссэн, гурван талаараа эгц цавчим ханаар хүрээлэгдсэн, амсар хэлбэрийн том хотгор юм. Сансраас эсвэл дээрээс харвал уулын хажууд аварга том сандал тавьсан мэт хэлбэртэй байдаг. Мөсөн гол хайлж алга болсны дараа циркийн ёроолд ус хуримтлагдаж, уулын тунгалаг нуур (Тарн) үүсэх нь элбэг. 8bzmh6oa0fnwh313ir3tg3ybz0wb6oh 864611 864609 2026-08-04T08:18:25Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Мөсөн голын цирк]] to [[Цирк (Газрын тогтоц)]] 864609 wikitext text/x-wiki [[File:Circosabisko.jpg|thumb|Шведийн [[Абиско үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]]гийн орчим дахь хагас-мөнх цаст хоёр цирк]] [[File:Thornton Lakes 25929.JPG|thumb|АНУ-ын [[Хойд Каскадесын үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] дэх Дээд Торнтон нуурын цирк]] '''Мөсөн голын цирк''' ({{langx|fr|Cirque}}) гэдэг нь өндөр уулын орой, нурууны хажууд мөсөн голын элэгдэл (экзараци)-ийн нөлөөгөөр үүссэн, гурван талаараа эгц цавчим ханаар хүрээлэгдсэн, амсар хэлбэрийн том хотгор юм. Сансраас эсвэл дээрээс харвал уулын хажууд аварга том сандал тавьсан мэт хэлбэртэй байдаг. Мөсөн гол хайлж алга болсны дараа циркийн ёроолд ус хуримтлагдаж, уулын тунгалаг нуур (Тарн) үүсэх нь элбэг. 8bzmh6oa0fnwh313ir3tg3ybz0wb6oh 864613 864611 2026-08-04T08:18:43Z Zorigt 49 864613 wikitext text/x-wiki [[File:Circosabisko.jpg|thumb|Шведийн [[Абиско үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]]гийн орчим дахь хагас-мөнх цаст хоёр цирк]] [[File:Thornton Lakes 25929.JPG|thumb|АНУ-ын [[Хойд Каскадесын үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] дэх Дээд Торнтон нуурын цирк]] '''Цирк''' ({{langx|fr|Cirque}}) гэдэг нь өндөр уулын орой, нурууны хажууд [[мөсөн гол]]ын элэгдэл (экзараци)-ийн нөлөөгөөр үүссэн, гурван талаараа эгц цавчим ханаар хүрээлэгдсэн, амсар хэлбэрийн том хотгор юм. Сансраас эсвэл дээрээс харвал уулын хажууд аварга том сандал тавьсан мэт хэлбэртэй байдаг. Мөсөн гол хайлж алга болсны дараа циркийн ёроолд ус хуримтлагдаж, уулын тунгалаг нуур (Тарн) үүсэх нь элбэг. hrt7ld3420bfo3gi4ksaynfdyccvgk6 0 147744 864538 2026-08-04T03:01:00Z ТайнаСнов741 106506 Хуудас үүсгэв: "'''Далайн хадан багана (Sea Stack)''' гэдэг нь далайн эргийн геоморфологийн шинжлэх ухааны сонгодог ойлголтуудын нэг юм. Товчхондоо хэлбэл, энэ нь далайн эрэг дээр эсвэл эрэгтэй ойрхон усан дотор сүрлэгээр орших, эгц цавчим, тусгаарлагдсан аварга том багана хэл..." 864538 wikitext text/x-wiki '''Далайн хадан багана (Sea Stack)''' гэдэг нь далайн эргийн геоморфологийн шинжлэх ухааны сонгодог ойлголтуудын нэг юм. Товчхондоо хэлбэл, энэ нь далайн эрэг дээр эсвэл эрэгтэй ойрхон усан дотор сүрлэгээр орших, эгц цавчим, тусгаарлагдсан аварга том багана хэлбэрийн хад цохио юм. Өнгө үзэмжийн хувьд тэдгээр нь далайн ёроолоос шууд ургаад гарчихсан мэт "тэнгисийг тулагч шидтийн багана", эсвэл далайн эргээс хаягдаж хоцорсон "ганцаардмал хадан багана" шиг харагддаг. Үүний хамгийн тод төлөөлөл бол Австралийн Мельбурн хотын ойролцоо орших алдартай "Арван хоёр элч хад" (The Twelve Apostles) юм. 8s7yhymnjh6kd5sdyb1gxlp3i0tmdu8 864600 864538 2026-08-04T08:09:38Z Zorigt 49 864600 wikitext text/x-wiki [[File:The Twelve Apostles 2011.jpg|thumb|right|Арван хоёр элч хад]] '''Далайн хадан багана''' ({{langx|en|Sea Stack}}) гэдэг нь далайн эргийн геоморфологийн шинжлэх ухааны сонгодог ойлголтуудын нэг юм. Товчхондоо хэлбэл, энэ нь далайн эрэг дээр эсвэл эрэгтэй ойрхон усан дотор сүрлэгээр орших, эгц цавчим, тусгаарлагдсан аварга том багана хэлбэрийн хад цохио юм. Өнгө үзэмжийн хувьд тэдгээр нь далайн ёроолоос шууд ургаад гарчихсан мэт "тэнгисийг тулагч шидтийн багана", эсвэл далайн эргээс хаягдаж хоцорсон "ганцаардмал хадан багана" шиг харагддаг. Үүний хамгийн тод төлөөлөл бол Австралийн Мельбурн хотын ойролцоо орших алдартай "Арван хоёр элч хад" (The Twelve Apostles) юм. rlpzef8ia1y3ycipqt763bntbwnalz9 0 147745 864539 2026-08-04T03:05:11Z ТайнаСнов741 106506 Хуудас үүсгэв: "'''Аллювийн сүүж (Alluvial Fan)''' гэдэг нь тектоник геоморфологи болон усны газар зүйн шинжлэх ухааны сонгодог ойлголтуудын нэг юм. Товчхондоо хэлбэл, уулын ширүүн урсгалт гол мөрөн өндөр уулсаас гарч, тэгш тал газарт орж ирэх үед урсгалын хурд нь огцом саарсны..." 