Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 790 864671 861361 2026-08-04T14:06:19Z Onarakusai 104822 864671 wikitext text/x-wiki {{short description|Монголын хамгийн том болон нийслэл хот}} {{Инфобокс суурин | name = Улаанбаатар | official_name = | other_name = | native_name = {{MongolUnicode|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ}}{{efn|''Ulaɣanbaɣatur'' гэж галигладаг. [[Дундад Монгол хэл]]энд {{IPA|mn|ʊlaʁamˈbaʁatʊ̆r|}} гэж дуудагддаг байсан. [[Монгол бичиг]] анхны дуудлагыг хадгалсаар ирсэн.}} | native_name_lang = mn | nickname = УБ, Нийслэл, Хот | settlement_type = [[Нийслэл]] | total_type = <!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> | translit_lang1 = | translit_lang1_type = | translit_lang1_info = | translit_lang1_type1 = | translit_lang1_info1 = | motto = <!-- images, nickname, motto --> | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 290 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = UB downtown.jpg | caption1 = [[Сүхбаатарын талбай]]тай хотын төв | image2 = Gandantegchinlen Monastery (2024).jpg | caption2 = [[Гандантэгчэнлин хийд]] | image3 = Choijin Lama Temple Museum.jpg | caption3 = [[Чойжин ламын сүм музей|Чойжин Ламын сүм]] | image4 = Ger District.jpg | caption4 = [[Гэр хороолол]] | image5 = Ulaanbaatar, Mongolia (34712540843).jpg | caption5 = [[Угсармал байр|Угсармал]] барилгууд | image6 = Zaisan Memorial in Ulaanbaatar, Mongolia.jpg | caption6 = [[Зайсан толгой]] | image7 = Naadam Festival 2024 Opening Ceremony.jpg | caption7 = [[Наадам]] }} | imagesize = 270px | image_caption = | image_flag = File:Flag of Ulaanbaatar, Mongolia.svg | flag_size = 150px | flag_link = Улаанбаатарын далбаа | image_seal = | seal_size = | image_shield = File:Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg | shield_size = | shield_link = Улаанбаатарын сүлд | image_map = {{maplink|frame-width=270|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=8|frame-lat=47.90|frame-long=107.05|id=Q23430|title=Ulanbataar}} | image_map1 = Ulan Bator in Mongolia.svg | map_caption1 = | pushpin_map = Монгол#Ази | pushpin_map_caption = [[Монгол]] дахь Улаанбаатарын байршил | pushpin_relief = 1 | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | government_type = [[Зөвлөл-менежерийн засгийн газар|Хурал-Засаг дарга]] | governing_body = [[Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал]] | leader_title = [[Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар xотын Захирагч]] | leader_name = [[Бяруузанын Пүрэвдагва]] ([[Монгол Ардын Нам|МАН]])<ref>{{cite news |title=Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагчаар Б.Пүрэвдагвыг томиллоо |url=https://ulaanbaatar.mn/news/22870 |agency=ulaanbaatar.mn |date=2026-05-26 }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = Өргөө байгуулагдсан | established_date = 1639 | established_title2 = Одооны газарт төвхнөсөн | established_date2 = 1778 | established_title3 = Монгол Улсын нийслэл | established_date3 = 1912 | established_title3 = Улаанбаатар нэртэй болсон | established_date3 = 1924 | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = 4704 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = 1816 | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_metro_km2 = | population_as_of = 2021 | population_footnotes = | population_note = | population_total = 1,672,627<ref name="1212.mn">{{cite web |url=https://www.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Ulaanbaatar_XAOCT_Negdsen_dun.pdf&ln=Mn |script-title=mn:Хүн ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллого - Нийслэлийн нэгсэн дүн |language=mn |publisher=1212.mn |access-date=2026-04-19 |archive-date=2025-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250823120012/https://www.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Ulaanbaatar_XAOCT_Negdsen_dun.pdf&ln=Mn |url-status=dead }}</ref> | population_density_km2 = 311 | population_density_sq_mi = 807 | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=ДОТООДЫН НИЙТ БҮТЭЭГДЭХҮҮН, бүс, аймаг, нийслэлээр|url=https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408140558/https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-date=2024-04-08|access-date=2023-12-06|publisher=Статистикийн мэдээллийн нэгдсэн сан|website=www.1212.mn|url-status=dead}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = [[Төгрөг|₮]]45,047 тэрбум<br />[[америк доллар|$]]13.2 тэрбум (2023) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = ₮27,455,175<br />$8,049 (2023) | blank_name_sec1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2018) | blank_info_sec1 = 0.810<ref>{{cite web |last1=Sub-national HDI |title=Area Database – Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/MNG/?levels=1%2B4&interpolation=0&extrapolation=0&nearest_real=0&years=2018 |website=hdi.globaldatalab.org |language=en}}</ref> – <span style="color:#090;">маш өндөр</span> | timezone = [[Улаанбаатарын цаг|ULAT]] | utc_offset = +08:00 | coordinates = {{coord|47|55|19|N|106|54|55|E|region:MN|display=it}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = 1350 | elevation_ft = 4429 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 210 xxx | area_code = +976 (0)11 | blank1_name_sec1 = Улсын бүртгэлийн дугаар | blank1_info_sec1 = УБ, УН | blank2_name_sec1 = [[ISO 3166-2]] | blank2_info_sec1 = MN-1 | blank3_name_sec1 = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | blank3_info_sec1 = [[BSk]] | website = {{URL|http://www.ulaanbaatar.mn/}} }} '''Улаанбаатар'''{{efn|{{langx|mn-mong|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|Ulaɣanbaɣatur}}, {{IPA|mn|ʊ.ɮaːŋ.paː.tʰər|pron|Mn-Ulaanbaatar.oga}}}} нь [[Монгол]]ын [[нийслэл]] бөгөөд [[Монголын хотын жагсаалт|хамгийн их хүн амтай]] хот юм. 2026 оны 1-р сарын байдлаар 1.673 сая хүн амтай бөгөөд жилийн дундаж температураар дэлхийн хамгийн хүйтэн нийслэл хот.<ref>{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/articles/the-coldest-capital-cities-in-the-world.html|title=The Coldest Capital Cities In The World|last=Сэн Наг|first=Ойшимая|publisher=WorldAtlas|date=2021-01-21|access-date=2026-04-19}}</ref> Монголын хойд төв хэсэгт, [[Туул гол]]ын хөндийд, далайн түвшнээс дээш 1300 метр өндөрт байрладаг. 1639 онд нүүдэлчин Буддын шашны сүм хийдийн төв болж байгуулагдсан бөгөөд байршлаа 29 удаа сольж, 1778 онд орчин үеийн байршилдаа бүрмөсөн суурьшжээ. Улаанбаатар хот Монгол Улсын төв хэсэгт хуучнаар Алтан тэвшийн хөндий, өнөөгийнхөөр [[Туул гол|Туул]]-[[Сэлбэ|Сэлбийн]] гол бэлчир хөндийд, далайн түвшнээс дээш 1300-1350 метр өндөрт [[Богд хан уул|Богд хан]], [[Сонгино хайрхан уул|Сонгино хайрхан]], [[Чингэлтэй]] уул, [[Баянзүрх уул|Баянзүрх]] дөрвөн уулаар хүрээлэгдэн орших ба 4,704.4 км² нутаг дэвсгэртэй. 2021 оны эцсээр 1,649,172 хүн оршин сууж байна. Засаг захиргааны хувьд 9 [[Улаанбаатарын дүүргүүд|дүүрэг]], 204 [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|хороонд]] хуваагддаг. 1639 онд [[Бүрд сум|Ширээт цагаан нуур]]т [[Өндөр гэгээн]]ийг залж орд өргөө боссоноор Улаанбаатар хотын өмнөх суурин байгуулагджээ. 1778 он хүртэл олон газар нүүдэллэж байгаад одоогийн байрлалдаа тогтсон. Өмнө нь [[Буддын шашин|шашин]], худалдааны төв байсан бол [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|1912 оноос улсын]] нийслэл болж<ref>{{cite web | url=https://ikon.mn/n/24gm | title=Их Хүрээг Монгол Улсын нийслэлээр тунхагласны 109 жилийн ой тохиож байна | website=ikon.mn | date=2021-02-08 | access-date=2024-06-17}}</ref>, [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|XX зуун]]д [[барилга]]жиж, [[аж үйлдвэр]] хөгжин, XXI зуунд их хотын төрх бүрдэж байна. Улаанбаатар [[Монгол Улс]]ын [[Монгол Улсын улс төр|улс төр]], [[Монголын эдийн засаг|эдийн засаг]], соёл, [[Шинжлэх ухаан ба технологи Монголд|технологи]]йн төв юм. == Нэр == 1639 онд [[Бүрд сум|Ширээт нуур]]ын газар [[Занабазар]]ыг шашны тэргүүнд өргөмжилж орд өргөө барьсан нь өргөжсөөр Улаанбаатар болжээ. Түүхэндээ хэдэн нэрийг үдсэн. 1639 оноос '''Өргөө''' ({{юникодмонгол|ᠥᠷᠭᠦᠭᠡ|v}}), 1651 оноос '''Номын хүрээ''' ({{юникодмонгол|ᠨᠣᠮ {{zwj}}ᠤᠨ ᠬᠦᠷᠢᠶᠡᠨ|v|style=max-height:1.5em;word-wrap:normal}}), 1706 оноос '''Их хүрээ''' ({{юникодмонгол|ᠶᠡᠬᠡ ᠬᠦᠷᠢᠶᠡᠨ|v|style=max-height:1.5em;word-wrap:normal}}), 1911 оноос '''Нийслэл хүрээ''' ({{юникодмонгол|ᠨᠡᠶᠢᠰᠯᠡᠯ ᠬᠦᠷᠢᠶᠡᠨ|v|style=max-height:2.3em;word-wrap:normal}}) хэмээж байгаад 1924 оноос хойш '''Улаанбаатар''' ({{юникодмонгол|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}}) гэв.<ref>{{Cite web |url=http://www.ulaanbaatar.mn/content/show/20 |title=МОНГОЛ УЛСЫН НИЙСЛЭЛ УЛААНБААТАР ХОТЫН ТҮҮХ |access-date=2013-12-15 |archive-date=2014-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140702004228/http://ulaanbaatar.mn/content/show/20 |url-status=dead }}</ref> XX зууны эхэнд Улаанбаатар хотыг ''Богдын хүрээ'', ''Да хүрээ'', ''Хүрээ'' ({{юникодмонгол|ᠬᠦᠷᠢᠶᠡᠨ|v}}) гэхэд ойлгодог байсан. Одоо үед хотын нэрийг ''УБ'', ''Нийслэл'', ''Хот'' гэж товчлон ярихад тодорхой танина. [[Өрнө дахин]] дахь орнууд, түүний дотор оросууд 1924 он хүртэл Улаанбаатар хотыг Урга (''Urga'') (Өргөө гэсэн үгнээс) гэж нэрлэж байсан. 1925 оноос хойш Оросоор Улан-Батор (''Ulan Bator'') гэж нэрлэх болсон. Англи хэлэнд Ulan-Bator гэсэн хэлбэр түгээмэл хэрэглэгддэг байсан ч орчин цагт ''Ulaanbaatar'' гэсэн хэлбэр түгээмэл болж байна. == Түүх == === Урьд үе === [[Монголын нууц товчоо]]нд тэмдэглэснээр «12-р зууны хоёрдугаар хагаст [[Хэрэйд]] аймгийн удирдагч [[Ван хан]]ы өргөө нь Туулын хар шугуй гэдэг газар байв» гэж тэмдэглэсэн нь одоогийн Улаанбаатар хот оршиж буй хөндийг гэж судлаачид таамагладаг. [[Их Монгол Улс]]ын анхны нийслэл [[Хархорум]] хот нь Орхон голын хөндийд цогцолсон ба [[Юань Улс]] нуран унасны дараа [[Мин улс]]ын довтолгоонд хоёр удаа галдан шатаагдсан. Түүнээс хойш [[монголчууд]] нэгдмэл байдалгүй болоод нүүдлийн иргэншилд бүрэн шилжиж, хот байгуулах завдалгүй дотоод, гадаадад тэмцэлдэн байлдацгааж байснаас үүдэн, амарлингуй байдлыг дэлгэрүүлэхээр 16-р зуунаас [[шарын шашин]]д сүсэглэснээр Монголд сүм хийдүүд баригдаж эхэлсэн юм. Ингэснээр Монголчуудын хот, хүрээ цогцлоох идэвх сэргэж, анхлан [[Абтай сайн хан]] Хар Хорум хотын бууринд [[Эрдэнэ зуу хийд]]ийг босгожээ. [[Түшээт хан Гомбодорж]]ийн хүү [[Занабазар]]ыг анхны [[Жавзандамба хутагт|Богд Жавзандамба]] хутагтаар өргөмжлөн 1639 онд өнөөгийн [[Өвөрхангай]] аймгийн Бүрд сумын нутагт орших Их Монгол уулын өвөр, Бага Монгол уулын ар бэлийн [[Ширээт цагаан нуур|Ширээт цагаан нуурын]] хөвөөнд байгуулсан хожмоо “Шар бүсийн хот” хэмээн нэрлэгдэх болсон Өргөө нь өнөөгийн Улаанбаатарын үүслийн үндэс болсон. Өргөө нь 1639-1778 онд [[Орхон гол|Орхон]], [[Тамир гол|Тамир]], [[Туул гол|Туул]] голуудын хөндий дагуу 28 удаа нүүдэллэсний эцэст 1778 онд одоогийн байгаа газар суурьшиж ''Их хүрээ'' нэртэй болжээ. Ингэж нүүлгэхдээ ''[[Эрдэнэ зуу]]'' хийдийн доторх мөнхийн галтай Баруун өргөөг нүүлгэн гаргаж Занабазарын өргөөтэй нэгдүүлж Ширээ цагаан нууранд аваачжээ. Баруун өргөө нь төрийн гал голомтын бэлгэдэл өргөө байжээ. Ингэж төр, шашны гол үнэт зүйлсийг нэгдүүлсэнээр нийслэл үүссэн гэж үздэг. [[Зураг:Oerguge,ulaganbagatur.png|120px|thumb|right|''Өргүгэ<br />Йэхэ хүрйи-э<br />Нэйислэл хүрйи-э<br />Улаганбагатур'']] 1756 онд анхны шашны сургууль болох "Цаниг" байгуулагдсан бөгөөд 1786 оноос манж амбанд [[Сэцэн хан]], [[Түшээт хан]] хоёр аймгийг хариуцуулах болсон зэрэг олон шалтгаанаас Их хүрээ суурьших шаардлагатай болжээ. 1780-1870 оны хооронд 70 гаруй суурин сүм, дуган, ялангуяа өнөөгийн [[Гандантэгчэнлин хийд]] 1809 онд, Дамбадаржаалин хийд зэрэг баригджээ. 1861 онд [[Оросын Хаант Улс|Оросын]] консулын газар байгуулагджээ. Хүрээний хүн ам нэмэгдсээр 1910 онд 50 мянга гаруй болжээ<ref>Ориго.мн сайтын мэдээлэл: {{Webarchiv|url=http://origo.mn/24tsag/2006/01/10/1718 |wayback=20081101053456 |text=Өргөө-Улаанбаатар хот |archiv-bot=2023-10-06 18:15:30 InternetArchiveBot }}</ref>. === Орчин үе === 1911 оны 12 дугаар сард [[Богд хаан|Богд Хаант]] Монгол Улс тунхаглагдаж, '''Нийслэл хүрээ''' нэртэй болсон. 1919 онд [[Сю Шүжан]]ээр толгойлуулсан Хятад цэрэгт хот эзлэгдсэн ба 1921 оны 2-р сард [[Барон Унгерн]]ээр толгойлуулсан цагаан цэргүүд Хятад цэргээс хүрээг чөлөөлж, Богдыг дахин хаан ширээнд залсан бол 3-р сард Хиагт хотыг чөлөөлсөн Монгол-[[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]]ийн цэргүүд цагаантнуудыг 6-р сард цохин дутаалгаснаас хойш нийслэл нь гадаадын цэргийн түрэмгийллээс чөлөөлөгдсөн. 1924 оны Монгол Улсын анхны Үндсэн хуулиар Улаанбаатар нэртэй болсон байна. Социализмын үед болон голдуу [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы дараа [[ЗХУ]]-ын тэтгэлэгтэйгээр хуучны гэр хороолол нь аажмаар байр орон сууцаар солигдож эхэлсэн. [[Наушки]]-Улаанбаатар-[[Замын-Үүд сум|Замын-Үүд]]ийн чиглэлийн замууд 1949, 1956 онуудад баригдсанаар өрнө, дорнотой төмөр замаар холбогдсон бөгөөд кинотеатр, жүжгийн театр, музей зэрэг олноор баригджээ. Харин нөгөө талаас 1930-аад оны сүүлчийн [[Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)|хэлмэгдүүлэлтийн дараа]] социализмын өмнөх үеийн сүм, хийдүүд устгагдсан байна. [[File:Jugder 001.jpg|thumb|center|600px|1913 онд Өргөөгийн дүр зураг]] === Нэн орчин үе === [[1989 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|1990 оны ардчилсан нийгэм, зах зээлийн эдийн засгийн төлөөх тэмцэл]] Улаанбаатарт өрнөжээ. Энэ тэмцлийн үр дүнд дэлхийд нээлттэй болсон явдлаас Улаанбаатар хот шинэ хөгжлийн үеэ эхлүүлжээ. Хөгжил, төвлөрөлийг дагаж нийслэлд хүн амын хэт төвлөрөл гаарч, сүүлийн 15 жилд хоёр дахин өсчээ. Өнөөдөр нийслэлд хүн ам ихэссэнээс гэр хороолол хүрээгээ улам тэлсээр байна. Мөн нийт Монгол улсын хүн амын 40% энд байгаагаас үүдэн олон нийгмийн, байгалийн, тээврийн бэрхшээлүүдтэй тулгарч байна. Сүүлийн жилүүдэд шинэ барилга олноор баригдаж байгаа бөгөөд орон сууцны үнэ маш их өсөж байгаа. Улаанбаатар хотын ирээдүйн төлөвлөлт нь Монгол улсын шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв болон хөгжих хэтийн хандлагатай байна. == Газар зүй == Улаанбаатар хот нь [[Хэнтийн нуруу]]ны урд үзүүр болох [[Баянзүрх уул|Баянзүрх]], [[Богд хан уул|Богд хан]], [[Сонгино хайрхан уул|Сонгино хайрхан]], [[Чингэлтэй|Чингэлтэй хайрхан]] уулсаар зүүн, урд, баруун, хойд талаараа тус тус хүрээлэгдсэн бөгөөд [[Туул гол|Туул]], [[Сэлбэ]] голуудын бэлчир хөндийд байрладаг. Дунджаар далайн түвшнээс дээш 1351 м өндөрт оршдог. Нийт 4,704.4 км² нутагтай. === Уур амьсгал === Улаанбаатар нь маш өндөр газарт, харьцангуй өндөр өргөрөгт, ямар ч эргээс хэдэн зуун километр зайтай оршдог зэрэг шалтгаанаас болж дэлхийн хамгийн хүйтэн нийслэлд тооцогддог. Жилийн дундаж температур нь -1.3&nbsp;°C. Богино, дулаан зунтай бөгөөд урт, маш хүйтэн, хуурай өвөлтэй.<!-- Шинэчлэх хэрэгтэй--> Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 242.7 мм, дундаж чийгшилт нь 69%. Улаанбаатар хотын [[хавар|хаврын улирал]] нь 5 сарын дунд хүртэл үргэлжлэх бөгөөд дунджаар 5°С, дулаахан өдрүүдтэйгээс гадна сэрүүхэн ч өдрүүдтэй. Мөн гэнэт цасан шуурга ч тавьдаг. Харин зуны улирал нь дунджаар 30°С дулаан, [[бороо]]той, зарим тохиолдолд гэнэтийн [[мөндөр]] ордог. Намрын улиралд нарлаг налгар өдрүүд удаанаар үргэлжилдэг бөгөөд дундаж дулаан нь 7°С. Моддын навчис шарлаж, аажмаар хүйтрэн [[цас]] аажмаар орж хэлдэг. Улаанбаатар хотод ихэвчлэн маш хүйтэн өвөл болдог. Дундаж температур нь -25°С хүрдэг. Хэдийгээр өвөлдөө их хүйтэн байх ч үүл багатай нарлаг өдрүүдтэй үе олон байна. {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Улаанбаатар, өндөр {{convert|1303|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1869–одоо) | metric first = yes | single line = yes | collapsed = | Jan record high C = 0.0 | Feb record high C = 11.3 | Mar record high C = 18.9 | Apr record high C = 28.7 | May record high C = 33.5 | Jun record high C = 38.3 | Jul record high C = 39.0 | Aug record high C = 36.7 | Sep record high C = 31.7 | Oct record high C = 22.5 | Nov record high C = 13.0 | Dec record high C = 6.1 | year record high C = |Jan avg record high C = -7.5 |Feb avg record high C = 2.6 |Mar avg record high C = 9.0 |Apr avg record high C = 15.7 |May avg record high C = 27.5 |Jun avg record high C = 31.1 |Jul avg record high C = 32.8 |Aug avg record high C = 30.9 |Sep avg record high C = 24.5 |Oct avg record high C = 18.6 |Nov avg record high C = 6.5 |Dec avg record high C = 0.3 |year avg record high C = 33.8 | Jan high C = -15.5 | Feb high C = -9.4 | Mar high C = -0.2 | Apr high C = 10.4 | May high C = 17.8 | Jun high C = 23.1 | Jul high C = 25.2 | Aug high C = 23.0 | Sep high C = 17.2 | Oct high C = 7.7 | Nov high C = -4.8 | Dec high C = -13.7 | year high C = 6.7 | Jan mean C = -21.3 | Feb mean C = -16.2 | Mar mean C = -6.7 | Apr mean C = 3.0 | May mean C = 10.2 | Jun mean C = 16.6 | Jul mean C = 19.0 | Aug mean C = 16.6 | Sep mean C = 10.0 | Oct mean C = 0.9 | Nov mean C = -10.6 | Dec mean C = -19.0 | year mean C = 0.2 | Jan low C = -25.6 | Feb low C = -21.7 | Mar low C = -12.6 | Apr low C = -3.3 | May low C = 3.5 | Jun low C = 10.3 | Jul low C = 13.5 | Aug low C = 11.1 | Sep low C = 4.1 | Oct low C = -4.5 | Nov low C = -15.1 | Dec low C = -22.9 | year low C = -5.3 |Jan avg record low C = -37.1 |Feb avg record low C = -30.5 |Mar avg record low C = -25.1 |Apr avg record low C = -17.3 |May avg record low C = -8.4 |Jun avg record low C = 3.0 |Jul avg record low C = 5.1 |Aug avg record low C = 1.9 |Sep avg record low C = -6.8 |Oct avg record low C = -19.6 |Nov avg record low C = -27.3 |Dec avg record low C = -33.1 |year avg record low C = -38.7 | Jan record low C = -43.9 | Feb record low C = -42.2 | Mar record low C = -37.2 | Apr record low C = -26.1 | May record low C = -16.1 | Jun record low C = -3.9 | Jul record low C = -0.2 | Aug record low C = -2.8 | Sep record low C = -13.4 | Oct record low C = -20.0 | Nov record low C = -35.0 | Dec record low C = -42.2 | year record low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 2.1 | Feb precipitation mm = 2.8 | Mar precipitation mm = 4.6 | Apr precipitation mm = 8.4 | May precipitation mm = 21.7 | Jun precipitation mm = 47.2 | Jul precipitation mm = 74.5 | Aug precipitation mm = 65.4 | Sep precipitation mm = 27.9 | Oct precipitation mm = 8.6 | Nov precipitation mm = 6.3 | Dec precipitation mm = 3.5 | year precipitation mm = | unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days =1.3 | Feb precipitation days =1.6 | Mar precipitation days =1.8 | Apr precipitation days =2.5 | May precipitation days =3.7 | Jun precipitation days =6.7 | Jul precipitation days =9.9 | Aug precipitation days =8.8 | Sep precipitation days =4.9 | Oct precipitation days =2.1 | Nov precipitation days =2.8 | Dec precipitation days =1.7 | year precipitation days = | Jan rain days = 0 | Feb rain days = 0 | Mar rain days = 0.3 | Apr rain days = 3 | May rain days = 8 | Jun rain days = 14 | Jul rain days = 17 | Aug rain days = 15 | Sep rain days = 9 | Oct rain days = 2 | Nov rain days = 0.1 | Dec rain days = 0 | year rain days = 68 | Jan snow days = 10 | Feb snow days = 7 | Mar snow days = 7 | Apr snow days = 6 | May snow days = 4 | Jun snow days = 0.1 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 2 | Oct snow days = 6 | Nov snow days = 9 | Dec snow days = 11 | year snow days = 62 | Jan humidity = 74.7 | Feb humidity = 69.5 | Mar humidity = 57.6 | Apr humidity = 44.2 | May humidity = 42.7 | Jun humidity = 50.1 | Jul humidity = 58.2 | Aug humidity = 60.8 | Sep humidity = 56.1 | Oct humidity = 56.9 | Nov humidity = 68.3 | Dec humidity = 75.1 | year humidity = 62 <!-- Dubious dew point values | Jan dew point C =-24.4 | Feb dew point C =-18.0 | Mar dew point C =-5.4 | Apr dew point C =6.0 | May dew point C =14.7 | Jun dew point C =21.1 | Jul dew point C =22.9 | Aug dew point C =19.6 | Sep dew point C =12.1 | Oct dew point C =1.4 | Nov dew point C =-11.6 | Dec dew point C =-21.8 --> | Jan sun = 164.2 | Feb sun = 203.5 | Mar sun = 257.4 | Apr sun = 265.3 | May sun = 297.9 | Jun sun = 282.3 | Jul sun = 278.3 | Aug sun = 265.2 | Sep sun = 249.5 | Oct sun = 227.6 | Nov sun = 175.4 | Dec sun = 137.7 | year sun = | source 1 = Pogoda.ru.net<ref name=pogoda> {{cite web|url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate4/44292.htm|script-title=ru:КЛИМАТ УЛАН-БАТОРА|publisher=Pogoda.ru.net|language=ru|access-date=2026-04-19}}</ref> | source 2 = [[NOAA]](чийгшэл-нар 1991-2020)<ref name="WMOCLINO">{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20210717012832/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv | archive-date = 2021-07-17 | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |format=CSV |archive-format=CSV | title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Ulaanbaatar | publisher = [[NCEI|Байгаль орчны мэдээллийн үндэсний төвүүд]] | access-date = 2026-04-19}}</ref> }} {{Уур амьсгалын хүснэгт | width = | collapsed = | location = [[Буянт-Ухаа олон улсын нисэх буудал|Буянт-Ухаа олон улсын нисэх буудлын]] цаг уурын станц (WMO танигч: 44291) (1991-2020 оны хооронд) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan dew point C = -24.7 | Feb dew point C = -20.9 | Mar dew point C = -14.5 | Apr dew point C = -9.6 | May dew point C = -3.8 | Jun dew point C = 4.5 | Jul dew point C = 9.4 | Aug dew point C = 7.9 | Sep dew point C = 0.5 | Oct dew point C = -7.6 | Nov dew point C = -15.7 | Dec dew point C = -22.6 | source = [https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv]<ref>{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |title = Climate & Weather Averages at Ulan-Bator weather station |publisher = NOAA |access-date = 2026-04-19}}</ref> }} == Засаг захиргаа == {{гол|Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал|Улаанбаатар хотын захирагч}} [[Файл:Ulaanbaatar duureg, mn.png|thumb|Газрын зураг]] [[Файл:Ulan Bator 16.JPG|thumb|[[Сүхбаатарын талбай]]]] Хотын удирдлагын тогтолцоо нь хотын нийт иргэдээс 4 жил тутамд сонгогддог [[Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал]], уг хурлаас нэр дэвшүүлж [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] 4 жилийн хугацаатай томилдог [[Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар xотын Захирагч]] буюу хотын даргаас бүрдэнэ. Хотын дарга нь Улаанбаатар хотын нутаг дэвсгэрт Монгол Улсын хууль, УИХ-ын тогтоол,[[Монгол Улсын Засгийн Газар]], Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын шийдвэрийг хэрэгжүүлж ажилладаг. ===Нийслэлийн дүүргүүд=== {{гол|Улаанбаатарын дүүргүүд}} Дүүрэг нь нийслэлийн засаг захиргааны нэгж юм. Нийслэл [[Баянзүрх]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол]], [[Сонгинохайрхан]], [[Чингэлтэй]], [[Сүхбаатар (дүүрэг)|Сүхбаатар]], [[Хан-Уул]], [[Налайх]], [[Багануур]], [[Багахангай]] гэсэн 9 дүүрэгт хуваагддаг. [[Налайх]], [[Багануур]], [[Багахангай]] гэсэн 3 дүүрэг нь хотын төвөөс алслагдсан байдаг. Дүүрэг нь [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|хороодод]] хуваагдана. Дүүрэг нь дангаараа эсвэл нийлж Улсын Их Хурлын сонгуульд тойрог болдог. {| class="wikitable sortable" |+ Улаанбаатар хотын дүүргүүд<ref name="statis">Улаанбаатар хотын статистикийн газар, {{Webarchiv|url=http://www.statis.ub.gov.mn/Download/tan/2007/stat2701.pdf |wayback=20070319185103 |text=stat2701.pdf |archiv-bot=2023-09-26 19:46:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://statis.ub.gov.mn/Download/Research/pop2006.01.01.pdf |wayback=20070222085701 |text=pop2006.01.01.pdf |archiv-bot=2023-09-26 19:46:17 InternetArchiveBot }}</ref> |- ! Дүүрэг ! [[Хороо]]д ! Хүн ам<br>01.01.2006 ! Хүн амын<br>өсөлт<br>(%) ! Хүн ам<br>01.01.2007 ! Хүн амын<br>өсөлт<br>(%) ! Хүн ам<br>01.01.2008 ! Газар нутаг<br> km² ! Нягтшил<br>/km² |- | [[Багануур]] | 5 | 25,261 | 1.9 | 25,731 | 0.9 | 25,969 | 620.2 | 41.9 |- | [[Багахангай]] | 2 | 3,776 | 1.4 | 3,827 | 1.0 | 3,864 | 140.0 | 27.6 |- | [[Баянгол]] | 34 | 160,479 | 0.2 | 160,818 | 2.7 | 165,159 | 29.5 | 5,598.6 |- | [[Баянзүрх]] | 43 | 196,132 | 7.9 | 211,614 | 4.7 | 221,565 | 1,244.1 | 178.1 |- | [[Налайх]] | 8 | 26,529 | 2.9 | 27,297 | 3.1 | 28,152 | 687.6 | 40.9 |- | [[Сонгинохайрхан]] | 43 | 204,587 | 3.2 | 211,056 | 4.4 | 220,295 | 1,200.6 | 183.5 |- | [[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар]] | 20 | 117,233 | 5.0 | 123,041 | 5.2 | 129,486 | 208.4 | 621.3 |- | [[Хан-Уул]] | 25 | 87,912 | 3.4 | 90,925 | 4.1 | 94,670 | 484.7 | 195.3 |- | [[Чингэлтэй]] | 24 | 130,501 | 1.8 | 132,883 | 2.4 | 136,014 | 89.3 | 1,523.1 |- | '''Нийт''' | '''204''' | '''952,410''' | '''3.7''' | '''987,192''' | '''3.8''' | '''1,025,174''' | '''4,704.4''' | '''217.9''' |} [[Файл:Chinggis Khaan Hotel.jpg|thumb|Чингис зочид буудал]] == Хүн ам зүй == Улаанбаатар хотын хүн ам нь 2014 оны байдлаар<ref>http://ubstat.mn/StatTable=20</ref> 1,324,000 бөгөөд нягтшил нь квадрат километр тутамд 300 хүн. Нийт хотын хүн амын 67%-ийг 35-аас доош насны залуучууд эзэлдэг бөгөөд үүнээс 30% нь 16-аас доош насны хүүхдүүд байна. {| class="wikitable sortable" |+ Хүн амын тоо<ref>{{Webarchiv|url=http://ubstat.mn/StatTable=11 |wayback=20190325101322 |text=ubstat.mn: |archiv-bot=2024-08-04 03:20:55 InternetArchiveBot }} ''ХҮН АМЫН ТОО, ХҮЙСЭЭР, ОНЫ ЭХЭНД, МЯНГАН ХҮН''; хандсан 2019-3-25</ref> |- ! Он !! Бүгд <br> (мянган хүн) !! Улсын дүнд <br> эзлэх хувь |- |'''1926''' || 1.5 || 0.22 |- |'''1930''' || {{Increase}}10.5 || 1.44 |- |'''1940''' || {{Increase}}24.2 || 3.28 |- |'''1950''' || {{Increase}}95.8 || 12.62 |- |'''1960''' || {{Increase}}145.8 || 15.56 |- |'''1970''' || {{Increase}}280.5 || 22.80 |- |'''1980''' || {{Increase}}418.7 || 25.54 |- |'''1990''' || {{Increase}}560.6 || 26.71 |- |'''2000''' || {{Increase}}760.1 || 32.02 |- |'''2010''' || {{Increase}}1112.3 || 40.66 |- |'''2011''' || {{Increase}}1151.5 || 41.41 |- |'''2012''' || {{Increase}}1287.1 || 45.78 |- |'''2013''' || {{Increase}}1318.1 || 45.96 |- |'''2014''' || {{Increase}}1372.0 || 46.82 |- |'''2015''' || {{Decrease}}1363.0 || 45.50 |- |'''2016''' || {{Increase}}1396.3 || 45.66 |- |'''2017''' || {{Increase}}1440.4 || 46.2 |- |'''2018''' || {{Increase}}1463.0 || 46.03 |- |'''2021''' |1.539.000 | |- |'''2025''' |1.673.000 | |} === Угсаатны бүрэлдэхүүн === ; [[Монгол үндэстэн]]-98.3% * [[Халх]]-90.8% * [[Ойрад]]-5.66% * [[Буриад]]-1.11% * [[Дарьганга]]-0.55% * [[Дархад]]-0.16% * [[Барга]]-0.04% ; [[Түрэг угсаатан]]-0.83% * [[Казахууд]]-0.72% * [[Хотон (ястан)|Хотон]]-0.11% == Тээвэр == === Олон улсын === Улаанбаатарт хотын баруун өмнөд хэсэгт, 18 км зайд орших [[Чингис хаан олон улсын нисэх буудал]] байрладаг. Энэ нисэх буудлаас үндэсний тээвэрлэгч МИАТ төрийн өмчит компани [[Токио]], [[Сөүл]], [[Берлин]], [[Москва]], [[Эрхүү]], [[Бээжин]], [[Хонконг]] хотууд руу нислэг үйлддэг. Мөн гадаадтай [[Транс-Монголын төмөр зам|Монголын төмөр замаар]] [[Транс-Сибирийн төмөр зам]], [[Хятадын төмөр зам]]ын сүлжээтэй Москва, Бээжинтэй холбогддог('''[[Улаанбаатар өртөө]]'''). === Хот дотор === Улаанбаатар хотын доторхи тээврийн үйлчилгээг Нийслэлийн Нийтийн тээврийн газар удирдан зохион байгуулдаг ба нийтийн тээврийн үйлчилгээ нь Үндсэн, Туслах, Буухиа, Хот орчмын, Такси гэсэн ангиллаар зохион байгуулагддаг. Үйлчилгээнд [[троллейбус]], [[автобус]], [[Улаанбаатар рэйлбус|рэйлбус]], [[микробус]], [[такси]], [[дуобус]] зэрэг үйлчилдэг. Хотын тээврийн нэгэн онцлог нь хувийн машинтай иргэд хувиараа такси маягаар үйлчилэх явдал элбэг бөгөөд энэ нь бусад өөр улсын нийслэлд бараг ажиглагддаггүй онцлог үзэгдэл юм. ==Холбоо шуудан== [[Файл:Central Post Office (Ulaanbaatar).jpg|thumb|Төв шуудангийн үйлчилгээ]] Улаанбаатар хотод анх 1919 онд телеграф холбоо байгуулагдаж олон улсын телеграфын сүлжээнд орсон тэрнээс өмнө энгийн цаасан хэлбрийн шуудан холбоо ажиллаж байв. 1924 онд Монголын Цахилгаан Холбооны газар үүсэн байгуулагдаж бүх шуудан харилцааг удирдаж нэгтгэсэн байна. 1995 онд анхны интернэт харилцааны Датаком ХХК-ий үйлчилгээгээр иргэдийн интернэт харилцааны эхлэл тавигдсан юм. Одоогоор Улаанбаатарт Монголын Цахилгаан ХК шугамын холбооны үйлчилгээг ба үүрэн утасны үйлчилгээг, Монгол Шуудан компани энгийн шуудангийн үйлчилгээг, 80 гаруй интернэт холболтын компаниуд, 4 үүрэн утасны хувийн компаниуд тус тус шуудан холбоо харилцааны үйлчилгээг хариуцаж байна. 2016 оны дундаас Улаанбаатарт 4G [[LTE Сүлжээ|LTE]] гар утасны холбоо нэвтэрсэн нь хотын иргэдийг дэлхийн аль ч өндөр хөгжилтэй хотын адилаар өндөр хурдны интернэтээр хөдөлгөөнт байдлаар харилцах боломжийг олгосон байна. == Шинжлэх ухаан технологи == {{гол|Шинжлэх ухаан ба технологи Монголд}} Орчин үед хувийн компаниуд ба их сургуулиуд Улаанбаатарт өөрсдийн ба гадны дэмжлэгтэй судалгаа туршилтуудыг эрчимтэй хөгжүүлж импортыг орлох бүтээгдхүүн үйлдвэрллийг эрчимтэй хөгжүүлж байна. Нарны зайн шинэ технологийн үйлдвэр, цахилгаан станцын системийн удирдлагыг дотооддоо бүрэн бүтээх ажилууд 2011-2013 онуудад хувийн компаниудын оролцоотойгоор амжилттай хийгдэж Монголын шинжлэх ухаан технологийн хөгжлийг дэлхийн түвшинд ойртуулсан алхмууд хийгдэж байна. Улаанбаатар дахь 100 орчим их дээд сургуулиуд нь судалгаа шинжилгээг хөгжүүлэх нийгэм эдийн засгийн дэвшлийг хангах гол түшиц болж төсөл хөгжүүлэлтийн ажилууд хийгдэж байна. 2013 оноос имбэдэд системийн үйлдвэрллийн эхний суурь Улаанбаатар дахь мэдээллийн технологийн салбарт тавигдлаа. 