864539 wikitext text/x-wiki '''Аллювийн сүүж (Alluvial Fan)''' гэдэг нь тектоник геоморфологи болон усны газар зүйн шинжлэх ухааны сонгодог ойлголтуудын нэг юм. Товчхондоо хэлбэл, уулын ширүүн урсгалт гол мөрөн өндөр уулсаас гарч, тэгш тал газарт орж ирэх үед урсгалын хурд нь огцом саарсны улмаас голын усны тээвэрлэж ирсэн элс, шавар, хайрга, хэлхээ чулуунууд уулын амсраар тархан хуримтлагдаж үүссэн, дэвүүр хэлбэрийн налуу тал гадаргуу юм. Хэрэв хиймэл дагуулын зураг эсвэл өндөр агаараас дээрээс нь харвал, энэ нь эх байгалаас уулын гарц дээр дэлгэж тавьсан ногоон эсвэл шаргал хүрэн өнгөтэй "аварга том эвхдэг дэвүүр" шиг харагддаг. ibilkvovcfg1pmfilvnboo6l4r9ew03 0 147746 864540 2026-08-04T03:13:35Z ТайнаСнов741 106506 Хуудас үүсгэв: "'''Далайн гүн суваг (Oceanic Trench)''' гэдэг нь далайн ёроолд байдаг хамгийн гүн, нарийн бөгөөд урт сунаж тогтсон хотгор гадаргуу юм. Товчхондоо хэлбэл, энэ нь далай доорх "аварга том хавцал" буюу дэлхийн царцдасын хамгийн нам дор цэгүүд юм. Үүний хамгийн тод жишээ..." 864540 wikitext text/x-wiki '''Далайн гүн суваг (Oceanic Trench)''' гэдэг нь далайн ёроолд байдаг хамгийн гүн, нарийн бөгөөд урт сунаж тогтсон хотгор гадаргуу юм. Товчхондоо хэлбэл, энэ нь далай доорх "аварга том хавцал" буюу дэлхийн царцдасын хамгийн нам дор цэгүүд юм. Үүний хамгийн тод жишээ бол дэлхийн хамгийн гүн цэг болох Номхон далай дахь '''Марианы суваг (Mariana Trench)''' юм.<ref>{{Cite web |last=Zindaa |title=Далайн ёроолын нууцыг бид тайлж чадах уу |url=https://www.zindaa.mn/4n3e |access-date=2026-08-04 |website=www.zindaa.mn |language=en}}</ref> 4h29hdbdh7n2eazaesxcgzfv0nocie3 864598 864540 2026-08-04T08:04:12Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Далайн гүн суваг]] to [[Далайн хонхор]] without leaving a redirect 864540 wikitext text/x-wiki '''Далайн гүн суваг (Oceanic Trench)''' гэдэг нь далайн ёроолд байдаг хамгийн гүн, нарийн бөгөөд урт сунаж тогтсон хотгор гадаргуу юм. Товчхондоо хэлбэл, энэ нь далай доорх "аварга том хавцал" буюу дэлхийн царцдасын хамгийн нам дор цэгүүд юм. Үүний хамгийн тод жишээ бол дэлхийн хамгийн гүн цэг болох Номхон далай дахь '''Марианы суваг (Mariana Trench)''' юм.<ref>{{Cite web |last=Zindaa |title=Далайн ёроолын нууцыг бид тайлж чадах уу |url=https://www.zindaa.mn/4n3e |access-date=2026-08-04 |website=www.zindaa.mn |language=en}}</ref> 4h29hdbdh7n2eazaesxcgzfv0nocie3 864599 864598 2026-08-04T08:05:40Z Zorigt 49 864599 wikitext text/x-wiki '''Далайн хонхор''' ({{langx|en|Oceanic Trench}}) гэдэг нь далайн ёроолд байдаг хамгийн гүн, нарийн бөгөөд урт сунаж тогтсон хотгор гадаргуу юм. Товчхондоо хэлбэл, энэ нь далай доорх "аварга том хавцал" буюу дэлхийн царцдасын хамгийн нам дор цэгүүд юм. Үүний хамгийн тод жишээ бол дэлхийн хамгийн гүн цэг болох [[Номхон далай]] дахь [[Марианы хонхор]] юм.<ref>{{Cite web |last=Zindaa |title=Далайн ёроолын нууцыг бид тайлж чадах уу |url=https://www.zindaa.mn/4n3e |access-date=2026-08-04 |website=www.zindaa.mn |language=en}}</ref> o6kr6gumbeyst88il5m81atd8lxrxsc 0 147747 864541 2026-08-04T03:27:44Z ТайнаСнов741 106506 Хуудас үүсгэв: "Лонгйир нь Норвеги улсын харьяа Свальбардын олтригийн хамгийн том суурин бөгөөд засаг захиргааны төв юм. Энэхүү хот нь дэлхийн хамгийн хойд цэгт орших, байнгын оршин суугчидтай олон улсын хот гэдгээрээ алдартай.<ref>{{Citation |title=Лонгйир |date=2025-12-06 |url=https://ru.wikipe..." 864541 wikitext text/x-wiki Лонгйир нь Норвеги улсын харьяа Свальбардын олтригийн хамгийн том суурин бөгөөд засаг захиргааны төв юм. Энэхүү хот нь дэлхийн хамгийн хойд цэгт орших, байнгын оршин суугчидтай олон улсын хот гэдгээрээ алдартай.<ref>{{Citation |title=Лонгйир |date=2025-12-06 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%B9%D0%B8%D1%80&oldid=150479807 |work=Википедия |access-date=2026-08-04 |language=ru}}</ref> ajh40wl3d716g5szc6hfvantw8izcnc 0 147748 864542 2026-08-04T03:33:41Z ТайнаСнов741 106506 Хуудас үүсгэв: "Туркменбашы нь Бүгд Найрамдах Туркменистан улсын Балкан вилаятад (мужид) орших, Каспийн тэнгисийн зүүн эрэг дээрх хамгийн том боомт, тээвэр логистик болон аж үйлдвэрийн чухал хот юм. Энэхүү хот нь Төв Азийг Кавказын бүс нутаг болон Европын орнуудтай холб..." 864542 wikitext text/x-wiki Туркменбашы нь Бүгд Найрамдах Туркменистан улсын Балкан вилаятад (мужид) орших, Каспийн тэнгисийн зүүн эрэг дээрх хамгийн том боомт, тээвэр логистик болон аж үйлдвэрийн чухал хот юм. Энэхүү хот нь Төв Азийг Кавказын бүс нутаг болон Европын орнуудтай холбосон усан замын гол хаалганд тооцогддог.