2016 оноос 4G гар утасны холболт Улаанбаатарт нээгдэснээс хойш технологийн шинэ дэвшил хотын оршин суугчидын мэдээлэл түргэн шуурхай авах боломж эрс сайжирч гар утсаараа телевиз үзэх зэрэг шинэ үйлчилгээ ба бусад техноллогийн инновацыг хотын орчинд бүрдүүлж байна. == Соёл урлаг == {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |[[Файл:National Art Gallery of Mongolia.jpg|center|x120px]] |[[Файл:Mongolian State Academic Theatre of Opera and Ballet.jpg|center|x120px]] |[[Файл:Ulaanbaatar book fair 2019.jpg|center|x120px]] |[[Файл:State Academic Drama Theater.jpg|center|x120px]] |- |Монголын Үндэсний төв галерей |Дуурийн театр |Улаанбаатрын номын баяраар |Драмын Эрдмийн театр |} Улаанбаатар хотод соёл урлагийн шинэ хандлагууд үндэсний уламжлалын нөлөөгөөр [[Европ]]ын соёл урлагтай өвөрмөцөөр хослон хөгжиж байна. [[Дуу хөгжим]], [[драм]], [[балет]]ийн олон арван жилийн өвөрмөц хосолсон хөгжил ба үндэсний гар урлалын олон зуун жилийн ур ухааны баялаг өв сан энэ хотод төвлөрдөг. Одоогоор Улаанбаатар хотод 70 гаруй соёл урлагийн байгууллага олон нийтэд үйлчилж байна. ==Дэлгэмэл зураг== {{Том зураг|Panorama von Ulaanbatar.jpg|1600|Улаанбаатар хотын өмнө зүгт орших Зайсан толгой дээрээс: Зайсан толгойн баруун талд [[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль|ХААИС]], Туул гол тодхон харагдана, 2005 он}} {{Том зураг|Panorama-Ulan-Bator-2009.jpg|1600|Дөрвөн жилийн дараа харьцуулалт хийж үзвэл ХААИС болон Туул гол нь бараг ялгарч харагдахгүй болж, 2009 он}} {{clear}} == Үйлдвэрлэл == Энэ хотын нэг онцлог нь үндэсний хамгийн их үйлдвэрлэл үйлчилгээ төвлөрсөн бүс болдогт бөгөөд одоогоор 40000 орчим том жижиг компаниуд Монгол улсын [[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]]ий 46%-ийг үйлдвэрлэж байна. Хотын бүсэд экологид хоргүй үйлдвэрллийг ихэсгэх ба хортой үйлдвэрллийг хотоос гаргах асуудал сүүлийн жилүүдэд хурцаар тавигдаж байна. Үүнд арьс боловсруулах үйлдвэрүүд нь УБ-ын бүсэд Туул голыг бохирдуулагч гол эх үүсвэр болж энэ талаар сайн эрс шийдэж чадахгүй байна. == Аялал жуулчлал == [[Файл:Nuur8-Choijin Lamiin sum muzei.jpg|right|220px|Чойжин ламын сүм музей]] [[Зураг:UB-Gandan03.JPG|thumbnail|right|220px|[[Гандантэгчэнлин хийд]] нь жуулчдын хөл тасардаггүй газар]] Улаанбаатар хот нь дэлхийд хосгүй үнэт үзмэртэй музейнууд, [[Буддизм|Буддын соёлын газрууд]], [[Сүхбаатарын талбай|хотын төв талбай]] болон хотын ойр орчмын аялал зугаалгын газруудтай. Сүүлийн үед олон үндэстний амтат хоолоор үйлчилдэг ресторанууд олноор нээгдсэн, мөн жуулчны байгууллагууд хотын аяллын хөтөлбөрт бүтээлчээр анхаарч байгаа нь Улаанбаатар хотод сонирхолтой аялал хийх боломжийг улам сайжруулж байна. == Aх дүү хотууд == 2024 оны байдлаар Улаанбаатар хот нь нийт 9 орны 18 хоттой ах дүүгийн харилцаатай байна. <ref>{{cite web | title=АХ ДҮҮ, НАЙРАМДАЛТ ХАРИЛЦААТАЙ ХОТУУДЫН ЖАГСААЛТ | url=https://khural.ulaanbaatar.mn/introduction/foreign | website=Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал | access-date=2024-06-17 | archive-date=2024-04-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240406142818/https://khural.ulaanbaatar.mn/introduction/foreign | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Улаанбаатар Чунчин хоттой ах дүү хотын харилцаа тогтоолоо | url=https://ikon.mn/n/2jvu | website=ikon.mn | date=2022-05-12 | access-date=2024-06-17}}</ref> <ref>{{cite web | title=Улаанбаатар Бишкектэй ах дүү хотын харилцаа тогтоов | url=https://montsame.mn/en/read/322959 | website=Montsame | date=2023-07-10 | access-date=2024-06-17}}</ref> * {{RUS}}ын [[Москва]] <small>(1957)</small> * {{CHN}}ын [[Хөх хот]] <small>(1991)</small> * {{KOR}}ын [[Сөүл]] <small>(1995)</small> * {{RUS}}ын [[Эрхүү]] <small>(1998)</small> * {{USA}}ын [[Денвер]] <small>(2001)</small> * {{CUB|Куба|Кубын}} [[Хавана]] <small>(2002)</small> * {{TUR}}ийн [[Анкара]] <small>(2003)</small> * {{USA}}ын [[Оакланд]] <small>(2006)</small> * {{RUS}}ын [[Элст]] <small>(2010)</small> * {{TUR}}ийн [[Газиентип]] <small>(2010)</small> * {{CHN}}ын [[Бээжин]] <small>(2014)</small> * {{RUS}}ын [[Новосибирск]] <small>(2015)</small> * {{RUS}}ын [[Улаан-Үд]] <small>(2015)</small> * {{KOR}}ын [[Инчон]] <small>(2017)</small> * {{THA}}ын [[Бангкок]] <small>(2017)</small> * {{KAZ}}ы [[Астана]] <small>(2019)</small> * {{CHN}}ын [[Чунчин]] <small>(2022)</small> * {{KGZ}}ийн [[Бишкек]] <small>(2023)</small> ==Алдартай хүмүүс== ===Улс төр, нийгмийн зүтгэлтэн === * [[Дамдины Сүхбаатар]] ===Спортын алдартнууд=== * [[Отрядын Гүндэгмаа]], 2008 оны олимпын буудлагын төрлийн мөнгөн медальт * [[Энхбатын Бадар-Ууган]], 2008 оны олимпын боксын 56 кг-н жингийн аварга * [[Очирбатын Бурмаа]] *[[Цэдэвсүрэнгийн Мөнхзаяа]], жүдогийн ДАШТ-ний хүрэл медальт *[[Цогбадрахын Мөнхзул]], буудлагын спортын ААШТ-ний аварга * [[Пүрэвдоржийн Сэрдамба]], 2008 оны олимпын боксын 48 кг-н жингийн мөнгөн медальт * [[Нямбаярын Төгсцогт]] * [[Очирбатын Насанбурмаа]] ===Урлагийн алдартнууд === *[[Д.Энхжаргал]] Монгол Улсын "СТА", Алдарт "[[Сirque Du Soleil]]"-ийн "[[O]]"Show дахь "[[Уран Нугараач]]" * [[Цэндийн Батчулуун]], нэрт хөгжмийн удирдаач, МУАЖ, "Морин хуур" чуулгын даргаар ажиллаж байв. *Тангадын Мандир, зураач, түүхч<ref>{{Cite web |url=http://sonin.mn/news/easy-page/60173 |title=Archive copy |access-date=2016-04-11 |archive-date=2016-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160420181704/http://www.sonin.mn/news/easy-page/60173 |url-status=dead }}</ref> *Болдын Сэргэлэн, балетчин, ДБЭТ-н даргаар ажиллаж байсан ====Дуучид ==== *[[Батмөнхийн Сарантуяа]], МУГЖ, Зууны манлай эстрадын дуучин * [[Төмөрийн Ариунаа]] - МУГЖ * Б.Батчулуун, [[Никитон]] хамтлагийн ахлагч, СГЗ * Т.Бат-Оргил, монголын анхны кантри-рок дуучин * [[Хайдавын Төмөрбаатар]], МУГЖ, [[Баянмонгол]] чуулга * [[Бавуудоржийн Тунгалаг]], уртын болон нийтийн дуучин, МУГЖ Н.Ононы "Бүүвэйн дуу"-г сэргээн дуулжээ. ====Хөгжмийн зохиолчид ==== *[[Лувсанжамбын Мөрдорж]] * Б.Долгион, хөгжмийн зохиолч, СГЗ * Б.Ангирмаа, хөгжмийн зохиолч, продюссер * Н.Жанцанноров, хөгжмийн зохиолч, Хөдөлмөрийн Баатар, Төрийн Хошой шагналт ====Жүжигчид, найруулагчид ==== * [[Цэгмидийн Төмөрбаатар]], МУГЖ * [[Цэгмидийн Төмөрхуяг]], "Мөнх тэнгэрийн хүчин дор" киноны Сэнгүмд тогложээ. * [[Намсрайн Сувд]], [[МУАЖ]] * [[Дамбын Батсүх]] тайз, дэлгэц, хошин урлагийн жүжигчин, циркийн алиалагч, акробатч * [[Балжиннямын Амарсайхан]], Аравт кинонд тогложээ. * [[Намнангийн Наранбаатар]], Төрийн соёрхолт найруулагч ==Зураг== [[File:Generations.jpg|thumb|right|300px|Блю Скай Тауэр]] <gallery widths="200"> Файл:Улаанбаатарын атлас.jpg|Улаанбаатарын хэсэгчилсэн атлас </gallery> == Мөн үзэх == <categorytree>Улаанбаатар</categorytree> == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Ulan Bator|Улаанбаатар хот}} ;Албан ёсны * [https://web.archive.org/web/20120806195622/http://ulaanbaatar.mn/ Улаанбаатар хотын албан ёсны цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20210509103300/https://citycouncil.mn/ Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын албан ёсны цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20130118133949/http://mayor.mn/ Хотын даргын албан ёсны цахим хуудас] ;Бусад * [https://web.archive.org/web/20120920001144/http://map.gogo.mn/ Улаанбаатар хотын газрын зураг] * [[Улаанбаатар хотын гудамжийн нэрс]] == Тэмдэглэл == {{Notelist}} == Эшлэл == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монголын томоохон хот суурин}} {{Хөтлөгч мөр Монголын аймаг}} {{Азийн улсын нийслэл}} [[Ангилал:Улаанбаатар| ]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Монголын хот]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Монголын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Монголын нийслэл]] [[Ангилал:1639 онд байгуулагдсан]] rnzbbs5cs522jcg1r783ot5bh4xm3qs 864677 864671 2026-08-04T15:08:11Z Avirmed Batsaikhan 53733 864677 wikitext text/x-wiki {{short description|Монголын хамгийн том болон нийслэл хот}} {{Инфобокс суурин | name = Улаанбаатар | official_name = | other_name = | native_name = {{MongolUnicode|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ}}{{efn|''Ulaɣanbaɣatur'' гэж галигладаг. [[Дундад Монгол хэл]]энд {{IPA|mn|ʊlaʁamˈbaʁatʊ̆r|}} гэж дуудагддаг байсан. [[Монгол бичиг]] анхны дуудлагыг хадгалсаар ирсэн.}} | native_name_lang = mn | nickname = УБ, Нийслэл, Хот | settlement_type = [[Нийслэл]] | total_type = <!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> | translit_lang1 = | translit_lang1_type = | translit_lang1_info = | translit_lang1_type1 = | translit_lang1_info1 = | motto = <!-- images, nickname, motto --> | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 290 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = UB downtown.jpg | caption1 = [[Сүхбаатарын талбай]]тай хотын төв | image2 = Gandantegchinlen Monastery (2024).jpg | caption2 = [[Гандантэгчэнлин хийд]] | image3 = Choijin Lama Temple Museum.jpg | caption3 = [[Чойжин ламын сүм музей|Чойжин Ламын сүм]] | image4 = Ger District.jpg | caption4 = [[Гэр хороолол]] | image5 = Ulaanbaatar, Mongolia (34712540843).jpg | caption5 = [[Угсармал байр|Угсармал]] барилгууд | image6 = Zaisan Memorial in Ulaanbaatar, Mongolia.jpg | caption6 = [[Зайсан толгой]] | image7 = Naadam Festival 2024 Opening Ceremony.jpg | caption7 = [[Наадам]] }} | imagesize = 270px | image_caption = | image_flag = File:Flag of Ulaanbaatar, Mongolia.svg | flag_size = 150px | flag_link = Улаанбаатарын далбаа | image_seal = | seal_size = | image_shield = File:Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg | shield_size = | shield_link = Улаанбаатарын сүлд | image_map = {{maplink|frame-width=270|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=8|frame-lat=47.90|frame-long=107.05|id=Q23430|title=Ulanbataar}} | image_map1 = Ulan Bator in Mongolia.svg | map_caption1 = | pushpin_map = Монгол#Ази | pushpin_map_caption = [[Монгол]] дахь Улаанбаатарын байршил | pushpin_relief = 1 | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | government_type = [[Зөвлөл-менежерийн засгийн газар|Хурал-Засаг дарга]] | governing_body = [[Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал]] | leader_title = [[Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар xотын Захирагч]] | leader_name = [[Бяруузанын Пүрэвдагва]] ([[Монгол Ардын Нам|МАН]])<ref>{{cite news |title=Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагчаар Б.Пүрэвдагвыг томиллоо |url=https://ulaanbaatar.mn/news/22870 |agency=ulaanbaatar.mn |date=2026-05-26 }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = Өргөө байгуулагдсан | established_date = 1639 | established_title2 = Одооны газарт төвхнөсөн | established_date2 = 1778 | established_title3 = Монгол Улсын нийслэл | established_date3 = 1912 | established_title3 = Улаанбаатар нэртэй болсон | established_date3 = 1924 | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = 4704 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = 1816 | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_metro_km2 = | population_as_of = 2021 | population_footnotes = | population_note = | population_total = 1,672,627<ref name="1212.mn">{{cite web |url=https://www.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Ulaanbaatar_XAOCT_Negdsen_dun.pdf&ln=Mn |script-title=mn:Хүн ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллого - Нийслэлийн нэгсэн дүн |language=mn |publisher=1212.mn |access-date=2026-04-19 |archive-date=2025-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250823120012/https://www.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Ulaanbaatar_XAOCT_Negdsen_dun.pdf&ln=Mn |url-status=dead }}</ref> | population_density_km2 = 311 | population_density_sq_mi = 807 | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=ДОТООДЫН НИЙТ БҮТЭЭГДЭХҮҮН, бүс, аймаг, нийслэлээр|url=https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408140558/https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-date=2024-04-08|access-date=2023-12-06|publisher=Статистикийн мэдээллийн нэгдсэн сан|website=www.1212.mn|url-status=dead}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = [[Төгрөг|₮]]45,047 тэрбум<br />[[америк доллар|$]]13.2 тэрбум (2023) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = ₮27,455,175<br />$8,049 (2023) | blank_name_sec1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2018) | blank_info_sec1 = 0.810<ref>{{cite web |last1=Sub-national HDI |title=Area Database – Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/MNG/?levels=1%2B4&interpolation=0&extrapolation=0&nearest_real=0&years=2018 |website=hdi.globaldatalab.org |language=en}}</ref> – <span style="color:#090;">маш өндөр</span> | timezone = [[Улаанбаатарын цаг|ULAT]] | utc_offset = +08:00 | coordinates = {{coord|47|55|19|N|106|54|55|E|region:MN|display=it}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = 1350 | elevation_ft = 4429 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 210 xxx | area_code = +976 (0)11 | blank1_name_sec1 = Улсын бүртгэлийн дугаар | blank1_info_sec1 = УБ, УН | blank2_name_sec1 = [[ISO 3166-2]] | blank2_info_sec1 = MN-1 | blank3_name_sec1 = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | blank3_info_sec1 = [[BSk]] | website = {{URL|http://www.ulaanbaatar.mn/}} }} '''Улаанбаатар'''{{efn|{{langx|mn-mong|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|Ulaɣanbaɣatur}}, {{IPA|mn|ʊ.ɮaːŋ.paː.tʰər|pron|Mn-Ulaanbaatar.oga}}}} нь [[Монгол|Монгол Улс]]ын [[нийслэл]] бөгөөд [[Монголын хотын жагсаалт|хамгийн их хүн амтай]] хот юм. 2026 оны 1-р сарын байдлаар 1.673 сая хүн амтай бөгөөд жилийн дундаж температураар дэлхийн хамгийн хүйтэн нийслэл хот.<ref>{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/articles/the-coldest-capital-cities-in-the-world.html|title=The Coldest Capital Cities In The World|last=Сэн Наг|first=Ойшимая|publisher=WorldAtlas|date=2021-01-21|access-date=2026-04-19}}</ref> Монголын хойд төв хэсэгт, [[Туул гол]]ын хөндийд, далайн түвшнээс дээш 1300 метр өндөрт байрладаг. 1639 онд нүүдэлчин Буддын шашны сүм хийдийн төв болж байгуулагдсан бөгөөд байршлаа 29 удаа сольж, 1778 онд орчин үеийн байршилдаа бүрмөсөн суурьшжээ. Улаанбаатар хот Монгол Улсын төв хэсэгт хуучнаар Алтан тэвшийн хөндий, өнөөгийнхөөр [[Туул гол|Туул]]-[[Сэлбэ|Сэлбийн]] гол бэлчир хөндийд, далайн түвшнээс дээш 1300-1350 метр өндөрт [[Богд хан уул|Богд хан]], [[Сонгино хайрхан уул|Сонгино хайрхан]], [[Чингэлтэй]] уул, [[Баянзүрх уул|Баянзүрх]] дөрвөн уулаар хүрээлэгдэн орших ба 4,704.4 км² нутаг дэвсгэртэй. 2021 оны эцсээр 1,649,172 хүн оршин сууж байна. Засаг захиргааны хувьд 9 [[Улаанбаатарын дүүргүүд|дүүрэг]], 204 [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|хороонд]] хуваагддаг. 1639 онд [[Бүрд сум|Ширээт цагаан нуур]]т [[Өндөр гэгээн]]ийг залж орд өргөө боссоноор Улаанбаатар хотын өмнөх суурин байгуулагджээ. 1778 он хүртэл олон газар нүүдэллэж байгаад одоогийн байрлалдаа тогтсон. Өмнө нь [[Буддын шашин|шашин]], худалдааны төв байсан бол [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|1912 оноос улсын]] нийслэл болж<ref>{{cite web | url=https://ikon.mn/n/24gm | title=Их Хүрээг Монгол Улсын нийслэлээр тунхагласны 109 жилийн ой тохиож байна | website=ikon.mn | date=2021-02-08 | access-date=2024-06-17}}</ref>, [[20-р зуун|20-р зуунд]] [[барилга]]жиж, [[аж үйлдвэр]] хөгжин их хотын төрх бүрдсэн байна. Улаанбаатар [[Монгол Улс]]ын [[Монгол Улсын улс төр|улс төр]], [[Монголын эдийн засаг|эдийн засаг]], соёл, [[Шинжлэх ухаан ба технологи Монголд|технологи]]йн төв юм. == Нэр == 1639 онд [[Бүрд сум|Ширээт нуур]]ын газар [[Занабазар]]ыг шашны тэргүүнд өргөмжилж орд өргөө барьсан нь өргөжсөөр Улаанбаатар болжээ. Түүхэндээ хэдэн нэрийг үдсэн. 1639 оноос '''Өргөө''' ({{юникодмонгол|ᠥᠷᠭᠦᠭᠡ|v}}), 1651 оноос '''Номын хүрээ''' ({{юникодмонгол|ᠨᠣᠮ {{zwj}}ᠤᠨ ᠬᠦᠷᠢᠶᠡᠨ|v|style=max-height:1.5em;word-wrap:normal}}), 1706 оноос '''Их хүрээ''' ({{юникодмонгол|ᠶᠡᠬᠡ ᠬᠦᠷᠢᠶᠡᠨ|v|style=max-height:1.5em;word-wrap:normal}}), 1911 оноос '''Нийслэл хүрээ''' ({{юникодмонгол|ᠨᠡᠶᠢᠰᠯᠡᠯ ᠬᠦᠷᠢᠶᠡᠨ|v|style=max-height:2.3em;word-wrap:normal}}) хэмээж байгаад 1924 оноос хойш '''Улаанбаатар''' ({{юникодмонгол|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}}) гэв.<ref>{{Cite web |url=http://www.ulaanbaatar.mn/content/show/20 |title=МОНГОЛ УЛСЫН НИЙСЛЭЛ УЛААНБААТАР ХОТЫН ТҮҮХ |access-date=2013-12-15 |archive-date=2014-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140702004228/http://ulaanbaatar.mn/content/show/20 |url-status=dead }}</ref> XX зууны эхэнд Улаанбаатар хотыг ''Богдын хүрээ'', ''Да хүрээ'', ''Хүрээ'' ({{юникодмонгол|ᠬᠦᠷᠢᠶᠡᠨ|v}}) гэхэд ойлгодог байсан. Одоо үед хотын нэрийг ''УБ'', ''Нийслэл'', ''Хот'' гэж товчлон ярихад тодорхой танина. [[Өрнө дахин]] дахь орнууд, түүний дотор оросууд 1924 он хүртэл Улаанбаатар хотыг Урга (''Urga'') (Өргөө гэсэн үгнээс) гэж нэрлэж байсан. 1925 оноос хойш Оросоор Улан-Батор (''Ulan Bator'') гэж нэрлэх болсон. Англи хэлэнд Ulan-Bator гэсэн хэлбэр түгээмэл хэрэглэгддэг байсан ч орчин цагт ''Ulaanbaatar'' гэсэн хэлбэр түгээмэл хэрэглэгдэж байна. == Түүх == === Урьд үе === [[Монголын нууц товчоо]]нд тэмдэглэснээр «12-р зууны хоёрдугаар хагаст [[Хэрэйд]] аймгийн удирдагч [[Ван хан]]ы өргөө нь Туулын хар шугуй гэдэг газар байв» гэж тэмдэглэсэн нь одоогийн Улаанбаатар хот оршиж буй хөндийг гэж судлаачид таамагладаг. [[Их Монгол Улс]]ын анхны нийслэл [[Хархорум]] хот нь Орхон голын хөндийд цогцолсон ба [[Юань Улс]] нуран унасны дараа [[Мин улс]]ын довтолгоонд хоёр удаа галдан шатаагдсан. Түүнээс хойш [[монголчууд]] нэгдмэл байдалгүй болоод нүүдлийн иргэншилд бүрэн шилжиж, хот байгуулах завдалгүй дотоод, гадаадад тэмцэлдэн байлдацгааж байснаас үүдэн, амарлингуй байдлыг дэлгэрүүлэхээр 16-р зуунаас [[шарын шашин]]д сүсэглэснээр Монголд сүм хийдүүд баригдаж эхэлсэн юм. Ингэснээр Монголчуудын хот, хүрээ цогцлоох идэвх сэргэж, анхлан [[Абтай сайн хан]] Хар Хорум хотын бууринд [[Эрдэнэ зуу хийд]]ийг босгожээ. [[Түшээт хан Гомбодорж]]ийн хүү [[Занабазар]]ыг анхны [[Жавзандамба хутагт|Богд Жавзандамба]] хутагтаар өргөмжлөн 1639 онд өнөөгийн [[Өвөрхангай]] аймгийн Бүрд сумын нутагт орших Их Монгол уулын өвөр, Бага Монгол уулын ар бэлийн [[Ширээт цагаан нуур|Ширээт цагаан нуурын]] хөвөөнд байгуулсан хожмоо “Шар бүсийн хот” хэмээн нэрлэгдэх болсон Өргөө нь өнөөгийн Улаанбаатарын үүслийн үндэс болсон. Өргөө нь 1639-1778 онд [[Орхон гол|Орхон]], [[Тамир гол|Тамир]], [[Туул гол|Туул]] голуудын хөндий дагуу 28 удаа нүүдэллэсний эцэст 1778 онд одоогийн байгаа газар суурьшиж ''Их хүрээ'' нэртэй болжээ. Ингэж нүүлгэхдээ ''[[Эрдэнэ зуу]]'' хийдийн доторх мөнхийн галтай Баруун өргөөг нүүлгэн гаргаж Занабазарын өргөөтэй нэгдүүлж Ширээ цагаан нууранд аваачжээ. Баруун өргөө нь төрийн гал голомтын бэлгэдэл өргөө байжээ. Ингэж төр, шашны гол үнэт зүйлсийг нэгдүүлсэнээр нийслэл үүссэн гэж үздэг. [[Зураг:Oerguge,ulaganbagatur.png|120px|thumb|right|''Өргүгэ<br />Йэхэ хүрйи-э<br />Нэйислэл хүрйи-э<br />Улаганбагатур'']] 1756 онд анхны шашны сургууль болох "Цаниг" байгуулагдсан бөгөөд 1786 оноос манж амбанд [[Сэцэн хан]], [[Түшээт хан]] хоёр аймгийг хариуцуулах болсон зэрэг олон шалтгаанаас Их хүрээ суурьших шаардлагатай болжээ. 1780-1870 оны хооронд 70 гаруй суурин сүм, дуган, ялангуяа өнөөгийн [[Гандантэгчэнлин хийд]] 1809 онд, Дамбадаржаалин хийд зэрэг баригджээ. 1861 онд [[Оросын Хаант Улс|Оросын]] консулын газар байгуулагджээ. Хүрээний хүн ам нэмэгдсээр 1910 онд 50 мянга гаруй болжээ<ref>Ориго.мн сайтын мэдээлэл: {{Webarchiv|url=http://origo.mn/24tsag/2006/01/10/1718 |wayback=20081101053456 |text=Өргөө-Улаанбаатар хот |archiv-bot=2023-10-06 18:15:30 InternetArchiveBot }}</ref>. === Орчин үе === 1911 оны 12-р сарын 29-нд [[Богд хаан|Богд Хаант]] Монгол Улс тунхаглагдаж, '''Нийслэл хүрээ''' нэртэй болсон. 1919 онд [[Сю Шүжан]]ээр толгойлуулсан Хятад цэрэгт хот эзлэгдсэн ба 1921 оны 2-р сард [[Барон Унгерн]]ээр толгойлуулсан цагаан цэргүүд Хятад цэргээс хүрээг чөлөөлж, Богдыг дахин хаан ширээнд залсан бол 3-р сард Хиагт хотыг чөлөөлсөн Монгол-[[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]]ийн цэргүүд цагаантнуудыг 6-р сард цохин дутаалгаснаас хойш нийслэл нь гадаадын цэргийн түрэмгийллээс чөлөөлөгдсөн. 1924 оны Монгол Улсын анхны [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулиар]] Улаанбаатар нэртэй болсон байна. Социализмын үед болон голдуу [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы дараа [[ЗХУ]]-ын тэтгэлэгтэйгээр хуучны гэр хороолол нь аажмаар байр орон сууцаар солигдож эхэлсэн. [[Наушки]]-Улаанбаатар-[[Замын-Үүд сум|Замын-Үүд]]ийн чиглэлийн замууд 1949, 1956 онуудад баригдсанаар өрнө, дорнотой төмөр замаар холбогдсон бөгөөд кинотеатр, жүжгийн театр, музей зэрэг олноор баригджээ. Харин нөгөө талаас 1930-аад оны сүүлчийн [[Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)|хэлмэгдүүлэлтийн дараа]] социализмын өмнөх үеийн сүм, хийдүүд устгагдсан байна. [[File:Jugder 001.jpg|thumb|center|600px|1913 онд Өргөөгийн дүр зураг]] === Нэн орчин үе === [[1989 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|1990 оны ардчилсан нийгэм, зах зээлийн эдийн засгийн төлөөх тэмцэл]] Улаанбаатарт өрнөжээ. Энэ тэмцлийн үр дүнд дэлхийд нээлттэй болсон явдлаас Улаанбаатар хот шинэ хөгжлийн үеэ эхлүүлжээ. Хөгжил, төвлөрөлийг дагаж нийслэлд хүн амын хэт төвлөрөл гаарч, сүүлийн 15 жилд хоёр дахин өсчээ. Өнөөдөр нийслэлд хүн ам ихэссэнээс гэр хороолол хүрээгээ улам тэлсээр байна. Мөн нийт Монгол улсын хүн амын 40% энд байгаагаас үүдэн олон нийгмийн, байгалийн, тээврийн бэрхшээлүүдтэй тулгарч байна. Сүүлийн жилүүдэд шинэ барилга олноор баригдаж байгаа бөгөөд орон сууцны үнэ маш их өсөж байгаа. Улаанбаатар хотын ирээдүйн төлөвлөлт нь Монгол улсын шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв болон хөгжих хэтийн хандлагатай байна. == Газар зүй == Улаанбаатар хот нь [[Хэнтийн нуруу]]ны урд үзүүр болох [[Баянзүрх уул|Баянзүрх]], [[Богд хан уул|Богд хан]], [[Сонгино хайрхан уул|Сонгино хайрхан]], [[Чингэлтэй|Чингэлтэй хайрхан]] уулсаар зүүн, урд, баруун, хойд талаараа тус тус хүрээлэгдсэн бөгөөд [[Туул гол|Туул]], [[Сэлбэ]] голуудын бэлчир хөндийд байрладаг. Дунджаар далайн түвшнээс дээш 1351 м өндөрт оршдог. Нийт 4,704.4 км² нутагтай. === Уур амьсгал === Улаанбаатар нь маш өндөр газарт, харьцангуй өндөр өргөрөгт, ямар ч эргээс хэдэн зуун километр зайтай оршдог зэрэг шалтгаанаас болж дэлхийн хамгийн хүйтэн нийслэлд тооцогддог. Жилийн дундаж температур нь -1.3&nbsp;°C. Богино, дулаан зунтай бөгөөд урт, маш хүйтэн, хуурай өвөлтэй.<!-- Шинэчлэх хэрэгтэй--> Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 242.7 мм, дундаж чийгшилт нь 69%. Улаанбаатар хотын [[хавар|хаврын улирал]] нь 5 сарын дунд хүртэл үргэлжлэх бөгөөд дунджаар 5°С, дулаахан өдрүүдтэйгээс гадна сэрүүхэн ч өдрүүдтэй. Мөн гэнэт цасан шуурга ч тавьдаг. Харин зуны улирал нь дунджаар 30°С дулаан, [[бороо]]той, зарим тохиолдолд гэнэтийн [[мөндөр]] ордог. Намрын улиралд нарлаг налгар өдрүүд удаанаар үргэлжилдэг бөгөөд дундаж дулаан нь 7°С. Моддын навчис шарлаж, аажмаар хүйтрэн [[цас]] аажмаар орж хэлдэг. Улаанбаатар хотод ихэвчлэн маш хүйтэн өвөл болдог. Дундаж температур нь -25°С хүрдэг. Хэдийгээр өвөлдөө их хүйтэн байх ч үүл багатай нарлаг өдрүүдтэй үе олон байна. {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Улаанбаатар, өндөр {{convert|1303|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1869–одоо) | metric first = yes | single line = yes | collapsed = | Jan record high C = 0.0 | Feb record high C = 11.3 | Mar record high C = 18.9 | Apr record high C = 28.7 | May record high C = 33.5 | Jun record high C = 38.3 | Jul record high C = 39.0 | Aug record high C = 36.7 | Sep record high C = 31.7 | Oct record high C = 22.5 | Nov record high C = 13.0 | Dec record high C = 6.1 | year record high C = |Jan avg record high C = -7.5 |Feb avg record high C = 2.6 |Mar avg record high C = 9.0 |Apr avg record high C = 15.7 |May avg record high C = 27.5 |Jun avg record high C = 31.1 |Jul avg record high C = 32.8 |Aug avg record high C = 30.9 |Sep avg record high C = 24.5 |Oct avg record high C = 18.6 |Nov avg record high C = 6.5 |Dec avg record high C = 0.3 |year avg record high C = 33.8 | Jan high C = -15.5 | Feb high C = -9.4 | Mar high C = -0.2 | Apr high C = 10.4 | May high C = 17.8 | Jun high C = 23.1 | Jul high C = 25.2 | Aug high C = 23.0 | Sep high C = 17.2 | Oct high C = 7.7 | Nov high C = -4.8 | Dec high C = -13.7 | year high C = 6.7 | Jan mean C = -21.3 | Feb mean C = -16.2 | Mar mean C = -6.7 | Apr mean C = 3.0 | May mean C = 10.2 | Jun mean C = 16.6 | Jul mean C = 19.0 | Aug mean C = 16.6 | Sep mean C = 10.0 | Oct mean C = 0.9 | Nov mean C = -10.6 | Dec mean C = -19.0 | year mean C = 0.2 | Jan low C = -25.6 | Feb low C = -21.7 | Mar low C = -12.6 | Apr low C = -3.3 | May low C = 3.5 | Jun low C = 10.3 | Jul low C = 13.5 | Aug low C = 11.1 | Sep low C = 4.1 | Oct low C = -4.5 | Nov low C = -15.1 | Dec low C = -22.9 | year low C = -5.3 |Jan avg record low C = -37.1 |Feb avg record low C = -30.5 |Mar avg record low C = -25.1 |Apr avg record low C = -17.3 |May avg record low C = -8.4 |Jun avg record low C = 3.0 |Jul avg record low C = 5.1 |Aug avg record low C = 1.9 |Sep avg record low C = -6.8 |Oct avg record low C = -19.6 |Nov avg record low C = -27.3 |Dec avg record low C = -33.1 |year avg record low C = -38.7 | Jan record low C = -43.9 | Feb record low C = -42.2 | Mar record low C = -37.2 | Apr record low C = -26.1 | May record low C = -16.1 | Jun record low C = -3.9 | Jul record low C = -0.2 | Aug record low C = -2.8 | Sep record low C = -13.4 | Oct record low C = -20.0 | Nov record low C = -35.0 | Dec record low C = -42.2 | year record low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 2.1 | Feb precipitation mm = 2.8 | Mar precipitation mm = 4.6 | Apr precipitation mm = 8.4 | May precipitation mm = 21.7 | Jun precipitation mm = 47.2 | Jul precipitation mm = 74.5 | Aug precipitation mm = 65.4 | Sep precipitation mm = 27.9 | Oct precipitation mm = 8.6 | Nov precipitation mm = 6.3 | Dec precipitation mm = 3.5 | year precipitation mm = | unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days =1.3 | Feb precipitation days =1.6 | Mar precipitation days =1.8 | Apr precipitation days =2.5 | May precipitation days =3.7 | Jun precipitation days =6.7 | Jul precipitation days =9.9 | Aug precipitation days =8.8 | Sep precipitation days =4.9 | Oct precipitation days =2.1 | Nov precipitation days =2.8 | Dec precipitation days =1.7 | year precipitation days = | Jan rain days = 0 | Feb rain days = 0 | Mar rain days = 0.3 | Apr rain days = 3 | May rain days = 8 | Jun rain days = 14 | Jul rain days = 17 | Aug rain days = 15 | Sep rain days = 9 | Oct rain days = 2 | Nov rain days = 0.1 | Dec rain days = 0 | year rain days = 68 | Jan snow days = 10 | Feb snow days = 7 | Mar snow days = 7 | Apr snow days = 6 | May snow days = 4 | Jun snow days = 0.1 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 2 | Oct snow days = 6 | Nov snow days = 9 | Dec snow days = 11 | year snow days = 62 | Jan humidity = 74.7 | Feb humidity = 69.5 | Mar humidity = 57.6 | Apr humidity = 44.2 | May humidity = 42.7 | Jun humidity = 50.1 | Jul humidity = 58.2 | Aug humidity = 60.8 | Sep humidity = 56.1 | Oct humidity = 56.9 | Nov humidity = 68.3 | Dec humidity = 75.1 | year humidity = 62 <!-- Dubious dew point values | Jan dew point C =-24.4 | Feb dew point C =-18.0 | Mar dew point C =-5.4 | Apr dew point C =6.0 | May dew point C =14.7 | Jun dew point C =21.1 | Jul dew point C =22.9 | Aug dew point C =19.6 | Sep dew point C =12.1 | Oct dew point C =1.4 | Nov dew point C =-11.6 | Dec dew point C =-21.8 --> | Jan sun = 164.2 | Feb sun = 203.5 | Mar sun = 257.4 | Apr sun = 265.3 | May sun = 297.9 | Jun sun = 282.3 | Jul sun = 278.3 | Aug sun = 265.2 | Sep sun = 249.5 | Oct sun = 227.6 | Nov sun = 175.4 | Dec sun = 137.7 | year sun = | source 1 = Pogoda.ru.net<ref name=pogoda> {{cite web|url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate4/44292.htm|script-title=ru:КЛИМАТ УЛАН-БАТОРА|publisher=Pogoda.ru.net|language=ru|access-date=2026-04-19}}</ref> | source 2 = [[NOAA]](чийгшэл-нар 1991-2020)<ref name="WMOCLINO">{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20210717012832/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv | archive-date = 2021-07-17 | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |format=CSV |archive-format=CSV | title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Ulaanbaatar | publisher = [[NCEI|Байгаль орчны мэдээллийн үндэсний төвүүд]] | access-date = 2026-04-19}}</ref> }} {{Уур амьсгалын хүснэгт | width = | collapsed = | location = [[Буянт-Ухаа олон улсын нисэх буудал|Буянт-Ухаа олон улсын нисэх буудлын]] цаг уурын станц (WMO танигч: 44291) (1991-2020 оны хооронд) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan dew point C = -24.7 | Feb dew point C = -20.9 | Mar dew point C = -14.5 | Apr dew point C = -9.6 | May dew point C = -3.8 | Jun dew point C = 4.5 | Jul dew point C = 9.4 | Aug dew point C = 7.9 | Sep dew point C = 0.5 | Oct dew point C = -7.6 | Nov dew point C = -15.7 | Dec dew point C = -22.6 | source = [https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv]<ref>{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |title = Climate & Weather Averages at Ulan-Bator weather station |publisher = NOAA |access-date = 2026-04-19}}</ref> }} == Засаг захиргаа == {{гол|Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал|Улаанбаатар хотын захирагч}} [[Файл:Ulaanbaatar duureg, mn.png|thumb|Газрын зураг]] [[Файл:Ulan Bator 16.JPG|thumb|[[Сүхбаатарын талбай]]]] Хотын удирдлагын тогтолцоо нь хотын нийт иргэдээс 4 жил тутамд сонгогддог [[Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал]], уг хурлаас нэр дэвшүүлж [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] 4 жилийн хугацаатай томилдог [[Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар xотын Захирагч]] буюу хотын даргаас бүрдэнэ. Хотын дарга нь Улаанбаатар хотын нутаг дэвсгэрт Монгол Улсын хууль, УИХ-ын тогтоол,[[Монгол Улсын Засгийн Газар]], Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын шийдвэрийг хэрэгжүүлж ажилладаг. ===Нийслэлийн дүүргүүд=== {{гол|Улаанбаатарын дүүргүүд}} Дүүрэг нь нийслэлийн засаг захиргааны нэгж юм. Нийслэл [[Баянзүрх]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол]], [[Сонгинохайрхан]], [[Чингэлтэй]], [[Сүхбаатар (дүүрэг)|Сүхбаатар]], [[Хан-Уул]], [[Налайх]], [[Багануур]], [[Багахангай]] гэсэн 9 дүүрэгт хуваагддаг. [[Налайх]], [[Багануур]], [[Багахангай]] гэсэн 3 дүүрэг нь хотын төвөөс алслагдсан байдаг. Дүүрэг нь [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|хороодод]] хуваагдана. Дүүрэг нь дангаараа эсвэл нийлж Улсын Их Хурлын сонгуульд тойрог болдог. {| class="wikitable sortable" |+ Улаанбаатар хотын дүүргүүд<ref name="statis">Улаанбаатар хотын статистикийн газар, {{Webarchiv|url=http://www.statis.ub.gov.mn/Download/tan/2007/stat2701.pdf |wayback=20070319185103 |text=stat2701.pdf |archiv-bot=2023-09-26 19:46:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://statis.ub.gov.mn/Download/Research/pop2006.01.01.pdf |wayback=20070222085701 |text=pop2006.01.01.pdf |archiv-bot=2023-09-26 19:46:17 InternetArchiveBot }}</ref> |- ! Дүүрэг ! [[Хороо]]д ! Хүн ам<br>01.01.2006 ! Хүн амын<br>өсөлт<br>(%) ! Хүн ам<br>01.01.2007 ! Хүн амын<br>өсөлт<br>(%) ! Хүн ам<br>01.01.2008 ! Газар нутаг<br> km² ! Нягтшил<br>/km² |- | [[Багануур]] | 5 | 25,261 | 1.9 | 25,731 | 0.9 | 25,969 | 620.2 | 41.9 |- | [[Багахангай]] | 2 | 3,776 | 1.4 | 3,827 | 1.0 | 3,864 | 140.0 | 27.6 |- | [[Баянгол]] | 34 | 160,479 | 0.2 | 160,818 | 2.7 | 165,159 | 29.5 | 5,598.6 |- | [[Баянзүрх]] | 43 | 196,132 | 7.9 | 211,614 | 4.7 | 221,565 | 1,244.1 | 178.1 |- | [[Налайх]] | 8 | 26,529 | 2.9 | 27,297 | 3.1 | 28,152 | 687.6 | 40.9 |- | [[Сонгинохайрхан]] | 43 | 204,587 | 3.2 | 211,056 | 4.4 | 220,295 | 1,200.6 | 183.5 |- | [[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар]] | 20 | 117,233 | 5.0 | 123,041 | 5.2 | 129,486 | 208.4 | 621.3 |- | [[Хан-Уул]] | 25 | 87,912 | 3.4 | 90,925 | 4.1 | 94,670 | 484.7 | 195.3 |- | [[Чингэлтэй]] | 24 | 130,501 | 1.8 | 132,883 | 2.4 | 136,014 | 89.3 | 1,523.1 |- | '''Нийт''' | '''204''' | '''952,410''' | '''3.7''' | '''987,192''' | '''3.8''' | '''1,025,174''' | '''4,704.4''' | '''217.9''' |} [[Файл:Chinggis Khaan Hotel.jpg|thumb|Чингис зочид буудал]] == Хүн ам зүй == Улаанбаатар хотын хүн ам нь 2014 оны байдлаар<ref>http://ubstat.mn/StatTable=20</ref> 1,324,000 бөгөөд нягтшил нь квадрат километр тутамд 300 хүн. Нийт хотын хүн амын 67%-ийг 35-аас доош насны залуучууд эзэлдэг бөгөөд үүнээс 30% нь 16-аас доош насны хүүхдүүд байна. {| class="wikitable sortable" |+ Хүн амын тоо<ref>{{Webarchiv|url=http://ubstat.mn/StatTable=11 |wayback=20190325101322 |text=ubstat.mn: |archiv-bot=2024-08-04 03:20:55 InternetArchiveBot }} ''ХҮН АМЫН ТОО, ХҮЙСЭЭР, ОНЫ ЭХЭНД, МЯНГАН ХҮН''; хандсан 2019-3-25</ref> |- ! Он !! Бүгд <br> (мянган хүн) !! Улсын дүнд <br> эзлэх хувь |- |'''1926''' || 1.5 || 0.22 |- |'''1930''' || {{Increase}}10.5 || 1.44 |- |'''1940''' || {{Increase}}24.2 || 3.28 |- |'''1950''' || {{Increase}}95.8 || 12.62 |- |'''1960''' || {{Increase}}145.8 || 15.56 |- |'''1970''' || {{Increase}}280.5 || 22.80 |- |'''1980''' || {{Increase}}418.7 || 25.54 |- |'''1990''' || {{Increase}}560.6 || 26.71 |- |'''2000''' || {{Increase}}760.1 || 32.02 |- |'''2010''' || {{Increase}}1112.3 || 40.66 |- |'''2011''' || {{Increase}}1151.5 || 41.41 |- |'''2012''' || {{Increase}}1287.1 || 45.78 |- |'''2013''' || {{Increase}}1318.1 || 45.96 |- |'''2014''' || {{Increase}}1372.0 || 46.82 |- |'''2015''' || {{Decrease}}1363.0 || 45.50 |- |'''2016''' || {{Increase}}1396.3 || 45.66 |- |'''2017''' || {{Increase}}1440.4 || 46.2 |- |'''2018''' || {{Increase}}1463.0 || 46.03 |- |'''2021''' |1.539.000 | |- |'''2025''' |1.673.000 | |} === Угсаатны бүрэлдэхүүн === ; [[Монгол үндэстэн]]-98.3% * [[Халх]]-90.8% * [[Ойрад]]-5.66% * [[Буриад]]-1.11% * [[Дарьганга]]-0.55% * [[Дархад]]-0.16% * [[Барга]]-0.04% ; [[Түрэг угсаатан]]-0.83% * [[Казахууд]]-0.72% * [[Хотон (ястан)|Хотон]]-0.11% == Тээвэр == === Олон улсын === Улаанбаатарт хотын баруун өмнөд хэсэгт, 18 км зайд орших [[Чингис хаан олон улсын нисэх буудал]] байрладаг. Энэ нисэх буудлаас үндэсний тээвэрлэгч МИАТ төрийн өмчит компани [[Токио]], [[Сөүл]], [[Берлин]], [[Москва]] /2022 оноос зогссон/ [[Эрхүү]], [[Бээжин]], [[Хонконг]] хотууд руу нислэг үйлддэг. Мөн гадаадтай [[Транс-Монголын төмөр зам|Монголын төмөр замаар]] [[Транс-Сибирийн төмөр зам]], [[Хятадын төмөр зам]]ын сүлжээтэй Москва, Бээжинтэй холбогддог ('''[[Улаанбаатар өртөө]]'''). === Хот дотор === Улаанбаатар хотын доторхи тээврийн үйлчилгээг Нийслэлийн Нийтийн тээврийн газар удирдан зохион байгуулдаг ба нийтийн тээврийн үйлчилгээ нь Үндсэн, Туслах, Буухиа, Хот орчмын, Такси гэсэн ангиллаар зохион байгуулагддаг. Үйлчилгээнд [[троллейбус]], [[автобус]], [[Улаанбаатар рэйлбус|рэйлбус]], [[микробус]], [[такси]], [[дуобус]] зэрэг үйлчилдэг. Хотын тээврийн нэгэн онцлог нь хувийн машинтай иргэд хувиараа такси маягаар үйлчилэх явдал элбэг бөгөөд энэ нь бусад өөр улсын нийслэлд бараг ажиглагддаггүй онцлог үзэгдэл юм. ==Холбоо шуудан== [[Файл:Central Post Office (Ulaanbaatar).jpg|thumb|Төв шуудангийн үйлчилгээ]] Улаанбаатар хотод анх 1919 онд телеграф холбоо байгуулагдаж олон улсын телеграфын сүлжээнд орсон тэрнээс өмнө энгийн цаасан хэлбрийн шуудан холбоо ажиллаж байв. 1924 онд Монголын Цахилгаан Холбооны газар үүсэн байгуулагдаж бүх шуудан харилцааг удирдаж нэгтгэсэн байна. 1995 онд анхны интернэт харилцааны Датаком ХХК-ий үйлчилгээгээр иргэдийн интернэт харилцааны эхлэл тавигдсан юм. Одоогоор Улаанбаатарт Монголын Цахилгаан ХК шугамын холбооны үйлчилгээг ба үүрэн утасны үйлчилгээг, Монгол Шуудан компани энгийн шуудангийн үйлчилгээг, 80 гаруй интернэт холболтын компаниуд, 4 үүрэн утасны хувийн компаниуд тус тус шуудан холбоо харилцааны үйлчилгээг хариуцаж байна. 2016 оны дундаас Улаанбаатарт 4G [[LTE Сүлжээ|LTE]] гар утасны холбоо нэвтэрсэн нь хотын иргэдийг дэлхийн аль ч өндөр хөгжилтэй хотын адилаар өндөр хурдны интернэтээр хөдөлгөөнт байдлаар харилцах боломжийг олгосон байна. == Шинжлэх ухаан технологи == {{гол|Шинжлэх ухаан ба технологи Монголд}} Орчин үед хувийн компаниуд ба их сургуулиуд Улаанбаатарт өөрсдийн ба гадны дэмжлэгтэй судалгаа туршилтуудыг эрчимтэй хөгжүүлж импортыг орлох бүтээгдхүүн үйлдвэрллийг эрчимтэй хөгжүүлж байна. Нарны зайн шинэ технологийн үйлдвэр, цахилгаан станцын системийн удирдлагыг дотооддоо бүрэн бүтээх ажилууд 2011-2013 онуудад хувийн компаниудын оролцоотойгоор амжилттай хийгдэж Монголын шинжлэх ухаан технологийн хөгжлийг дэлхийн түвшинд ойртуулсан алхмууд хийгдэж байна. Улаанбаатар дахь 100 орчим их дээд сургуулиуд нь судалгаа шинжилгээг хөгжүүлэх нийгэм эдийн засгийн дэвшлийг хангах гол түшиц болж төсөл хөгжүүлэлтийн ажилууд хийгдэж байна. 2013 оноос имбэдэд системийн үйлдвэрллийн эхний суурь Улаанбаатар дахь мэдээллийн технологийн салбарт тавигдлаа. 2016 оноос 4G гар утасны холболт Улаанбаатарт нээгдэснээс хойш технологийн шинэ дэвшил хотын оршин суугчидын мэдээлэл түргэн шуурхай авах боломж эрс сайжирч гар утсаараа телевиз үзэх зэрэг шинэ үйлчилгээ ба бусад техноллогийн инновацыг хотын орчинд бүрдүүлж байна. == Соёл урлаг == {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |[[Файл:National Art Gallery of Mongolia.jpg|center|x120px]] |[[Файл:Mongolian State Academic Theatre of Opera and Ballet.jpg|center|x120px]] |[[Файл:Ulaanbaatar book fair 2019.jpg|center|x120px]] |[[Файл:State Academic Drama Theater.jpg|center|x120px]] |- |Монголын Үндэсний төв галерей |Дуурийн театр |Улаанбаатрын номын баяраар |Драмын Эрдмийн театр |} Улаанбаатар хотод соёл урлагийн шинэ хандлагууд үндэсний уламжлалын нөлөөгөөр [[Европ]]ын соёл урлагтай өвөрмөцөөр хослон хөгжиж байна. [[Дуу хөгжим]], [[драм]], [[балет]]ийн олон арван жилийн өвөрмөц хосолсон хөгжил ба үндэсний гар урлалын олон зуун жилийн ур ухааны баялаг өв сан энэ хотод төвлөрдөг. Одоогоор Улаанбаатар хотод 70 гаруй соёл урлагийн байгууллага олон нийтэд үйлчилж байна. ==Дэлгэмэл зураг== {{Том зураг|Panorama von Ulaanbatar.jpg|1600|Улаанбаатар хотын өмнө зүгт орших Зайсан толгой дээрээс: Зайсан толгойн баруун талд [[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль|ХААИС]], Туул гол тодхон харагдана, 2005 он}} {{Том зураг|Panorama-Ulan-Bator-2009.jpg|1600|Дөрвөн жилийн дараа харьцуулалт хийж үзвэл ХААИС болон Туул гол нь бараг ялгарч харагдахгүй болж, 2009 он}} {{clear}} == Үйлдвэрлэл == Энэ хотын нэг онцлог нь үндэсний хамгийн их үйлдвэрлэл үйлчилгээ төвлөрсөн бүс болдогт бөгөөд одоогоор 40000 орчим том жижиг компаниуд Монгол улсын [[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]]ий 46%-ийг үйлдвэрлэж байна. Хотын бүсэд экологид хоргүй үйлдвэрллийг ихэсгэх ба хортой үйлдвэрллийг хотоос гаргах асуудал сүүлийн жилүүдэд хурцаар тавигдаж байна. Үүнд арьс боловсруулах үйлдвэрүүд нь УБ-ын бүсэд Туул голыг бохирдуулагч гол эх үүсвэр болж энэ талаар сайн эрс шийдэж чадахгүй байна. == Аялал жуулчлал == [[Файл:Nuur8-Choijin Lamiin sum muzei.jpg|right|220px|Чойжин ламын сүм музей]] [[Зураг:UB-Gandan03.JPG|thumbnail|right|220px|[[Гандантэгчэнлин хийд]] нь жуулчдын хөл тасардаггүй газар]] Улаанбаатар хот нь дэлхийд хосгүй үнэт үзмэртэй музейнууд, [[Буддизм|Буддын соёлын газрууд]], [[Сүхбаатарын талбай|хотын төв талбай]] болон хотын ойр орчмын аялал зугаалгын газруудтай. Сүүлийн үед олон үндэстний амтат хоолоор үйлчилдэг ресторанууд олноор нээгдсэн, мөн жуулчны байгууллагууд хотын аяллын хөтөлбөрт бүтээлчээр анхаарч байгаа нь Улаанбаатар хотод сонирхолтой аялал хийх боломжийг улам сайжруулж байна. == Aх дүү хотууд == 2024 оны байдлаар Улаанбаатар хот нь нийт 9 орны 18 хоттой ах дүүгийн харилцаатай байна. <ref>{{cite web | title=АХ ДҮҮ, НАЙРАМДАЛТ ХАРИЛЦААТАЙ ХОТУУДЫН ЖАГСААЛТ | url=https://khural.ulaanbaatar.mn/introduction/foreign | website=Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал | access-date=2024-06-17 | archive-date=2024-04-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240406142818/https://khural.ulaanbaatar.mn/introduction/foreign | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Улаанбаатар Чунчин хоттой ах дүү хотын харилцаа тогтоолоо | url=https://ikon.mn/n/2jvu | website=ikon.mn | date=2022-05-12 | access-date=2024-06-17}}</ref> <ref>{{cite web | title=Улаанбаатар Бишкектэй ах дүү хотын харилцаа тогтоов | url=https://montsame.mn/en/read/322959 | website=Montsame | date=2023-07-10 | access-date=2024-06-17}}</ref> * {{RUS}}ын [[Москва]] <small>(1957)</small> * {{CHN}}ын [[Хөх хот]] <small>(1991)</small> * {{KOR}}ын [[Сөүл]] <small>(1995)</small> * {{RUS}}ын [[Эрхүү]] <small>(1998)</small> * {{USA}}ын [[Денвер]] <small>(2001)</small> * {{CUB|Куба|Кубын}} [[Хавана]] <small>(2002)</small> * {{TUR}}ийн [[Анкара]] <small>(2003)</small> * {{USA}}ын [[Оакланд]] <small>(2006)</small> * {{RUS}}ын [[Элст]] <small>(2010)</small> * {{TUR}}ийн [[Газиентип]] <small>(2010)</small> * {{CHN}}ын [[Бээжин]] <small>(2014)</small> * {{RUS}}ын [[Новосибирск]] <small>(2015)</small> * {{RUS}}ын [[Улаан-Үд]] <small>(2015)</small> * {{KOR}}ын [[Инчон]] <small>(2017)</small> * {{THA}}ын [[Бангкок]] <small>(2017)</small> * {{KAZ}}ы [[Астана]] <small>(2019)</small> * {{CHN}}ын [[Чунчин]] <small>(2022)</small> * {{KGZ}}ийн [[Бишкек]] <small>(2023)</small> ==Алдартай хүмүүс== ===Улс төр, нийгмийн зүтгэлтэн === * [[Дамдины Сүхбаатар]] ===Спортын алдартнууд=== * [[Отрядын Гүндэгмаа]], 2008 оны олимпын буудлагын төрлийн мөнгөн медальт * [[Энхбатын Бадар-Ууган]], 2008 оны олимпын боксын 56 кг-н жингийн аварга * [[Очирбатын Бурмаа]] *[[Цэдэвсүрэнгийн Мөнхзаяа]], жүдогийн ДАШТ-ний хүрэл медальт *[[Цогбадрахын Мөнхзул]], буудлагын спортын ААШТ-ний аварга * [[Пүрэвдоржийн Сэрдамба]], 2008 оны олимпын боксын 48 кг-н жингийн мөнгөн медальт * [[Нямбаярын Төгсцогт]] * [[Очирбатын Насанбурмаа]] ===Урлагийн алдартнууд === *[[Д.Энхжаргал]] Монгол Улсын "СТА", Алдарт "[[Сirque Du Soleil]]"-ийн "[[O]]"Show дахь "[[Уран Нугараач]]" * [[Цэндийн Батчулуун]], нэрт хөгжмийн удирдаач, МУАЖ, "Морин хуур" чуулгын даргаар ажиллаж байв. *Тангадын Мандир, зураач, түүхч<ref>{{Cite web |url=http://sonin.mn/news/easy-page/60173 |title=Archive copy |access-date=2016-04-11 |archive-date=2016-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160420181704/http://www.sonin.mn/news/easy-page/60173 |url-status=dead }}</ref> *Болдын Сэргэлэн, балетчин, ДБЭТ-н даргаар ажиллаж байсан ====Дуучид ==== *[[Батмөнхийн Сарантуяа]], МУГЖ, Зууны манлай эстрадын дуучин * [[Төмөрийн Ариунаа]] - МУГЖ * Б.Батчулуун, [[Никитон]] хамтлагийн ахлагч, СГЗ * Т.Бат-Оргил, монголын анхны кантри-рок дуучин * [[Хайдавын Төмөрбаатар]], МУГЖ, [[Баянмонгол]] чуулга * [[Бавуудоржийн Тунгалаг]], уртын болон нийтийн дуучин, МУГЖ Н.Ононы "Бүүвэйн дуу"-г сэргээн дуулжээ. ====Хөгжмийн зохиолчид ==== *[[Лувсанжамбын Мөрдорж]] * [[Балчинжавын Долгион|Б.Долгион]], хөгжмийн зохиолч, СГЗ * Б.Ангирмаа, хөгжмийн зохиолч, продюссер * Н.Жанцанноров, хөгжмийн зохиолч, Хөдөлмөрийн Баатар, Төрийн Хошой шагналт ====Жүжигчид, найруулагчид ==== * [[Цэгмидийн Төмөрбаатар]], МУГЖ * [[Цэгмидийн Төмөрхуяг]], "Мөнх тэнгэрийн хүчин дор" киноны Сэнгүмд тогложээ. * [[Намсрайн Сувд]], [[МУАЖ]] * [[Дамбын Батсүх]] тайз, дэлгэц, хошин урлагийн жүжигчин, циркийн алиалагч, акробатч * [[Балжиннямын Амарсайхан]], Аравт кинонд тогложээ. * [[Намнангийн Наранбаатар]], Төрийн соёрхолт найруулагч ==Зураг== [[File:Generations.jpg|thumb|right|300px|Блю Скай Тауэр]] <gallery widths="200"> Файл:Улаанбаатарын атлас.jpg|Улаанбаатарын хэсэгчилсэн атлас </gallery> == Мөн үзэх == <categorytree>Улаанбаатар</categorytree> == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Ulan Bator|Улаанбаатар хот}} ;Албан ёсны * [https://web.archive.org/web/20120806195622/http://ulaanbaatar.mn/ Улаанбаатар хотын албан ёсны цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20210509103300/https://citycouncil.mn/ Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын албан ёсны цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20130118133949/http://mayor.mn/ Хотын даргын албан ёсны цахим хуудас] ;Бусад * [https://web.archive.org/web/20120920001144/http://map.gogo.mn/ Улаанбаатар хотын газрын зураг] * [[Улаанбаатар хотын гудамжийн нэрс]] == Тэмдэглэл == {{Notelist}} == Эшлэл == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монголын томоохон хот суурин}} {{Хөтлөгч мөр Монголын аймаг}} {{Азийн улсын нийслэл}} [[Ангилал:Улаанбаатар| ]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Монголын хот]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Монголын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Монголын нийслэл]] [[Ангилал:1639 онд байгуулагдсан]] ncwwrsimew2lq1e10zns924dbcxjxvr 0 1926 864722 859303 2026-08-05T09:00:20Z Baatar.b.90 106205 Edit and add research literature on shamanism. 864722 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн Азиас гаралтай угсаатны бүлэг}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Монголчууд | native_name = {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯᠴᠤᠳ}} | native_name_lang = | image = {{Multiple image|total_width = 250 |image1 = Mongolian musicians in Paris.jpg |image2 = Men and Women in Traditional Mongolian Dress Look on as Secretary Kerry Attends a "Mini-Nadaam" at a Field Outside of Ulaanbaatar (27506837976).jpg |direction = vertical |border = infobox}} | caption = Үндэсний хувцастай Монголчууд | total = 10 сая орчим | region1 = {{flag|Хятад}} | pop1 = [[Хятад дахь Монголчууд|6,290,204]] | ref1 = | region2 = {{flag|Монгол}} | pop2 = [[Монголын хүн ам зүй|3,046,882]] | ref2 = <ref>{{Cite web|title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН /Хураангуй/|url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=2020-11-07 }}</ref> | region3 = {{flag|Орос}} | pop3 = 651,355 | ref3 = <ref>2,986 Монгол улсын иргэн, 461,389 [[Буриадууд|Буриад]], 183,372 [[Халимаг ястан|Халимаг]], 3,608 [[Соёдууд|Соёд]] ([[Оросын хүн амын тооллого (2010)]])</ref> | region4 = {{flag|Өмнөд Солонгос}} | pop4 = [[Өмнөд Солонгос дахь Монголчууд|37,963]] | ref4 = <ref>{{cite web| url = http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20210926000093| title = Солонгос дахь гадаад иргэдийн тоо 20 сарын хугацаанд анх удаа нэмэгджээ| date = 2021-09-26| access-date = 2025-02-25| archive-date = 2023-09-30| archive-url = https://web.archive.org/web/20230930223640/https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20210926000093| url-status = live}}</ref> | region5 = {{flag|Япон}} | pop5 = [[Япон дахь Монголчууд|20,416]] | ref5 = <ref>{{Cite web|url=https://www.moj.go.jp/isa/publications/press/13_00047.html |title=令和６年６月末現在における在留外国人数について |website=moj.go.jp |language=ja |date=2024-10-18 |access-date=2025-02-25}}</ref> | region6 = {{flag|Америкийн Нэгдсэн Улс}} | pop6 = [[АНУ дахь Монголчууд|19,170]] | ref6 = <ref name="Census2020">{{cite web |url=https://www.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Census2020_Main_report_Eng.pdf&ln=En |title=Монгол Улсын хүн ам, орон сууцны 2020 оны тооллого |publisher=Үндэсний Статистикийн Хороо |access-date=2025-02-25 |archive-date=2021-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817174257/https://www.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Census2020_Main_report_Eng.pdf&ln=En |url-status=live }}</ref> | region7 = {{flag|Киргиз}} | pop7 = [[Сарт Халимаг|12,000]] | ref7 = <ref>{{Cite web|url=http://www.president.mn/eng/newsCenter/viewNews.php?newsId=697|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161206105008/http://www.president.mn/eng/newsCenter/viewNews.php?newsId=697|url-status=dead|title=Ерөнхийлөгч Киргиз дэх халимаг иргэдтэй уулзав|archivedate=2016-12-06}}</ref> | region8 = {{flag|Чех}} | pop8 = [[Чех дэх Монголчууд|10,236]] | ref8 = <ref>{{cite web |url=https://www.czso.cz/documents/11292/27914491/2006_c01t13.pdf/67393c23-669d-4730-b367-e75ca1cab680?version=1.0 |title=T13 Cizinci podle typu pobytu a pohlaví – 25 nejčastějších státních občanství k 30. 6. 2020 |language=Чех |website=czso.cz |access-date=2025-02-25 |archive-date=2023-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230305221613/https://www.czso.cz/documents/11292/27914491/2006_c01t13.pdf/67393c23-669d-4730-b367-e75ca1cab680?version=1.0 |url-status=live }}</ref> | region9 = {{flag|Канад}} | pop9 = [[Монгол Канадчууд|9,090]] | ref9 = <ref>{{cite web|title=Canada Census Profile 2021|url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?LANG=E&GENDERlist=1&STATISTIClist=1,4&DGUIDlist=2021A000011124&HEADERlist=31&SearchText=Canada|website=Census Profile, 2021 Census|date=2021-05-07|publisher=Statistics Canada Statistique Canada|access-date=2025-02-25|archive-date=2023-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230103201320/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?LANG=E&GENDERlist=1&STATISTIClist=1,4&DGUIDlist=2021A000011124&HEADERlist=31&SearchText=Canada|url-status=live}}</ref> | region10 = {{flag|Казахстан}} | pop10 = 7,218 | ref10 = <ref name="Census2020"/> | region11 = {{flag|Австрали}} | pop11 = 5,538 | ref11 = <ref name="Census2020"/> | region12 = {{flag|Герман}} | pop12 = 3,972 | ref12 = <ref name="Census2020"/> | region13 = {{flag|Швед}} | pop13 = 3,951 | ref13 = <ref name="Census2020"/> | region14 = {{flag|Франц}} | pop14 = 3,102 | ref14 = <ref name="Census2020"/> | region15 = {{flag|Турк}} | pop15 = 2,716 | ref15 = <ref name="Census2020"/> | region16 = {{flag|Австри}} | pop16 = 2,658 | ref16 = <ref>{{cite web|url= https://www.statistik.at/fileadmin/pages/407/Bev_Staatb_Geschl_Bundesl_2022.ods|title= Bevölkerung nach Staatsangehörigkeit und Geburtsland|trans-title= Иргэншил, төрсөн улсаар хүн ам|language= de}}</ref> | langs = {{hlist|[[Монгол хэл]]|[[Умард Хятад хэл|Хятад хэл]] (Хятадад)|[[Орос хэл]] (Оросод)}} | rels = Голдуу [[Төвөдийн Буддын шашин]],<ref name='mongolian'>{{cite book |author=[[БНХАУ-ын Үндэсний статистикийн товчоо]] |title=БНХАУ-ын 2010 оны хүн амын тооллогын хүснэгт |publisher=Хятадын статистикийн товчооны хэвлэл |date=2012 |url=http://www.stats.gov.cn/tjsj/pcsj/rkpc/6rp/indexch.htm |access-date=2013-02-19 |isbn=978-7-5037-6507-0 |archive-date=2012-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813031919/http://www.stats.gov.cn/tjsj/pcsj/rkpc/6rp/indexch.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web| url = http://www.china.org.cn/e-groups/shaoshu/shao-2-mongolian.htm| title = China.org.cn – Монгол үндэстний цөөнх| access-date = 2013-05-29| archive-date = 2018-08-16| archive-url = https://web.archive.org/web/20180816211312/http://www.china.org.cn/e-groups/shaoshu/shao-2-mongolian.htm| url-status = live}}</ref><ref>{{cite web| url = http://www.china.org.cn/english/features/EthnicGroups/136937.htm| title = China.org.cn – Монгол угсаатны бүлэг| access-date = 2008-10-15| archive-date = 2017-10-19| archive-url = https://web.archive.org/web/20171019145235/http://china.org.cn/english/features/EthnicGroups/136937.htm| url-status = live}}</ref> Цөөнхөд [[Монголын бөө мөргөл]] ([[Тэнгэр шүтлэг]]),{{sfn|Bira|2011}} [[Зүүн үнэн алдартны сүм]], [[Протестант урсгал]] | related-c = Бусад [[Монгол угсаатан]] }} '''Монголчууд''' — [[Монгол Улс]]ын үндсэн хүн ам болсон төв азийн [[монгол угсаатан|монгол угсаат]] '''[[ард түмэн]]''', 10 сая хүнтэй '''[[үндэстэн]]'''. Монгол улсаас гадна [[Хятад]], [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Киргиз]], [[Өмнөд Солонгос]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америк]] болон [[Европ]]ын орнуудад тархан суурьшиж байна. [[Хянган]]аас [[Или мөрөн]], [[Тарвагатайн нуруу]], [[Цагаан хэрэм|Цагаан хэрэмнээс]] [[Байгал нуур|Байгал]] нуур хүрсэн өргөн уудам газар нутагладаг. Мөн дорно Европын [[Ижил мөрөн|Ижил]] мөрний эрэг, [[Тэнгэр уул]]ын [[Ысык нуур|Төмөрт]] нуурын эрэгт суужээ. НТӨ 209 онд монголчуудын анхны улс [[Хүннү улс|Хүннү]] байгуулагдаж улмаар МЭ 156 онд онд [[Сяньби]], 330 онд [[Нирун Улс|Нирун]], 386 онд [[Тоба Вэй]], 907 онд [[Кидан|Кидан Улс]]ууд байгуулагджээ. [[Чингис хаан]] 1206 онд [[Их Монгол Улс]]ыг байгуулсан нь орчин үеийн монгол үндэстэн бүрэлдэхэд нөлөөлсөн сүүлчийн томоохон үйл явдал юм. 17-18-р зуунд монголчууд [[манжууд|манж]], [[оросууд|оросын]] харьяанд орсоноос зарим хэсэг нь хэлээ мартаж [[орос хэл|орос]], [[хятад хэл|хятад]] хэлээр ярих болсон байна. 1911 онд [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Монгол улс]] сэргэн мандаж, 1961 онд [[НҮБ]]-ын бүрэн эрхт гишүүн болсон. [[нүүдэлчин|Нүүдлийн мал аж ахуй]] бол монголчуудын уламжлалт аж ахуйн хэлбэр юм. [[бөө мөргөл|Бөө]] мөргөлтэй байсан монголчууд 16-р зуунаас [[буддын шашин|буддын]] шашинтан болжэээ. Коммунист засаглалын үед (1924-1990) атеизм буюу шашингүй үзлийг ихэд сурталчилж байв. == Нэр == «'''Монгол'''» ({{mongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ|v}}) гэдэг энэ нэрийн тухай анх яаж хэдийд үүссэн талаар судлаач эрдэмтэд их маргалддаг бөгөөд албан ёсоор батлагдсан тайлбар байхгүй. # Энэ нэрийг уул усны нэртэй холбож үздэг. Буриадын эрдэмтэн Дорж Банзаров Монгол гэдэг нэр нь Мон гэдэг голын нэрээс иш авсан гэж үзсэн байна. Гэхдээ «Мон» гэдэг гол олдоогүй юм байна. Нөгөө талаас монгол аймгийнхан 3 голын эхэнд нутаглаж голынхоо эхийг Мон гэж нэрлэсэн байж болох юм. [[Зураг:Mongol khel.svg|thumb|80px|«Монгол» (''монггул'')]] # [[17-р зуун]]ы үеийн түүхч [[Саган сэцэн]] [[Эрдэнийн товч]] зохиолдоо энэ нэрийг [[Чингис хаан]] өөрөө өгсөн гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр Монгол гэдэг нэрийн Мон гэдэг нь зовж зүдрэх гэсэн утгатай, харин гол гэдэг нь гол цөм гэсэн утгатай гэжээ. # Энэ нэр монгиносон мунгинасан гэдэг үгнээс гаралтай гэж үзсэн байна. Эртний монгол аймгийн өвөг дээдэс Эргүнэ күнгээс мунгинан монгинон нүүсээр 3 голын сав газарт ирж суурьшсан. # Бөө мөргөлийн бэлгэ тэмдгээр өгсөн нэр гэж үзсэн. Монка-тэнгри-гал гэдэг үгний ка-тэнгри нь хасагдаад. Цаашдаа 2 дахь үеийн [[эгшиг]] эхнийхтэйгээ ижилсэж «Монгол» гэдэг нэр үүсэн байна. # «Монгол» гэдэг нэрийг [[Хятад]]ын судруудад Мэн-гү/Ман-гу-зы/Мон-гу-лун/Ман-ту/Мэн-гү-лүн хэмээх дуудлагатай дүрс бичгүүдээр тэмдэглэдэг байсан. [[Юань улс]]ын үеэс үүнийг нэг мөр «Мэнгү» гэж тэмдэглэдэг болжээ. Энэ нь хэдийнээс мунгинагсад хуучин бүдүүлэгчүүд гэсэн утгатай юм байна. # Эрдэмтэн судлаач Сүхбаатар Вэй улсын судар (Вэй ном)-т [[Тоба Вэй]] улсын цэргүүд нэгэн аймгийг эзэлчихээд тэндээс нэг хүүг олзлон авчээ. Тэр хүүг [[Мугулюй]] гэж нэрлэсэн байна. Тэр хүү нь Их [[Нирун улс]]ыг үүсгэн байгуулсан. Нирунчууд өөрийн удирдагчынхаа нэрээр аймгаа нэрлэсэн байж болох юм. # V зууны үеээс Эргүнэ хунаас нүүн ирэгсэд гурван голын хөвөөнд амьдарч эхэлсэн бөгөөд тэр овог аймаг дундаас Мон овогтон хүчирхжиж, улмаар Гол буюу зонхилогч улс болсон учраас «Монгол» гэх нэр үүссэн гэж ШУА-н академич Далай гуай тэмдэглэсэн байдаг. == Газар зүй == [[Зураг:Lone_Tree_-_Mongolia_Landscape.jpg|thumb|Монголын тал нутаг]] Монгол үндэстэн мандсан нутаг нь [[Төв Ази]] юм. [[Монголын тэгш өндөрлөг]] буюу Монголын тал хээр нь далайн түвшнээс дээш 900-1500 м өндөр өргөгдсөн өндөрлөг юм. Монголчуудын нутгийн урд хэсэгт нь [[говь]], дунд хэсэгт нь [[тал]] [[хээр]], хойд талд нь [[ой]]т хээрийн бүс зонхилдог. Баруун болон хойд талдаа харьцангуй өндөр [[Тэнгэр уул]] ({{өндөр|7000}} хүрнэ), [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатай]], [[Алтайн нуруу|Алтай]] ({{өндөр|4400}}), [[Соёны нуруу|Соён]] ({{өндөр|3400}}), [[Хангайн нуруу|Хангай]] ({{өндөр|4000}}), [[Хэнтийн нуруу]]д ({{өндөр|2800}}), урд талаараа [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], [[Говь]] зэрэг говь, цөл газар байна. Зүүн талдаа [[Мэнэнгийн тал]], [[Хөлөнбуйр]]ын нам доор тал нутаг байх ба [[Шилийн Богд уул]] зэрэг унтарсан галт уулстай. Дорнош [[Их Хянган]], өмнөш [[Цагаан хэрэм]]д тулна. Монголчуудын нутагт [[Байгал нуур]], [[Хөвсгөл нуур|Хөвсгөл]], [[Увс нуур|Увс]], [[Хяргас нуур|Хяргас]], [[Хар-Ус нуур|Хар-Ус]], [[Буйр нуур|Буйр]], [[Далай нуур|Далай]], [[Бост нуур|Бост]], [[Эв нуур|Эв]], [[Өрөнгө нуур]], [[Ангар мөрөн]], [[Сэлэнгэ мөрөн]], [[Орхон гол|Орхон]], [[Завхан гол|Завхан]], [[Ховд гол|Ховд]] , [[Хэрлэн]], [[Туул]], [[Или мөрөн|Или]], [[Хатан гол]] зэрэг томоохон гол нуурууд бий. Халимагийн тал [[Каспи хавийн нам доор]] газарт байрладаг. === Нутаг орон === {|class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Нутаг орон !! Улс !! Зэрэг !! Талбай <br> (км²)!! Нийслэл !! Монгол хүний <br> эзлэх хувь !! Нутгийн хуваарь |- | {{flagicon|Монгол}} [[Монгол Улс]] || colspan=2 | ''тусгаар улс'' || 1,566,600 || [[Улаанбаатар]] || 95% || [[Монгол улсын аймаг, нийслэл|22 нутаг:]] Архангай, Баян-Өлгий, Баянхонгор, Булган, <br> Говь-Алтай, Говьсүмбэр, Дархан-Уул, Дорноговь, Дорнод, <br> Дундговь, Завхан, Орхон, Өвөрхангай, Өмнөговь, Сүхбаатар, <br> Сэлэнгэ, Төв, Увс, Улаанбаатар, Ховд, Хөвсгөл, Хэнтий |} Монгол улс 21 аймаг, нэг нийслэлд хуваагддаг. [[Баян-Өлгий]]гээс бусад аймагт монголчууд дийлэнх олонх байна. {|class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Нутаг орон !! Улс !! Зэрэг !! Талбай <br> (км²)!! Нутгийн төв !! Монгол хүний <br> эзлэх хувь !! Нутгийн хуваарь |- | [[Өвөр Монгол]] || [[Хятад]] || I || 1,183,000 || [[Хөх хот]] || 17% || [[Өвөр Монгол|12 нутаг:]] Алшаа, Баяннуур, Бугат, Ордос, Тунляо, Улаанцав, <br> Улаанхад, Үхай, Хөлөнбуйр, Хөх хот, Хянган, Шилийн гол |- | [[Баянгол тойрог]] || Хятад || II || 470,954 || [[Хорол хот|Хорол]] || 4.1% || Хорол, Бүгүр, Лобнуур, Чакилик, Черчен, [[Хэжин шянь|Хэжин]], [[Хошууд шянь|Хошууд]], [[Бостнуур шянь|Бостнуур]], Яньчи |- | [[Бортал тойрог]] || Хятад || II || 24,934 || [[Бортал хот|Бортал]] || 5.6% || Бортал, Жинь, [[Рашаан шянь|Рашаан]] |- | [[Хайши тойрог]] || Хятад || II || 325,785 || [[Дэлхий хот|Дэлхий]] || 7.2% || Дэлхий, [[Голмуд]], [[Улаан шянь|Улаан]], [[Дулаан шянь|Дулаан]], Тяньжүнь, Лөнхү, Их цайдам, Магнай |} [[Файл:Bosten-Lake (Bosten-See), Xinjiang, China, 87.00E, 42.00N.jpg|thumb|150px|[[Бост нуур]], [[Шинжаан|Шиньжян]]]] Хятад улсын монголчууд улсын нэг, хоёрдугаар зэргийн нутагт хүн амын цөөнх болсон. Монгол улсыг даган сунасан [[Өвөр Монгол]], түүнтэй хаяа залгаа муж оронд байна. Баруун захаас дурдвал [[Шинжаан]]ы [[Бортал тойрог|Бортал]], [[Баянгол тойрог|Баянгол]] тойрог, [[Ховогсайр шянь|Ховогсайр]] шянь, [[Хөхнуур]] мужийн [[Хайши тойрог|Хайши]] тойрог, [[Хөнань шянь|Хөнань]] шяньд байна. Ганьсү мужийн [[Сүбэй шянь|Сүбэй шянь]], Хөбэй мужийн Вэйчань шянь, Ляонин мужийн Фүшинь шянь, Харчин зүүн гарын шянь, Гирин мужийн Өмнөд горлос шянь, Хармөрөн мужийн Дөрвөд шянь зэрэг болно. Өвөр Монголын газар нутгийн дотор монголоороо байгаа нь [[аймаг]], [[хошуу]] байдаг бол хятаджиж байгаа нь [[хот]] (аймгийн зэрэгтэй), [[шянь]] болон өөрчлөгддөг. {|class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Нутаг орон !! Улс !! Зэрэг !! Талбай <br> (км²)!! Нийслэл <br>/нутгийн төв !! Монгол хүний <br> эзлэх хувь !! Нутгийн хуваарь |- | {{flagicon|Буриад}} [[Буриад]] || [[Орос]] || I || 351,334 || [[Улаан-Үд]] || 30% || [[Буриад орны засаг захиргааны хуваарь|23 нутаг:]] Ах, Бабант, Байгал шадар, Баргажин, Бичүүр, <br> Загарай, Захаамин, Зэд, Муя, Мухаршивэр, Сэлэнгэ, <br> Тарвагатай, Түнхэн, Улаан-Үд, Хабаан, Хиагт, Хойдбайгал, <br> Хойдбайгал хот, Хорь, Хурамхаан, Хэжэнгэ, Эвлэг, Яруу |- | {{flagicon|Халимаг}} [[Халимаг]] || Орос || I || 74,731 || [[Элст]] || 56% || [[Халимаг орны засаг захиргааны хуваарь|14 нутаг]] |- | [[Агийн тойрог]] || Орос || II || 19,600 || [[Аг балгас|Аг]] || 62.5 % || Аг хот, Аг, Дульдурга, Могойт |- | [[Усть-Ордын тойрог]] || Орос || II || 22,400 || [[Ордын-Адаг]] || 39.6 % || Алар, Баяндай, Бохан, Нукут, Оса, Эхирэд-Булгад |} 2010 оны байдлаар халимагууд Халимаг улсын хүн амын 57.4%-г бүрдүүлж байгаа бол буриадууд Буриад улс, [[Агийн тойрог]], [[Усть-Ордын тойрог|Усть-Ордын]] тойрогт цөөнх болж байна. Оросын ЗГ [[Агийн тойрог]], [[Усть-Ордын тойрог|Усть-Ордын]] хоёр буриад автономит тойргийг 2008 онд [[Эрхүү муж]] болон [[Өвөр Байгалийн хязгаар]]т нэгтгэжээ. [[Киргиз]] улсын Иссык-Куль муж дахь [[Ысык нуур|Төмөрт нуур]]ын (Иссык-көл зүүн эрэг, Караколь ([[Харгол]]) хот, [[Ак-Суй]] районд ойрадууд бий. {{Gallery | title = Газар зүй хэсэгт хамаарах зургийн түүвэр | width = 180 | height = 140 | lines = 2 | Зураг:Mongolia and Mongol Autonomous Subjects in The PRC.png|Монгол улс ба Хятадын монгол нутгийн газрын зураг | Зураг:Buryatia01.png|2006 он. Усть-Орд, Буриад, Аг | Зураг:Kalmykia03.png|Халимаг орны байрлал }} == Хүн ам зүй == {{Main|Монголын хүн ам зүй}} {| class="wikitable" |- ! Он !! Хүн ам !! Тэмдэглэл |- | 1 он || 2,000,000?<ref>2011 оны "Хүннү" 5 ангит баримтат кинонд 2 сая хүннүчүүд байсан гэжээ</ref> || |- | 1000 || ||[[:en:Liao Dynasty#Government|750,000 киданчууд]] |- | 1200 || 2,000,000? || [[Дундад зууны монгол аймгууд|2,000,000]] монголчууд<ref>[https://books.google.mn/books?id=JtOqIc9t2qsC&pg=PA4&lpg=PA4&dq=is+why+just+two+million+Mongols,+with+129,000+cavalrymen&source=bl&ots=gv7PR4t0ts&sig=1PCa2fUo0lDKnkEyYOk7p4QMNPc&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=is%20why%20just%20two%20million%20Mongols%2C%20with%20129%2C000%20cavalrymen&f=false Urgunge Onon The Secret History of the Mongols: The Life and Times of Chinggis Khan] 2005 ...That is why just two million Mongols, with 129,000 cavalrymen. Ө.