<ref>{{Cite web |title=Туркменбашы (Туркменистан) 2025: все самое лучшее для туристов - Tripadvisor |url=https://www.tripadvisor.ru/Tourism-g670324-Turkmenbashi_Balkan_Province-Vacations.html |access-date=2026-08-04 |website=Tripadvisor |language=ru-RU}}</ref> gov95ju5frp1oxzya9i5f78u8gfryys 864565 864542 2026-08-04T06:10:58Z Zorigt 49 864565 wikitext text/x-wiki '''Туркменбашы''' (хуучин '''Шагадам''', '''Красноводск''', '''Кызыл-Су''' гэж нэрлэдэг байв) нь Бүгд Найрамдах [[Туркменистан]] улсын [[Балкан муж]]ид орших, [[Каспийн тэнгис]]ийн зүүн эрэг дээрх хамгийн том боомт, тээвэр логистик болон аж үйлдвэрийн чухал хот юм. Энэхүү хот нь Төв Азийг Кавказын бүс нутаг болон Европын орнуудтай холбосон усан замын гол хаалганд тооцогддог.<ref>{{Cite web |title=Туркменбашы (Туркменистан) 2025: все самое лучшее для туристов - Tripadvisor |url=https://www.tripadvisor.ru/Tourism-g670324-Turkmenbashi_Balkan_Province-Vacations.html |access-date=2026-08-04 |website=Tripadvisor |language=ru-RU}}</ref> [[Ангилал:Туркменистаны суурин]] pllqxn703xudcxoogcf4ba2s7q9ju1g 0 147749 864543 2026-08-04T03:40:01Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Балканабад (хуучин нэр нь <nowiki>'''</nowiki>Небит-Даг<nowiki>'''</nowiki>) нь Бүгд Найрамдах Туркменистан улсын баруун хэсэгт орших Балкан вилаятын (мужийн) засаг захиргааны төв, аж үйлдвэрийн чухал хот юм. Энэхүү хот нь Большой Балхан (Их Балхан) нурууны өмнөд бэлд, Каспи..." 864543 wikitext text/x-wiki Балканабад (хуучин нэр нь <nowiki>'''</nowiki>Небит-Даг<nowiki>'''</nowiki>) нь Бүгд Найрамдах Туркменистан улсын баруун хэсэгт орших Балкан вилаятын (мужийн) засаг захиргааны төв, аж үйлдвэрийн чухал хот юм. Энэхүү хот нь Большой Балхан (Их Балхан) нурууны өмнөд бэлд, Каспийн тэнгисийн эргээс зүүн тийш 130 орчим километрийн зайд байрладаг. efi4goyatxjg40xwo0r0v0jje1yqlri 864561 864543 2026-08-04T05:41:28Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Балканабад]] to [[Балканабат]] without leaving a redirect 864543 wikitext text/x-wiki Балканабад (хуучин нэр нь <nowiki>'''</nowiki>Небит-Даг<nowiki>'''</nowiki>) нь Бүгд Найрамдах Туркменистан улсын баруун хэсэгт орших Балкан вилаятын (мужийн) засаг захиргааны төв, аж үйлдвэрийн чухал хот юм. Энэхүү хот нь Большой Балхан (Их Балхан) нурууны өмнөд бэлд, Каспийн тэнгисийн эргээс зүүн тийш 130 орчим километрийн зайд байрладаг. efi4goyatxjg40xwo0r0v0jje1yqlri 864562 864561 2026-08-04T05:42:19Z Zorigt 49 864562 wikitext text/x-wiki '''Балканабат''' (хуучин нэр нь '''Небит-Даг''') нь Бүгд Найрамдах [[Туркменистан]] улсын баруун хэсэгт орших [[Балкан муж]]ийн засаг захиргааны төв, аж үйлдвэрийн чухал хот юм. Энэхүү хот нь Большой Балхан (Их Балхан) нурууны өмнөд бэлд, [[Каспийн тэнгис]]ийн эргээс зүүн тийш 130 орчим километрийн зайд байрладаг. [[Ангилал:Туркменистаны суурин]] jpsl7mouctvdlp5vhdhaqu9nbllwwda 0 147750 864544 2026-08-04T03:42:24Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Кумдаг (Туркмен хэлээр <nowiki>'''</nowiki>Gumdag<nowiki>'''</nowiki>, Орос хэлээр <nowiki>'''</nowiki>Кум-Даг<nowiki>'''</nowiki>) нь Бүгд Найрамдах Туркменистан улсын баруун хэсэгт орших Балкан вилаятын (мужийн) Балканабад хотын захиргаанд харьяалагддаг аж үйлдвэрийн чухал суурин, хотхон юм..." 864544 wikitext text/x-wiki Кумдаг (Туркмен хэлээр <nowiki>'''</nowiki>Gumdag<nowiki>'''</nowiki>, Орос хэлээр <nowiki>'''</nowiki>Кум-Даг<nowiki>'''</nowiki>) нь Бүгд Найрамдах Туркменистан улсын баруун хэсэгт орших Балкан вилаятын (мужийн) Балканабад хотын захиргаанд харьяалагддаг аж үйлдвэрийн чухал суурин, хотхон юм. Энэхүү хот нь мужийн төв хот болох Балканабадаас зүүн өмнөд зүгт 43 километрийн зайд оршдог. Хотын нэр нь туркмен хэлний "Кум" (Элс) болон "Даг" (Уул) гэсэн үгнээс бүтсэн бөгөөд "'''Элсэн уул'''" гэсэн утгатай<ref>{{Citation |title=Gumdag |date=2026-06-22 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Gumdag&oldid=1360655157 |work=Wikipedia |access-date=2026-08-04 |language=en}}</ref> 7z3i9hztbcdswctfhdllqkjjj6ku5ql 864597 864544 2026-08-04T08:02:48Z Zorigt 49 864597 wikitext text/x-wiki '''Кумдаг''' ({{langx|tk|Gumdag}}, {{langx|ru|Кум-Даг}}) нь Бүгд Найрамдах [[Туркменистан]] улсын баруун хэсэгт орших [[Балкан муж]]ийн [[Балканабат]] хотын захиргаанд