Онон киданчуудын тоог оруулсан эсэх талаараа тодорхой дурьдаагүй.</ref><ref>[https://jigjids.files.wordpress.com/2011/05/the_secret_history_of_the_mongols_the_life_and_times_of_chinggis_khan1.pdf Urgunge Onon The Secret History of the Mongols: The Life and Times of Chinggis Khan]</ref> [[Лев Гумилёв]] 12-р зууны монголын овог аймгууд 700,000 хүнтэй байсан гэж үзсэн байдаг ба үүндээ киданчуудын тоог оруулаагүй. |- | 1650 || 2,760,000<ref name="zuun">С.Чулуун “Монголчууд: XYII-XX зууны эхэн үе”</ref> || 50,000-60,000 буриад (77,000)<ref>[http://www.bur-culture.ru/index.php?id=news-detail&tx_ttnews=42&cHash=effe903f9ae6737362277ed761d6c2ca Традиционная материальная культура бурятского этноса Предбайкалья.]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Этногенез и расселение. Средовая культура бурят</ref><ref>[http://www.ugaizam.narod.ru/num_012/n_0012_001.html П.Б. Абзаев. Буряты на рубеже XX-XXI вв. Численность, состав, занятия]</ref>; 860,000 халх<ref name="zuun"/> (Түшээт ханы 3 хошуу 280,000, Сэцэн хан аймаг 240,000, Засагт ханы 4 хошуу 340,000)<ref name="zuun"/> (Ш.Нацагдоржийн "Халх товчоон" зэрэг социализмийн үеийн бүтээлүүдэд Халхын ханлиг 600,000 хүн амтай байсан гэж үзжээ); өмнөд монголчууд 1,100,000;<ref name="zuun"/> 850,000? [[ойрад]]: 250,000 [[халимаг]]<ref name="zuun"/>; 100,000 [[дээд монголчууд]];<ref name="zuun"/><ref>[hamagmongol.narod.ru/oyirad/oh31_r.htm Х.Санжи Обзор ойратской истории-Период трех государств-Зюнгарское ханство]</ref> 500,000 [[зүүнгар]]чууд<ref name="zuun"/> |- |1700 || ||600,000 [[зүүнгар]]чууд (1755), 200–250,000? [[:en:Kalmyk people#Demographics|халимаг]] (1771), 200,000 [[дээд монголчууд]] (1720 он)<ref name="montaa.mn">{{Cite web |url=http://montaa.mn/content/view/73/ |title=БУЦАЖ ИРЭЭГҮЙ МОНГОЛ АЙМГУУД |access-date=2015-06-15 |archive-date=2013-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131115172101/http://montaa.mn/content/view/73/ |url-status=dead }}</ref> |- |1800 || ||600,000 халх; 440,000? ойрад: 120,000 зүүнгарчууд, 120,000? дээд монголчууд |- | 1900||2,300,000?||[[:en:Buryatia#Ethnic groups|283,383]]<ref>{{Cite web |url=http://www.kyrgyz.ru/?page=225 |title=Б.З. Нанзатов,ПЛЕМЕННОЙ СОСТАВ БУРЯТ В XIX ВЕКЕ |access-date=2015-06-15 |archive-date=2013-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203040827/http://www.kyrgyz.ru/?page=225 |url-status=dead }}</ref> буриад (1897); 500,000? халх (1911); 380,000 ойрад: 70,000? Монголын ойрад (1911), 190,648 халимаг (1897), 50,000 дээд монголчууд,<ref name="montaa.mn"/> 70,000? бусад ойрад; 1,500,000 өмнөд монголчууд (1911)<ref name="lupm">[http://www.lupm.org/mn/pages/101026mn.htm Түмэдхүү, ӨМӨЗО-НЫ ХҮН АМЫН ХУВИРАЛТЫН ЗУРГИЙГ ҮЗЭЭД] (Southern) Mongolian Liberal Union Party</ref><ref name="sodon">{{Cite web |url=http://sodonmedeelel.blog.gogo.mn/read/entry464126 |title=Өвөр Монголын хүн ам |access-date=2015-06-15 |archive-date=2013-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203041738/http://sodonmedeelel.blog.gogo.mn/read/entry464126 |url-status=dead }}</ref> |- | 1927 ||2,100,000? ||'''600,000 Монголын иргэн'''<ref>[http://www.burtgel.gov.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=726:civilregister&catid=178:history&Itemid=374 ИРГЭНИЙ БҮРТГЭЛИЙН ТҮҮХЭН ТОЙМ]</ref> — 230,000? буриад: 15,800 Монголын буриад,<ref>С.Баттогтох - Нууц хуйвалдаанаас нугалаа завхралд</ref>; [[:en:Buryatia#Ethnic groups|214,957]] буриад Орост (1926); 500,000? халх (1927); 330,000? ойрад: 70,000 Монголын ойрад, 128,809 халимаг (1926) |- |1956||2,500,000?||228,647 буриад: 24,625 Монголын буриад (1956), 135,798 ([[:en:Buryat Autonomous Soviet Socialist Republic|ЗСБНАБУ]]ын буриад; 1959), [[:en:Agin-Buryat Okrug#Ethnic groups|23,374 Агийн буриад]] (1959), [[:en:Ust-Orda Buryat Okrug#Ethnic groups|44,850 Усть-Ордын буриад]] (1959); 639,141 халх (1956); 240,000? ойрад, 77,996 Монголын ойрад (1956), 100,603 халимаг (1959), [[:en:Demographics of China#Ethnic groups|1,462,956 монгол Хятадад]] (1953) |- |1980||4,300,000?||317,966? буриад 29,802 Монголын буриад (1979), 206,860 [[Буриад орон|Буриад улсын]] буриад (1979), 45,436 Усть-Ордын буриад (1979), 35,868 агийн буриад (1979); 1,271,086 халх; 398,339 ойрад: 127,328 Монголын буриад (1979), 140,103 халимаг (1979), 2,153,000 өмнөд монголчууд (1981)<ref name="lupm"/> |- | 1990 ||4,700,000?||376,629 буриад: 35,444 Монголын буриад (1989), 249,525 Буриад улсын буриад (1989), 49,298 Усть-Ордын буриад (1989), 42,362 Агийн буриад (1989); 1,654,221 халх; 470,000? Oirats: 161,803 Монголын ойрад (1989), 165,103 халимаг (1989), 33,000 дээд монголчууд (1987);<ref>{{Cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=cn |title=ethnologue.com information |access-date=2012-12-09 |archive-date=2012-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121126014809/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=CN |url-status=dead }}</ref> |- | 2010 он || 5–9,200,000?<ref>768,000 гэр бүл Монголд (2013)</ref> ||500,000? буриад (45–75,000 Монголын буриад, 10,000 [[Хөлөнбуйр]]ын буриад); 2,300,000 халх ([[дарьганга]], [[дархад]], [[элжигин]], [[сартуул]]ыг оролцуулан); 638,372 ойрад: 183,372 халимаг, 205,000 Монголын ойрад, 90–100, 000 дээд монголчууд, 2010 — 140,000 [[Шинжаан]]ы ойрад; 2013 — 190,000? Шиньжяны ойрад: 100,000? торгууд, 40–50,000? өөлд, 40,000? бусад ойрад: голчлон [[хошууд]]); 5,500,000? өмнөд монголчууд (албан ёсны мэдээгээр 5 сая гаруй өвөрмонголчууд байгаа гэх боловч нилээд хувь нь хятаджсан эсвэл монгол нэрээр бүртгүүлсэн хятадууд байгаа тул бодит тоо нь 1-2 сая байж болзошгүй) |} 2010 оны тооллогоор дэлхий даяар 9.3 сая монгол үндэстэн байсан бөгөөд 2015 оныхоор тооцоход 9.7 сая байна. ==== Монголд ==== [[Файл:Mongol atlas.jpg|thumb|250px|Монголын ястан, үндэстний нутаг]] [[Зураг:Atlas Mongolica.jpg|thumb|250px|Монгол, Хятад дахь монгол яс, аймаг]] Монгол улсын 2010 оны хүн амын тооллогоор суурин хүн амын 95.3 хувь буюу 2,523,621 нь монгол үндэстний ястан байв. 2015 онд Монгол улсын хүн ам 3 сая хүрч, дээрх хувиар тооцвол түүн дотор монгол хүний тоо 2.8 сая болжээ. ====[[:en:Demographics_of_China#Ethnic_groups|Хятадад]] ==== Хятад улсын 2010 оны хүн амын тооллогын дүнгээр 5,981,840 «монгол үндэстэн» байв.<ref>[http://www.stats.gov.cn/tjsj/pcsj/rkpc/6rp/excel/A0201.xls БНХАУ-ын хүн амын 2010 оны тооллого].</ref> 2000-2010 онд өссөн хувийг харгалзан тооцвол 2015 онд монгол хүний тоо 6.06 сая болсон. {|class="wikitable" style="text-align:center" |+Нийт тоо<ref>phttp://www.stats.gov.cn/tjsj/tjgb/rkpcgb/ БНХАУ-ын статистикийн газар].</ref> |- style="font-weight:bold; background: #f0f0f0;" | width="120" align="left" height="12" | Ард түмэн | width="75"| 1990 | width="75" | 2000 | width="75" | 2010 он |- | align="left" | Монгол үндэстэн || 4,806,849 || 5,827,808 || 5,981,840 |- |- style="background: #f0f0f0;" | height="12" align="left" colspan=3 | Хятад улсын хүн амд эзлэх хувь || 0.45% |} * 68.72%: [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын өөртөө засах орон]] — 4.1 сая * 11.52%: [[Ляонин]] муж — 700 мянга * 2.96%: [[Гирин]] муж — 180 мянга * 2.92%: [[Хэбэй]] муж — 180 мянга * 2.58%: [[Шинжаан]] — 155 мянга * 2.43%: [[Хармөрөн]] муж — 145 мянга * 1.48%: [[Хөхнуур]] муж — 90 мянга * 1.41%: [[Хэнань]] муж — 85 мянга * 5.98%: бусад газар — 360 мянга ==== [[:en:Demographics_of_Russia#Ethnic_groups|Орост]] ==== Орос улсад монголчуудыг «буриад», «халимаг», «монгол» гурван нэрээр бүртгэдэг. 2015 оны байдлаар тооцвол 660 мянган монгол бий. [[Зураг:Орос дахь үндэстнүүд.jpg|thumb|Оросын ард түмний нутаг]] {|class="wikitable" style="text-align:center" |+Нийт тоо |- style="font-weight:bold; background: #f0f0f0;" | width="120" align="left" height="12" | Ард түмэн | width="75" | 2002<ref>{{Cite web |url=http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_01.xls |title=Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2002 года — Национальный состав населения |access-date=2015-06-15 |archive-date=2020-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200109173322/http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_01.xls |url-status=dead }}</ref> | width="75" | 2010 он<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls ОХУ-ын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн, яс үндсээр.]</ref> |- | align="left" | [[Буриад ястан|Буриад]] || 445,175 || 461,389 |- | align="left" | [[Халимаг ястан|Халимаг]] || 173,996 || 183,372 |- | align="left" | Монгол || 2,656 || 2,986 |- style="background: #f0f0f0;" | height="12" align="left" | Нийлбэр || 621,827 || 647,747 |- style="background: #f0f0f0;" | height="12" align="left" colspan=2 | Оросын хүн амд эзлэх хувь || 0.45% |} ==== Бусад газар ==== [[:en:Demographics_of_Kyrgyzstan#Ethnic_groups|2009 оны байдлаар]] Киргизстанд 4188 [[сарт халимаг]] хүн байна. Албан бус тоогоор 12000 бий.<ref name="хиргис2009"> Перепись населения Кыргызской Республики 2009 года. Численность постоянного населения по национальностям.</ref> 2010 оны хүн амын тооллогоор МУ-ын иргэн монголчуудаас 110 мянга орчим нь Өмнө Солонгос, Америк болон Европын орнуудад амьдран сууж байна. === Овог аймаг === {{гол|Монгол овог аймгуудын жагсаалт}} {|class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Этгээд !! Бусад анги, бүлэг !! Яс, аймаг, отог |- | Дорнод || зүүн монгол, ар монгол || [[дархад]] | [[дарьганга]] | [[халх]] ([[элжигин]], [[сартуул]]) | [[хотгойд]] |- | Өмнөд || зүүн монгол, өвөр монгол || [[авга]] | [[авганар]] | [[аохань]] | [[асуд]] | [[баарин]] | [[дөрвөд (хасар)|дөрвөд]] | [[горлос]] | [[жалайд]] | [[жарууд]] | [[муумянган]] | <br> [[найман]] | [[онниуд]] | [[ордос]] | [[сөнөд]] | [[түмэд]] | [[урад]] | [[үзэмчин]] | [[харчин]] | [[хишигтэн]] | [[хорчин]] | [[хуучид]] | [[цахар]] |- | Өрнөд || баруун монгол ([[ойрад]]), <br> зарим нь ар монгол || [[алтайн урианхай]] | [[баатуд]] | [[баяд]] | [[дөрвөд]] ([[хотон (ястан)|хотон]]) | [[дээд монгол]] | [[захчин]] | [[өөлд]] | [[торгууд]] <br> | [[цорос]] | [[хойд]] | [[хошууд]] | [[халимаг]] (торгууд, дөрвөд, хошууд, [[бузава]]) | [[хотон халимаг]] |- | Умард || зүүн монгол, хойд монгол, <br> зарим нь ар монгол || [[буриад]] ([[булгад]], [[эхирэд]], [[хонгоодор]], [[хорь]], [[сартуул]], [[цонгоол]], [[табангуд]]), [[барга]], [[хамниган]] |} === Хэл бичиг === Монгол хэл олон аялгуутай. Монгол хэл нь [[Дуншян хэл|Дуншян]], [[монгор хэл|монгор]], [[дагуур хэл|дагуур]] хэлний хамт [[алтай хэлний язгуур|алтай]] язгуурын [[монгол хэлний бүлэг|монгол]] бүлэгт орно. Хэл шинжлэлч [[Шадавын Лувсанвандан]] 1959 онд монгол хэлийг дараах байдлаар ангилжээ:<ref> Шадавын Лувсанвандан. [https://books.google.mn/books/about/Монгол_хэл_аялгууны_у.html Монгол хэл аялгууны учир.] ШУДБХ Эрдэм Шинжилгээний Хэвлэлийн Газар. 1959 он.</ref> {|class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Аялга !! Хэлэлцэгч !! !! Завсрын аман аялга !! Хэлэлцэгч |- | Төв аялга || [[халх]], [[цахар]], [[ордос]] || || colspan=2 | ''доорхыг харах'' |- | [[Буриад аялга|Умард аялга]] || Байгалын ар, өврийн [[буриад]] || || Төв-умардын завсрын аман аялга || Сэлэнгийн буриад, [[барга]] |- | [[Ойрад–Халимаг аялга|Өрнөд аялга]] || Шинжааны [[ойрад]], [[халимаг]] || || Төв-өрнөдийн завсрын аман аялга || Хөхнуур, Алшаагийн ойрад, Монголын ойрад |- | Дорнод аялга || [[хорчин]], [[харчин]] || ||Төв-дорнодын завсрын аман аялга || [[баарин]], [[ар хорчин]], [[найман]], [[онниуд]] |} Монголчууд түүхэндээ [[Монгол бичиг|монгол бичиг]], [[дөрвөлжин үсэг]], [[тод үсэг|тод [монгол] үсэг]], [[галиг үсэг]], [[соёмбо үсэг]], [[вагиндрын үсэг]], [[латин үсэг]] хэрэглэж байсан. Одоо албаны бичигт гурван өөр бичгийн дүрэм бүхий [[кирилл үсэг]], уламжлалт монгол үсгийг зэрэгцэн хэрэглэж байна. * Монгол улсад [[халх аялга|халх аялгыг]] (төв) гол болгон 1941 оноос хойш кирил үсгээр бичиж байна. 35 үсэгтэй. * Хятад улсад [[цахар аялга|цахар аялгыг]] (төв) гол болгон уламжлалт монгол үсгээр бичиж байна. 29 үсэгтэй. * Оросын буриадууд [[буриад аялга|буриад аялгыг]] (умард) «буряад хэлэн» хэмээж 1939 оноос хойш кирилээр бичиж байна. 36 үсэгтэй. * Халимагууд [[Ойрад–Халимаг аялга|халимаг аялгыг]] (өрнөд) «хальмг келн» хэмээж 1941 оноос хойш кириллээр бичиж байна. 38 үсэгтэй. Хятад дахь монголчуудын тал нь буюу 3.3 сая орчим нь монгол хэлээ мэднэ. ОХУ дахь буриадуудын тал хувь буюу 230 мянга, халимагуудийн тал хувь буюу 80 мянга нь монгол хэлээр ярьдаг ба бусад нь монгол хэлээ мартжээ. Монгол хэлээр ярьдаг нийт хүний тоо — 6.4 сая юм.<ref>Estimate from Svantesson et al. 2005: 141: 5.7 million.</ref><ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab6.xls Перепись-2010].</ref> === Шашин шүтлэг === [[Зураг:White_Tara.jpg|thumb|160px|17-р зуун. [[Занабазар]]ын урласан [[Цагаан дарь эх]]]] Монголчууд анх [[бөө мөргөл]], [[тэнгэр шүтлэг]]тэй байв. МНТ-д Хөхөчү бөө буюу Тэв тэнгэр Чингис хаанд шадарлан, бас тэрссэн талаар дурдсан ба 13-р зууны [[Гүюг]] хааны тамганы дардас, [[Аргун]] ханы захидал «Мөнх тэнгэрийн хүчинд» хэмээн эхэлсэн байдаг.<ref>[http://www.munkho.de/wp/монгол-бичгийн-соёл-түүx-уран-бичлэг-б/ Монгол бичгийн соёл, түүx, уран бичлэг буюу каллиграф I]. 2014.</ref> Одоо бөөгийн ёс харьцангуй хумигдмал болсон боловч [[овоо]] босгох, газар ус аргадах, тахих зан үйл үлджээ. Буриад орон, Хөвсгөл аймгийн [[тайга]] нутгаар, [[дархад]] ястны дунд [[бөө]]гийн уламжлал хүчтэй хадгалагджээ. [[Зураг:Mongolia, near Ulaanbaatar.jpg|thumb|left|180px|20-р зуун.Монгол [[лам]] (магадгүй [[Содномын Дамдинбазар]]) Өргөө хотын ойролцоо]] Монголд [[буддын шашин]] Хүннү, Нирун улс, [[Хубилай]] хааны үе, 16-р зуунд гэх мэтээр дөрвөн удаа дэлгэрчээ. Монгол оронд 16-р зуунаас хойш [[Жавзандамба хутагт]], [[Зая бандид Намхайжамц|Зая бандид]], [[Агваан Доржиев]] гэх мэт олон хутагт хувилгаан тодорч, үсэг бичиг зохиох, [[бурхны ном]] орчуулах, [[бурхан|бурхны]] хөрөг, шуумал бүтээх, [[суварга]], [[сүм]] [[хийд]] барих зэргээр буддын шашин хөгжиж байв. 20-р зуунд [[коммунизм|коммунист]]нийгмийн үед шашны нөлөөг бууруулах бодлого явуулж байсан ба 1990 оноос Монгол улсад шашин шүтэх явдлыг чөлөөтэй болгожээ. 2010 оны тооллогоор МУ-ын хүн амын 53 хувь буддын шашин шүтдэг, 38 хувь шашин шүтдэггүй гэж хариулжээ.<ref name="тооллого2010"></ref> ЗХУ задарснаас хойш ОХУ дахь монголчууд улмажлалт бөө мөргөл болон буддын шашныг сэргээн хөгжүүлж байна. БНХАУ дахь монголчууд улс төрийн дэглэмээс шалтгаалаад шашнаас зайлсхийдэг хэвээр байна. Сарт халимаг, дунсян, баоань, [[Алшаа]] дахь цөөн тооны монголчууд лал шашинтай. [[Христийн шашин]] оросоор дамжин Байгал нуурын баруун эргийн буриадад 18-р зуунаас дэлгэрч үндсэн шашин болсон бол МУ-д 1990 оноос хойш сүм хийд олныг барьснаар одоо хүн амын 2.3% христийн шашинтан болжээ.<ref name="тооллого2010"></ref> Сүүлийн жилүүдэд Монгол Улс дахь бөө мөргөл цахим орчинд түгэн дэлгэрэхийн зэрэгцээ бөө мөргөлийн талаарх мэдлэгийг бүтээх, дамжуулах шинэ хэлбэр бий болжээ. Антропологич Оюунгэрэл Тангад Монголын бөө нарын подкаст болон нийгмийн сүлжээн дэх нийтлэлд дижитал угсаатны зүйн шинжилгээ хийж, орчин үеийн бөө нар зөвхөн эрдэм шинжилгээний судалгааны объект байхаа больж, цахим хэрэгслээр дамжуулан бөө мөргөлийн уламжлалыг өөрсдөө тайлбарлаж, түүнийг тайлбарлан тодорхойлох эрхээ бататгах болсон гэж үзсэн байна. Тэдний тайлбар нь соёлын өв, буддын шашин, нео-бөө мөргөл, байгаль хамгаалах үзэл зэрэг олон янзын ойлголтыг хослуулдаг боловч хүн, өвөг дээдэс, төрсөн нутаг, газар усны эзэд, савдгийн хоорондын харилцан хамаарлыг нийтлэгээр онцолдог. Уг судалгаанд энэхүү цахим үйл ажиллагааг Монгол Улс дахь бөө мөргөлийн сэргэлт, институцчилэгдэх үйл явцын хүрээнд мэдлэгийн эрх мэдэл шинэ хэлбэрээр бүрэлдэж байгаагийн илрэл хэмээн тайлбарлажээ.{{Cite journal |last=Tangad |first=Oyungerel |year=2024 |title=Shamans Study Shamanism: The World in the Podcasts of Mongolian Shamans |url=https://czasopisma.bg.ug.edu.pl/index.php/etnografia/article/view/13050 |journal=Etnografia. Praktyki, Teorie, Doświadczenia |language=en |volume=10 |pages=45–66 |doi=10.26881/etno.2024.10.03}}<ref>{{Cite journal |last=Tangad |first=Oyungerel |date=2024 |title=Shamans study shamanism: The world in the podcasts of Mongolian shamans |url=https://czasopisma.bg.ug.edu.pl/index.php/etnografia/article/view/13050 |journal=Etnografia. Praktyki, Teorie, Doświadczenia |language=en |volume=10 |issue=10 |pages=45–66 |doi=10.26881/etno.2024.10.03 |issn=2543-9537}}</ref> == Түүх == {{Загвар:Монголчуудын түүх}} === Эртний түүх === Монгол нутагт хүрлийн үед тархсан [[дөрвөлжин булш]]ны соёлын хүмүүс нь [[:en:Race (human classification)|антропологи төрхийн]] хувьд монголжуу төрхтнүүд байв.<ref>{{Cite web |url=http://oi50.tinypic.com/25hirzk.jpg |title=Archive copy |access-date=2015-09-10 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304215259/http://oi50.tinypic.com/25hirzk.jpg |url-status=dead }}</ref> Монголчууд Монгол нутагт эртнээс байсан [[:en:Urheimat#Mongolic_homeland|уугуул]] үндэстэн юм .Дөрвөлжин булшны соёл нь Хүннү, Сяньби зэрэг монгол угсаатнуудын соёл мөн орчин үеийн монголчуудын соёлтой ижил байдаг.Монголчуудад хамаарагдах бусад археологийн соёл бол [[:en:Upper Xiajiadian culture|Дээд Сязядян]], [[:en:Lower Xiajiadian culture|Доод Сязядян]], [[:en:Zhukaigou culture|Жукайгоу]], [[:en:Ordos culture|Ордосын соёл]]ууд юм. Өвөг монгол овог аймгуудыг ху, жун, ди, төвд хэлэнд хор, согбу гэх нэрээр тэмдэглэж ирсэн ба хьюнюй, сьюнюй зэрэг [[Хүннү]]гийн өвөг, [[дорнод ху|дунху]] нар нь бүгд монгол болно.Хүннүгийн ноёлогч Хуянь овог Сүмбэ, Нирун, Хамаг Монголд (Хиад) байв. Хэрэйд, Мэргид, Татарчуудыг [[Кидан|Кидан Улс]]ын үед [[Зүбү]] хэмээн нэрлэж байв. Зүбү нэрийг Хүннүгийн Сьюйбү овгоос улбаатай гэдэг. 13-р зууны хятад зурганд дүрслэгдсэн монгол нумны зураг хүннү нумтай ижил болох нь харагддаг. Мөн ширэн завь хэрэглэдэг, тулааны үед эмээлээ овоолж хамгаалдаг зэрэг нь монгол, хүннүд адил байдаг.<ref>Г.Сүхбаатар, Монголчуудын эртний өвөг, 1980</ref> [[Найман]], [[Онгууд, Онход|Онгуд]] , [[Хэрэйд]] гэх мэт зарим монгол аймгийг түрэг гэж үзэх явдал байдаг ч тэдний удирдагчдын нэр, овог аймгийнх нь нэр монгол үгтэй утга санаагаараа таардаг.Археологийн судалгаагаар 10-13-р зуунд олон тооны түрэг аймаг монголд байсан гэх нотолгоо олддоггүй мөн монголчуудын дунд түрэг соёлын нөлөө бараг байдаггүй. [[Их Монгол Улс]]ын хүн амыг 4 хэсэгт хуваахад ноёлогч ангид монголчууд, түүний дараа кидан, түрэгүүд, 3 дахь ангид [[зүрчид]], 4 дэхь ангид нь хятадууд орсон байдаг бөгөөд харин гарал нь эргэлзээтэй гэх энэ аймгуудыг монгол биш хэмээн ялгаж ангилсан явдал огт байхгүй байна. Эцгийн талаас өвлөгддөг генийг [[:en:Human Y-chromosome DNA haplogroup|Y хромосомын ДНХ]], эхийн талаас өвлөгддөг генийг [[:en:Mitochondrial DNA|митохондрийн ДНХ]] гэдэг ба эцгийн талаар нь аливаа хүний гарал угсааг нь тодорхойлдог.Ген нь устаж үгүй болдоггүй. Мөн [[:en:Blood type|цусны бүлгээр]] нь ямар угсаатнууд хоорондоо холбоотой болохыг тодорхойлдог. Ойролцоо гаралтай буюу хил залгаа нутагт оршин суудаг үндэстнүүдын цусны бүлэг ижил байдаг. Монголчуудын болон Алтайн угсаатнуудын голлох ген бол C3 буюу [[:en:Haplogroup C-M217|C-M217 гаплогрупп]] юм. Төв Азид хүмүүс 2 замаар Африкаас ирсэн гэж үздэг ба Африкаас [[Баруун Ази]]-Энэтхэг-[[Зүүн Өмнөд Ази]]-[[Зүүн Ази]]-[[Төв Ази]] гэсэн өмнөд зам , Африкаас Баруун Ази-Төв Ази гэсэн хойд замаар эртний хүмүүс Төв Азид иржээ.Энэ хүмүүс бол Монголжуу төрхтний умард салбарынхан буюу эх газрын монголоид төрхтөн юм.Эх газрын ази төрхтөн дотроо 2 хэсэгт хуваагддаг ба Төв Азичуудыг монголжуу төрхтний умард салбарын өмнөд Сибирийн дэд бүлэгт (Төв Азийн дэд бүлэг), Умард Азичуудыг умард Сибирийн дэд бүлэгт (палеосибирь төрхтний дэд бүлэг)<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/439381/Paleo-Siberian|britannica.com]</ref> оруулан ангилдаг. Дархадын бүрэлдэхүүнд анчин самоедь угсааны зарим хүмүүс орж ууссан гэж угсаатны зүйч Х.Бадамхатан үзжээ. [[Зураг:Genghis Khan.jpg|thumb|Өнөөгийн Монгол үндэстнийг үндэслэгч Эзэн Богд [[Чингис хаан]].]] Монголчуудын антропологи хэв шинж, генийн сан Дорнод Монголын дөрвөлжин булшны монголжуу хүмүүс, Баруун Монголын европжуу төрхтний хиргисүүрийн буюу чулуун овоот соёлын хүн ам, Сяньби, Хүннүчүүдээс бүрэлдэн бий болжээ. Угсаатан үүсэн бүрэлдэх үйл явцыг [[:en:Ethnogenesis|этногенез]] гэж нэрлэдэг. Хүннүчүүдийн хувьд зарим хэсэг нь бага зэрэг европжуу төрхтэйгээрээ ялгарах боловч гоц ялгарах шинж байхгүй, үндсэндээ нэг гаралтай монголжуу хүмүүс байжээ.<ref>Д.Түмэн, Б.Оюунгэрэл, М.Үүрийнцолмон, Монголын Хүннүгийн антропологи, МУИС-ийн эрдэм шинжилгэээний бичиг, 2002 он, N187</ref> Монгол угсаатнуудаас [[буриад]]ууд өмнөд [[Сибирь]] хавьд байсан [[:en:Haplogroup N-M231|N]] гапло бүлэгтэй үндэстнүүдтэй нилээн холилдсон байдаг бөгөөд баруун монголчууд халхуудаас нуруугаар ялимгүй өндөр, дөрвөдүүд өндөр, шулуун хамартай, гавлын хэлбэр нь ялгагдах онцлог шинжтэй гэх мэт зарим өвөрмөц шинж төрх монголчуудын угсаатны бүлэг, газар орны ялгаанаас хамааран ажиглагддаг. Монгол хүн дунд зэргийн нуруутай, өргөн шанаатай, товгор хацартай, жартгар нүдтэй, гавлын хэлбэр нь зүүн өмнөд ази, зүүн азийнхантай харьцуулахад арай зууван, хар, бор өнгийн нүдтэй, шулуун хар, хүрэн үстэй, цайвар цагаан, шар, хөрслөг бор өнгийн арьстай, тэгш шүдтэй байдаг. Индианчуудын шүдний хэлбэр монголчуудынхтай ихээхэн төстэй. Захчингуудаас 8, Халхуудаас 6 төрлийн ген илэрдэг.Монголчуудад нийтдээ 10-аад ген байдаг.Монголчууд эрт үед европоос ирсэн [[:en:Tocharians|тохар]], [[:en:Yuezhi|юэжи]], [[:en:Iranian peoples|иран угсааны]] [[:en:Scythians|скиф]]тэй бага зэрэг холилдсон байдаг.Архангай аймгийн Эрдэнэмандал, Өгий нуур зэрэг сумдаас Хүннүгийн үед амьдарч байсан монголжуу болон европжуу төрхтний холимог төрхтэй болон европ төрхтэй хүмүүсийн булш олджээ.<ref>З.Батсайхан, Төв Азийн нүүдэлчдийн түүхийн зарим асуудал, МУИС-ийн эрдэм шинжилгэээний бичиг, 2002 он, N187</ref>Хүннүгийн харъяанд [[:en:Wusun|усунь]] , [[:en:Loulan Kingdom|лоулань]], хуцзе (цзеху), [[:en:Yuezhi|юэжи]] зэрэг европ аймгууд олноороо байсанаас зарим нь Хүннүд алба хаахаар Хүннүгийн нутгийн гүн рүү ирсэн нь эдгээр хүмүүс юм.З.Батсайханы үзэж буйгаар Өгий нуур сумаас олдсон дээрх булш нь усуньчуудынх байжээ.Хагас нүүдэлчин усуньчууд европ үндэстэн байсан боловч [[Тэнгэр уул]]ын усуньчууд нь [[Долоон ус]]ны усуньчуудаасаа арай илүү монголжуу төрхтний хольцтой байжээ.Аль ч арьстанд бусад арьстны ген 10 орчим хувь байдаг бөгөөд үүнийг хүн төрөлхтөн уулаасаа нэг гаралтай байдагтай холбон тайлбарладаг байна.Генетик судлаач Ж.Батсуурийн үзэж буйгаар монгол үндэстний ген Хангай,Хэнтийн нурууны хооронд Орхон, Сэлэнгэ, Туул гэсэн гурван голын савд бүрэлджээ. Аливаа үндэстэнд байгаа хэд хэдэн генийн бүрдлийг [[:en:Gene pool|генийн сан]] гэдэг. Өөр өөр хүмүүсийг нэг угсаатан хэмээн дүгнэх хэмжүүр бол угсаатны нийтлэг шинж юм. Түүхийн нэг ижил цаг хугацаанд, нэг нутагт нэгдэрэн нягтарч бүрэлдсэн, нэг өвөг дээдсээс гаралтай, ижил хэл соёлтой ард түмнийг угсаатан ([[:en:Ethnic group|ethnicity]], ethnos) гэдэг. Угсаатан, үндэстэн ([[:en:Nation|nation]]) гэсэн 2 үг заримдаа ижил утгаар, заримдаа ондоо утгаар хэрэглэгдэх ба угсаатан нь үндэстэн гэсэн үгээсээ илүү ерөнхий, өргөн хүрээтэй утга санааг илэрхийлнэ. Үндэстнийг нэгтгэх хамгийн гол шинжүүд бол ген, хэл, үндэсний ухамсар гурав юм.Аливаа хүн аль нэг угсаатны бүлгийн нэгэн гишүүн хэмээн өөрийгөө хүлээн зөвшөөрөх, ямарваа нэг угсаатан өөрсдийгөө өөр бусад үндэстнээс өөр гаралтай, өөр угсаатан хэмээн ялган зааглах үзлийг үндэсний ухамсар (ethnic identity) гэдэг. Үндэсний ухамсартай холбогдох өөр нэг үзэл бол [[:en:Ethnic nationalism|угсаатан төвтэй үндэсний үзэл ]], [[:en:Civic nationalism|иргэн төвтэй үндэсний үзэл]] 2 юм. Угсаатан төвт үндэсний үзэл гэдэг нь зөвхөн нэг гаралтай хүмүүсийг л өөрийн үндэстний нэг хэсэг гэж үзэх, гарал үүслээрээ нэгдмэл улс байгуулах үзэл юм.Иргэн төвт үндэсний үзэл нь гарал үүсэл хамаарахгүй, өөрийн улсын иргэн болсон аль ч хүнийг нэг үндэстэн гэж үздэг үзэл юм. Цөөхөн тоотой үндэстнүүд эхний үзэл баримтлалыг нь барьдаг. Төвдүүд XIX-XX зууны дунд үе хүртэл хилээ бүрмөсөн хааж өөрсдийгөө хамгаалахыг оролдож байжээ. Тэд монголчуудыг Төвдөд чөлөөтэй нэвтэрэхийг зөвшөөрч байсан ч зөвшөөрөлгүй нэвтэрсэн бусад гадаад хүнийг шууд цаазалж байв. Монгол гэсэн нэр түүхийн сурвалж бичигт анх 7 дугаар зуунд дурдагдсан байдаг бөгөөд [[Хятад|Хятадын]] сурвалж бичигт Монголын тэгш өндөрлөгийн зүүн захад орших жижигхэн овог аймгийг "мэнгү" хэмээн нэрлэсэн байдаг. [[Файл:The book of Ser Marco Polo - the Venetian concerning the kingdoms and marvels of the East (1903) (14766426971).jpg|thumb|Тэргэн дээр эсгий майхнаа үүрэх ёс Их Монгол улсад бий.]] [[Хамаг Монгол]]чууд Урианхадтай хүч хавсран [[Жалайр]] овгийг нэгтгэн, улмаар 12 дугаар зууны дунд үеэс [[Чингис хаан|Чингис хааны]] өвөг болох [[Хабул хан]] хамгийн анх [[хан]] цол хүртэн, хүчирхэгжих эхлэл нь тавигджээ. Гэвч Хабул ханыг нас барсны дараа хан болсон [[Амбагай хан]] нь [[Татар|Татаруудад]] олзлогдон Алтан улсад хүргэн хоригдож, 3 дахь хан [[Хутула хан]] үгүй болсны дараа эрх мэдлийн төлөө тэмцэлдсэн язгууртнууд болон бусад овог аймгаас болж Хамаг Монгол улс задрах аюулд хүрээд байв. Хан болох ёстой байсан боловч бусад овгийнхонд хүлээн зөвшөөрөгдөлгүй, [[Хиад]] овгийн ахлагчаас хэтрээгүй [[Есүхэй]] баатар Татаруудтай тэмцэлдэн, овог аймгаа нэгтгэхийг оролдож байсан хэдий ч Чингисийг 9 настайд Татаруудад хорлогдон нас нөгчжээ. === Дундад зуун === [[Зураг:Mongol_soldiers_by_Rashid_al-Din_1305.JPG|thumb|[[Судрын чуулган]] (1305) номон дахь Монгол цэргүүдийн зураг.]] Эцгийг нь нас барсны дараа овгийнхон нь нүүр буруулан хүнд хэцүү бага насыг өнгөрөөсөн Чингис өөрийн хичээл зүтгэлээр Татар аймаг болон Монголын Тайчууд, Жадран овгийнхонтой тэмцэлдэн ялж 1189 онд Хамаг Монголын ханд өргөмжлөгдсөн байна. Тэрээр [[1203]] аймгийг бут цохин, [[Онгуд]], [[Мангуд]] аймгийг дагаар оруулан Монголын тал нутгаар тархсан байсан овог аймгуудыг нэгтгэн, [[1206]] онд Их Монгол улс буюу Монголын эзэнт гүрнийг үндэслэж, хаан болжээ. Тэр үеэс Монголчууд улам бүр хүчирхэгжин, Чингис болон түүний үр ач нар урьдын Хамаг Монголын овог аймгуудаар зогсохгүй зэргэлдээх улс гүрнээ дагаар оруулж байв. Байлдан дагууллын явцад [[Дундад Ази]], [[Иран]], Афганистан гэх мэт газар орнуудад тархсан монголчууд [[Исламын шашин|Исламын шашинд]] орсоноор зарим хэсэг нь [[Түрэг|түрэгжин]] зарим нь өөр бусад үндэстэнд уусчээ. Жишээ нь Умард Кавказийн даргин үндэстний нэг хэсэг кайтаг хэлэнд цөөн тооны монгол үг бий. [[Могол]]чууд 20-р зуун хүртэл монгол хэлээ хадгалж байсан ч сүүлийн үед зэргэлдээх үндэстнүүдэд уусч байна. Эзэнт гүрний үед Монголчууд төрөл бүрийн шашин шүтэж, олон орны урчууд, эрдэмтэн мэргэд цугларан соёл, шинжлэх ухаан, шашны төв болон хөгжиж байлаа. [[Буддын шашин|Буддын шашинг]] нийтээр шүтэх болсон нь XVI зууны үед Халхын [[Алтан хан]] [[Төвд|Төвдийн]] шарын шашинг нэвтрүүлснээс үүдэлтэй гэж үздэг. [[Зураг:Mongolský kočovník ze západního Mandžuska.jpg|thumb|Манжуурын монгол малчин. 1937 он.]] [[Хубилай хаан]]ы үүсгэн байгуулсан [[Юань улс]] [[1368]] онд Хятад дахь ноёрхлоо алдсанаар [[Монголын эзэнт гүрэн|их хаадын үе]] дуусч, улмаар Ойрадууд хүчирхэгжин эзэнт гүрэнд "[[Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс|Дөчин Дөрвөн хоёр]]" (Дөрвөн Түмэн Ойрад, Дөчин Түмэн Монгол) гэж хуваагдан тэмцэлдэж эхэлсэн байна. XVII зуунд Өвөр монгол, Халх [[Манж үндэстэн|манжийн]] [[Чин улс]]ад эзлэгдэн, XVIII зуунд ойрадын [[Зүүнгарын хаант улс|Зүүнгар]] улс нь манжийн эрхшээлд орсноор Монгол улс тусгаар тогтнолоо алдсан байна. === Орчин үе=== XX зууны эхээр Чин улс унахад [[Ар Монгол]] дахь Монголчууд тусгаар тогтнолоо зарлан Монгол улсыг тунхагласан байна. Гэвч 1912 онд [[Өвөр Монгол]] Хятадад эзлэгдсэн ба БНХАУ-н бүрэлдэхүүн дэхь Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон нь автономит эрхтэй муж юм. 20-р зууны үед халимаг, буриадууд Оросын захиргаанаас гарах тэмцэл өрнүүлж байв. === Он дараалал === *МЭӨ 1300-300 он - Дөрвөлжин булшны соёл Төв Азийн зүүн хэсэгт тархжээ *[[ МЭӨ 209]] он - Хүннү улс байгуулагдав. *[[1206]] он - [[Чингис хаан]] [[Монгол нутаг|Монголын тал хээр]]ийн аймгуудыг нэгтгэж, [[Их Монгол Улс]]ыг байгуулав. *[[1234]] он - [[Зүрчид|Зүрчидийн]] [[Алтан улс]]ыг бүрэн эзлэв. *[[1240]] он - [[Монголын нууц товчоо]] бичигдэж дуусав. *[[1271]] он - [[Хубилай хаан]] нийслэлийг [[Хархорум|Хархорумаас]] [[Бээжин|Бээжинд]] шилжүүлж, улсын нэрийг [[Юань улс|Юань]] болгож өөрчлөв. *[[1368]] он - [[Юань гүрэн]] мөхөж, Монголчууд уугуул нутагтаа буцаж ирэв. *[[1607]] он - [[Ижил мөрөн]] рүү [[Торгууд]] голцуу [[Ойрад]]ууд нүүдэллэв. *[[1636]] он - [[Өвөр Монгол]] [[Чин улс|Чин улсын]] хараанд оров. *[[1691]] он - [[Ар Монгол]] [[Чин улс]]ад дагаар орсон. *[[1755]] он - [[Зүүнгарын хаант улс]] [[Чин улс|Чин улсад]] ялагдан мөхөв. *[[1911]] он - [[Богд Хаант Монгол Улс]] тусгаар тогтнолоо тунхаглав. *[[1915]] он - [[Хиагт]]ад болсон [[Хиагтын гэрээ|Гурван улсын хэлэлцээрээ]]р [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] Хятадын харьяаны өөртөө засан тохинох улс хэмээн тулган хүлээлгэв. *[[1921]] он - [[Ардын хувьсгал]]. *[[1924]] он - [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсыг]] тунхаглав. *[[1939]] он - [[Халх голын дайн]]. *[[1945]] он - [[Манжуурт хийсэн Зөвлөлтийн цэргийн ажиллагаа|Чөлөөлөх дайн]]. *[[1947]] он - [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон]] байгуулагдсан. *[[1961]] он - Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-д элсэв. *[[1992]] он - Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын нэрийг халж, шинэ [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн Хууль]] батлагдаж, ардчилсан тогтолцоонд шилжин, улсын нэрийг [[Монгол Улс]] болгож өөрчлөв. *[[2006]] он - Их Монгол Улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойг тэмдэглэв. == Соёл == [[Зураг:Gurvger.jpg|thumb|right|Говь, талын монгол гэр]] Монгол соёл [[зан заншил]], [[ёс суртахуун]], [[шашин шүтлэг]], [[аж ахуй]], [[дуу хөгжим]], [[үлгэр домог]], [[ном судар]], [[тоглоом наадгай]], [[урлаг]]т илэрнэ. Монголчууд ханаар тусгаарлагдахгүй нэг гэртэй, байгаль дунд нүүдэлчин ахуйтай болохоор ахмадаа, газар усаа хайрлах ухаан, эрээ цээр, зан заншилтай. Тухайлбал «ахмадаа алд хүндэл, дүүгээ дэлэм хүндэл» зэрэг зарчим, сургааль, хэлц үгсийг санаж явах ба «тогтмол усанд бие, хувцсаа угаахгүй» гэж цээрлэх, «нүүхдээ үлдэж буй бууриа сайн цэвэрлэдэг» гэх мэт олон зан үйл байдаг.<ref>{{Cite web |url=http://odbaatars.blog.banjig.net/post.php?post_id=62104 |title=Ахмадаа хүндлэх ёс |access-date=2013-10-26 |archive-date=2013-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131008152810/http://odbaatars.blog.banjig.net/post.php?post_id=62104 |url-status=dead }}</ref><ref>Одбаатарын блог – {{Webarchiv|url=http://odbaatars.blog.banjig.net/post.php?post_id=116751 |wayback=20131007231935 |text=Усаа хайрлан хамгаалдаг уламжлат ёс заншил, зан үйл |archiv-bot=2023-11-17 07:41:10 InternetArchiveBot }}.</ref><ref>{{Cite web |url=http://odbaatars.blog.banjig.net/post.php?post_id=80343 |title=Монголчуудын байгаль хамгаалдаг улмажлалт ёс заншил, зан үйл |access-date=2013-10-26 |archive-date=2012-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103114640/http://odbaatars.blog.banjig.net/post.php?post_id=80343 |url-status=dead }}</ref> Монгол дуу бүжиг дэлхийд хосгүй. [[Уртын дуу]]гаар сэтгэлийн жавраа, [[морин хуур]]аар гэрийн жавар үргээнэ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.unen.mn/content/8356.shtml |wayback=20120423044112 |text=Х.Эрдэнэцэцэг: Уртын дуу тэнгэрт хүрдэг |archiv-bot=2023-10-06 12:38:55 InternetArchiveBot }}.</ref> Усны дуу, хадны цуурай мэт [[хөөмий]]лж,<ref>{{Cite web |url=http://www.polit.mn/content/546.htm;jsessionid=0153A09B8544C6F7BCE7A9C20D9B9D19 |title=Э.Сандагжав: Хөөмийг Монгол улсаараа овоглуулж чадсан |access-date=2013-10-26 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305023756/http://www.polit.mn/content/546.htm;jsessionid=0153A09B8544C6F7BCE7A9C20D9B9D19 |url-status=dead }}</ref> уран налархай [[биелгээ|биелдэг]].<ref>[http://www.olloo.mn/modules.php?name=News&file=print&sid=1229568 Монголын “Бий биелгээ” Геннисийн номонд бүртгэгдлээ]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> Нялх үрээ дугжраах «[[Бүүвэйн дуу]]»-наас эхлээд эцэс төгсгөлгүй мэт «[[Жангар]]» тууль ч бий.<ref>{{Webarchiv|url=http://hugjimiin_inder.blog.gogo.mn/read/entry245624 |wayback=20140118100209 |text=Монголын дуу, хөгжмийн үйлсийн тухай ойлголт |archiv-bot=2023-10-06 12:38:55 InternetArchiveBot }}.</ref> Дэлхийн ихэнх үндэстэн бөө шүтлэгээ орхиж шашин шүтэх болсон байдаг бөгөөд монголчууд мөн адил бөө шүтлэгээс буддын шашинд шилжжээ.Бөө мөргөл бол шашин биш шүтлэг юм. Л.Гумилев монголчуудыг "бусад үндэстнүүдээс илүү ухаалаг, эрч хүчтэй хүмүүс төрөх байгаль цаг уур, газар зүйн буюу экологийн нөхцлөөр хүрээлэгдсэн байдаг" гэжээ.Харин Америкийн монгол судлаач эрдэмтэн А.Кампи "Монгол хүний даруу зан чанарыг идэвхгүй гэж үзэж огт болохгүй.Үнэндээ монголчууд сэтгэлийн асар их тэнхээтэй эргэцүүлж ухаарах их чадвартай, дотроо бодолтой улсууд бөгөөд Азийн бусад орны ард түмнээс эрс ялгаатай.Тэд цайлган сэтгэлтэй учираас гадны хүнд бүдүүлэг мэт харагдавч яг дунд нь амьдарсан нэгэнд сайтар ойлгогддог юм"<ref>Ц.Цэцэгжаргал, Э.Эрдэнэчимэг, Монголчуудын хүрээлэн байгаа орчны талаарх, ойлголт, хандах хандлага, МУИС, Антропологи-Археологийн тэнхим,МУИС-ийн эрдэм шинжилгэээний бичиг, 2002 он, N187, 93-р тал</ref> гэсэн байдаг. ==Зураг== <gallery> Файл:11liirs.jpg|Төв,Зүүн Азийн ген Файл:Population genomic data of Central Asians.png|Олон угсаатны генийг харьцуулсан нь Файл:WorldHaplogroupsMaps1.png|Y ДНХ Файл:Mtdna.jpg|Митохондрийн ДНХ Файл:Y-DNA Migration Pattern.jpg|Y ДНХ-ийн тархалт Файл:Ydna-migration-map.jpg|Y ДНХ-ийн тархалт Файл:World Map of Y-DNA Haplogroups.png|Y ДНХ-ийн тархалт Файл:Genetic structure of present-day and ancient Eurasian and Ikawazu Jomon.png Файл:Mongolic Lang-map.jpg Файл:MongolianLanguages.jpg Файл:China linguistic map.jpg Файл:БНХАУ - үндэстнүүдийн тархалт.png|Хятад улс дахь монгол нутгийг хэвтээ цэнхэр судлаар тэмдэглэв Файл:Mongolic.jpg Файл:Lenguas altaicas.png|Алтай язгуурын хэлний тархалт Файл:БНХАУ - үндэстнүүдийн тархалт 2.jpg Файл:Хятадын хэлний атлас.jpg|Хятадын хэлний атлас Файл:Орос дахь үндэстнүүд 2.png|Орос дахь үндэстнүүд Файл:Хятад дахь үндэстнүүд.png|Хятад дахь үндэстнүүд Файл:Linguistic map of the Altaic, Turkic and Uralic languages.png Файл:Eastturkistan2008.jpg Файл:Eastturkistan1949.jpg Файл:Mounted Mongol warrior recreation.jpg Файл:MongolicLanguagesGraph.jpg </gallery> == Гадаад холбоос == *[http://medleg.zaluu.com/index_med.php?id=1367 Монголчуудын гарал үүсэл]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://web.archive.org/web/20160306064640/http://mongolugsaatan.blog.gogo.mn/read/entry471843 Монгол угсаатны удам гарал] *[https://web.archive.org/web/20140325190637/http://undesten.mn/undesten/show/id/281 Монгол гэдэг үг ямар үндэстний ямар утгатай үг болох тухай] *[https://web.archive.org/web/20140325194432/http://undesten.mn/undesten/show/id/282 Монгол гэдэг нэрийн тухай Хятадын түүхэнд юу гэж байдаг вэ?] *[https://web.archive.org/web/20140325190436/http://undesten.mn/undesten/show/id/284 Монголын түүхийн эх зохиолуудад юу гэж байдаг тухай ] *[https://web.archive.org/web/20140307063702/http://undesten.mn/undesten/show/id/280 Монгол гэдэг нэр хэрхэн үүссэн] *[http://www.mongolcc.org/index.php?option=com_content&view=article&id=37:-----&catid=13:latest-research АМЕРИКИЙН АНХНЫ ОРШИН СУУГЧИД НЬ МОНГОЛ ]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://web.archive.org/web/20150914175557/http://www.shuum.mn/news/newsid/865/catid/17 Дэлхийн хамгийн эртний хүн Монголоос олдсон уу] *[https://web.archive.org/web/20160305004034/http://ktms08.blog.gogo.mn/read/entry45206 Индианчууд Монгол гаралтай юу] *[http://news.gogo.mn/r/14449 Монголчууд гарал үүсэл, Өвөг монголчууд]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://web.archive.org/web/20150910171910/http://mongolnews.mn/i/20716 Монгол цусны АМЕРИК ТАСАРХАЙ] *[http://www.shudarga.mn/?dazo=news&catid=26&newsid=6212 Монголын чулуун зэвсгийн үе] *[https://web.archive.org/web/20120620170228/http://www.wikimon.mn/content/5470.shtml Өвөг монголчууд Америк тивийг нээжээ] *[http://www.mass.mn/10333.html Панмонгол үзлийг булшлах нь хэнд ашигтай вэ]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://erkalecturer.blogspot.com/2011/01/blog-post_18.html Угсаатан хэмээх ойлголт, угсаатны зүйн ухааны судлах зүйл] *[https://web.archive.org/web/20150604002742/http://sonin.mn/blog/Munkhbayar/15471 Монголоид нууц төсөл гэж байна уу] *[https://web.archive.org/web/20150910094910/http://www.sonin.mn/news/culture/2060 Монгол үндэстнийг дуудав уу, эсвэл] *[http://nominarhiv.blogspot.com/2010/03/blog-post_7083.html Монгол, Түрэг төрөл үү? Холбоотон уу?] *[https://web.archive.org/web/20150910100203/http://sonin.mn/news/culture/8625 Эрдэмтэд Монгол нутагт биш Африкт хүн үүссэн гэж нотолсон] *[https://web.archive.org/web/20130914224028/http://undesten.mn/undesten/show/id/287 Эртний монголын түүхэн улбаа домогт эх Алангоо] *[https://web.archive.org/web/20160303050104/http://sodo.niitlelch.mn/content/3748.shtml Африкчууд ч хөх толботой] *[http://news.gogo.mn/r/96723 Ж.Батсуурь: Монголчууд түүхийн баян, урт настай генийн санг тээж явна]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.olloo.mn/modules.php?name=News&file=print&sid=62822 Ж. Батсуурь: Генетикийн судалгаа хийж буй эрдэмтдийг хангалттай цалинжуулдаг болсон vед л Монголдоо ир гэж би шавь нартаа хэлсэн]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://web.archive.org/web/20141216072232/http://www.tsahimurtuu.mn/index.php/stories/2012-05-10-04-47-02/1839-archive-story-1659 Боржигин нь язгуурын Монгол овогтон болохыг єнєє цагт олон улсын эрдэмтдийн хийсэн ДНК-н шинжилгээгээр баталж байна] *[http://www.24tsag.mn/content/6918.shtml С.Бямбадорж: Цэвэр угсаатан гэж хэзээ ч байдаггүй] *[http://tseba.blogmn.net/96696/ Монгол орон эрт цагт-тест] *[http://www.slideshare.net/buya128/ertnii-humuus slideshare.net Эртний хүмүүс] *[http://hugduudhuu.blogspot.com/2007/09/blog-post_9134.html МОНГОЛЫН ГАЗАР ШОРООН ДЭЭРХ БАЛАР ЭРТНИЙ ХҮМҮҮСИЙН АМЬДРАЛ] *[https://web.archive.org/web/20160305012253/http://www.4shared.com/office/OhoQAYKD/mongol_ygsaatan_cydlal_lekts.html Монголын угсаатан судлалын лекци] *[http://www.olloo.mn/modules.php?name=News&file=article&sid=1148254 Монголд хориод угсаатан бий]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://web.archive.org/web/20130907231836/http://ebugen.blog.gogo.mn/read/entry67500 Хүний үүсэл, хөгжил. Монгол нутаг дахь эртний хүмүүс (эхний хэсэг)] *[https://web.archive.org/web/20130903070236/http://ebugen.blog.gogo.mn/read/entry77816 Хүн төрөлхтний зам мөр (Хүний үүсэл хөгжил ба Монгол орон дахь эртний хүмүүс-дэд хэсэг)] *[http://www.plosone.org/article/info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.pone.0034288 Afghanistan's Ethnic Groups Share a Y-Chromosomal Heritage Structured by Historical Events] *[http://www.doktori.bibl.u-szeged.hu/1386/3/tezisfuzet_angol_CsanyiB.pdf Analysis of paternal genetic relationship of ancient Hungarian, modern Hungarian and modern Szekler population] *[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20186156 Ancient DNA from nomads in 2500-year-old archeological sites of Pengyang, China] *[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18951391 Ancient mtDNA from Jomon skeletons] *[https://web.archive.org/web/20131107103916/http://www.cristoraul.com/ENGLISH/readinghall/UniversalHistory/INDIA/Cambridge/I/CHAPTER_II.html THE CAMBRIDGE HISTORY OF INDIA - I - ANCIENT INDIA] *Anthropology of Archaeological Populations from Northeast Asia, D.Tumen www.user.dankook.ac.kr/~oriental/Journal/pdf_new/49/11.pdf *[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/3056831 Characteristics of Mongoloid and neighboring populations based on the genetic markers of human immunoglobulins] *[http://www.postf.org/upload/200952816586766_1.pdf Department of Archaeology and Anthropology Cultural relationship] *[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16328082 Dual origins of the Japanese: common ground for hunter-gatherer and farmer Y chromosomes] *[http://www.s155239215.onlinehome.us/turkic/60_Genetics/EasternHunGeneticsEn.htm EASTERN HUNS GENETICS] *[http://s155239215.onlinehome.us/turkic/20Roots/201Altaians/Potapov-AltaiansEthnPart0En.htm ETHNIC COMPOSITION AND ORIGIN OF ALTAIANS] *[http://leherensuge.blogspot.com/2010/02/eurasian-y-dna-note.html Eurasian Y-DNA note] *[http://www.familytreedna.com/public/C3 C3 M217] *[https://web.archive.org/web/20140901090304/http://www.forumbiodiversity.com/showthread.php/37557-Finno-Ugric-facial-reconstruction Finno - Ugric facial reconstruction - ForumBiodiversity .com] *[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1180246/ The Genetic Legacy of the Mongols] *[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15716011 Genetic features of Mongolian ethnic groups revealed by Y-chromosomal analysis] *[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18322915x Genetic variation in the enigmatic Altaian Kazakhs of South-Central Russia- insights into Turkic population history] *[http://www.sino-platonic.org/complete/spp065_loanwords_altaic.pdf Indo-European Loanwords in Altaic - Sino-Platonic Papers] *[http://www.irpi.cnr.it/Progetto_Mongolia_CNR-MAE-Regione_Veneto/docs/Report%202007_english%20version%20photos.pdf Institute of Archaeology 2007 Report]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20823912 In the heartland of Eurasia-the multilocus genetic landscape of Central Asian populations] *[https://web.archive.org/web/20160305011150/http://www.iacd.or.kr/pdf/journal/10/Binder8.pdf International Journal of Central Asian Studies] *[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1207128/pdf/ge14241321.pdf Mitochondrial DNA Analysis of Mongolian Populationsand Implications for the Origin of New World Founder] *[http://www.researchgate.net/profile/Michael_Crawford4/publication/14068717_Genetic_relationship_of_Asians_and_Northern_Europeans_revealed_by_Y_chromosomal_DNA_analysis/links/09e4150c9db13426a5000000.pdf?inViewer=1&pdfJsDownload=true&disableCoverPage=true&origin=publication_detail Genetic relationship of Asians and Northern Europeans revealed by Y chromosomal DNA analysis] *[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15638829 Mitochondrial DNA diversity in indigenous populations of the southern extent of Siberia, and the origins of Native American haplogroups] *[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9271822 Molecular analysis of HLA polymorphism in Khoton-Mongolians] *[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1180365/ Nuclear and Mitochondrial DNA Analysis of a 2,000-Year-Old Necropolis in the Egyin Gol Valley of Mongolia] *[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10830914 Multiple origins of Tibetan Y chromosomes] *[http:////www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19212099 The origin of the Japanese race based on genetic markers of immunoglobulin G] *[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12391892 Origin of caucasoid-specific mitochondrial DNA lineages in the ethnic populations of the Altai-Sayan region] *[http://users.tmok.com/~tumble/jpp/japor.html Origin of the Japanese People and Language] *[http://www.wa-pedia.com/history/origins_japanese_people.shtml The Origins of the Japanese people] *[http://www.folklore.ee/folklore/vol18/paleoart.pdf Paleolithic art from the Danube to Lake Baikal.pdf] *[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16596591 Population origins in Mongolia: genetic structure analysis of ancient and modern DNA] *[http://www.johnpool.net/yi2010science.pdf Sequencing of 50 Human Exomes Reveals Adaptation to High Altitude] *[http://s155239215.onlinehome.us/turkic/60_Genetics/TurkicGeneticsGraphs.htm Türkic Genetic Charts] *[https://web.archive.org/web/20120917073500/http://ask.inwiki.org/Y-DNA_maps Y DNA maps] *[https://web.archive.org/web/20140607160911/https://www.familytreedna.com/pdf-docs/2010-ydna-migration-map.pdf] *[http://dienekes.blogspot.com/ dienekes.blogspot.com] *[https://web.archive.org/web/20140601221722/http://frontiers-of-anthropology.blogspot.com/ frontiers-of-anthropology.blogspot.com] *[http://worldanthropology.blogspot.com/ worldanthropology.blogspot.com] *[http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0002929707617698 The Central Siberian Origin for Native American Y Chromosomes] *[http://labs.icb.ufmg.br/lbem/pdf/santos96gr-ychrom-het.pdf Worldwide distribution of human Y-chromosome haplotypes] *Антропологические характеристики калмыков hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2012_r.htm *[http://www.gumilev-center.ru/v-tuve-issleduyut-svoi-rodoslovnye/ В Туве исследуют свои родословные] *[http://www.tataroved.ru/publicat/turky.pdf Древние тюрки в Сибири и Центральной Азии] *[http://www.rjgg.org/index.php/RJGGRE/article/download/28/35 Гаплогруппа С3 у казахов]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.malyarchuk-bor.narod.ru/olderfiles/1/Doklady_06.pdf Разнообразие линий У-хромосомы у коренного населения Южной Сибири.pdf] *[https://web.archive.org/web/20140422231555/http://ru.rjgg.org/index.php/RJGGRE The Russian Journal of Genetic Genealogy (Русская версия)] *[https://web.archive.org/web/20140813080542/http://www.dis.podelise.ru/docs/index-44906.html Структура и филогеография генофонда коренного населения сибири по маркерам y-хромосомы] *[https://web.archive.org/web/20131126093833/http://ftp.anrb.ru/molgen/Lobov_AS.PDF СТРУКТУРА ГЕНОФОНДА СУБПОПУЛЯЦИЙ БАШКИР - ANRB] *[http://www.hist.msu.ru/Science/Disser/Tregubova.pdf Субэтнические группы бурят в прошлом и настоящем] *[http://www.lib.tsu.ru/mminfo/000349304/08/image/08-112.pdf ТОТЕМИЧЕСКИЙ ЛЕКСИКОН НАРОДОВ ВОСТОЧНОЙ СИБИРИ-АСПЕКТЫ СЕМАНТИКИ] *[http://www.protobulgarians.com/Russian%20translations/Rtveladze%20E.pdf Цивилизации, государства, культуры Центральной Азии] *[http://www.library.bsu.ru/cgi-bin/irbis64r_81/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=EL_RE&P21DBN=EL&Z21ID=&Image_file_name=e-book/bxrs0000003.pdf&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1 ЭТНИЧЕСКАЯ ГЕНЕАЛОГИЯ БУРЯТ]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.scilance.com/library/book/24384 Этногеномика населения Сибири и Средней Азии.pdf] *[http://www.bionet.nsc.ru/vogis/pict_pdf/2006/t10_1/vogis_10_1_02.pdf Этногеномика и филогенетические взаимоотношения народов Евразии] *[https://books.google.ru/books?id=LZFdppTjTiMC&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false Народы мира] == Эшлэл == {{Reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Монголчууд| ]] [[Ангилал:Монгол угсаатан| ]] [[Ангилал:Монгол үндэстэн| ]] [[Ангилал:Өвөр Монгол дахь угсаатан]] [[Ангилал:Европ дахь угсаатан]] [[Ангилал:Афганистан дахь угсаатан]] [[Ангилал:Ганьсү дахь угсаатан]] [[Ангилал:Гирин дэх угсаатан]] [[Ангилал:Ляонин дахь угсаатан]] [[Ангилал:Хармөрөн дахь угсаатан]] [[Ангилал:Хөхнуур дахь угсаатан]] [[Ангилал:Хэбэй дэх угсаатан]] [[Ангилал:Хэнань дахь угсаатан]] [[Ангилал:Шинжаан дахь угсаатан]] [[Ангилал:Нүүдэлчид]] 6dt9ek4iccnp53fjauzk940phpkbsea 0 6254 864716 859207 2026-08-05T08:19:10Z Enkhsaihan2005 64429 864716 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | common_name = Их Британи | linking_name = Их Британи<!--Note: "the" required here as this entry used to create wikilinks--> | native_name = {{native name|en|United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland}} | conventional_long_name = Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Хаант Улс | image_flag = Flag of the United Kingdom (1-2).svg | flag_type = [[Их Британийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = [[File:Royal Coat of Arms of the United Kingdom (Tudor crown).svg|x95px]] | symbol_type = [[Их Британи Улсын хааны сүлд|Сүлд]] | other_symbol = [[File:Coat of arms of the United Kingdom in Scotland.svg|x95px]] | other_symbol_type = [[Шотландын төрийн сүлд#Одоогийн хэрэглээ|Шотланд дахь хааны сүлд]]: | national_motto = | national_anthem = "[[Их Британийн төрийн дуулал|God Save the King]]"{{Efn|Үг нь уламжлалын асуудал тул төрийн дууллын зөвшөөрөгдсөн хувилбар байхгүй; ихэвчлэн эхний бадаг л дуулагддаг.<ref>{{Cite web |date=15 January 2016 |title=National Anthem |url= https://www.royal.uk/national-anthem |access-date=4 June 2016 |publisher=The Royal Family |last1=Berry |first1=Ciara }}</ref> No statute has been enacted designating "God Save the King" as the official anthem. In the English tradition, such laws are not necessary; [[proclamation]] and usage are sufficient to make it the national anthem. "God Save the King" also serves as the [[Honors music|Royal anthem]] for certain [[Commonwealth realms]]. The words ''King, he, him, his'', used at present, are replaced by ''Queen, she, her'' when the monarch is female.}}<br />''Бурхан Хааныг хамгаал''<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | image_map = {{Switcher|[[File:Europe-UK (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Europe-UK.svg|upright=1.15|frameless]]|Европын газрын зураг|[[File:Territorial waters - United Kingdom.svg|upright=1.15|frameless]]|Далайн чанад дахь нутаг дэвсгэр,<br /> Титмийн хараат нутаг болон [[Их Британийн эдийн засгийн онцгой бүс|эдийн засгийн онцгой бүс]]|default=1}} | map_caption = {{Map_caption|countryprefix=|location_color=хар ногоон|region=Европ|region_color=хар саарал}} | capital = [[Лондон]] | coordinates = {{Coord|51|30|N|0|7|W|type:city}} | largest_city = capital | languages_type = Албан ёсны хэл<br /> {{Nobold|болон үндэсний хэл}} | languages = {{indented plainlist| * [[Англи хэл|Англи]] (''[[де-факто]]'')<!--Note: Just English, don't add "British English"--> }} | languages2_type = Нутгийн болон цөөнхийн хэл{{Efn|Скотс, Ольстер Скотс, Уэльс, Корн, Шотланд-Гали болон Ирланд хэлнүүд нь [[Европын Зөвлөл]]ийн [[Бүс нутгийн болон цөөнхийн хэлний тухай Европын Харти]]йн дагуу [[нутгийн хэл|нутгийн]] эсвэл [[цөөнхийн хэл|цөөнхийн]] гэж ангилагддаг.<ref name="reglang">{{Cite web |title=List of declarations made with respect to treaty No. 148 |url=http://conventions.coe.int/treaty/Commun/ListeDeclarations.asp?CL=ENG&NT=148&VL=1 |access-date=12 December 2013 |publisher=[[Council of Europe]] |archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212175720/http://conventions.coe.int/treaty/Commun/ListeDeclarations.asp?CL=ENG&NT=148&VL=1 |url-status=dead }}</ref> Эдгээр хэлийг сурталчлах тодорхой үүрэг хариуцлага үүнд багтана.<ref>{{Cite web |title=Welsh language on GOV.UK – Content design: planning, writing and managing content – Guidance |url=https://www.gov.uk/guidance/content-design/welsh-language-on-gov-uk |access-date=3 August 2018 |website=www.gov.uk}}; {{Cite news |title=Welsh language scheme |work=GOV.UK |url=https://www.gov.uk/government/organisations/department-for-transport/about/welsh-language-scheme |access-date=3 August 2018}}; {{Cite news |title=Welsh language scheme |work=GOV.UK |url=https://www.gov.uk/government/organisations/home-office/about/welsh-language-scheme |access-date=3 August 2018}}</ref> Мөн [[Их Британийн хэлнүүд]] үзнэ үү. Уэльс улсад Уэльс хэл нь ''[[де-юре]]'' хязгаарлагдмал албан ёсны статустай, түүнчлэн үндэсний засгийн газрын үйлчилгээ үзүүлэхэд хязгаарлагдмал байдаг.}} | languages2 = {{Hlist <!--Anglo--> |[[Скотс хэл]] |[[Ольстер Скотс хэлний аялгууд|Ольстер Скотс хэл]] <!--Brittonic--> |[[Уэльс хэл]] |[[Корн хэл]] <!--Goidelic--> |[[Шотланд-Гали хэл]] |[[Ирланд хэл]] |[[Британийн дохионы хэл]] }} | ethnic_groups = {{Unbulleted list|item_style=white-space:nowrap; |87.1% [[Их Британи дахь цагаан арьстнууд|Цагаан]] |7.0% [[Британийн Азичууд|Ази]] |3.0% [[Хар Британичууд|Хар]] |2.0% [[Холимог (Их Британийн угсаатны бүлэг)|Холимог]] |0.9% бусад }} | ethnic_groups_year = [[2011 оны Их Британийн хүн амын тооллого|2011]] | religion = {{Ublist |item_style=white-space:nowrap; |title = [[Их Британи дахь шашин шүтлэг|Янз бүр]] |59.5% [[Их Британи дахь шашин шүтлэг#Христийн шашин|Христийн шашин]] |25.7% Шашингүй |4.4% [[Их Британи дахь лалын шашин|Ислам]] |1.3% [[Их Британи дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] |0.7% [[Их Британи дахь шашин шүтлэг|Сикхизм]] |1.2% [[Их Британи дахь шашин шүтлэг|бусад]] |7.2% шийдээгүй |group="N"}} | religion_year = 2011 | religion_ref = <ref name=Weller>{{cite journal|title=Balancing within Three Dimensions: Christianity, Secularity, and Religious Plurality in Social Policy and Theology|first=Paul|last=Weller|year=2016|journal=Studies in Interreligious Dialogue|volume=26|issue=2|pages=131–146|doi=10.2143/SID.26.2.3200411}}</ref><ref name=CusickStorry>{{cite book|chapter=Religion|first1=Edmund|last1=Cusick|first2=Mike|last2=Storry|title=British Cultural Identities|editor-first1=Mike|editor-last1=Storry|editor-first2=Peter|editor-last2=Childs|year=2017|edition=5th|publisher=Routledge|location=London|pages=239–266|isbn=978-1315440590}}</ref> | demonym = {{Hlist|[[Британичууд]]}} | membership = {{Plainlist| * [[Англи]] * [[Шотланд]] * [[Уэльс]] * [[Умард Ирланд]]}} | membership_type = [[Их Британийн харьяат улс|Харьяат улсууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]]{{Efn|Хэдийгээр Нэгдсэн Вант Улс нь уламжлал ёсоор нэгдмэл улс гэж тооцогддог байсан ч [[Вернон Богданор]]ын<ref>{{Cite book |last=Bradbury |first=Jonathan |url=https://books.google.com/books?id=c3QWEAAAQBAJ&q=%2522union+state%2522+UK+unitary&pg=PA19 |title=Constitutional Policy and Territorial Politics in the UK: Volume 1: Union and Devolution 1997–2012 |date=2021 |publisher=Policy Press |isbn=978-1-5292-0588-6 |pages=19–20}}</ref> болон бусдын дэвшүүлсэн "эвслийн улс" гэсэн тодорхойлолт нь 1990-д онд Их Британид эрх мэдлийг шилжүүлэх тухай хууль батлагдсанаас хойш улам бүр нөлөөтэй болсон.<ref>{{Cite book |last=Leith |first=Murray Stewart |url=https://books.google.com/books?id=PeBvAAAAQBAJ&q=Uk+%2522unitary+state%2522&pg=PA39 |title=Political Discourse and National Identity in Scotland |date=2012 |publisher=Edinburgh University Press |isbn=978-0-7486-8862-3 |page=39}}</ref> Эвслийн улс нь нэгдмэл улсаас ялгаатай нь гол эрх мэдэлтэй байхын зэрэгцээ түүний бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн түүхэн эрх, дэд бүтцийн эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрдөг.<ref>{{Cite book |last1=Gagnon |first1=Alain-G. |url=https://books.google.com/books?id=g0ahE2fTxS0C&q=%2522union+state%2522+UK+unitary&pg=PA47 |title=Multinational Democracies |last2=Tully |first2=James |date=2001 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-80473-8 |page=47}}; {{Cite book |last=Bogdanor |first=Vernon |title=Constitutional Reform in the United Kingdom: Practice and Principles |date=1998 |publisher=Hart Publishing |isbn=978-1-901362-84-8 |editor-last=Beatson |editor-first=Jack |location=Oxford |page=18 |chapter=Devolution: the Constitutional Aspects |chapter-url=https://books.google.com/books?id=YEEgDsCYmbQC&q=%2522union+state%2522+UK+unitary&pg=PA18}}</ref>}} [[Парламентын засаглалын систем|парламентын]] [[үндсэн хуульт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Их Британийн хаант засаг|Хаан]] | leader_name1 = [[III Чарльз]] | leader_title2 = [[Их Британийн Ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Энди Бёрнем]] | legislature = [[Их Британийн Парламент|Парламент]] | upper_house = [[Лордуудын Танхим]] | lower_house = [[Их Британийн Төлөөлөгчдийн Танхим|Төлөөлөгчдийн Танхим]] | sovereignty_type = [[Их Британийн түүх|Түүх]] | established_event1 = [[1535 ба 1542 оны Уэльсийн тухай хуулиуд|Уэльс дэх хуулийн тухай акт]] | established_date1 = 1535 болон 1542 | established_event2 = [[Титмүүдийн холбоо]] | established_date2 = 3 сарын 24, 1603 он | established_event3 = [[Холбооны гэрээ (1706)|Холбооны гэрээ]] | established_date3 = 7 сарын 22, 1706 он | established_event4 = [[1707 оны Холбооны тухай хуулиуд|Англи-Шотландын Холбооны Акт]] | established_date4 = 5 сарын 1, 1707 он | established_event5 = [[1800 оны Холбооны тухай хууль|Их Британи-Ирландын Холбооны Акт]] | established_date5 = 1 сарын 1, 1801 он | established_event6 = [[1922 оны Ирландын Чөлөөт Улсын Үндсэн Хуулийн тухай хууль|Ирландын Чөлөөт Улсын Үндсэн Хуулийн тухай акт]] | established_date6 = 12 сарын 5, 1922 он | area_km2 = 242,495 | area_footnote = <ref>{{Cite report |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012/Table03.pdf |title=Demographic Yearbook – Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |publisher=United Nations Statistics Division |access-date=9 August 2015 |year=2012}}</ref> | area_rank = 78 | area_sq_mi = 93628 | percent_water = 1.51 (2015)<ref>{{Cite web |title=Surface water and surface water change |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER# |access-date=11 October 2021 |publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)}}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 68,138,484<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=United Kingdom|access-date=21 March 2023}}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 22 | population_census = 63,182,178<ref>{{Cite web |title=2011 UK censuses |url=http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html |access-date=17 December 2012 |publisher=Office for National Statistics |archive-date=31 Нэгдүгээр сар 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160131125807/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html |url-status=dead }}</ref> | population_census_year = 2011 | population_census_rank = 22 | population_density_km2 = 270.7 | population_density_sq_mi = 701.2 | population_density_rank = 50 | GDP_PPP = {{Increase}} $3.847&nbsp;их наяд<ref name="IMFWEOUK">{{Cite web |date=April 2023|title=World Economic Outlook database: April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=1980&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=1&sort=subject&ds=.&br=1 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 10 | GDP_PPP_per_capita = {{Increase}} $56,471<ref name="IMFWEOUK"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 28 | GDP_nominal = {{Increase}} $3.159&nbsp;их наяд<ref name="IMFWEOUK"/> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 6 | GDP_nominal_per_capita = {{Increase}} $46,371<ref name="IMFWEOUK"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 22 | Gini = 36.6 | Gini_year = 2019 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref>{{Cite web |title=Inequality – Income inequality |url=https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm |access-date=25 July 2021 |website=us.oecd.org |publisher=[[OECD]]}}</ref> | HDI = 0.929<!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref>{{Cite web |date=8 September 2022 |title=Human Development Report 2021/2022 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |access-date=8 September 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 18 | currency = [[Фунт стерлинг]]{{Efn|Эрх чөлөөлөгдсөн зарим улсууд, титэм хараат улсууд болон Британийн хилийн чанад дахь нутаг дэвсгэрүүд өөрсдийн фунтыг гаргадаг, эсвэл өөр улсын мөнгөн тэмдэгтийг ашигладаг.. Илүү их мэдээллийг [[Британийн мөнгөн тэмдэгтүүдийн жагсаалт]]аас харна уу.}} | currency_code = GBP | utc_offset = +0 | time_zone = [[Гринвичийн стандарт цаг]], [[Баруун Европын Цаг|БЕЦ]] | utc_offset_DST = +1 | time_zone_DST = [[Британийн Зуны Цаг]], [[Баруун Европын Зуны Цаг|БЕЗЦ]] | DST_note = | date_format = {{plainlist| * {{Abbr|өө|өдөр}}/{{Abbr|сс|сар}}/{{Abbr|жжжж|жил}} * {{Abbr|жжжж|жил}}-{{Abbr|сс|сар}}-{{Abbr|өө|өдөр}}&nbsp;([[Манай эрин|МЭ]]) }} | drives_on = зүүн{{Efn|Хоёр далайн чандын нутаг дэвсгэрийг эс тооцвол: [[Гибралтар]] болон [[Британийн Энэтхэгийн далайн нутаг дэвсгэр]]}} | calling_code = [[Их Британи дахь утасны дугаар|+44]] | cctld = [[.uk]]{{Efn|[[.gb]] домейныг мөн Их Британид олгосон ч хэрэглээ нь бага.