харьяалагддаг аж үйлдвэрийн чухал суурин, хотхон юм. Энэхүү хот нь мужийн төв хот болох Балканабатаас зүүн өмнөд зүгт 43 километрийн зайд оршдог. Хотын нэр нь туркмен хэлний "Кум" (Элс) болон "Даг" (Уул) гэсэн үгээс бүтсэн бөгөөд "'''Элсэн уул'''" гэсэн утгатай. [[Ангилал:Туркменистаны суурин]] lx9o15oxndqab4ggcu3ami6ezpwtxt0 0 147751 864545 2026-08-04T03:44:06Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Хазар (хуучин нэр нь <nowiki>'''</nowiki>Челекен<nowiki>'''</nowiki>) нь Бүгд Найрамдах Туркменистан улсын баруун хэсэгт орших Балкан вилаятын (мужийн) Балканабад хотын захиргаанд харьяалагддаг далайн боомт суурин, хотхон юм. Энэхүү суурин нь Каспийн тэнгисийн Челекен хо..." 864545 wikitext text/x-wiki Хазар (хуучин нэр нь <nowiki>'''</nowiki>Челекен<nowiki>'''</nowiki>) нь Бүгд Найрамдах Туркменистан улсын баруун хэсэгт орших Балкан вилаятын (мужийн) Балканабад хотын захиргаанд харьяалагддаг далайн боомт суурин, хотхон юм. Энэхүү суурин нь Каспийн тэнгисийн Челекен хойг дээр байрладаг бөгөөд бүс нутгийн газрын тос, байгалийн хийн олборлолтын чухал төвүүдийн нэг юм. "Хазар" хэмээх нэр нь Каспийн тэнгисийн хуучин түүхэн нэр болох "Хазарын тэнгис"-ээс гаралтай. <ref>{{Citation |title=Hazar, Turkmenistan |date=2026-03-02 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Hazar,_Turkmenistan&oldid=1341249585 |work=Wikipedia |access-date=2026-08-04 |language=en}}</ref> 0n46pjcowsbuwfmo9x5rrepgxjhs0v4 864559 864545 2026-08-04T05:39:51Z Zorigt 49 864559 wikitext text/x-wiki '''Хазар''' (хуучин нэр нь '''Челекен''') нь Бүгд Найрамдах [[Туркменистан]] улсын баруун хэсэгт орших [[Балкан муж]]ийн [[Балканабад]] хотын захиргаанд харьяалагддаг далайн боомт суурин, хотхон юм. Энэхүү суурин нь [[Каспийн тэнгис]]ийн Челекен хойг дээр байрладаг бөгөөд бүс нутгийн газрын тос, байгалийн хийн олборлолтын чухал төвүүдийн нэг юм. "Хазар" хэмээх нэр нь Каспийн тэнгисийн хуучин түүхэн нэр болох "Хазарын тэнгис"-ээс гаралтай. [[Ангилал:Туркменистаны суурин]] 2extq8qno3hx38n2g29c40a54f5sjbp 864560 864559 2026-08-04T05:41:11Z Zorigt 49 864560 wikitext text/x-wiki '''Хазар''' (хуучин нэр нь '''Челекен''') нь Бүгд Найрамдах [[Туркменистан]] улсын баруун хэсэгт орших [[Балкан муж]]ийн [[Балканабат]] хотын захиргаанд харьяалагддаг далайн боомт суурин, хотхон юм. Энэхүү суурин нь [[Каспийн тэнгис]]ийн Челекен хойг дээр байрладаг бөгөөд бүс нутгийн газрын тос, байгалийн хийн олборлолтын чухал төвүүдийн нэг юм. "Хазар" хэмээх нэр нь Каспийн тэнгисийн хуучин түүхэн нэр болох "Хазарын тэнгис"-ээс гаралтай. [[Ангилал:Туркменистаны суурин]] 86197ql4qsu6z25khnvxklnc7g60lsk 0 147752 864546 2026-08-04T03:47:29Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Сердар (хуучин нэр нь <nowiki>'''Гызыларбат'''</nowiki>) нь Бүгд Найрамдах Туркменистан улсын баруун хэсэгт орших Балкан вилаятын (мужийн) томоохон хот, тээвэр, аж үйлдвэрийн чухал зангилаа юм. Энэхүү хот нь Копетдаг (Копетдаг) нурууны хойд бэлд, нийслэл Ашхабад хот..." 864546 wikitext text/x-wiki Сердар (хуучин нэр нь <nowiki>'''Гызыларбат'''</nowiki>) нь Бүгд Найрамдах Туркменистан улсын баруун хэсэгт орших Балкан вилаятын (мужийн) томоохон хот, тээвэр, аж үйлдвэрийн чухал зангилаа юм. Энэхүү хот нь Копетдаг (Копетдаг) нурууны хойд бэлд, нийслэл Ашхабад хотоос баруун хойд зүгт 220 орчим километрийн зайд, Каракумын цөлийн ирмэг дээр байрладаг. Хотын нэр нь туркмен хэлээр "'''Удирдагч, удирдагч'''" гэсэн утгатай.<ref>{{Citation |title=Gyzylarbat |date=2026-06-22 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Gyzylarbat&oldid=1360658189 |work=Wikipedia |access-date=2026-08-04 |language=en}}</ref> 8aumyg50sm3jw881nlolxaozx4f6q56 864557 864546 2026-08-04T05:34:06Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Сердар]] to [[Гызыларбат]] without leaving a redirect 864546 wikitext text/x-wiki Сердар (хуучин нэр нь <nowiki>'''Гызыларбат'''</nowiki>) нь Бүгд Найрамдах Туркменистан улсын баруун хэсэгт орших Балкан вилаятын (мужийн) томоохон хот, тээвэр, аж үйлдвэрийн чухал зангилаа юм. Энэхүү хот нь Копетдаг (Копетдаг) нурууны хойд бэлд, нийслэл Ашхабад хотоос баруун хойд зүгт 220 орчим километрийн зайд, Каракумын цөлийн ирмэг дээр байрладаг. Хотын нэр нь туркмен хэлээр "'''Удирдагч, удирдагч'''" гэсэн утгатай.<ref>{{Citation |title=Gyzylarbat |date=2026-06-22 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Gyzylarbat&oldid=1360658189 |work=Wikipedia |access-date=2026-08-04 |language=en}}</ref> 8aumyg50sm3jw881nlolxaozx4f6q56 864558 864557 2026-08-04T05:36:59Z Zorigt 49 864558 wikitext text/x-wiki '''Гызыларбат''' (1881-1992 онд '''Кызыл-Арват''', 1992-2022 онд '''Сердар''' гэж нэрлэдэг байв) нь Бүгд Найрамдах [[Туркменистан]] улсын баруун хэсэгт орших [[Балкан муж]]ийн томоохон хот, тээвэр, аж үйлдвэрийн чухал зангилаа юм. Энэхүү хот нь Копетдаг (Копетдаг) нурууны хойд бэлд, нийслэл [[Ашхабад|Ашгабат]] хотоос баруун хойд зүгт 220 орчим километрийн зайд, Каракумын цөлийн ирмэг дээр байрладаг. Хотын нэр нь туркмен хэлээр "улаан цайз" гэсэн утгатай. [[Ангилал:Туркменистаны суурин]] 5405abvls0ldoweqzak96q3ayuch6jk 0 147753 864547 2026-08-04T03:49:08Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Берекет (хуучин нэр нь <nowiki>'''Газанжик'''</nowiki> буюу Оросоор Казанджик) нь Бүгд Найрамдах Туркменистан улсын баруун хэсэгт орших Балкан вилаятын (мужийн) стратегийн чухал хот, тээврийн томоохон зангилаа юм. Тус хот нь Копетдаг нурууны баруун хойд бэлд, Карак..." 864547 wikitext text/x-wiki Берекет (хуучин нэр нь <nowiki>'''Газанжик'''</nowiki> буюу Оросоор Казанджик) нь Бүгд Найрамдах Туркменистан улсын баруун хэсэгт орших Балкан вилаятын (мужийн) стратегийн чухал хот, тээврийн томоохон зангилаа юм. Тус хот нь Копетдаг нурууны баруун хойд бэлд, Каракумын цөлийн ирмэг дэх баянбүрдэд байрладаг. Хотийн нэр нь туркмен хэлээр "'''Хишиг буян, элбэг дэлбэг байдал.'''<ref>{{Citation |title=Bereket |date=2026-06-22 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bereket&oldid=1360655706 |work=Wikipedia |access-date=2026-08-04 |language=en}}</ref> 3au52pka1wtfh3fgobqzw17plbvikb2 864556 864547 2026-08-04T05:32:04Z Zorigt 49 864556 wikitext text/x-wiki '''Берекет''' (1999 он хүртэлх хуучин нэр нь '''Газанжик''' буюу оросоор '''Казанджик''') нь Бүгд Найрамдах [[Туркменистан]] улсын баруун хэсэгт орших [[Балкан муж]]ийн стратегийн чухал хот, тээврийн томоохон зангилаа юм. Тус хот нь Копетдаг нурууны баруун хойд бэлд, Каракумын цөлийн ирмэг дэх баянбүрдэд байрладаг. Хотын нэр нь туркмен хэлээр "Хишиг буян, элбэг дэлбэг байдал" гэсэн утгатай. [[Ангилал:Туркменистаны суурин]] 5o7m6izimpsg8m70vtquf9fi2d73mme 0 147754 864554 2026-08-04T05:23:47Z Anarrre999 106011 Хуудас үүсгэв: "Харьцангуй хурдны тест нь хоёр ойролцоо төрөл зүйл (ingroup) болон нэг гаднын буюу “лавлах төрөл зүйл” (outgroup/reference species)-ийг харьцуулан, мутаци болон хувьслын хурдыг үнэлэхэд ашигладаг генетикийн харьцуулалтын арга юм. Ingroup-ийн төрөл зүйл бүрийг outgroup-тэй тус..." 864554 wikitext text/x-wiki Харьцангуй хурдны тест нь хоёр ойролцоо төрөл зүйл (ingroup) болон нэг гаднын буюу “лавлах төрөл зүйл” (outgroup/reference species)-ийг харьцуулан, мутаци болон хувьслын хурдыг үнэлэхэд ашигладаг генетикийн харьцуулалтын арга юм. Ingroup-ийн төрөл зүйл бүрийг outgroup-тэй тус тусад нь харьцуулж, тэдний хамгийн сүүлийн нийтлэг өвгөөсөө яг хэзээ салсныг мэдэхгүй байсан ч хоорондын удам төрлийн ойролцоо байдлыг тодорхойлдог. Хэрэв нийтлэг өвгөөсөө салснаас хойш нэг удамд нөгөөгөөсөө илүү их өөрчлөлт хуримтлагдсан бол outgroup төрөл зүйл нь илүү хурдан хувьссан удамтай харьцуулахад илүү их ялгаатай, харин удаан хувьссан удамтай илүү төстэй байх болно. Учир нь хурдан хувьссан удам нь тодорхойлолтоороо нийтлэг өвгөөсөө хойш илүү олон генетикийн өөрчлөлт хуримтлуулсан байдаг. Энэ аргыг дундаж өгөгдөл (жишээлбэл молекулуудын бүлэг) болон ганц молекул дээр аль алинд нь хэрэглэж болно. Зарим тохиолдолд өөр өөр молекулуудын хувьслын хурд хоорондоо ялгаатай байсан ч, нэг молекул өөр өөр удамд ойролцоогоор тогтмол хурдтай өөрчлөгдөж байгааг харуулж болно. Харьцангуй хурдны тест нь молекулын цаг (molecular clock)-ийг шууд дотоод байдлаар шалгах арга бөгөөд тухайн молекул болон сонгосон төрөл зүйлүүдийн хувьд молекулын цагийн таамгийг туршиж үздэг. Энэ нь молекулын цагийг урьдчилан үнэн гэж таамаглах шаардлагагүй, харин өгөгдлөөс нь шууд үнэлж болохыг харуулдаг. q9xa34fovc1adzh1zzvq72e78bnh9um 0 147755 864579 2026-08-04T07:11:33Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Su-57 054@TYN (20241121145845a).jpg|thumb|331x331px|Су‑57]] '''Су-57''' (төслийн индекс Т-50, НАТО-гийн нууц нэрээр: Felon- ''«Гэмт хэрэгтэн»'') - [[Павел