}} }} '''Их Британи''', албан ёсоор '''Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Хаант Улс'''<ref>{{Cite web|title=Монгол хэлний зөв бичих дүрмийн журамласан толь|trans-title=|author=|work=toli.gov.mn|date=|access-date=21 January 2023|url=http://toli.gov.mn/country|language=mn|quote=Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Хаант Улс}}</ref> (<small>''[[товчлол|товч.]]</small>'' '''ИБУИНХУ'''; {{lang-en|The United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland, United Kingdom, UK}}) нь баруун хойд [[Европ|Европт]], эх газрын баруун хойд эргээс холгүй оршдог арлын [[улс]] юм. Энэ улс нь [[Англи]], [[Шотланд]], [[Уэльс]], [[Умард Ирланд]] гэсэн 4 улсаас бүрдэнэ. Газар нутаг нь Их Британи арал, Ирланд арлын зүүн хойд хэсэг болон Британийн арлуудыг хүрээлсэн ихэнх жижиг арлуудаас бүрдэнэ. Умард Ирланд нь дангаараа [[Бүгд Найрамдах Ирланд Улс|Бүгд Найрамдах Ирланд улстай]] газраар хиллэдэг. Үүнийг эс тооцвол Нэгдсэн Вант улс нь [[Атлантын далай]], [[Хойд тэнгис|Умард тэнгис]], [[Ла-Маншийн хоолой]], Селтик тэнгис, [[Ирландын тэнгис|Ирландын тэнгисээр]] хүрээлэгдсэн байдаг. Нэгдсэн Вант Улсын нийт нутаг дэвсгэр нь 243,610 хавтгай дөрвөлжин километр бөгөөд 2021 оны байдлаар 67 сая гаруй хүн амтай болно. 1707 онд [[Английн Вант улс|Английн Вант Улс]] болон Шотландын Вант Улс хооронд байгуулсан Холбооны гэрээний үр дүнд энэхүү хоёр улс нэгдэж Нэгдсэн Вант улс байгуулсан бөгөөд сүүлд 1801 онд Ирланд Вант улстай нэгдэж Их Британи, Ирландын Нэгдсэн Вант Улсыг байгуулжээ. Ирландын ихэнх хэсэг нь 1922 онд Нэгдсэн Вант улсаас салж тусгаар тогтносоор, одоогийн дүр төрхөө олж, 1927 онд нэрээ албан ёсоор Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улс болгон баталжээ. Газар нутагтай нь ойролцоо байрлах Мэн, Гернси, болон Жерси арал нь Нэгдсэн Вант улсын бүрэлдэхүүнд хамаарахгүй ч, Титмийн газар нутаг (''Crown Dependencies'') гэдгийн хүрээнд Британийн засгийн газар тэдний батлан хамгаалах болон олон улсын харилцаанд төлөөлөх эрх үүргийг эдэлнэ. Нэгдсэн Вант улс нь анхны аж үйлдвэржсэн орон бөгөөд 19-р зууны дийлэнх болон 20-р зууны эхэн үе буюу 1815-1914 оны "Пакс Британника"-ын үеэр дэлхийн хамгийн нөлөө бүхий гүрэн байв. 1920-иод онд газар нутгийн оргил үедээ Британийн эзэнт гүрэн дэлхийн газар нутаг болон хүн амын бараг дөрөвний нэгийг эзэлж байсан бөгөөд түүхэн дэх хамгийн том [[Гүрэн|эзэнт гүрэн]] байв. Гэвч Дэлхийн Нэгдүгээр болон Хоёрдугаар дайнд оролцсон нь Нэгдсэн Вант Улсын эдийн засгийг ихээхэн хохироож, мөн дэлхийн колоничлолын эсрэг хөдөлгөөний улмаас Британийн эзэнт гүрний ихэнх колони улсууд тусгаар тогтносон. Британийн нөлөө нь хуучин колони байсан орнуудын эрх зүй болон улс төрийн системээс харагдах боломжтой бөгөөд Нэгдсэн Вант улс соёлын хүрээнд, ялангуяа хэл, уран зохиол, хөгжим болон спортын хүрээнд дэлхийд ихээхэн нөлөөтэй хэвээр байна. [[Англи хэл]] нь дэлхийн хамгийн түгээмэл ярианы хэл бөгөөд уугуул хэлээр дэлхийд гуравт жагсдаг байна. Нэгдсэн Вант улс нь үндсэн хуульт хаант засагтай парламентын ардчилсан улс юм. Төрийн тэргүүн нь Хаан [[III Чарльз]] юм. Нэгдсэн Вант Улсын (мөн Английн) нийслэл нь [[Лондон]] бөгөөд хүн амаар хамгийн том хот болно. [[Эдинбург]], [[Кардифф]], [[Белфаст]] хотууд нь Шотланд, Уэльс, Умард Ирландын улсын нийслэлүүд юм. Бусад томоохон хотуудад [[Бирмингем]], [[Манчестер]], [[Глазго]], [[Лийдс]] зэрэг орно. Их Британи нь Англи ба Уэльс, Шотланд, Умард Ирланд гэсэн гурван өөр хууль эрх зүйн харьяаллаас бүрддэг. Энэ нь эдгээр бүсүүд Их Британид нэгдсэний дараа оршин тогтнож байсан хууль эрх зүйн тогтолцоогоо хадгалж үлдсэнтэй холбоотой юм. 1998 оноос хойш Шотланд, Уэльс, Умард Ирланд эрх мэдлийн хүрээнд харьцангуй ялгаатай өөр өөрийн эрх мэдлийн засгийн газар, хууль тогтоох байгууллагатай болсон. Нэгдсэн Хаант Улс нь өндөр хөгжилтэй орон ба [[эдийн засаг]] нь дотоодын нийт бүтээгдэхүүнээр дэлхийд зургаад (худалдан авах чадварын паритетаар тооцсон [[үндэсний нийт бүтээгдэхүүн]]) эсвэл есөд (нэрлэсэн ҮНБ) орно. Энэхүү улс нь олон улсад эрх зүйн дагуу [[цөмийн зэвсэг]] эзэмших эрх бүхий улс бөгөөд цэргийн зардлаар дэлхийд дөрөвдүгээрт жагсдаг. Нэгдсэн Вант улс нь [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл|Аюулгүйн Зөвлөлийн]] байнгын гишүүн бөгөөд Европын Зөвлөл, Их Долоо, [[НАТО]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага]], [[Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл]] зэрэг байгууллагуудын гишүүн юм. == Газар зүй == [[Зураг:Uk topo en.jpg|thumb|150px|left|Их Британи арлын физик газар зүйн зураг]] [[Зураг:BenNevis2005.jpg|thumb|left|180px|Бен-Невис]] [[Зураг:Severn_Aerial.jpg|thumb|180px|right|Северн мөрний гүүр]] [[Зураг:Plymouth_hoe_from_mountbatten_2.jpg|thumb|180px|left|Плимут. Бүрхэг өдөр]] Их Британи 243,610 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|78-р том орон]] юм. === Байрлал === Хойд өргөргийн 49° — 61°, баруун уртгийн 9° зүүн уртрагийн 2° дотор [[Их Британи арал|Их Британи]], [[Ирланд]] зэрэг арлууд ([[Британийн олтриг]]) дээр оршдог арлын орон ба газар зүйн байрлалаар [[Европ]] тив, [[Өрнөд Европ]]т хамаарна. Их Британи арлын дорнод талаар Умард тэнгис, өмнөд талаар [[Ла-Маншийн хоолой]], хоолойн цаана [[Франц]] улс байна. Хамгийн богино зайндаа 35 км бөгөөд усан доогуур хоёр улсыг холбосон авто зам бүхий хонгил тавигдсан. Арлын баруун өмнөд талаар [[Ирландын тэнгис]], баруун хойд талаар [[Атлантын далай]] байна. Их Британийн эргийн урт — 11,073 км. Их Британи улсын нутаг дэвсгэрийн 130427 км² нь [[Англи]], 78772 км² нь [[Шотланд]], 20778 км² нь [[Уэльс]], 13843 км² нь [[Умард Ирланд]] орных байдаг. Их Британи арлыг тойроод 1000 гаран арал байна. Мөн үндсэн орноос хэдэн мянган километрийн алс [[Фолклендийн олтриг]] ([[Аргентин]]тай маргаантай), Өмнө Жорж-Өмнө Сэндвичийн арал, Бермуд, [[Гибралтар]] зэрэг далайн чанад нутаг байдаг. === Газрын гадарга === Англи ерөнхийдөө нам доор газар байдаг бол Уэльс, Шотланд уулархаг газар юм. Английн баруун хойд талд Пенниний нуруу гэж бий. Шотландын уулархаг баруун хойд талыг Хайленд (Шотландын өндөрлөг), Лоуленд (нам доор газар) гэдэг. Шотландын өндөрлөгт арлын хамгийн өндөр цэг Бен Невис (1343 м) байна. Уэльсийг өмнөд, дундад, умард гэж гурав хуваах ба өмнөд хэсэг нь илүү уулархаг. Нам доор, эрэг газраар Глазго, Эдинбург, Кардифф зэрэг гол хотууд байна. === Усны зүй === Англиар Темза, Северн, Трент, Хамбер зэрэг гол урсдаг бол Шотландаар Тей, Уэльс Англи хоёрыг дамжин Северн, Уай, Умар Ирландаар Банн зэрэг гол урсана. === Уур амьсгал === Их Британийн өмнөд тал арай дулаан, баруун тал арай чийглэг. Баруун хойд нутгийн Шотландын өндөрлөгт жилд 3000 мм хур буудаг бол зүүн өмнөд нутгийн [[Кэмбридж]]ид 500 м хур тунадастай. I сард өдөртөө 7°C, шөнөдөө 1°C, VII сард өдөртөө 21°C, шөнөдөө 12°C дулаан байна. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам<ref>[http://www.ons.gov.uk/ons/rel/pop-estimate/population-estimates-for-uk--england-and-wales--scotland-and-northern-ireland/mid-2014/sty---overview-of-the-uk-population.html Overview of the UK Population.]{{Dead link|date=Тавдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | 1801 || 16,300,000 |- | 1851 || 27,368,800 |- | 1900 || 41,154,600 |- | 1950 || 50,381,500 |- | 1970 || 55,632,200 |- | 1990 || 57,237,500 |- | 2013 || 64,105,654 |- |} Их Британи улсад 2013 онд 64,105,654 хүн амьдарч байна. Дэлхийд 21-р олон хүнтэй улс юм. Хүн амын өсөлт - 0.5 %. Үүнээс 52 сая Англи, 6 сая Шотланд, 3 сая Уэльс, 2 сая Умард Ирландын оршин суугч юмсанжээ. === Ард түмэн === Их Британи олон угсаатан, төрхтний орон юм. Хүн амын 87% цагаан арьстан юм. 2.3% Энэтхэг, 1.9% Пакистан, 0.7% Бангладеш , 0.7 хувь Хятад, 1.4 хувь бусад, бүгд 7 хувь нь Азиас гаралтай хүн байна. 3% Африк, Карибаас гаралтай хар арьстан, 2% холимог арьстан, 1% бусад ангийн хүн байна. === Хот суурин === [[Зураг:050114_2495_london_city.jpg|thumb|left|200px|[[Лондон]]]] [[Зураг:View_of_Glasgow_from_Queens_Park.jpg|thumb|200px|[[Глазго]]]] {|class="wikitable" |+ 2010 оны хүн амын тоогоор: |- valign="top" | * [[Лондон]] (7,744,942) * [[Бирмингем]] (942,766) * [[Глазго]] (578,776) * [[Ливерпүүл]] (452,773) * [[Эдинбург]] (451,851) * [[Лидс]] (440,954) * [[Шеффилд]] (415,175) * [[Манчестер]] (396,322) || * [[Бристол]] (372,985) * [[Кардифф]] (316,793) * [[Лестер]] (296,596) * [[Бредфорд]] (278,984) * [[Ковентри]] (267,775) * [[Кингстон]] (265,615) * [[Белфаст]] (258,659) * [[Плимут]] (253,188) |} == Түүх == [[Зураг:Stonehenge2007_07_30.jpg|thumb|200px|[[Стоунхенж]]. НТӨ 2500 онд үүссэн гэгдэх дурсгалт газар]] === Эртний үе === Их Британий арал дээр 30,000 жилийн тэртээ хүн суурьшижээ. Төмөр зэвсгийн үе, НТӨ I мянганд [[бритон]], [[галл]] зэрэг [[кельт]] угсаатан оршин байв. НТӨ 55-54 онд [[Юлий Цезарь|Юлий Цезарийн]] аян дайнаар [[Эртний Ром|Ромтой холбогдож]] НТӨ 44 оноос Английн өмнөд, дорнод хэсэг, Уэльс, Шотландын нам доор хэсэг [[Ромын эзэнт гүрэн|Ромын эзэнт гүрний]] колони болсон. Ромын ноёрхол 409 онд унахад Умар Европоос [[англосакс]] гэсэн [[герман угсаатан]] ирж Хаант улс олныг үүсгэн суусан ба 600 оноос нэгдэж, христийн [[католик]] шашинд оржээ. === Дундад зуун === [[Зураг:Bayeux_Tapestry_WillelmDux.jpg|thumb|200px|Нормандын Уильям. 1066 он]] Христийн тооллын 9-р зуунд Дани, Норвегийн [[викинг]] улс довтлон ихэнх газрыг эзэлсэн. Вессексийн [[Альфред]] ван эзлэгдэлгүй үлдэж чадсан ба газар нутгаа нэгтгэж 956 онд [[Английн вант улс|Английн Хаант улс]] мэндэлжээ. [[Кнуд]] гэж сайн ван байсны дараа 1066 онд Нормандын [[Уильям]] гүн Английн II Харольдыг дийлж Английг эзэрхсэнээр язгууртны хүрээнд франц соёл нэвтэрсэн ба алсдаа англи соёлд уусчээ. Кельт угсааныхан шахагдан Шотланд, Уэльст суусан бөгөөд английн вангууд Уэльсыг эзлэвч Шотландыг эзэлж авч чаддаггүй байв. Английн вангийн удам өнөөгийн [[Франц]]ын баруун хэсэгт ноёрхож байсан бөгөөд 1202 оноос хойш Англи-Францын олон дайн болсны дотроос хамгийн алдартай нь [[Зуун жилийн дайн]] (1337–1453) байсан. === Сэргэн мандалт === Европын [[Сэргэн мандалтын үе|сэргэн мандалтын үед]] уламжлалт католик, шинэ протестант хоёрын дунд тэмцэл болж байв. 1542 онд [[Уэльс]] Английн харьяанд бүрэн орсон ба Ирланд [[Англи]]йн толгойлсон хувийн холбоонд нэгдсэн байдаг. Энэ үеэс [[Умард Ирланд]]ад Англи, Шотландын хүмүүс ихээр шилжин суусан. 1603 онд Шотландын VI Жеймсийн толгойлсон хувийн холбоонд Англи, [[Шотланд]], [[Ирланд]] орсон ба [[Эдинбург]]т байснаа [[Лондон]]д шилжин суужээ. 17-р зуунд холбоот гурван улс хэд хэдэн дайнд хамтаар орж байв. Мөн үед Англи тэнгис далайд гарч [[Хойд Америк|Умард Америк]]т колони үүсгэжээ. === Нэгдсэн улс === [[Зураг:Trafalgar-Auguste_Mayer.jpg|thumb|200px|Их Британийн хөлөг онгоц]] 1707 онд Англи, Шотланд албан ёсоор нэгдэж нэгэн Хаант улс болов. 18-р зуунд [[хэмжээт эрх хаант засаг]], [[парламентат ёс]] хөгжиж, анхны ерөнхий сайд (1721–1742) нь [[Роберт Вальполе]] байжээ. Их Британид иргэний дайн болж, Америк дахь колони тусгаар тогтнолын төлөө дайтаж 1783 онд [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] тусгаар тогтносноор Их Британийн колонийн гол сонирхол Энэтхэгт чиглэсэн. Их Британи далайн тээврийн худалдаа, боолын наймаанд тэргүүлж байв. 1801 онд Их Британи, Ирланд хоёр нэгдэж нэгэн Хаант улс болов. 19-р зуунд Их Британи эрчимтэй аж үйлдвэржиж, чөлөөт худалдаа цэцэглэжээ. Төрийн хэрэгт сэхээтнээс гадна дунд ангийнхан зүтгэх болж, газар тариалан фермэрт шилжиж, хотод анх ажилчин анги бий болсон. Францын [[Наполеон I Бонапарт|Напелеон]] дайнд ялагдсаны дараа Их Британи дэлхийн хамгийн хүчирхэг гүрэн болж, дэлхийн улс төрийн хэрэгт шууд нөлөөлж эхэлсэн. [[Канад]], [[Австрали]], [[Шинэ Зеланд]] өөртөө засах их эрх олж, аажимдаа тусгаар тогтножээ. === Колонийн задрал === [[Зураг:The_British_Empire.png|thumb|250px|Британийн эзэнт гүрэн]] Дэлхийн нэгдүгээр дайнд Их Британи нь Франц, [[Оросын Хаант Улс|Орос]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]тай эвсэж [[Герман]]тай байлдаж байв. Дайны дараа Үндэстний лигийн зөвшөөрлөөр Герман, [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] колонийг эзэн мэдэж байв. Энэ үед [[Британийн эзэнт гүрэн]] дэлхийн хуурай газрын 1/5-ыг хамаарч байсан. [[Ирланд]]ын үндсэрхэг үзэл сэргэж 1910 оноос хойш тэмцсээр 1922 онд тусгаар тогтносон бол Умард Ирландын ард түмэн Их Британид үлдэхээр шийдсэн. Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед Их Британийг сэр [[Уинстон Черчилль]] удирдаж, Германы эсрэг байлдсан. 1944 онд Нормандад Америктай хамт цэргийн десант буулгаж дайны ялалтад хувь нэмэрлэж байсан ба Атлантын далайд Германтай, Умард Африкт [[Итали]]тай, Бирмд [[Япон]]той байлдаж байсан. Дайны дараа Колониуд тусгаар тогнож эхэлсэн ба 1947 онд [[Энэтхэг]] ([[Пакистан]], [[Бангладеш]] гэж Энэтхэгээс салсан) тусгаар тогтножээ. Тусгаар тогтносон улсууд [[Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл|Их Британийн Хамтын Нөхөрлөл]]д багтдаг бөгөөд зарим бага улсын нэр төдий төрийн тэргүүн нь Их Британийн хатан ван [[II Элизабет]] байсаар байна. [[Зураг:Международная Леонардо-премия 17.jpg|thumb|150px|[[Диана гүнж| Уэльсийн гүнж Диана]]]] === 1947 оноос хойш === Дайны дараа [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагыг]] байгуулалцав. Их Британи 1952 онд [[цөмийн зэвсэг]]тэй болсон. 1955 оны Израиль-Египетийн дайн [[Суэцийн хямрал]]д шинээр бий болсон Израилын талд орж дайтаж байв. АНУ, Их Британий улс төрийн нөлөө өсч [[Англи хэл]] олон улсын ойлголцлын нэгдүгээр хэл болж эхэлсэн байдаг. Их Британийг чиглэсэн тив дамнасан нүүдэл их явагдсанаас Их Британи цагаан, шар, хар олон арьстны орон болсон. 1954 оны Лондон-Парисын хурал, Өрнө Европын нэгдлээр эхэлсэн Европын интеграцчилал 1973 онд чөлөөт худалдаа, эдийн засгийн холбоо, 1992 онд [[Европын холбоо]] болон өөрчлөгдсөн байна. 1970 оноос эдийн засгийн хөгжил удааширсанд 1980 онд ерөнхий сайд [[Маргарет Тэтчер]] улсын үйлдвэрийг хувьчилж, хөрөнгийн зах зээлийг шинэтгэжээ. 1984 онд Умард тэнгисийн ёроолоос газрын тос олборлох болсон. Их Британи НҮБ, [[НАТО]], Европын холбоонд гол байр суурьтай байсаар байна. [[Афганистан]], [[Ирак]]ийн дайнд оролцсон. 2008 оны санхүүгийн хямралд өртсөн. 2014 онд Шотландын тусгаар тогтнох эсэх санал асуулгад 55% "хэрэггүй" гэсэн хариу гарчээ. == Төр засаг == Их Британи бол төрийн [[хэмжээт эрхт хаант засаг]]т хэлбэртэй, төрийн [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]] байгууламжтай бүрэн эрхт улс юм. [[Зураг:Elizabeth II greets NASA GSFC employees, May 8, 2007 edit.jpg|thumb|150px|[[II Элизабет]] хатан хан]] === Хаант ёс === Улсын ван буюу хатан хан нь төрийн тэргүүн гэхийн зэрэгцээ эв нэгдлийн бэлгэ тэмдэг юм. Хаант ёс мянгаад жил үргэлжлэхдээ ганцхан удаа түр хугацаагаар тасалдаж байжээ. 1649-1660 оны хооронд Бүгд найрамдах улс байсан. Их Британийн хан мөн Их Британийн хамтын нөхөрлөлийн нэр бүхий 15 орны бэлгэ тэмдгийн төрийн тэргүүн тул түүний төлөөлсөн амбан захирагч тухайн орныг удирддаг. Хаан нь ерөнхий сайд, сайд, шүүгч, зэвсэгт хүчний том тушаалтан, амбан захирагч, элчин сайд, сүмийн хамба нарыг ёслолын чанартай томилдог. Хаан гэмт хэрэгтэнд өршөөл үзүүлдэг бөгөөд хүмүүст цол хэргэм, одон тэмдэг шагнах ёслолын үүрэг гүйцэтгэдэг байна. Олон улсын харилцааны хувьд Хаан дайн зарлах, энхийг тогтоох, гадаад улсын хүлээн зөвшөөрөх, гэрээ батлах, нутаг дэвсгэрийн асуудлыг шийдэх эрхтэй. Хааны төрсөн өдрийг Английн үндэсний баяр болгон тэмдэглэдэг. Одоо үед [[II Элизабет|II Элизабет хатан]] хаан төр толгойлж байна. Тэр 1895-1952 онд хан байсан VI Георгийн ууган охин билээ. 1926 онд төрсөн Элизабет [[1952]] онд 26 настайдаа хан ширээнд заларснаас өдгөө 70 орчим жилийг үджээ. === Парламент === Улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь [[Их Британийн Парламент]] (''Parliament of the United Kingdom'') байна. Хоёр танхимтай. [[Зураг:Palace_of_Westminster,_London_-_Feb_2007.jpg|thumb|200px|left|Вестминстерийн ордон]] 19-р зуунаас Төлөөлөгчдийн Танхим ардчилагдсан байна. 1832 оны Их Шинэчлэлтийн Төсөл нь дунд ангийнханд сонгогдох эрхийг олгож, 1867, 1884 оны тогтоолоор ажилчин ангийнхан сонгогдох боломжтой болов. 1885 онд тэгш сонгуулийн тойргийг бий болгосон. 1911 оны парламентын шийдвэр нь Лордуудын Танхимын эрхийг хасжээ. 1918 онд анх 30 настай эмэгтэй хүн сонгогдож 1928 онд 26 настай эмэгтэй сонгогдож байв. 1969 оноос сонгогдох эрхийн доод насыг 18 болгож багасгасан. 1707 оны Англи-Шотландын холбоо нь Парламентад 16 Шотланд язгууртан, 45 төлөөлөгчийг оруулжээ. 1800 онд Ирландтай холбоо байгуулснаар 32 язгууртан, 100 төлөөлөгчийг нэмж оруулсан хэдий ч 1922 онд Ирландын тусгаар улс болсноор тэд гарсан. ==== Лордуудын Танхим ==== Лордуудын Танхим (''House of Lords'') нь Английн шашны сүмийн хамба, язгууртнаас бүрддэг. Хатан хааны томилсон 1200 гишүүнтэй. Нэгэн үе Төлөөлөгчдийн танхимтай адил эрхтэй байсан, одоо оролцоо хумигдмал болсон. Язгууртнууд хуульд нэмэлт тусгал, заавар оруулах, боловсронгуй болгох эрхтэй. Шүүх тогтолцооны дээд байгууллага болдог. ==== Төлөөлөгчдийн Танхим ==== [[Зураг:David_Cameron_official.jpg|thumb|150px|right|[[Дэвид Кэмерон]]]] Төлөөлөгчдийн Танхим (''House of Commons'') нь 659 гишүүнтэй байх ба тэнцвэртэй тойргоос 18 нас хүрсэн иргэд сонгодог. 5 жилээр сонгогдож, улс төрийн шаардлагын улмаас ерөнхий сайдын санал болгосноор ээлжит бус сонгуулийг зохион байгуулж болно. Хэрвээ Засгийн газар, төлөөлөгчдийн танхимд олонх болсон намаас бүрдвэл эсвэл Төлөөлөгчдийн Танхимаар итгэл хүлээлгэхгүй гэж үзвэл огцорно. Дахин сонгууль гурван долоо хоногийн дотор явагдах хуультай. Өнөө үед Төлөөлөгчдийн Танхим ихээхэн үүрэгтэй. Ямар ч шинэ хууль, өөрчлөлт, хориг, татвар ноогдуулалт үүгээр дамжина. Орон нутгийн бүх удирдлага парламентын шийдвэрээр томилдог. Засгийн газрын гишүүд, ерөнхий сайд нар нь аль нэг танхимын гишүүн байдаг бөгөөд төлөөлөгчдийн танхимд үүрэг хүлээж байдаг. === Засгийн газар === Төрийн шийдвэрийг хэрэгжүүлэх байгууллага нь Их Британи улсын Засгийн газар (''Cabinet of the United Kingdom'') байна. Засгийн газрын тэргүүн нь Ерөнхий сайд юм. 2019 оны 7 дугаар сарын 24-нөөс Консерватив намаас нэр дэвшсэн [[Борис Жонсон]] Ерөнхий сайдаар ажиллаж байна. == Орон нутаг == [[Зураг:Map_of_the_administrative_geography_of_the_United_Kingdom.png|thumb|150px|left|Нутгийн хуваарь]] {{Image frame|width=150|content=<center>{{Image label begin|image=United Kingdom countries.svg|link=|width=150|float=none}} {{Image label small|x=0.625|y=1.2|scale=150|text =<big>[[Англи]]</big>}} {{Image label small|x=0.375|y=0.7|scale=150|text=<big>[[Шотланд]]</big>}} {{Image label small|x=0.4|y=1.3|scale=150|text= <big>[[Уэльс]]</big>}} {{Image label small|x=0.15|y=0.95|scale=150|text =<big>[[Умард Ирланд|Умард<br />Ирланд]]</big>}} {{Image label end}}</center> |caption= Дөрвөн орон }} Их Британи улс нэр бүхий дөрвөн оронд хуваагддаг. Орон бүрийн нутгийн хуваарь өөр өөр байдаг. {| class="wikitable sortable" ! Д/д !! Орон !! Нутгийн хуваарь !! Газар нутаг<br />км²<ref>{{Cite web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/ctu/annual-abstract-of-statistics/no--145--2009-edition/annual-abstract-of-statistics.pdf |title=Office for National Statistics |access-date=2015-11-29 |archive-date=2014-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140408221722/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/ctu/annual-abstract-of-statistics/no--145--2009-edition/annual-abstract-of-statistics.pdf |url-status=dead }}</ref> !! Хүн ам <br />(2011 он)<ref>{{Webarchiv|url=http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html |wayback=20160131125807 |text=2011 Census, Population and Household Estimates for the United Kingdom |archiv-bot=2026-05-06 07:16:53 InternetArchiveBot }}: ({{Webarchiv|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-and-quick-statistics-for-wards-and-output-areas-in-england-and-wales/rft-qs211ew-ward.zip |wayback=20131102072318 |text=2011 Census: QS211EW Ethnic group (detailed), wards in England and Wales (ZIP 7239Kb) |archiv-bot=2026-05-12 07:08:35 InternetArchiveBot }})</ref> |- | align="center" | 1 || [[Англи]] || 9 муж, 6 хот хошуу, 28 хошуу, <br> 55 нэгж нутаг, Их Лондон, Силли арал || align="right" | 130,395 || align="right" | 53,012,450 |- | align="center" | 2 || [[Шотланд]] || 32 зөвлөлт нутаг || align="right" | 78,772 || align="right" | 5,295,403 |- | align="center" | 3 || [[Уэльс]] ||9 хошуу, 3 хот, 3 хот хошуу || align="right" | 20,779 || align="right" | 3,063,456 |- | align="center" | 4 || [[Умард Ирланд]]|| 5 хошуу, 11 тойрог || align="right" | 13,843 || align="right" | 1,810,863 |- class="shadow" | align="center" | || Их Британи || олон зүйлийн нэгжийн нутаг || align="right" | 243,789 || align="right" | 63,182,178 |} Үүнээс гадна далайн чанад нутаг байна. [[Гибралтар]], [[Фолкленд]] (маргаантай), [[Кайман]], [[Бермуд]] зэрэг 14 нутаг бий. == Эдийн засаг == [[Зураг:The_City_London.jpg|thumb|200px|right|Лондон хот - санхүүгийн төв]] [[Зураг:A350_First_Flight_-_Low_pass_02.jpg|thumb|200px|right|Аэробус А350 нисэх онгоцны хөдөлгүүр, далавчийг Их Британид хийдэг.]] [[Зураг:Oil platform in the North SeaPros.jpg|thumb|200px|Их Британи [[Умард тэнгис]]ийн ёроолоос газрын тос олборлодог]] Их Британи зах зээлийн эдийн засагтай, дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээгээр дэлхийд 5-р байрт, Европт Германы дараа 2-р байрт байгаа орон юм. Үйлчилгээний салбарт ДНБ-ийн 73% бүтээгддэг. Лондон хот бол дэлхийн санхүүгийн томоохон төв юм. Мөнгөний нэгж - фунт стерлинг. Их Британид жилд 27 сая жуулчин зочилдог бөгөөд энэ тоогоороо дэлхийн аялал жуулчлалын 6-р орлоготой орон юм. [[Аж үйлдвэрийн хувьсгал]]ын үед Их Британид нэхмэлийн үйлдвэрлэл, түүний дараа хөлөг онгоц үйлдвэрлэл, нүүрсний уурхай, төмөр боловсруулах салбар эхэлж хөгжсөн. 19-р зуунд Их Британийн худалдаачид, банк дэлхийд тэргүүлж байсан бол дэлхийн хоёрдугаар дайны дараанаас хүнд аж үйлдвэрийн жин буурч, өдгөө аж үйлдвэр ДНБ-ийн 17%-ийг эзэлж байна. Автомашины үйлдвэрлэлд 800,000 хүн ажилладаг. 52 тэрбум фунт стерлингийн бараа үйлдвэрлэгдэж, 26 тэрбум нь экспортлогджээ. Нисэх онгоц үйлдвэрлэнэ. Эндхийн Аэробус загварын нисэх онгоцууд дэлхий даяар үйлчилж байна. Лондон бол дэлхийн нэгэн том санхүүгийн төв юм. Эм үйлдвэрлэл хөгжсөн. 2006 оны байдлаар ИБУИНВУ нь дэлхийд эрчим хүч үйлдвэрлэлээр 15-р байрт байсан. Газрын тос, шатдаг хийн BP, Shell, BG зэрэг томоохон компани ажилладаг. Цахилгааны 40 хувийг шатдаг хийнээс, 30 хувийг нүүрснээс, 19 хувийг цөмийн эрчим хүчээс, 4.2 хувийг ус, салхи, хогноос гаргаж авч байна. <timeline> ImageSize = width:450 height:225 PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:60.0 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = early Colors = id:gray value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PAN value:rgb(0.4, 0.6, 1) id:PRD value:rgb(1, 0.84314, 0) id:PRI value:rgb(1, 0.5372, 0.5372) id:ALT value:rgb(0.2, 0.6, 0.8) id:NA value:rgb(0,0.4,0.4) id:darkgray value:rgb(0.80,0.80,0.80) id:midgray value:rgb(0.30,0.57,0) ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0 ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0 BarData= barset:Países PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red barset:Países from:0 till:10.80 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"[[Герман]] (10.8%)" from:0 till:10.40 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"[[Америк]] (10.4%)" from:0 till:08.10 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"[[Нидерланд]] (8.1%)" from:0 till:07.20 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"[[Швейцар]] (7.2%)" from:0 till:06.50 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:"[[Франц]] (6.5%)" from:0 till:53.00 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"бусад орон (53.0%)" TextData= pos:(180,215) fontsize:M text:"Экспорт" pos:(110,205) fontsize:S text:"Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ. 2014 он. 503 тэрбум $" pos:(400,1) fontsize:S text:(%) </timeline> <timeline> ImageSize = width:450 height:225 PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:60.0 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = early Colors = id:gray value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PAN value:rgb(0.4, 0.6, 1) id:PRD value:rgb(1, 0.84314, 0) id:PRI value:rgb(1, 0.5372, 0.5372) id:ALT value:rgb(0.2, 0.6, 0.8) id:NA value:rgb(0,0.4,0.4) id:darkgray value:rgb(0.80,0.80,0.80) id:midgray value:rgb(0.30,0.57,0) ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0 ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0 BarData= barset:Países PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red barset:Países from:0 till:14.90 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"[[Герман]] (14.9%)" from:0 till:09.00 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"[[Хятад]] (9.0%)" from:0 till:07.80 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"[[Нидерланд]] (7.8%)" from:0 till:06.50 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"[[Америк]] (6.5%)" from:0 till:06.10 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:"[[Франц]] (6.1%)" from:0 till:53.70 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"бусад орон (53.7%)" TextData= pos:(180,215) fontsize:M text:"Импорт" pos:(110,205) fontsize:S text:"Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ. 2014 он. 802 тэрбум $" pos:(400,1) fontsize:S text:(%) </timeline> === Зам тээвэр === [[Зураг:Heathrow_T5.jpg|thumb|200px|right|Хитроу нисэх буудал]] Авто замын сүлжээ өндөр хөгжсөн. 46904 км урт улсын чанартай зам, 3497 км хурдны зам, 344000 км цардмал замтай. 2009 оны байдлаар 34 сая автомашин хөдөлгөөнд оролцож байсан. Их Британи аралд 16300 км төмөр зам, Умар Ирландад 304 км төмөр зам тавигдсан. Жилд давхардсан тоогоор 1.6 тэрбум хүн галт тэргээр зорчдог. 2010 оны жишээгээр Их Британийн нисэх буудлуудаар 211 сая хүн зорчин өнгөрсөн. Лондоны Хитроу, Гэтвик, Стэнстэд гэсэн нисэх буудлууд голлодог. Хитроу нисэх буудал нийслэлээс баруун зүгт 24 км зайтай байдаг. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} ==Тэмдэглэл== {{Notelist}} == Гадаад холбоос == {{G8}} {{Европ}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Их Британи| ]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Их наймын орон]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Хаант Улс]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] llr9zftwxcijiaz1c9zobhisjfr36bg 0 8288 864679 864328 2026-08-04T20:31:46Z CommonsDelinker 211 National_aquatic_marine_mammal_of_Pakistan.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Yann|Yann]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:COM:NETCOPYVIO|]]. 864679 wikitext text/x-wiki {{short description|Өмнөд Азийн улс}} {{about|Өмнөд Азийн улсын}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Исламын Бүгд Найрамдах Пакистан Улс | common_name = Пакистан | native_name = {{ubl|{{native name|ur|{{Nastaliq|اسلامی جمہوریہ پاكستان}}|italics=off}}|{{transliteration|ur|ALA-LC|''Ислами Жумхурия Пакистан''}}<ref>{{cite book |last=Minahan |first=James |title=The Complete Guide to National Symbols and Emblems [2 volumes] |publisher=ABC-CLIO |year=2009 |page=141 |isbn=978-0-313-34497-8}}</ref>}} | image_flag = Flag of Pakistan.svg | flag_type = [[Пакистаны төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = State emblem of Pakistan.svg | symbol_type = [[Пакистаны төрийн сүлд|Төрийн тамга <br />(Сүлд)]] | national_motto = {{transliteration|ur|[[Итгэл, Эв нэгдэл, Сахилга бат|Иман, Иттэхад, Назам]]}}<br />{{native name|ur|{{Nastaliq|ایمان، اتحاد، نظم}}|paren=off}}<br />"Итгэл, Эв нэгдэл, Сахилга бат"{{lower|0.2em|<ref>{{cite web |title=The State Emblem |url=http://www.infopak.gov.pk/Eemblem.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20070701023430/http://www.infopak.gov.pk/Eemblem.aspx |archive-date=1 July 2007 |publisher=Ministry of Information and Broadcasting, [[Government of Pakistan]]. |access-date=18 December 2013}}</ref><!--end lower:-->}} | national_anthem = {{transliteration|ur|ALA-LC|[[Пакистаны төрийн дуулал|Кауми Тарана]]}}<br />{{lang|ur|{{Nastaliq|قَومی ترانہ}}}}{{parabr}}{{center|"Үндэсний Дуулал"<br />[[File:Pakistan anthem - United States Navy Band.ogg]]}} | image_map = PAK orthographic.svg | map_width = 220px | map_caption = Пакистаны хяналтад байгаа газар нутгийг хар ногооноор; нэхэмжилсэн газар нутгийг цайвар ногооноор харуулав | capital = [[Исламабад]] | coordinates = {{coord|33|41|30|N|73|03|00|E|type:city_region:PK}} | largest_city = [[Карачи]]<br />{{coord|24|51|36|N|67|00|36|E|type:city_region:PK}} | official_languages = {{hlist |[[Урдү хэл]]|[[Англи хэлний Пакитан хувилбар|Англи хэл]]}} | national_languages = Урду хэл<ref>{{cite journal|title=Article: 251 National language|url=https://pakistanconstitutionlaw.com/article-251-national-language/|access-date=23 July 2018}}</ref> | languages_type = [[Ярианы хэл]] | languages = [[Пакистаны хэлнүүд|77+ хэл]]{{sfn|Ethnologue|2022}} | ethnic_groups = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; | 38.78% [[Панжабууд]] | 18.24% [[Паштун]] | 14.57% [[Синди]] | 12.19% [[Сарайки]] | 7.08% [[Мухажир]] | 3.02% [[Балуч ястан|Балуч]] | 1.24% [[Брахуи]] | 4.88% [[Пакистан дахь угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2017{{efn|Өөр өөр эх сурвалжууд өөр өөр тоо баримт өгдөг. Тооцооллыг [[2017 оны Пакистан улсын хүн амын тооллого|2017 оны Пакистан улсын хүн амын тооллогын]] дагуу хийсэн болно.<ref>{{cite web | url=https://www.dawn.com/news/1624375 | title=Pakistan's population is 207.68m, shows 2017 census result | date=19 May 2021 }}</ref><ref name="2017CensusLanguage">{{cite web |date=2021 |title=TABLE 11 – POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/ URBAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/census_2017_tables/pakistan/Table11n.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220409115251/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/census_2017_tables/pakistan/Table11n.pdf |archive-date=9 April 2022 |access-date=12 May 2022 |website=www.pbs.gov.pk |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}</ref>}} | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; | 96.5% [[Пакистан дахь ислам|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]])<ref name="Article_2" /> | 2.1% [[Пакистан дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] <!