Сухой|Павел Сухойгийн]] нэрэмжит Зохион бүтээх туршилтын товчооны боловсруулсан Оросын тав дахь үеийн олон зориулалттай сөнөөгч он..." 864579 wikitext text/x-wiki [[Файл:Su-57 054@TYN (20241121145845a).jpg|thumb|331x331px|Су‑57]] '''Су-57''' (төслийн индекс Т-50, НАТО-гийн нууц нэрээр: Felon- ''«Гэмт хэрэгтэн»'') - [[Павел Сухой|Павел Сухойгийн]] нэрэмжит Зохион бүтээх туршилтын товчооны боловсруулсан Оросын тав дахь үеийн олон зориулалттай сөнөөгч онгоц юм. Энэхүү онгоц нь Оросын Агаарын сансрын хүчний Су-27 хүнд сөнөөгч онгоцыг орлох зориулалттай ажээ. Т-50 гэсэн төслийн индекстэй уг туршилтын онгоц 2010 оны 1-р сарын 29-нд анхны нислэгээ хийсэн байна. 2013 онд Амур дахь Комсомольск дахь үйлдвэрт (туршилтын онгоцнуудыг угсарсан) цөөн тооны туршилтын онгоц үйлдвэрлэж эхлээд сөнөөгч онгоцнуудын цуврал үйлдвэрлэл 2019 оны хавар эхэлсэн байна. 2019 оны 6-р сард гурван хороог зэвсэглэх 76 онгоц нийлүүлэх гэрээнд гарын үсэг зурсан. 2020 оны 12-р сарын 25-нд [[Оросын Агаар-Сансрын хүчин|Оросын Агаар- Сансрын хүчин]] анхны сөнөөгч онгоцуудыг хүлээн авсан. Хоёрдугаар шатны "Бүтээгдэхүүн- 30" нэртэй хөдөлгүүртэй Су-57 онгоцны анхны нислэг 2017 оны 12-р сарын 5-нд болсон; эдгээр хөдөлгүүрийг үйлдвэрлэлийн онгоцонд 2027 онд гэхэд суурилуулахаар төлөвлөж байгаа ажээ. == Түүх == 1980-аад оны сүүлээр Зөвлөлтийн Агаарын цэргийн хүчин "[[МиГ-29]]" болон "[[Су-27]]" онгоцыг орлох тав дахь үеийн сөнөөгч онгоцонд тавигдах шаардлагыг анх боловсруулсан байна. Эдгээр шаардлагын үндсэн дээр МиГ "1.44" төслийг, Сухойн Зохион бүтээх Товчоо Су-47 "Беркут" онгоцыг боловсруулсан. ЗХУ-ын задрал болон эдийн засгийн уналт нь уг онгоцыг цаашид бүтээх боломжгүй болж, "1.44" төслийг хожим нь санхүүжилт дутагдсанаас төслийг цуцалахад хүрсэн байна. 2001 оны 5-р сард Оросын Агаарын цэргийн хүчин тав дахь үеийн сөнөөгч онгоц болох ирээдүйтэй нисэхийн систем боловсруулах хөтөлбөрийг эхлүүлсэн. Урьдчилсан загварыг 2001 оны хоёрдугаар хагас болон 2002 оны эхээр боловсруулсан. 2017 оны 8-р сар хүртэл уг онгоцыг төслийн "Т-50" гэж нэрлэдэг байжээ. 2004 онд уг онгоцны загварыг Оросын Холбооны Улсын Ерөнхийлөгчид үзүүлжээ. 2010 оны 1-р сарын 29-нд Т-50 (Су-57) онгоцны анхны нислэгийн загвар анх удаа агаарт хөөрсөн бөгөөд ойролцоогоор 45 минут үргэлжилсэн нислэгийг дуусгасан. Онгоцыг гавьяат туршилтын нисгэгч, Оросын баатар Сергей Богдан жолоодсон. 2011 оны 3-р сарын 14-нд нислэгийн туршилтын үеэр Су-57 онгоц анх удаа дууны саадыг давсан. Энэ үед 40 туршилтын нислэг дуусч, хэт хурдан туршилтын хөтөлбөр эхэлсэн байв. 2012 оны 7-р сарын 24-нд идэвхтэй фазын радараар тоноглогдсон гурав дахь нислэгийн загварыг турших ажил эхэлсэн. 2013 оны 10-р сарын 28-ны байдлаар 450 гаруй нислэг дууссан байна. 2015 оны 9-р сарын 18-нд туршилтын эцсийн шат эхэлсэн. 2016 оны 11-р сарын 17-нд долоо дахь Су-57 загвар анхны туршилтын нислэгээ дуусгасан. 2017 оны 8-р сарын 11-нд Оросын Агаар-Сансрын хүчний Ерөнхий командлагч Виктор Бондарев анх удаа төслийн Т-50 гэгддэг сөнөөгч онгоцны серийн дугаарыг Су-57 гэж албан ёсоор зарлав. [[Файл:Russia stamp 2020 № 2672.jpg|thumb]] 2022 оны 10-р сарын 21-нд сайжруулсан Су-57 онгоц нь нисэх онгоц хөгжүүлэх хөтөлбөрийнхөө хүрээнд анхны нислэгээ хийжээ. Нэгдсэн онгоц үйлдвэрийн корпорацын мэдээлснээр уг онгоцыг ОХУ-ын баатар Сергей Богдан жолоодсон бөгөөд нислэг 56 минут ямар ч асуудалгүй үргэлжилсэн байна. Онгоцыг ухаалаг багийн дэмжлэгтэйгээр онгоцон дээрх тоног төхөөрөмжийн багцыг турших, мөн шинэ төрлийн зэвсэг ашиглах чадварыг турших зорилгоор ашигласан. 2028 он гэхэд гурван агаарын хороог Су-57 сөнөөгч онгоцоор тоноглох болно гэж мэдэгджээ. 2024 оны эцэс гэхэд гэрээнд тусгагдсан 76 Су-57 онгоцноос 22-ыг нь хүргэхээр төлөвлөж байсан бөгөөд үлдсэн 54-ийг нь 2025-2028 онд нийлүүлэхээр болжээ. 2023 онд нийт 12 онгоц үйлдвэрлэсэн бөгөөд ингэснээр 2023 оны эцэс гэхэд нийт агаарын хүчний хэмжээг 22 онгоц болгон нэмэгдүүлнэ гэж төлөвлөж байсан боловч 2026 оны 2-р сарын байдлаар 21 ширхэг л байгаа юм. == Онгоцны өртөг == 2010 оны зун онгоцны туршилтыг ажигласны дараа Оросын Холбооны Улсын Ерөнхийлөгч: "Хөгжлийн эхний шатанд 30 тэрбум рубль зарцуулсан бөгөөд төслийг дуусгахад дахин 30 тэрбум рубль шаардлагатай байна" гэж мэдэгджээ. Тэрээр хөдөлгүүр, зэвсэглэл болон бусад эд ангиудыг шинэчлэх ажил эхэлнэ гэж тайлбарлав. Түүнчлэн, Ерөнхийлөгчийн хэлснээр уг онгоц гадаадын онгоцнуудаас 2.5-3 дахин хямд байх болно гэжээ. 2012 онд Энэтхэгийн Агаарын цэргийн хүчин нэг Су-57 онгоцыг 100 сая доллараар худалдаж авахаар төлөвлөж байсан. Гэсэн хэдий ч 2018 оны 4-р сард Энэтхэгийн Агаарын цэргийн хүчин уг онгоцны хөгжүүлэлтэд ихээхэн саатал гарсан, өртөг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн, сөнөөгч онгоцны технологийн чадавхид эргэлзээ төрж байгаа тул төслийг үргэлжлүүлэхгүй гэж мэдэгджээ. 2019 оны 5-р сарын 15-нд Оросын Батлан ​​​​хамгаалах яам 76 Су-57 сөнөөгч онгоц худалдаж авсан тухайгаа зарлав. == Онгоцны бүтэц == Су-57 онгоцны талаарх ихэнх мэдээллийг нууцалсан байдаг. Ийм учраас зөвхөн ойролцоо үзүүлэлтүүд нь мэдэгдэж байна. Су-57 нь далавчны дэлгэлт болон уртаараа F-22-оос том боловч Су-27-оос жижиг. Жингийн хувьд Су-27-той адил хүнд сөнөөгч онгоцны ангилалд багтах магадлалтай. Онгоц нь тав дахь үеийн сөнөөгч онгоцны бүх шаардлагыг бүрэн хангасан: илрүүлэлт багатай (үүнд нууц технологи болон электрон дайныг хослуулсан), энэ горимд 1500 км-ээс дээш зайд нисэх чадвартай, өндөр G хүчний дор маневр хийх чадвартай, дэвшилтэт электроникоор тоноглогдсон, олон үйлдэлт юм. Су-57 нь хиймэл оюун ухаан (эсвэл оператор)-оор баазаасаа хол зайд хүнгүй горимд алсаас удирдахаар бүтээгдсэн онцлогтой. 2q4e19x7bgya5vn4y2no3r6fd6btq37 864595 864579 2026-08-04T07:58:50Z Zorigt 49 864595 wikitext text/x-wiki [[Файл:Su-57 054@TYN (20241121145845a).jpg|thumb|331x331px|Су‑57]] '''Су-57''' (төслийн индекс Т-50, НАТО-гийн нууц нэрээр: Felon- ''«Гэмт хэрэгтэн»'') - [[Павел Сухой|Павел Сухойн]] нэрэмжит Зохион бүтээх туршилтын товчооны боловсруулсан Оросын тав дахь үеийн олон зориулалттай сөнөөгч онгоц юм. Энэхүү онгоц нь Оросын Агаарын сансрын хүчний Су-27 хүнд сөнөөгч онгоцыг орлох зориулалттай ажээ. Т-50 гэсэн төслийн индекстэй уг туршилтын онгоц 2010 оны 1-р сарын 29-нд анхны нислэгээ хийсэн байна. 2013 онд Амур дахь Комсомольск дахь үйлдвэрт (туршилтын онгоцнуудыг угсарсан) цөөн тооны туршилтын онгоц үйлдвэрлэж эхлээд сөнөөгч онгоцнуудын цуврал үйлдвэрлэл 2019 оны хавар эхэлсэн байна. 2019 оны 6-р сард гурван хороог зэвсэглэх 76 онгоц нийлүүлэх гэрээнд гарын үсэг зурсан. 2020 оны 12-р сарын 25-нд [[Оросын Агаар-Сансрын хүчин|Оросын Агаар-Сансрын хүчин]] анхны сөнөөгч онгоцуудыг хүлээн авсан. Хоёрдугаар шатны "Бүтээгдэхүүн-30" нэртэй хөдөлгүүртэй Су-57 онгоцны анхны нислэг 2017 оны 12-р сарын 5-нд болсон; эдгээр хөдөлгүүрийг үйлдвэрлэлийн онгоцонд 2027 онд гэхэд суурилуулахаар төлөвлөж байгаа ажээ. == Түүх == 1980-аад оны сүүлээр Зөвлөлтийн Агаарын цэргийн хүчин "[[МиГ-29]]" болон "[[Су-27]]" онгоцыг орлох тав дахь үеийн сөнөөгч онгоцонд тавигдах шаардлагыг анх боловсруулсан байна. Эдгээр шаардлагын үндсэн дээр МиГ "1.44" төслийг, Сухойн Зохион бүтээх Товчоо Су-47 "Беркут" онгоцыг боловсруулсан. ЗХУ-ын задрал болон эдийн засгийн уналт нь уг онгоцыг цаашид бүтээх боломжгүй болж, "1.44" төслийг хожим нь санхүүжилт дутагдсанаас төслийг цуцалахад хүрсэн байна. 2001 оны 5-р сард Оросын Агаарын цэргийн хүчин тав дахь үеийн сөнөөгч онгоц болох ирээдүйтэй нисэхийн систем боловсруулах хөтөлбөрийг эхлүүлсэн. Урьдчилсан загварыг 2001 оны хоёрдугаар хагас болон 2002 оны эхээр боловсруулсан. 2017 оны 8-р сар хүртэл уг онгоцыг төслийн "Т-50" гэж нэрлэдэг байжээ. 2004 онд уг онгоцны загварыг Оросын Холбооны Улсын Ерөнхийлөгчид үзүүлжээ. 2010 оны 1-р сарын 29-нд Т-50 (Су-57) онгоцны анхны нислэгийн загвар анх удаа агаарт хөөрсөн бөгөөд ойролцоогоор 45 минут үргэлжилсэн нислэгийг дуусгасан. Онгоцыг гавьяат туршин нисгэгч, Оросын баатар Сергей Богдан жолоодсон. 2011 оны 3-р сарын 14-нд нислэгийн туршилтын үеэр Су-57 онгоц анх удаа дууны саадыг давсан. Энэ үед 40 туршилтын нислэг дуусаж, хэт хурдан туршилтын хөтөлбөр эхэлсэн байв. 2012 оны 7-р сарын 24-нд идэвхтэй фазын радараар тоноглогдсон гурав дахь нислэгийн загварыг турших ажил эхэлсэн. 2013 оны 10-р сарын 28-ны байдлаар 450 гаруй нислэг дууссан байна. 2015 оны 9-р сарын 18-нд туршилтын эцсийн шат эхэлсэн. 2016 оны 11-р сарын 17-нд долоо дахь Су-57 загвар анхны туршилтын нислэгээ дуусгасан. 