-- 1.73% Hindu (Jati) 0.41% Hindu (scheduled castes) --> | 1.3% [[Пакистан дахь христийн шашин|Христийн шашин]] | 0.1% [[Пакистан дахь шашин шүтлэг|бусад]] }} | demonym = [[Пакистанчууд]] | government_type = [[Холбооны улс|Холбооны]] [[Исламын бүгд найрамдах улс|Исламын]] [[парламентын бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Пакистаны Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Ариф Алви]] | leader_title2 = [[Пакистаны Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Шахбаз Шариф]] | leader_title3 = [[Пакистаны Сенатын дарга|Сенатын Дарга]] | leader_name3 = [[Садик Санжрани]] | leader_title4 = [[Пакистаны Үндэсний Ассамблейн дарга|Үндэсний Ассамблейн дарга]] | leader_name4 = [[Ража Первез Ашраф]] | leader_title5 = [[Пакистаны Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name5 = [[Умар Ата Бандиал]] | legislature = [[Пакистаны Парламент|Парламент]] | upper_house = [[Пакистаны Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Пакистаны Үндэсний Ассамблей|Үндэсний Ассамблей]] | sovereignty_type = [[Пакистаны хөдөлгөөн|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[Их Британи]]ас) | established_event1 = [[Лахорын тунхаглал|Тунхаглал]] | established_date1 = 3 сарын 23, 1940 он | established_event2 = [[Пакистаны Доминион|Тусгаар тогтнол]] | established_date2 = 8 сарын 14, 1947 он | established_event3 = [[Исламын бүгд найрамдах улс|Доминионы статусыг цуцлав]] | established_date3 = 3 сарын 23, 1956 он | established_event4 = [[Бангладешийн чөлөөлөх дайн|Зүүн нутаг дэвсгэр]] [[Пакистаны бууж өгөх баримт|салав]] | established_date4 = 12 сарын 16, 1971 он | established_event5 = [[Пакистаны Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 8 сарын 14, 1973 он | established_event7 = | established_date7 = | established_event8 = | established_date8 = | area_km2 = 881,913 | area_footnote = {{efn|"Пакистаны Кашмирын нутаг дэвсгэр, [[Азад Кашмир]] (13297 км²) болон [[Гилгит-Балтистан]] (72520 км²) гэсэн мэдээллийг багтаасан болно.<ref>{{cite web |url=http://www.geohive.com/cntry/pakistan.aspx |title=Pakistan statistics |publisher=Geohive |access-date=20 April 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130406012611/http://www.geohive.com/cntry/pakistan.aspx |archive-date=6 April 2013}}</ref> Эдгээр газар нутгийг эс тооцвол 796,095 км² талбайтай болно."}}<ref>{{cite web |url=http://www.worldatlas.com/as/pk/where-is-pakistan.html |title=Where is Pakistan?|website=worldatlas.com|date=24 February 2021}}</ref> | area_rank = 33 | area_sq_mi = 307,374 | percent_water = 2.86 | population_density_km2 = 244.4 | population_density_sq_mi = 633 | population_density_rank = 56 | population_estimate = 249,566,743<ref>{{Cite web |date=2023-05-22 |title=Results of Pakistan's First-Ever Digital Population Census Are Out |url=https://propakistani.pk/2023/05/22/results-of-pakistans-first-ever-digital-population-census-are-out/ |url-status=live |access-date=2023-05-22 |website=Pro Pakistani}}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 5 | GDP_PPP = {{increase}} {{nowrap|$1.512 их наяд<ref name="IMF 2022">{{cite web |title=World Economic Outlook database: April 2022|publisher=IMF|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=564,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIEPCH,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|access-date= 26 May 2022}}</ref>}} | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 23 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $6,662<ref name="IMF 2022"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 168 | GDP_nominal = {{increase}} {{nowrap|$376.493 тэрбум}}<ref>{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=564,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIEPCH,&sy=2020&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 | title=Report for Selected Countries and Subjects }}</ref> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 42 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $1,658<ref name="IMF 2022"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 177 | Gini_year = 2018 | Gini_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | Gini = 31.6 <!--number only--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=World Bank |access-date=12 August 2021}}</ref> | HDI = 0.544 <!--number only--> | HDI_year = 2022<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref>{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 161 | currency = [[Пакистан рупи]] (₨) | currency_code = PKR | time_zone = [[Пакистаны Стандарт Цаг|ПСЦ]] | utc_offset = +05:00 | utc_offset_DST = | DST_note = ''[[Зуны цаг]]ийг ашигладаггүй'' | time_zone_DST = | date_format = {{ubl | {{nowrap|{{abbr|өө|өдөр}}-{{abbr|сс|сар}}-{{abbr|жжжж|жил}}}}{{efn|[[Пакистан дахь огноо, цагийн тэмдэглэгээ]]г харах.}} }} | drives_on = зүүн<ref>{{cite news |last=Loureiro |first=Miguel |title=Driving—the good, the bad and the ugly |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_28-7-2005_pg3_5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120110085150/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_28-7-2005_pg3_5 |archive-date=10 January 2012 |work=Daily Times |location=Pakistan |date=28 July 2005 |access-date=6 February 2014}}</ref> | calling_code = [[Пакистан дахь утасны дугаар|+92]] | cctld = {{unbulleted list |[[.pk]] |[[.pk|پاکستان.]]}} }} '''Пакистан''' ({{lang-ur|پاکستان}} ''Пакистан''), албан ёсоор '''Исламын Бүгд Найрамдах Пакистан Улс''' нь [[Өмнөд Ази|өмнөд]] [[Ази]]йн [[улс|орон]] юм. Баруун талаараа [[Афганистан]], [[Иран]] орнуудтай, зүүн талаараа [[Энэтхэг]]тэй, зүүн хойд талаараа [[Хятад]]тай тус тус хиллэдэг. Өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]т 1,046 км урт эрэгтэй. Өнөөгийн Пакистан улсын орших газар нутагт эртний [[Инд хөндийн иргэншил]], [[Энэтхэг-Грекийн хаант улс]] тогтнож байсан байна. Энэ газар нутаг нь [[Перс]], [[Грек]], [[Араб]], [[Турк]], [[Афганистан]], [[Монгол үндэстэн|Монгол]] зэрэг үндэстнүүдэд урьдын түүхэнд эзлэгдэж байв. Пакистан нь 1947 он хүртэл Британийн удирдлага доорх Энэтхэгийн хэсэг байжээ. Харин 1947 онд Мухаммад Али Жиннах ба [[Мусульмануудын Чуулган]]ы удирдсан, [[Ислам|мусульмануудад]] зориулсан орон байгуулах хөдөлгөөний үр дүнд Синд, Баруун хойд заагийн муж, [[Панжаб (Пакистан)|Баруун Панжаб]], [[Балучистан]], Зүүн Бенгал мужууд нэгдэж Пакистан улс бүрэлдэн тогтох болжээ. 1956 оны Үндсэн Хуулиар Пакистан нь Исламын бүгд найрамдах улс болсон. 1971 онд зүүн Пакистанд салан тусгаарлахаар тэмцсэнээр [[Бангладеш]] улс тусгаар тогнолоо олжээ. Пакистаны түүх нь эдийн засгийн өсөлт болон цэргийн удирдлага, улс төрийн тогтворгүй байдлын үеүдээр тодорхойлогдоно. Пакистан улс нь 180 орчим сая хүн амаараа дэлхийд зургаад жагсдаг бөгөөд мусульман хүн амаараа зөвхөн [[Индонез]]ийн дараа хоёрт ордог. Энэ улс нь "Дараагийн 11" гэгдэх эдийн засагтай орнуудад багтдаг. Пакистан нь [[Исламын зөвлөгөөний байгууллага]] (''Organization of the Islamic Conference''), Өмнөд Азийн бүсийн хамтын ажиллагааны нэгдэл (''South Asian Association for Regional Cooperation''), Хөгжиж буй 8 орон (''Developing 8 Countries''), Эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгууллага (''Economic Cooperation Organization'') зэрэг байгууллагуудыг анх байгуулсан орнуудын тоонд орно. Мөн [[НҮБ]], [[Үндэстнүүдийн хамтын нөхөрлөл]] (''Commonwealth of Nations''), [[Дэлхийн худалдааны байгууллага]], G33 хөгжиж буй орнууд (''G33''), G77 хөгжиж буй орнууд (''Group of 77'') зэргийн гишүүн бөгөөд, [[НАТО]]-гийн гишүүн биш [[АНУ]]-н чухал холбоотон бөгөөд цөмийн зэвсэгтэй юм. {| class="infobox borderless" |+ Пакистаны үндэсний бэлгэдлүүд |- ! '''Амьтан''' | | [[Image:Markhor.jpg|50px]] |- ! '''Шувуу''' | | [[Image:Keklik.jpg|50px]] |- ! '''Мод''' | | [[Image:Pedrengo cedro nel parco Frizzoni.jpg|50px]] |- ! '''Цэцэг''' | | [[Image:Jasminum officinale.JPG|50px]] |- ! '''National heritage animal''' | | [[Image:Snow Leopard 13.jpg|50px]] |- ! '''National heritage bird''' | | [[Image:Vándorsólyom.JPG|50px]] |- ! '''Далайн амьтан''' | | |- ! '''Мөлхөгч''' | | [[Image:Persiancrocodile.jpg|50px]] |- ! '''Хоёр нутагтан''' | | [[Image:Bufo stomaticus04.jpg|50px]] |- ! '''Жимс''' | | [[Image:Chaunsa.JPG|50px]] |- ! '''Мечет''' | | [[Image:Shah Faisal Mosque (Islamabad, Pakistan).jpg |50px]] |- ! '''Гол''' | | [[Image:Indus river from karakouram highway.jpg|50px]] |- ! '''Уул''' | | [[Image:K2, Mount Godwin Austen, Chogori, Savage Mountain.jpg|50px]] |- |} == Нэр == Тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч [[Рахмат Али]] 1933 оны «[[Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй]]» тунхагтаа "ПАКСТАНд 33 сая мусульман (хотон) амьдарч байна" гэжээ. Тухайн үеийн таван мужийн нэрийг нийлүүлсэн ([[Панжаб (Пакистан)|'''П'''анжаб]], '''А'''фган, [[Кашмир|'''К'''ашмир]], [[Синд|'''С'''инд]], [[Балучистан|Балучис'''тан''']]) тэрхүү үгэнд эгшиг жийрэглэн «'''Пакистан'''» гээд 1947 оноос шинэ улсын нэр болжээ. == Тэмдэглэл == {{notelist}} == Эх үүсвэр == {{reflist}} == Цахим холбоос == * {{commons|پاکستان}} {{Ази}} {{OIC}} {{Хөтлөгч мөр Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл}} {{Хөтлөгч мөр Өмнөд Азийн бүс нутгийн хамтын ажиллагааны нийгэмлэг}} {{Хөтлөгч мөр Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Исламын Бүгд Найрамдах Улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Пакистан| ]] 61zabt8jf888u8shhw4fqbmx207b20n 0 9253 864676 862618 2026-08-04T14:58:04Z Avirmed Batsaikhan 53733 864676 wikitext text/x-wiki {{Short description|АНУ-ын нэгдсэн цэргийн хүчин}}{{Featured article}}{{Инфобокс зэвсэгт хүчин | country = Америкийн Нэгдсэн Улс | name = АНУ-ын Зэвсэгт Хүчин | image = <!--DO NOT CHANGE THE ORDER OF THESE IMAGES - THEY ARE LISTED IN ORDER OF SERVICE BRANCH SENIORITY-->[[File:Military service mark of the United States Army.svg|90px]] [[File:Emblem of the United States Marine Corps.svg|90px]] [[File:Emblem of the United States Navy.svg|90px]] [[File:U.S. Air Force service mark.svg|90px]] [[File:Seal of the United States Space Force.svg|90px]] [[File:Seal of the United States Coast Guard.svg|90px]] | alt = | caption = АНУ-ын Зэвсэгт хүчний цэргийн салбаруудын бэлгэ тэмдэг | image2 = | alt2 = | caption2 = | motto = | founded = {{Start date and age|1775|06|14}}{{efn|[[Эх газрын арми]] байгуулагдсанаар.}} | current_form = <!-- PLEASE DO NOT CHANGE THE ORDER OF PRECEDENCE HERE OR ELSEWHERE IN THE ARTICLE. Please read the talk page as to why. --> | branches = {{plainlist| * {{Army|Америкийн Нэгдсэн Улс|name=АНУ-ын Арми|size=25px}} * {{Marines|Америкийн Нэгдсэн Улс|name=АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн корпус|size=25px}} * {{Navy|Америкийн Нэгдсэн Улс|name=АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн хүчин|size=25px}} * {{Air force|Америкийн Нэгдсэн Улс|name=АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчин|size=25px}} * {{Space force|Америкийн Нэгдсэн Улс|name=АНУ-ын Сансрын Хүчин|size=25px}} * {{Coast guard|Америкийн Нэгдсэн Улс|name=АНУ-ын Эргийн харуул|size=25px}} }} | headquarters = [[Пентагон]], [[Арлингтон тойрог, Виржини|Арлингтон тойрог]], [[Виржини]] | website = {{URL|https://www.war.gov/about/|war.gov}}<br>{{URL|https://www.dhs.gov/operational-and-support-components|dhs.gov}} <!-- Leadership -->| commander-in-chief = {{Flagicon image|Flag of the President of the United States of America.svg|size=25px}} [[АНУ-ын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] [[Доналд Трамп]] | commander-in-chief_title = [[Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхий командлагч|Ерөнхий командлагч]] | chief minister = {{Flagicon image|USSecDefflag.svg|size=25px}} [[Пит Хегсет]] | chief minister_title = [[АНУ-ын Батлан ​​​​хамгаалахын сайд|Батлан ​​​​хамгаалахын сайд]] | minister = {{Flagicon image|Flag of the United States Secretary of Homeland Security.svg|size=25px}} [[Кристи Ноэм]] | minister_title = [[АНУ-ын Дотоодын Аюулгүй Байдлын Департамент|Дотоодын аюулгүй байдлын сайд]] | commander = {{Flagicon image|Flag of the Chairman of the U.S. Joint Chiefs of Staff.svg|size=25px}} [[Генерал (Америкийн Нэгдсэн Улс)|Генерал]] [[Дэн Кейн]], [[АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчин|USAF]] {{Инфобокс |child=yes | label1 = Нэгдсэн Штабын дэд дарга | data1 = {{Flagicon image|VJCSflag.svg|size=25px}} [[Генерал (Америкийн Нэгдсэн Улс)|Генерал]] [[Кристофер Ж. Махони]], [[АНУ-ын Тэнгисийн явган цэргийн корпус|USMC]] | label2 = Нэгдсэн Штабын даргын цэргийн ахлах зөвлөх | data2 = {{Flagicon image|Flag of the Senior Enlisted Advisor to the Chairman.svg|size=25px}} [[Дэвид Исом]], [[АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн хүчин|USN]] }} | commander_title = Нэгдсэн Штабын дарга <!-- Manpower -->| age = 17 эцэг эхийн зөвшөөрөлтэй, 18 сайн дураар.{{efn|Анх удаа цэргийн албанд элсэх насны дээд хязгаар нь Армийн хувьд 35,<ref name="goarmy.com">{{cite web|title=Common Questions About Eligibility and Requirements|url=https://www.goarmy.com/how-to-join/requirements.html |website=Goarmy.com|access-date=2026-03-22|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231110141651/https://www.goarmy.com/how-to-join/requirements.html|archive-date=2023-11-10}}</ref> 28 Тэнгисийн явган цэргийн хувьд,<ref name="marines.com">{{cite web|title=General Requirements|url=https://www.marines.com/become-a-marine/requirements/general.html|website=Marines.com|access-date=2026-03-22|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231110142055/https://www.marines.com/become-a-marine/requirements/general.html|archive-date=2023-11-10}}</ref> Тэнгисийн цэргийн хувьд 41,<ref name="navy.com">{{cite web|title=Requirements to Join|url=https://www.navy.com/joining/requirements|website=Navy.com|access-date=2026-03-22|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231110143355/https://www.navy.com/joining/requirements|archive-date=2023-11-10}}</ref> Агаарын цэргийн хувьд 42,<ref name="airforce.com">{{cite web|title=Join the Active Duty Air Force|url=https://www.airforce.com/how-to-join/join-the-air-force|website=Airforce.com|access-date=2026-03-22|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231110143643/https://www.airforce.com/how-to-join/join-the-air-force|archive-date=2023-11-10}}</ref> Сансрын хүчний хувьд 42,<ref name="spaceforce.com">{{cite web|title=Join as Enlisted|url=https://www.spaceforce.com/how-to-join/enlisted-guardians|website=Spaceforce.com|access-date=2026-03-22|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231110144212/https://www.spaceforce.com/how-to-join/enlisted-guardians|archive-date=2023-11-10}}</ref> Эргийн харуулын хувьд 42 нас байна.<ref name="uscg.mil">{{cite web|title=Coast Guard removes barriers to boost recruiting|url=https://www.mycg.uscg.mil/News/Article/3208270/coast-guard-removes-barriers-to-boost-recruiting/|website=MyCG|access-date=2026-03-22|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230608005138/https://www.mycg.uscg.mil/News/Article/3208270/coast-guard-removes-barriers-to-boost-recruiting/|archive-date=2023-06-08}}</ref>}} | conscription = [[АНУ-ын цэрэг татлага|1973 оноос хойш идэвхгүй]] (эрэгтэйчүүд 18 нас хүрэхдээ бүртгүүлэх ёстой) | manpower_age = 18–25 | available = 15 сая (2021)<ref>{{cite web | url=https://www.sss.gov/about/ | title=About Selective Service }}</ref> | available_f = | fit = | fit_f = | active = 1,340,655<ref>{{cite web|url=https://dwp.dmdc.osd.mil/dwp/api/downloadZ?fileId=140629&groupName=milTop|website=dwp.dmdc.osd.mil|title=ACTIVE DUTY MILITARY STRENGTH REPORT FOR OCTOBER 31, 2025|format=PDF}}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | ranked = 3-т | reserve = 799,500<ref name="House Appropriations">{{cite web|url=https://appropriations.house.gov/news/press-releases/appropriations-committee-releases-fiscal-year-2022-defense-funding-bill|title=Appropriations Committee Releases Fiscal Year 2022 Defense Funding Bill|date=2021-06-29|access-date=2026-03-22|archive-date=2023-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20231012054629/https://appropriations.house.gov/news/press-releases/appropriations-committee-releases-fiscal-year-2022-defense-funding-bill|url-status=dead}}</ref> <!-- Financial -->| amount = [[Америк доллар|$]]901 тэрбум (2026)<ref name="Budget2026">{{Cite web |date=2025-12-19|title=Trump Signs $901B FY 2026 Defense Authorization Bill Into Law|url=https://www.govconwire.com/articles/trump-fy26-ndaa-acquisition-reforms |access-date=2026-01-03 |publisher=govconwire.com}}</ref> | percent_GDP = 3.22% (2025)<ref name="BIP2025">{{Cite web |date=2025-06-03|title=Defence Expenditure of NATO Countries (2014-2025)|url=https://www.nato.int/content/dam/nato/webready/documents/finance/def-exp-2025-en.pdf#page=9 |access-date=2026-03-22 |publisher=nato.int}}</ref> <!-- Industrial -->| domestic_suppliers = [[АНУ-ын батлан ​​​​хамгаалах гэрээт гүйцэтгэгчдийн жагсаалт|Жагсаалт]] | foreign_suppliers = {{flag|Нэгдсэн Хаант Улс}}<br>{{flag|Герман}}<br>{{flag|Нидерланд}}<br>{{flag|Франц}}<br>{{flag|Израил}}<br>{{flag|Итали}}<br>{{flag|Швед}}<br>{{flag|Австрали}}<br>{{flag|Энэтхэг}}<br/>{{flag|Япон}}<br>{{flag|Йордан}}<br>{{flag|Испани}}<br>{{flag|Норвеги}}<br>{{flag|Швейцар}}<br>{{flag|Сингапур}}<br>{{flag|Өмнөд Африк}}<br>{{flag|Чех}}<br>{{flag|Канад}}<br>{{flag|Өмнөд Солонгос}}<br>{{flag|Бразил}}<br>{{flag|Болгар}} | imports = $652.6 сая (2014–2022)<ref name="SIPRI_US"/> | exports = $28.50 тэрбум (2014–2022)<ref name="SIPRI_US">{{cite web|url=https://armstrade.sipri.org/armstrade/page/values.php|title=TIV of arms imports/exports from United States, 2014–2022|date=2024-01-26|work=[[Стокхольмын Олон Улсын Энх Тайвны Судалгааны Хүрээлэн]]}}</ref> <!-- Related aricles -->| history = [[АНУ-ын цэргийн түүх]]<br />[[:Ангилал:Нэгдсэн Улсын дайн|АНУ-ын дайны лавлах]]<br /> | ranks = }} '''Америкийн Нэгдсэн Улсын Зэвсэгт Хүчин''' ([[Англи хэл|англи.]] ''United States Armed Forces, U.S. Armed Forces'') - [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн Нэгдсэн Улсын]] цэргийн нэгдсэн хүчин юм. == Түүх == Америкийн хувьсгалын дайны үеэр Их Британийн эсрэг шинэ тулгар улсаа хамгаалах зорилгоор Тивийн хоёрдугаар конгрессоос АНУ-ын зэвсэгт хүчнийг анх байгуулсан юм. 1776 онд тусгаар тогтнолоо тунхаглахаас өмнө 1775 онд [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Арми]], [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Тэнгисийн явган цэргийн корпус]], [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Тэнгисийн цэргийн хүчин]]г тус тус байгуулжээ. [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Эргийн харуул]] 1790 онд байгуулагдсан. Дэлхийд хамгийн томд тооцогдох агаарын цэргийн хүчинтэй байсан боловч дөнгөж 1947 онд л [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Агаарын цэргийн хүчин]]г бие даасан хүчин болгон зохион байгуулжээ. Анх байгуулагдсан цагаасаа хойш зэвсэгт хүчин АНУ-ын түүхэнд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн. [[Барбарийн дайн]] болон [[1812 оны дайн]]уудад ялан дийлснээр үндэсний эв нэгдлийн мэдрэмж, үндэсний өвөрмөц байдлаа олж авчээ. 1812 оны дайныг Америкийн Тусгаар тогтнолын хоёрдугаар дайн гэх нь бас бий. Гэсэн ч АНУ-ыг үндэслэн байгуулсан эцгүүд байнгын цэргийн хүчин байгуулахаас болгоомжилж, [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] дэгдэх хүртэл энхийн үед армийг албан ёсоор байгуулаагүй юм.<ref name="naim">{{cite web | author = Moisés Naím | title = Megaplayers Vs. Micropowers | url = http://www.foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=3476 | accessdate = December 18 | accessyear = 2007 | archive-date = 2009-02-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090201123536/http://www.foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=3476 | url-status = dead }}</ref> == Бүтэц зохион байгуулалт == [[Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч|Америкийн Нэгдсэн Улсын Ерөнхийлөгч]] Зэвсэгт хүчнийхээ ерөнхий командлагчийн үүргийг гүйцэтгэдэг бөгөөд АНУ-ын Батлан хамгаалахын нарийн бичгийн дарга, АНУ-ын Батлан хамгаалах департамент, АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн хүчний департамент зэвсэгт хүчнийг зохицуулахад оролцдог. 2001 оны Есдүгээр сарын 11-ны террорист халдлагын дараа АНУ-ын дотоод дахь аюул заналтай тэмцэх АНУ-ын Дотоодын аюулгүй байдлын департаментийг байгуулсан. 2020 оны байдлаар Зэвсэгт хүчин нь бараг 3 сая бие бүрэлдхүүнтэй бөгөөд үүний тал нь цэргийн жинхэнэ албан хаагч бол үлдсэн тал нь бэлтгэл хүчинд тооцогддог. Зэвсэгт хүчин сайн дураар цэрэгт элсэхийг хүссэн маш олон хүмүүсээс бүртгэж авдаг тул хугацаат цэргийн алба шаардагддаггүй. Бие бүрэлдхүүний ихээхэн хэсэг нь зэвсэгт хүчний хангалтад ажилладаг бөгөөд энэхүү хангалтын хэсэг [[C-5 Galaxy]], [[C-17 Globemaster]], [[C-130 Hercules]] зэрэг тээврийн нисэх онгоц бүхий маш том баазтай. Агаарт шатахуун цэнэглэдэг шатахуун тээгч нисэх онгоцууд шаардлагатай түлш шатахуунаар хангадаг. Цэргийн нисэх онгоц тээгч 11 хөлөг онгоц, тэнгисийн цэргийн хүчний бусад хөлөг онгоцуудын хамтаар дэлхийд хамгийн хүчирхэг, уян хатан зэвсэглэлийг бүрдүүлдэг бөгөөд заримдаа ''Hyperpower'' гэгдэх нь бий. == Зохион байгуулалт == Бүх салбар нь АНУ-ын төрийн тусгай албадын бүрэлдхүүнд ордог бөгөөд АНУ-ын Үндсэн хуулийн дагуу иргэний удирдлага дор байх бөгөөд Ерөнхий командлагч болох АНУ-ын Ерөнхийлөгчид шууд захирагдана. Эргийн харуулаас бусад бүх цэргийн салбар хүчнүүд мөн л иргэний албан тушаалтан болох АНУ-ын Батлан хамгаалахын нарийн бичгийн даргаар удирдуулсан АНУ-ын Батлан хамгаалах департаментийн бүрэлдхүүнд орно. Эргийн харуул энхийн цагт АНУ-ын Дотоодын аюулгүй байдлын департаментийн харъяанд байх боловч дайны цагт АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн хүчний департаментаар дамжуулан АНУ-ын Батлан хамгаалах департаментийн харъяанд ордог байна.<ref>The United States Coast Guard has both military and law enforcement functions. 14 USC 1, states "The Coast Guard as established [[January 28]], [[1915]], shall be a military service and a branch of the armed forces of the United States at all times." Coast Guard units, or ships of its predecessor service, the Revenue Cutter Service, have seen combat in every war and armed conflict of the United States since 1790, including the U.S. occupation of Iraq.</ref> Цэргийн ажиллагааг дипломат ажиллагаатай уялдуулан зохицуулах зорилгоор Ерөнхийлөгчийн дэргэд Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөхөөр удирдуулсан Үндэсний аюулгүй байдлын Зөвлөл ажилладаг. Ерөнхийлөгчийн дор АНУ-ын Батлан хамгаалах департаментийг хариуцсан Засгийн газрын танхимын гишүүн болох АНУ-ын Батлан хамгаалахын нарийн бичгийн дарга ажилладаг. Ерөнхийлөгч болон Батлан хамгаалахын нарийн бичгийн даргад Нэгдсэн штаб зөвлөдөг бөгөөд түүнд Нэгдсэн штабын дарга, дэд даргаар удирдуулсан салбарын штабын дарга нар ордог. == Түүх == [[Зураг:Pushmataha high resolution.jpg|thumb|left|[[Чоктоо]] омгийн ахлагч/АНУ-ын генерал [[Пушматаха]], 1824.]] АНУ-ыг байгуулахаас өмнө буюу байгуулах явцад цэргийн хүчнийг муж улсуудын захирсан цэргийн бэлтгэлгүй орон нутгийн хамгаалах хүч бүрдүүлдэг байв. [[Холбооны Конгресс|Тивийн Конгресс]]оос анх удаа Тивийн армийг байгуулахаар шийдвэр гаргах үед энэ арми нь муж улсуудаас ирсэн орон нутгийн хамгаалах хүчнүүдээс бүрдэж байлаа. Генерал [[Жорж Вашингтон]]ы удирдлага дор энэ арми Америкийн Хувьсгалыг ялалтад хүргэсэн боловч хувьсгалын дараа татан буугдсан ажээ. Гэхдээ удалгүй байнгын арми, тэнгисийн цэргийн хүчин шаардлагатай байгаа нь тодорхой болсон. 1794 онд Конгрессоос хэд хэдэн цэргийн хөнгөн хөлөг онгоц байгуулах шийдвэр гаргаснаар АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн хүчний суурь тавигджээ. Гэхдээ энэ хүчин нь маш жижиг байсан бөгөөд дайны үед голдуу муж улсуудын орон нутгийн хамгаалах хүчин дээр тулгуурладаг байлаа. Улс байгуулагдсанаас хойш [[Америкийн иргэний дайн|Америкийн Иргэний дайныг]] хүртэл хугацаанд Америкийн цэргийн хүчин Барбарийн далайн дээрэмчдийн эсрэг тулалдаж ялснаас гадна, 1812 оны дайнаар Британичуудтай тулалдаж, статус квогийн байдалтай дайныг дуусгасан бөгөөд [[Мексик-Америкийн дайн]]аар мексикчүүдээс баруун өмнөд хэд хэдэн нутаг дэвсгэрийг салгаж авчээ. 1861 онд Америкийн Иргэний дайн эхлэхэд цэргийн олон хүчин, үүний дотор тус улсын шилдэг олон генерал Америкийн Холбооны Улсын талд оржээ. 600 мянган хүний амийг авч одсон удаан үргэлжилсэн дайны эцэст 1865 онд Нэгдсэн Улс байгуулснаар Иргэний дайн өндөрлөжээ. [[Зураг:Kurz & Allison - Battle of Antietam.jpg|thumb|left|250px|[[Антиетамын тулалдаан]]. 1860 оны АНУ-ын хүн амын тооллогоос харахад 13-43 насны бүх цагаан арьст эрчүүдийн 8% нь Иргэний дайнд амь үрэгджээ.<ref name="HarvardCraig">{{cite web |last=Lambert |first=Craig |title=The Deadliest War |publisher=Harvard Magazine |date=May–June 2001| url=http://www.harvardmagazine.com/on-line/050155.html |accessdate=2007-10-14}}</ref>]] Иргэний дайнаас хойш 1890-ээд оныг хүртэл цэргийнхнийг сул чөлөөтэй байхыг зөвшөөрсөн боловч нүүдэллэн суурьшигчид АНУ-ын төв хэсэг рүү нүүхэд АНУ-ын Арми уугуул америкчуудтай тулалдахад хүрч байлаа. XIX зууны эцэс гэхэд Америк дэлхийн шинэ гүрэн болон хурдан өсч байлаа. Тус улсын цэрэг [[Испани-Америкийн дайн]], [[Филиппин-Америкийн дайн]]д тулалдаж, Латин Америкт хэд хэдэн удаа интервенци явуулж байсан. Түүнчлэн [[Тэдди Рузвельт]] Америкийн хүчин чадлыг дэлхий даяар харуулахын тулд Агуу цагаан флотыг дэлхийг тойруулахаар илгээж байв. 1903 оны Орон нутгийг хамгаалах хүчний тухай хуулиар АНУ-ын Үндэсний гвардийг байгуулжээ. АНУ 1917 онд [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]д орсон бөгөөд Холбоотны ялалтад томоохон үүрэг гүйцэтгэсэн. Дэлхийн хоёр дайны хооронд АНУ-ын зэвсэгт хүчин суларсан боловч Дэлхийн хоёрдугаар дайн дэгдэхэд зэвсэгт хүчнийг буцаад бэлэн байдалд оруулжээ. АНУ-ын Армийн цэргүүд [[Хойд Африк]], [[Итали]]йг эзлэн авсан хүчний нэгэн томоохон хэсгийг бүрдүүлж байсан бөгөөд [[Ди өдөр]] хоёрдугаар фронтыг нээж [[Франц]]ын эрэг дээр бууж байлаа. АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн хүчин, Тэнгисийн явган цэрэг, Армийн цэргүүд Япон болон түүний холбоотнуудын эсрэг Номхон Далайд тулалдсан. Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа АНУ ба түүний [[НАТО]]-гийн холбоотнууд, [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] ба түүний [[Варшавын гэрээ|Варшавын Гэрээний]] холбоотнуудын хоорондох хүчирхийлэлгүй тэмцэл болох [[Хүйтэн дайн]]ы эхлэл тавигдсан. АНУ-ын олон зуун мянган цэрэг хэзээ ч дэгдээгүй тэмцэл тулаанд бэлтгэж, Европт байршсан. Гэхдээ АНУ-ын цэрэг [[Солонгосын дайн|Солонгос]], [[Вьетнамын дайн|Вьетнамд]] болсон дайнд оролцсон. Нэг талаас [[Хойд Солонгос]], [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|Хятад]] нөгөө талаас [[Өмнөд Солонгос]], АНУ, [[НҮБ]]-ын бусад цэргийн хүч оролцсон Солонгосын дайн эцэстээ статус "[[кво анте]]" байдалтай дуусчээ. Нэг талаас Хойд Вьетнам, нөгөө талаас Өмнөд Вьетнам, АНУ-ын нэгдсэн хүчний хооронд болсон Вьетнамын дайн гал зогсоосноор өндөрлөсөн бөгөөд АНУ-ын цэрэг тус улсаас гарсны дараа Умард Вьетнам ЗХУ-ын шууд болон шууд бус дэмжлэгтэйгээр Өмнөд Вьетнамыг эзэлсэн юм. [[Зураг:Approaching Omaha.jpg|thumb|right|200px|Нормандын Омаха эрэг дээр бууж байгаа.]] 1980-аад онд АНУ-ын цэрэг Панам, Гренадад мөн тулалдсан. Түүнчлэн Ираны эсрэг Персийн буланд янз бүрийн ажиллагаа явуулж байлаа. Үүний зэрэгцээ [[Гөүлдвотер-Николсын хууль]] цэргийн зохион байгуулалтыг бүрэн өөрчилсөн юм. 1989 он гэхэд Зөвлөлт Холбоот Улс нуран унах нь тодорхой болсон байв. Энэ үеэр 1991 онд [[Ирак]] [[Кувейт]] руу халдан довтлоход АНУ-ын цэрэг [[Персийн булангийн дайн]]д татагдан орсон юм. АНУ-ын цэргийн хүч болон бусад улсын цэргийн хүчний эвсэл Иракийн армийг хохирол багатай амархан ялсан нь дан сайн дурын цэргээс бүрдсэн хүчний тулалдах чадвартай гэдгийг өргөн хэмжээнд баталсан юм. Энэхүү богино хугацааны дайн өндөрлөж, Зөвлөлт Холбоот Улс задарсны дараа 1990-ээд оны турш АНУ-ын цэргийн хүч Югослав, Косово, Сомали болон дэлхийн бусад халуун цэгт янз бүрийн үүрэг гүйцэтгэсэн. == Одоогийн ажиллагаа == АНУ дэлхий даяар цэргийн ажиллагаанд оролцдог бөгөөд гадаад улсуудад нийт 290,178 цэрэг байршуулж байна. Тэднээс 22,625 цэрэг хөлөг онгоцон дээр байрладаг.<ref>{{Cite web |url=http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst0803.pdf |title=Archive copy |access-date=2008-09-25 |archive-date=2010-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100505024458/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst0803.pdf |url-status=dead }}</ref> === Гадаад === 2001 оны есдүгээр сарын 11-ний террорист халдлагаас хойш АНУ-ын цэргийн хүчин [[Терроризмтай хийх дайн]]д оролцож байна. АНУ-ын удирдсан эвслийнхэн 2001, 2003 онд [[Афганистаны дайн 2001 оноос|Афганистан]], [[Ирак]] руу довтолж, өнөөг хүртэл тэдгээр улсад цэргийн хүчээ байрлуулсан хэвээр байна. 31,100 орчим цэрэг НАТО-гийн Генерал Дэвид Д. МакКернаны удирдлага дор [[Афганистан]]д байршиж байсан бол [[Ирак]]т 195,000 цэрэг байрлуулсан бөгөөд энэ ажиллагааг дэмжих үүднээс [[Герман]], [[Итали]], [[Япон]], [[Өмнөд Солонгос]], [[Нэгдсэн Вант Улс]]ад 19,300 цэрэг байрлуулж байна.<ref>{{Cite web |url=http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst0803.pdf |title=Archive copy |access-date=2008-09-25 |archive-date=2010-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100505024458/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst0803.pdf |url-status=dead }}</ref> Одоогоор Генерал Рэй Одерно Ирак дахь олон үндэстний цэргийн хүчийг захирч байсан. Түүнчлэн Терроризмтай хийх дайны хүрээнд Африкийн эвэр, Филиппин, Ливид цэрэг илгээсэн. === Дотоод === АНУ-ын цэргийн хүчин АНУ-д болсон байгалийн гамшгийн үеэр тусламжийн үйл ажиллагаанд оролцдог. 2005 онд болсон Катрина хар шуургын дараа бүх тавин муж улсаас нийт 58,000 орчим Үндэсний гвардийн цэрэг ирж тусалж байлаа.