2017 оны 8-р сарын 11-нд Оросын Агаар-Сансрын хүчний Ерөнхий командлагч Виктор Бондарев анх удаа төслийн Т-50 гэгддэг сөнөөгч онгоцны серийн дугаарыг Су-57 гэж албан ёсоор зарлав. [[Файл:Russia stamp 2020 № 2672.jpg|thumb]] 2022 оны 10-р сарын 21-нд сайжруулсан Су-57 онгоц нь нисэх онгоц хөгжүүлэх хөтөлбөрийнхөө хүрээнд анхны нислэгээ хийжээ. Нэгдсэн онгоц үйлдвэрийн корпорацын мэдээлснээр уг онгоцыг ОХУ-ын баатар Сергей Богдан жолоодсон бөгөөд нислэг 56 минут ямар ч асуудалгүй үргэлжилсэн байна. Онгоцыг ухаалаг багийн дэмжлэгтэйгээр онгоцон дээрх тоног төхөөрөмжийн багцыг турших, мөн шинэ төрлийн зэвсэг ашиглах чадварыг турших зорилгоор ашигласан. 2028 он гэхэд гурван агаарын хороог Су-57 сөнөөгч онгоцоор тоноглох болно гэж мэдэгджээ. 2024 оны эцэс гэхэд гэрээнд тусгагдсан 76 Су-57 онгоцноос 22-ыг нь хүргэхээр төлөвлөж байсан бөгөөд үлдсэн 54-ийг нь 2025-2028 онд нийлүүлэхээр болжээ. 2023 онд нийт 12 онгоц үйлдвэрлэсэн бөгөөд ингэснээр 2023 оны эцэс гэхэд нийт агаарын хүчний хэмжээг 22 онгоц болгон нэмэгдүүлнэ гэж төлөвлөж байсан боловч 2026 оны 2-р сарын байдлаар 21 ширхэг л байгаа юм. == Онгоцны өртөг == 2010 оны зун онгоцны туршилтыг ажигласны дараа Оросын Холбооны Улсын Ерөнхийлөгч: "Хөгжлийн эхний шатанд 30 тэрбум рубль зарцуулсан бөгөөд төслийг дуусгахад дахин 30 тэрбум рубль шаардлагатай байна" гэж мэдэгджээ. Тэрээр хөдөлгүүр, зэвсэглэл болон бусад эд ангиудыг шинэчлэх ажил эхэлнэ гэж тайлбарлав. Түүнчлэн, Ерөнхийлөгчийн хэлснээр уг онгоц гадаадын онгоцнуудаас 2.5-3 дахин хямд байх болно гэжээ. 2012 онд Энэтхэгийн Агаарын цэргийн хүчин нэг Су-57 онгоцыг 100 сая доллараар худалдаж авахаар төлөвлөж байсан. Гэсэн хэдий ч 2018 оны 4-р сард Энэтхэгийн Агаарын цэргийн хүчин уг онгоцны хөгжүүлэлтэд ихээхэн саатал гарсан, өртөг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн, сөнөөгч онгоцны технологийн чадавхид эргэлзээ төрж байгаа тул төслийг үргэлжлүүлэхгүй гэж мэдэгджээ. 2019 оны 5-р сарын 15-нд Оросын Батлан ​​​​хамгаалах яам 76 Су-57 сөнөөгч онгоц худалдаж авсан тухайгаа зарлав. == Онгоцны бүтэц == Су-57 онгоцны талаарх ихэнх мэдээллийг нууцалсан байдаг. Ийм учраас зөвхөн ойролцоо үзүүлэлтүүд нь мэдэгдэж байна. Су-57 нь далавчны дэлгэлт болон уртаараа F-22-оос том боловч Су-27-оос жижиг. Жингийн хувьд Су-27-той адил хүнд сөнөөгч онгоцны ангилалд багтах магадлалтай. Онгоц нь тав дахь үеийн сөнөөгч онгоцны бүх шаардлагыг бүрэн хангасан: илрүүлэлт багатай (үүнд нууц технологи болон электрон дайныг хослуулсан), энэ горимд 1500 км-ээс дээш зайд нисэх чадвартай, өндөр G хүчний дор маневр хийх чадвартай, дэвшилтэт электроникоор тоноглогдсон, олон үйлдэлт юм. Су-57 нь хиймэл оюун ухаан (эсвэл оператор)-оор баазаасаа хол зайд хүнгүй горимд алсаас удирдахаар бүтээгдсэн онцлогтой. q8x1qpj1szjxiypn7emhl4xyfq0r4j5 14 147756 864602 2026-08-04T08:14:39Z Wikuiser 100055 Wikuiser moved page [[Ангилал:Аймгийн наадмын сэдэв]] to [[Ангилал:Наадам аймгаар]] 864602 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[:Ангилал:Наадам аймгаар]] qo8ammid7qqc1x9mz1ff6oa2scc7xza 0 147757 864612 2026-08-04T08:18:25Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Мөсөн голын цирк]] to [[Цирк (Газрын тогтоц)]] 864612 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Цирк (Газрын тогтоц)]] 9l2prifw4a9w775clw2yj6np4f89za4 0 147758 864652 2026-08-04T09:59:41Z Dorj gotov 111 106534 Хуудас үүсгэв: "'''Гансүхийн Тэнгис''' (2004 оны 2 сарын 16-нд Баянгол дүүрэгт төрсөн) [[File:Gansukh Tengis's photo.png|thumb|Gansukh Tengis's photo]] Хиймэл оюун ухаан хөгжүүлэгч мэргэжилтэй. Тэрээр Ардчилсан нам болон түүний дэргэдэх оюутны байгууллагуудад удирдах албан тушаал хашиж ирсэн бөгөөд 2024..." 864652 wikitext text/x-wiki '''Гансүхийн Тэнгис''' (2004 оны 2 сарын 16-нд Баянгол дүүрэгт төрсөн) [[File:Gansukh Tengis's photo.png|thumb|Gansukh Tengis's photo]] Хиймэл оюун ухаан хөгжүүлэгч мэргэжилтэй. Тэрээр Ардчилсан нам болон түүний дэргэдэх оюутны байгууллагуудад удирдах албан тушаал хашиж ирсэн бөгөөд 2024 оноос хойш Ардчилсан оюутны холбооны дэд ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байна. == Боловсрол == * 2021 онд ШУТИС-ийн харъяа ахлах сургуулийг төгссөн. * 2021 онд ШУТИС-ийн их сургуулийг Хиймэл оюун ухаан мэргэжлээр бакалаврын зэрэгээр сурж байгаа. == Улс төрийн үйл ажиллагаа == * 2024 оноос Ардчилсан оюутны холбооны дэд ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байна. == Холбоотой өгүүллүүд == * [[Ардчилсан оюутны холбоо]] * [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] spfgis9h1039nd2t7ghrv852skbsrng