<ref>http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0509/06/se.01.html</ref> Хамгийн сүүлд 2008 онд Икэ хар шуургын өмнө ба хойно иргэдийг нүүлгэн шилжүүлэхэд Үндэсний гварди тусалсан билээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.emergency.louisiana.gov/Releases/091608LDWFSARS2.html |title=Archive copy |access-date=2008-09-25 |archive-date=2020-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801213712/http://www.emergency.louisiana.gov/Releases/091608LDWFSARS2.html |url-status=dead }}</ref> == Бие бүрэлдхүүн == [[Зураг:USmilitary.JPG|thumb|200px|right|АНУ-ын цэргийн бие бүрэлдхүүн зүүнээс эхлэн: Тэнгисийн явган цэрэг, АЦХ, ТЦХ, Арми]] 2008 оны долдугаар сарын 31-ний байдлаар 1,436,642 хүн цэргийн жинхэнэ алба хааж байсан<ref> http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/ms0.pdf</ref> бөгөөд Бэлтгэл хүчний долоон бүрэлдхүүн хэсэгт нийт 848,056 хүн бүртгэлтэй байлаа.<ref>http://thomas.loc.gov/cgi-bin/bdquery/z?d110:h.r.01585{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}:</ref> Зэвсэгт хүчин тэр чигтээ сайн дурын үндсэн дээр бүрэлддэг боловч АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн хүсэлтээр АНУ-ын Конгресс сайшаасны дагуу цэрэг татлага явуулж болно. АНУ-ын зэвсэгт хүчин дэлхийд зөвхөн [[Ардын Чөлөөлөх Арми]]йн дараа орох олон бие бүрэлдхүүнтэй бөгөөд дэлхий даяар цэргээ байршуулдаг. 2007 оны эхээр Батлан хамгаалахын нарийн бичгийн дарга Роберт Гэйтс Терроризмтай хийх дайны хэрэгцээнд нийцүүлж Арми, Тэнгисийн явган цэргийн корпусын нийт хэмжээг нэмэгдүүлэх санал Ерөнхийлөгчид танилцуулжээ.<ref>{{Citation | last = Bender | first = Bryan | title = Gates calls for buildup in troops | newspaper = [[The Boston Globe]] | year = 2007 | date = [[January 12]], [[2007]] | url = http://www.boston.com/news/nation/washington/articles/2007/01/12/gates_calls_for_buildup_in_troops/ | accessdate= [[2007-11-11]]}} </ref> Одоо байгаа төлөвлөгөөгөөр 2012 он гэхэд Армийн бие бүрэлдхүүнийг 547,400, Тэнгисийн явган цэргийн корпусын бие бүрэлдхүүнийг 202,000 хүртэл өсгөх ажээ. Энэхүү өргөжүүлэлтэд 2009-2013 онд нийт $90.7 тэрбум зарцуулах бөгөөд Тэнгисийн цэргийн хүчин болон Агаарын цэргийн хүчнийг бага зэрэг цомхотгох юм.<ref>{{Cite web |url=http://www.fas.org/sgp/crs/natsec/2009dodbud.pdf |title=Archive copy |access-date=2008-09-25 |archive-date=2008-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080923190900/http://www.fas.org/sgp/crs/natsec/2009dodbud.pdf |url-status=dead }}</ref> Ихэнх зэвсэгт хүчний нэгэн адил АНУ-ын Зэвсэгт хүчний албан хаагчид цэргийн цолтой бөгөөд цол дэвших боломжтой юм. === Бие бүрэлдхүүнийг салбараар нь авч үзвэл === ''2008 оны долдугаар сарын 31-ний байдлаар <ref>{{Cite web |url=http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/Miltop.htm |title=Archive copy |access-date=2008-09-25 |archive-date=2011-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110303054700/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/miltop.htm |url-status=dead }}</ref> Эмэгтэй бие бүрэлдхүүний тоо 2007 оны есдүгээр сарын 30-ны байдлаар <ref>http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/rg0709f.pdf</ref>'' {| class="wikitable" |- align="wrap" |'''Салбар'''||'''Цэргийнхэн'''||'''Цэрэг'''||'''Офицер'''||'''Эмэгтэй'''||'''Энгийн''' |- |[[Зураг:Emblem of the United States Department of the Army.svg‎|25x25px]] [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Арми|Арми]]||538,128||445,952||87,662||71,756||260,416 |- |[[Зураг:USMC_logo.svg‎‎|25x25px]] [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Тэнгисийн явган цэргийн корпус|Тэнгисийн явган цэргийн корпус]]||194,912||174,868||11,707||20,044|| |- |[[Зураг:US-DeptOfNavy-Seal.svg‎ ‎|25x25px]] [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Тэнгисийн цэргийн хүчин|Тэнгисийн цэргийн хүчин]]||332,832||276,474||51,877||49,775||180,323 |- |[[Зураг:Seal_of_the_US_Air_Force.svg‎|25x25px]] [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Агаарын цэргийн хүчин|Агаарын цэргийн хүчин]]||328,439||258,604||65,304||65,252||156,181 |- |[[Зураг:USCG_S_W.svg‎‎|25x25px]] [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Эргийн харуул|Эргийн харуул]]||42,331|| || || || |- style="background:gray; color:black" |'''Нийт цэргийн жинхэнэ алба хаагчид'''||'''1,436,642'''||'''1,155,898'''||'''224,887'''||'''198,490'''||'''596,920''' |- |[[Армийн Үндэсний гварди]]||352,600|| || || || |- |[[Зураг:Seal of the United States Army Reserve.svg‎|25x25px]] [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Армийн бэлтгэл хүчин|Армийн бэлтгэл хүчин]]||205,000|| || || || |- |[[Тэнгисийн явган цэргийн бэлтгэл хүчин|ТЯЦ-ийн бэлтгэл хүчин]]||39,600|| || || || |- |[[Зураг:United_States_NR_Seal.svg‎‎|25x25px]] [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Тэнгисийн цэргийн хүчний бэлтгэл хүчин|ТЦХ-ний бэлтгэл хүчин]]||66,700|| || || || |- |[[Агаарын үндэсний гварди]]||106,756|| || || || |- |[[Зураг:Air Force Reserve Command.svg‎|25x25px]] [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Агаарын цэргийн хүчний бэлтгэл хүчин|АЦХ-ний бэлтгэл хүчин]]||67,400|| || || || |- |[[Зураг:United_States_Coast_Guard_Reserve_emblem.png‎‎|25x25px]] [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Эргийн харуулын бэлтгэл хүчин|Эргийн харуулын бэлтгэл хүчин]]||10,000|| || || || |- style="background:gray; color:black" |'''Нийт бэлтгэл хүчин'''||'''848,056'''|| || || || |- |БХД-ийн бусад бие бүрэлдхүүн|| || || || ||94,461 |} === Бие бүрэлдхүүний байршил === ==== Гадаадад ==== 2008 оны гуравдугаар сарын 31-ний байдлаар, АНУ-ын Зэвсэгт хүчин 39 улс орны 820 гаруй баазад байрлаж байв.<ref>{{cite web |url = http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst0803.pdf |title = ACTIVE DUTY MILITARY PERSONNEL STRENGTHS BY REGIONAL AREA AND BY COUNTRY |accessdate = 2008-09-19 |date = 2008 |publisher = U.S. Department of Defense |archive-date = 2010-05-05 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100505024458/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst0803.pdf |url-status = dead }}</ref> Үүнээс [[Ирак]]т 150,000, [[Герман]]д 56,200, [[Япон]]д 33,122, [[Өмнөд Солонгос]]т 26,339, [[Афганистан]]д 31,100, [[Итали]] болон [[Нэгдсэн Вант Улс]]ад тус бүр 9,700 цэрэг байршуулж байна. Эдгээр тоо тогтмол тоо биш бөгөөд байн байн янз бүрийн анги нэгтгэлийг гадаадаас эргүүлэн татах буюу гадаадад илгээдэг. Нийтдээ Европт 84,488, Зөвлөлт Холбоот Улсын бүрэлдхүүнд байсан улсуудад 154, Зүүн Ази, Номхон Далайд 70,719, Хойд Африк, Ойрхи Дорнод, Өмнөд Азид 7,850, Сахаараас өмнөх Африкт 2,727, дэлхийн баруун хагаст 2,043 цэрэг байршуулсан. ==== АНУ-ын дотор ==== ''Үүний дотор АНУ-ын нутаг дэвсгэр болон АНУ-д харъяалагдах далайн усанд байгаа хөлөг онгоцууд орно'' Нийт 1,083,027 бие бүрэлдхүүн АНУ болон түүний нутаг дэвсгэрийн хүрээнд цэргийн жинхэнэ алба хааж байгаа болно (үүний дотор хөлөг онгоцон дээр):<ref>{{cite web | author = United States Department of Defense | title = U.S. Military Deployment | url = http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst0803.pdf | access-date = 2008-09-25 | archive-date = 2010-05-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100505024458/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst0803.pdf | url-status = dead }}</ref> Тэдний дийлэнх олонхи нь буюу 883,430 нь АНУ-ын эх газар дээр янз бүрийн баазуудаар таран байршсан. Түүнчлэн [[Хавай|Хавайн арлууд]] дээр 36,827, [[Аляска]]д 19,828 цэрэг тус тус бий. Далайд 90,218 цэрэг байгаагаас 2,970 нь [[Гуам]]д, 137 нь [[Пуэрто Рико|Пуэрто Рикод]] байрлаж байна. ==Тэмдэглэл== {{notelist}} == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20091205054334/http://www.defenselink.mil/ Official U.S. Department of Defense website] * [http://www.globalsecurity.org/military/ops/index.html Global Security on U.S. Military Operations] * [https://web.archive.org/web/20081207131506/http://wdif.net/ Military News] * [https://web.archive.org/web/20220319214329/https://www.todaysmilitary.com/ Today's Military website] * [http://www.military-quotes.com/military-rank.htm US Military ranks and rank insignia] * [http://www.defencetalk.com/ Defence Talk] * [https://web.archive.org/web/20001217061700/http://www.cdi.org/issues/usforces/deployments.html Center of Defence Information on U.S. Military]* {{Хөтлөгч мөр Умард Атлантын Гэрээний Байгууллагын гишүүн улсууд}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:АНУ-ын зэвсэгт хүчин| ]] [[Ангилал:АНУ-ын үндсэн хуулийн эрх зүй]] [[Ангилал:1784 онд байгуулагдсан]] 6q5r5ksujs6tjtdkbq4z1rujbxt1je6 0 23507 864685 850840 2026-08-05T05:17:16Z Zorigt 49 864685 wikitext text/x-wiki {{Short description|Америкийн хүнд стратегийн бөмбөгдөгч}} {{Инфобокс нисэх онгоц |name = Б-2 Spirit |image = File:RAF F-35B integration flying training with USAF B-2 30092019 - 4.jpg |image_caption = |aircraft_type = [[Үл үзэгдэгч бөмбөгдөгч|Үл үзэгдэгч]] [[Стратегийн бөмбөгдөгч|Стратегийн]] [[хүнд бөмбөгдөгч]] |national_origin = АНУ |manufacturer= [[Northrop Corporation]] <br />[[Northrop Grumman]] |first_flight = {{Start date and age|1989|07|17}} |introduction = 1997 оны 1 сарын 1<!--Date the aircraft entered or will enter military or revenue service --> |produced = 1989–2000 |primary_user = [[АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчин]] |more_users = |number_built = 21<ref name=Nat_Museum_B-2_factsheet1>[http://www.nationalmuseum.af.mil/factsheets/factsheet.asp?id=2757 "Northrop B-2A Spirit fact sheet."] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080228171308/http://www.nationalmuseum.af.mil/factsheets/factsheet.asp?id=2757 |date=28 February 2008}} ''National Museum of the United States Air Force''. Retrieved 13 September 2009.</ref><ref name=USAF_Almanac>{{cite magazine|url=https://www.airandspaceforces.com/PDF/MagazineArchive/Magazine%20Documents/2009/May%202009/0509facts_fig.pdf|title=The Air Force in Facts and Figures|access-date=14 August 2009|magazine=[[Air & Space Forces Magazine]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20250910182253/https://www.airandspaceforces.com/PDF/MagazineArchive/Magazine%20Documents/2009/May%202009/0509facts_fig.pdf|archive-date=10 September 2025|url-status=live|volume=92|issue=5|date=May 2009}}</ref> |successors = [[Northrop Grumman B-21 Raider]] |status = Ашиглалтад |developed_from = |variants = }} [[Файл:US Air Force B-2 Spirit.jpg|thumb|318x318px|B-2 Spirit]] '''B-2 Spirit''' — Америкийн Northrop Grumman компанийн зохион бүтээсэн илрүүлэлт багатай стратегийн [[бөмбөгдөгч онгоц]]. B-2 нь нисдэг далавч хэлбэртэй, орчин үеийн олноор үйлдвэрлэсэн анхны хүнд бөмбөгдөгч онгоц юм. Энэ нь нягт агаарын хамгаалалтыг нэвтэрч, уламжлалт болон цөмийн зэвсэг тээн хүргэх зориулалттай. 1989 онд ашиглалтад орж, үйлдвэрлэл нь 2000 онд зогссон. Нортропын төслийг "B-2 Spirit" гэж нэрлэжээ. Онгоцны загварыг 1980-аад оны дунд үед өөрчилснөөр анхны нислэгийг нэг жилээр хойшлуулж, хөгжлийн хөтөлбөрт дахин 1 тэрбум доллар нэмжээ. 1986 он гэхэд бөмбөгдөгч онгоцыг хөгжүүлэхэд нийт 23 тэрбум доллар зарцуулсан байна. B-2 онгоцыг анх 1988 оны 11-р сарын 22-нд Калифорни мужийн Палмдейл хотын Агаарын цэргийн 42-р үйлдвэрт угсарч олон нийтэд танилцуулсан. Анх 132 ширхэг В-2 онгоц үйлдвэрлэх төлөвлөгөөтэй байсан боловч 20 ширхгийг үйлдвэрлэсэн юм. {| class="wikitable" !Онгоцны бүхээгийн дугаар !Нэр !Зэвсэглэлд авсан огноо !Тэмдэглэл |- |82-1066 |''Spirit of America'' |2000.07.14 |Анх туршилтын загвар байсан энэ онгоцыг 1996 онд байлдаанд бэлэн болгон сайжруулсан. Анхны нислэгээ 1989 оны 7-р сарын 17-нд хийсэн. |- |82-1067 |''Spirit of Arizona'' |1997.12.04 | |- |82-1068 |''Spirit of New York'' |1997.10.10 | |- |82-1069 |''Spirit of Indiana'' |1999.05.22 | |- |82-1070 |''Spirit of Ohio'' |1997.07.18 | |- |82-1071 |''Spirit of Mississippi'' |1997.05.23 | |- |88-0328 |''Spirit of Texas'' |1994.08.21 | |- |88-0329 |''Spirit of Missouri'' |1994.03.31 |Анх зэвсэглэлд авсан B-2. |- |88-0330 |''Spirit of California'' |1994.08.17 | |- |88-0331 |''Spirit of South Carolina'' |1994.12.30 | |- |88-0332 |''Spirit of Washington'' |1994.10.29 |Гал түймэрт гэмтсэн боловч сэргээгдсэн. |- |89-0127 |''Spirit of Kansas'' |1995.02.17 |2008 оны 2-р сарын 23-нд дэлбэрч сөнөсөн. |- |89-0128 |''Spirit of Nebraska'' |1995.06.28 | |- |89-0129 |''Spirit of Georgia'' |1995.11.14 | |- |90-0040 |''Spirit of Alaska'' |1996.01.24 | |- |90-0041 |''Spirit of Hawaii'' |1996.01.10 | |- |92-0700 |''Spirit of Florida'' |1996.07.03 | |- |93-1085 |''Spirit of Oklahoma'' |1996.05.15 | |- |93-1086 |''Spirit of Kitty Hawk'' |1996.08.30 |Ах дүү Райт нарын төрсөн газрын нэрээр нэрлэгдсэн энэ газар нь [[Хойд Каролина]] мужийг төлөөлдөг. |- |93-1087 |''Spirit of Pennsylvania'' |1997.08.05 | |- |93-1088 |''Spirit of Louisiana'' |1997.11.11 | |} B-2 бол дэлхийн хамгийн үнэтэй онгоц (мөн нисэхийн түүхэн дэх хамгийн үнэтэй онгоц байх магадлалтай). 1998 оны байдлаар нэг B-2 онгоцны судалгаа, хөгжүүлэлтийг оруулаагүй өртөг нь 1.157 тэрбум доллар байжээ. 1997 онд B-2 хөтөлбөрийн нийт өртөг бараг 45 тэрбум доллар гэж тооцоо гарсан байна. == Байлдааны үйл ажиллаганд оролцсон байдал == # Анхны байлдааны хэрэглээ нь 1999 онд НАТО-гийн Югослав дахь ажиллагааны үеэр болсон. 600 гаруй хамтарсан шууд довтолгооны бөмбөг (JDAM)-ийг бай руу хаясан нь мөн тэдгээрийг анх удаа ашигласан тохиолдол юм. Энэ даалгаврын үеэр B-2 онгоцууд [[Миссури]] мужийн Уайтман агаарын цэргийн баазаас [[Косово]] руу болон буцаж тасралтгүй нисч, нийт 30 цаг зарцуулсан. # Дараагийн жилүүдэд B-2 онгоцыг [[Ирак]], [[Афганистаны дайн (2001–2021)|Афганистаны дайнд]] ашигласан. B-2 онгоц хамгийн урт байлдааны даалгавруудын нэг (дэлхийн түүхэн дэх үргэлжлэх хугацааны дээд амжилт гэж тооцогддог), Миссури мужийн Уайтман агаарын цэргийн баазаас хөөрч, Афганистанд байлдааны даалгавраа гүйцэтгэж, үндсэн бааз руугаа буцаж ирсэн 44 цагийн байлдааны нислэгийг гүйцэтгэсэн. # 2003 онд "Иракийн эрх чөлөө" ажиллагааны үеэр B-2 онгоцууд Диего Гарсиа Атолл болон өөр нэг "урд талын ажиллагааны бааз"-аас байлдааны нислэг үйлдсэн бөгөөд нэрийг нь зарлаагүй байна. Эдгээр хоёр байршлаас нийт 22 байлдааны нислэг үйлдсэн. Уайтман агаарын цэргийн баазаас 27 байлдааны нислэг үйлдсэн. 49 удаагийн байлдааны үеэр 300 гаруй тонн сум хаясан. Байлдааны байлдааны үргэлжлэх хугацаа 30 цагаас дээш байв. Нэг удаагийн байлдааны үеэр B-2 онгоц 50 цагийн турш газардалгүйгээр агаарт байсан. # 2011 оны 3-р сарын 19-нд "Одиссей Үүр" ажиллагааны үеэр Миссури мужийн Уайтман агаарын цэргийн баазаас АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчний гурван B-2 онгоцыг хөөргөсөн. Өмнөд Дакотагаас ирсэн хоёр B-1 бөмбөгдөгч онгоцтой хамт тэдгээрийг [[Ливи]] рүү илгээсэн. Бүхэл бүтэн ажиллагааны үеэр B-2 онгоц 45 байг, зэвсгийн агуулах, агаарын довтолгооноос хамгаалах байгууламж, командлалын пост, нисэх онгоц болон бусад цэргийн хэрэгслийн засвар үйлчилгээний байгууламж зэрэг B-1B онгоц 105 байг устгасан. # 2024 оны 10-р сард АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчин 2017 оноос хойш анх удаа B-2 бөмбөгдөгч онгоцыг тулалдаанд ашигласан. АНУ [[Йемен]] дэх Хуситуудын эзэмшлийн газар доорх зэвсгийн агуулахуудад хэд хэдэн нарийвчлалтай цохилт өгсөн. Батлан ​​​​хамгаалахын сайд Ллойд Остины хэлснээр, B-2 Spirit стратегийн бөмбөгдөгч онгоцууд уг ажиллагаанд оролцож, тус бүс нутагт иргэний болон цэргийн хөлөг онгоцонд халдлага үйлдэхэд ашигладаг пуужин болон бусад зэвсэг хадгалдаг таван байгууламжид цохилт өгчээ. # 2025 оны 6-р сарын 22-нд Израилийн "Арслан шиг ард түмэн" ажиллагааны үеэр АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчин "Шөнө дундын алх" ажиллагааны хүрээнд [[Иран|Ираны]] Фордоу үйлдвэрт цохилт өгчээ. Уг цохилтод долоон B-2 онгоц ашиглаж, үйлдвэрт 14 ширхэг GBU-57 бункер бөмбөг хаясан байна. Ажиллагааны үеэр өөр нэг бүлэг B-2 онгоц Гуам руу байршуулахыг дуурайлган өөр чиглэлд чиглэсэн ажиллагаа явуулсан. Ийнхүү B-2 нислэгийн багийн бүх гишүүд буюу 20 онгоц "Шөнө дундын алх" ажиллагаанд оролцжээ. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Northrop Grumman B-2 Spirit}} * [https://web.archive.org/web/20071012031515/http://www.fas.org/nuke/guide/usa/bomber/b-2.htm Federation of American Scientists]: B-2 [[Ангилал:Нисдэг далавч]] [[Ангилал:Стратегийн бөмбөгдөгч онгоц]] [[Ангилал:Дөрвөн тийрэлтэт хөдөлгүүрт нисэх онгоц]] [[Ангилал:Үл үзэгдэгч нисэх онгоц]] [[Ангилал:Нортроп Груманы агаарын тээврийн хэрэгсэл]] [[Ангилал:Анхны нислэг 1989 он]] 0dk30qglzaarl0t3wd0pkiwqgxe61a0 0 29377 864661 816242 2026-08-04T12:26:36Z Gggna 106548 /* Олон бүлэгт кино */ 864661 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | төрсөн_өдөр = {{bda|1990|07|26}} <ref>urlag.mn – [http://www.urlag.mn/post.php?m=9447 Өнөөдөр жүжигчин А.Ганчимэгийн төрсөн өдөр]</ref> | төрсөн_газар = [[Монгол улс|Монгол]], [[Улаанбаатар]] | яс_үндэс = [[монгол үндэстэн]] | иргэн = {{MGL2}} | ажил_үйл = [[жүжигчин]] | театр = УДЭТ (-2013)<br>«Хувьсал продакшн» (2013-) | төрөл = тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК, ОАК) | дүр_маяг = | танил_үе = 2008 он — өнөөдөр | төгссөн_нь = [[Соёл Урлагийн Их Сургууль]] | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шан'''<br>Соёлын тэргүүний ажилтан (2013) <br> '''Ажил мэргэжлийн шан'''<br>''Academy Awards'' → <br> Шилдэг эмэгтэй туслах дүр (2014) | түлхүүр_үгс = Залуу жүжигчин А.Ганчимэг,<br>СТА, МУСТА А. Ганчимэг, <br>"Хэцүү анги"-ийн Зулаа <br> Ганаа, Гануухай }} '''Алтангинжийн Ганчимэг''' ([[1990 он]]д төрсөн) — олон ангит «[[Хэцүү анги ОАК|Хэцүү анги]]» (2009) киноны Зул, уран сайхны «[[Рашаантын 18]]» (2011) киноны Сараа зэрэг дүрийг бүтээсэн [[Монгол улс]]ын Аримун продакшны [[жүжигчин]]. ==Тайзнаа== ===Драмын жүжиг=== * «Сарны цагаан цус» (2011) – Ханаму бага хатан * «Оролмаа эх» (2011) – бага охин * «Гамлет» (2012) – Офелия * «Тэнгэрийн хүү» (2012) – хатан ==Дэлгэцнээ== ===Уран сайхны кино=== {| class="wikitable" align=left border=1 cellpadding=6 cellspacing=0 style="margin: 0 0 0 1em; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; text-align:left; font-size: 95%;" |- style="text-align:center; background: #B0C4DE; border-bottom:1px solid gray;" |+ ! style="background:#BCD4E6;" | Он ! style="background:#BCD4E6;" | Киноны нэр ! style="background:#BCD4E6;" | Дүр ! style="background:#BCD4E6;" | Найруулагч |- align="center" | rowspan=1| 2008 || «Халуун сэтгэл» || Анир || ''Эрхэм элч'' |- align="center" |rowspan=1| 2009 ||Амьдралын амт || Шүрээ || Б. Чингүүн |- align="center" |rowspan=1| 2010 || «[[Помогите нам: Хуваарьгүй нислэг]]» || жирэмсэн хүүхэн || Ш. Даваадорж |- align="center" |rowspan=2|2011 || «[[Рашаантын 18]]» || Сараа || Ш. Даваадорж |- align="center" | «Нээг хоёрын гурав аа» || Яргуй || Д. Цогт |- align="center" |rowspan=1| 2013 || «[[Зэрлэг цэцэгсийн хүлэмж]]» || Жоохноо || У. Уранчимэг |- align="center" |rowspan=1| 2014 || «Зүрхээр наадагч» || Ялгуун || У. Уранчимэг |- align="center" |rowspan=1| 2016 || «Атганд үлдсэн эрдэнэ» || Тайван || У. Уранчимэг |- |2018 |Халуун зүрх |Анхилуун |Д. Ганцэцэг |- |2023 |Хүний ээж | | |} <br clear=all> ===Олон бүлэгт кино=== {| class="wikitable" align=left border=1 cellpadding=6 cellspacing=0 style="margin: 0 0 0 1em; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; text-align:left; font-size: 95%;" |- style="text-align:center; background: #B0C4DE; border-bottom:1px solid gray;" |+ ! style="background:#BCD4E6;" | Он ! style="background:#BCD4E6;" | Киноны нэр ! style="background:#BCD4E6;" | Дүр ! style="background:#BCD4E6;" | Телевиз |- align="center" |2009 || «Хэцүү анги» || Зул || [[МҮОНТ]] |- align="center" |2012 ||«Наран мандах нутаг» || Солонго || [[МҮОНТ]] |- align="center" |2025 |«Гарц 2» |Reina | |} <br clear=all> ===Охор кино === {| class="wikitable" align=left border=1 cellpadding=6 cellspacing=0 style="margin: 0 0 0 1em; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; text-align:left; font-size: 95%;" |- style="text-align:center; background: #B0C4DE; border-bottom:1px solid gray;" |+ ! style="background:#BCD4E6;" | Он ! style="background:#BCD4E6;" | Киноны нэр ! style="background:#BCD4E6;" | Дүр ! style="background:#BCD4E6;" | Найруулагч |- align="center" | 2010 || «Анхны болзоо» (''Blind date'') || Намуун || Б. Чингүүн |- align="center" | 2012 || «Ээж ээ танд баярлалаа» (''Thank You Mommy'') || Золоо || Б. Чингүүн |} <br clear=all> ===Дууны дүрс === {| class="wikitable" align=left border=1 cellpadding=6 cellspacing=0 style="margin: 0 0 0 1em; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; text-align:left; font-size: 95%;" |- style="text-align:center; background: #B0C4DE; border-bottom:1px solid gray;" |+ ! style="background:#BCD4E6;" | Он ! style="background:#BCD4E6;" | Дууны дүрс ! style="background:#BCD4E6;" | Хамтлаг, дуучин |- align="center" |2008 |«Уучлал гуйхыг минь хүлээж байна уу» |Мотив |- align="center" |2008 |«Хүн хүндээ хайртай явъя» |Сийлэгмаа |- align="center" |2009 |«Чамдаа» |Мотив |- align="center" |2012 |«Шинэ өглөө» |хүүхдийн дуу |} <br clear=all> ==Эх сурвалж== {{лавлах холбоос}} * gogo.mn – [https://web.archive.org/web/20160305054035/http://news.gogo.mn/r/89492 УДЭТ-ын жүжигчин А.Ганчимэг: Сэргэлэн Баярмаагийн дүр надтай төстэй] (2011) * 24tsag.mn – Ц.Болор: [http://www.24tsag.mn/content/14691.shtml Залуу жүжигчин А.Ганчимэгийн тухай 24 баримт] * mglradio.com – [http://www.youtube.com/watch?v=f2VSCUY5U-Y Сенсаацтай одод - Жүжигчин А.Ганчимэг] * zindaa.mn – [http://yellow.zindaa.mn/y2h А.Ганчимэг: Офелия бол гэнэн цайлган, цэвэр ариун охины дүр]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * postnews.mn – [http://www.postnews.mn/index.php?cp=news&task=view&news_id=4478 А. Ганчимэг: "Хэцүү анги" киноны дүр миний гурав дахь дүр]{{Dead link|date=Хоёрдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{DEFAULTSORT:Ганчимэг, Алтангинжийн}} [[Ангилал:Монголын кино жүжигчин]] [[Ангилал:Соёл урлагийн их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1990 онд төрсөн]] luxi20rmyymfb0izgkinz7p0yyd0ymn 0 29380 864678 864577 2026-08-04T16:38:51Z ~2026-43241-05 106552 /* Дэлгэцийн уран бүтээл : */ 864678 wikitext text/x-wiki == Намтар == {{Жүжигчин | зураг = Hulan2.jpg | төрсөн_өдөр = {{Birth date and age|df=yes|1983|01|21}} | төрсөн_газар = | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{MGL2}} | ажил_үйл = Жүжигчин | тайзны_нэр = | төрөл = тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК, ОАК) | танил_үе =2006 он — одоо | театр = Улсын драмын эрдмийн театр | төгссөн_нь = [[Соёл Урлагийн Их Сургууль]] | эх = | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шагнал'''<br />Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан (2011) }} '''Төмөрийн Хулан''' (1983 оны 1-р сарын 21-нд Улаанбаатар хотноо төрсөн) -[[Монгол Улс]]ын Соёлын тэргүүний ажилтан, тайз, дэлгэцийн жүжигчин. == Боловсрол == • 1990-2000 онд Нийслэлийн 77-р дунд сургуульд суралцаж төгссөн. • 2000-2004 онд СУИС-ийг доктор, профессор С.Сугарын удирдлагад жүжигчин мэргэжлээр суралцаж төгссөн. == Ажил == • 2004-2005 онд "Х ТҮЦ" продакшнд жүжигчнээр ажилласан. • 2006-2014 онд [[Улсын дуурь бүжгийн эрдмийн театр|УДЭТ]]-т жүжигчнээр ажиллаж 40 гаруй жүжгийн гол дүр болон туслах дүрүүдэд тоглосон. • 2015 онд гэр бүлийн студи болох "Гөү-Адвэнчур" ХХК-д продюсер, жүжигчнээр ажиллан 10 гаруй уран сайхны кино, контент бэлтгэсэн. • 2022 оноос хойш УДЭТ-ын Уран бүтээлийн хэлтэст жүжигчнээр ажиллаж байна. ==Уран бүтээл== ==== Тайзны уран бүтээл : ==== * 2005 -“Найзууд миний бооцоо” Ариунаа * 2005 -“Суудал” Дива удган * 2005 -“Хориотой жүжиг” Гэрэл * 2006 -“Хайрын виз” Гэрлэлт бүртгэгч * 2006 -“Лусын дагина” Лусын дагина * 2007 -“Эхнэрээ зээлээч” Эхо * 2008 -“Нууц амраг чинь болъё” Шүр * 2008 -“Харамсалтай нь хайртай” Нандин * 2008 -“Гол дүрийн амрагууд” Одри * 2009 -“Шар тэнгисийн тарчлаан” Анар * 2010 -“Би ч гэсэн жаргамаар байна” Эхнэрийн найз * 2013 -“Тэнгэрийн хүү” Шива бага хатан * 2013 -“[[Гамлет]]” Офелия * 2014 -“Бүүвэй” Нандин * 2022 -“[[Анна Каренина]]” Генералын эхнэр * 2022 -“Миний аав супер баатар” Ээж шоргоолж * 2022 - [[Бертольт Брехт]] “Сычуаны сайн хүн” жүжгийн Шэн Ти болон Шуй Та * 2024 -“Анна Каренина” Генералын эхнэр * 2025 -“Тэнгэрийн хүү” Шагэ их хатны дүрийг тус тус бүтээсэн. ==== Дэлгэцийн уран бүтээл : ==== * 2005 -“Чиний эзгүйд” МУСК Сэргэлэн * 2005 -“Х ТҮЦ” продакшн “Сэргээш-3” * 2006 -“Нэг нарны дор” МУСК Хулан * 2007 -“Сарны нулимс” ОАК Цолмон * 2007-“Хайрыг хайрла” МУСК * 2008 -“Зөрлөг” МУСК Гэрэл * 2009 -“Хайрын рекорд” МУСК Гэрлээ * 2010-“Мамма миа” МУСК Хулан * 2011 -“Намрын синдром” МУСК Цэнгэлмаа * 2014 -“Тусгай ажиллагаа” МУСК Гэрэл * 2015 -“Шуугиан таригч” МУСК /Ерөнхий продюсер, зургийн дарга/ * 2016 -“ТҮЦ-ний охид” МУСК Чимгээ /Ерөнхий продюсер/ * 2017 -“Гэрлэн дохио” ОАК Сондор * 2017 -“Миний нууц” МУСК Танхилуун * 2018 -“Киносутра” ОАК Хулан * 2019 -“Хэнд ч хэлээгүй нууц” МУСК Сувд * 2019 -“Хадмын хайр” МУСК Энэрэл * 2020 -“Хүйтэн шөнө” МУСК /Зургийн дарга/ * 2021 -“Тэнгэр газрын заагт” контент Хатан * 2021 -“Соёг” МУСК Цэлмэг * 2023 -“Эмэгтэйн кейс” МУСК Уянга /Ерөнхий продюсер/ * 2023-“Нутгийн зүг” МУСК Бурмаа * 2023-“Застав” МУСК Оюун * 2024-“Амьдрах сайхан” ОАК Заяа * 2025-“Галбингаа” МУСК Оюунгэрэл *2025-“Хундага дүүрэн хов” МУСК Оюун ==Гавьяа, шагнал== * 2011 он — [[Монгол Улс]]ын Соёлын тэргүүний ажилтан * 2023 он - Төрийн дээд шагнал "Алтан гадас" одон ==Эх сурвалж== * [https://mdt.moc.gov.mn/team/%d1%82-%d1%85%d1%83%d0%bb%d0%b0%d0%bd/ Улсын Драмын Эрдмийн театрын албан ёсны хуудас]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{DEFAULTSORT:Хулан, Төмөрийн}} [[Ангилал:1983 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан]] [[Ангилал:Монголчууд]] hpqsswy5f6nnmr09k7tzus6e6sjfv7w 0 41383 864670 820636 2026-08-04T14:03:19Z Avirmed Batsaikhan 53733 864670 wikitext text/x-wiki {{Олон нэр харьцуулах |худаммонгол = {{юникодмонголжижиг|ᠪᠥᠮᠪᠦᠭᠡᠳᠡᠭᠴᠢ ᠣᠩᠭ᠌᠋ᠣᠴᠠ <br> ᠪᠥᠮᠪᠦᠭᠡᠳᠡᠭᠴᠢ}} |тодмонгол = |буриадкирилл = |монголкирилл = бөмбөгдөгч онгоц ¹<br> бөмбөгдөгч |халимагмонгол = |англи = [[:en:bomber|bomber]] |орос = [[:ru:бомбардировщик|бомбардировщик]] |казах = [[:kk:бомбалаушы|бомбалаушы]] |хятад = [[:zh:轰炸机|轰炸机]] (Hōngzhàjī) |тэмдэглэл = ¹ «Орос-монгол толь» (1982). 34-р тал }} [[Файл:Tupolev Tu-160 in 2011.jpg|thumb|"[[Ту-160]]" дуунаас хурдан бөмбөгдөгч онгоц.]] [[Файл:USAF B-2 Spirit.jpg|thumb|В-2 стратегийн бөмбөгдөгч онгоц.]] '''Бөмбөгдөгч онгоц''', '''бөмбөгдөгч''' — газар дээр доор болон усан дээр буюу усан доор байгаа бай уруу [[бөмбөг (зэвсэг)|бөмбөг]], [[пуужин]] зэрэг зэвсгээр устгах зориулалттай [[байлдааны нисэх онгоц|байлдааны]] [[нисэх онгоц]] юм. == Түүх == [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн нэгдүгээр дайны]] өмнө онгоцоор газар дахь байны эсрэг ашиглах анхны оролдлого хийсэн. Агаараас шидэх бөмбөг бүтээх олон туршилт хийсэн Италийн дэслэгч Карло Зипелли гэж нэрлэж болно. Гол нь хамгийн тохиромжтой мөчид ажиллах дэслэх төхөөрөмж бий болгох явдал байв. Түүхэн дэх анхны байлдааны бөмбөгдөлтийг Италийн нисгэгч дэслэгч Гавотти хийсэн байна. 1911 оны 11-р сарын 1-нд Итали-Туркийн дайны үеэр тэрээр [[Триполи, Ливи|Триполи]] дахь Туркийн цэргүүд дээр 4.4 фунт (1.8 кг) жинтэй дөрвөн бөмбөг хаясан байна. Хожим нь италичууд бэлэн цохилтын элементүүд болох бөмбөгөөр тоноглогдсон 10 кг бөмбөг ашиглаж эхэлсэн юм. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн нэгдүгээр дайны]] эхэн үед онгоцноос бөмбөгдөх нь урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ байсан. Бөмбөгдөгчдийн үүргийг хөнгөн тагнуулын онгоц гүйцэтгэж, нисгэгчид нь хэд хэдэн жижиг бөмбөг авч явж гараар нүдэн баримжаагаар онилж шиддэг байв. Ийм дайралт санамсаргүй байсан бөгөөд газрын хуурай замын цэргүүдийн үйл ажиллагаатай уялдаагүй байдаг байжээ. Парис хотыг анх 1914 оны 8-р сарын 30-нд дэслэгч Фердинанд фон Хиддесен Rumpler 3C онгоцноос дөрвөн гар гранат хаяж байжээ. Халдлагын улмаас нэг эмэгтэй амиа алдсан түүхтэй. Онгоцноос ялгаатай нь агаарын хийгээр дүүрэгсэн том хөлөг буюу "дирижабл" нь дэлхийн дайны эхэн үед хүчирхэг байсан. Хамгийн хүчирхэг нисэх хүчин бол 18 агаарын хөлөгтэй Герман байв. Германы агаарын хөлгүүд 80-90 км/цагийн хурдтайгаар 2-4 мянган км замыг туулж, бай руу хэдэн тонн бөмбөг хаях чадалтай байжээ. Жишээлбэл, 1914 оны 8-р сарын 14-нд Германы нэг агаарын хөлөг Антверпен рүү дайрсны үр дүнд 60 орон сууцны барилга бүрэн сүйрч, 900 нь гэмтсэн байна. Гэсэн хэдий ч 1914 оны 9-р сар гэхэд 4 агаарын төхөөрөмжөө алдсан Германы агаарын хөлөг онгоцууд зөвхөн шөнийн нислэгт хийх болсон. Асар том, тэсвэргүй дээрээс бүрэн хамгаалалтгүй байсан бөгөөд маш шатамхай устөрөгчөөр хийлсэн бүхээгтэй байсан. Анхны бүрэн хэмжээний бөмбөгдөгч онгоц бол 1913 онд [[Игорь Сикорский|Игорь Сикорскийн]] бүтээсэн дөрвөн хөдөлгүүртэй Оросын "Илья Муромец" онгоц юм. Бөмбөгийг онгоцны дотор (хажуугийн дагуу босоо байдлаар) болон гадна талд дүүжилж байрлуулсан байв. Онгоц нь мөн хамгаалалтын пулемётоор тоноглогдсон байв. 1916 он гэхэд онгоцны бөмбөгний ачаалал 800 кг хүртэл нэмэгдэж, бөмбөгийг суллахын тулд автомат бөмбөг гаргах төхөөрөмж зохион бүтээжээ. Германы анхны бөмбөгдөгч онгоцууд нь 300 кг- бөмбөг даацтай Gotha онгоцууд - G-III, G-IV байв. Гэсэн хэдий ч энэ компанийн дараагийн нисэх онгоц болох G-V нь 1000 кг бөмбөг дааж чаддаг болжээ. АНУ-ын анхны бөмбөгдөгч онгоцыг Америкийн нисэх онгоцны үйлдвэрлэлийг үндэслэгч [[Глен Мартин]] бүтээжээ. "Martin MB-1" анх 1918 оны 8-р сарын 17-нд агаарт хөөрсөн байна. Дайны дараа бөмбөгдөгч онгоцны гол чанар нь ачааны даац, нислэгийн зай гэж тооцогддог байв. Хурд чухал ач холбогдол өгөөгүй: олон хөдөлгүүрт онгоцыг олон тооны пулемётын тусламжтайгаар сөнөөгчдөөс хамгаалах шаардлагатай байв. Тохиромжгүй нисэх онгоцны буудал дээр хөөрөх, буух шаардлага мөн урган гарсан юм. 1930 оны 12-р сарын 22-нд Зөвлөлтийн нэг гайхалтай онгоц болох "ТБ-3" агаарт хөөрч, дэлхийн хэд хэдэн дээд амжилтыг тогтоосон. Энэ нь дэлхийн анхны цуврал дөрвөн хөдөлгүүртэй дан далавчит бөмбөгдөгч онгоц болжээ. ТБ-3 нь 1932-1937 онд үйлдвэрлэгдсэн бөгөөд 1939 онд [[Халхын голын дайн|Халхын голын]] [[Халхын голын дайн|дайнд]], [[Зөвлөлт-Финляндын дайн|Зөвлөлт-Финландын дайн]], Аугаа эх орны дайны эхэн үед оролцсон. Дайны туршид онгоцыг цэргийн тээврийн хэрэгсэл болгон ашиглаж байсан юм. 1919 оны Версалийн энх тайвны гэрээний хязгаарлалтын дагуу Германы нисэх онгоц зохион бүтээгчид зорчигч тээврийн онгоцыг байлдааны онгоц болгон хувиргах зорилготойгоор бүтээж байжээ. Ийм бөмбөгдөгч онгоцууд нь сүүлд Luftwaffe-ийн гол бөмбөгдөгч болсон "Ju-86", "He-111" байв. Хүнд поршентэй бөмбөгдөгч онгоцны хөгжлийн оргил нь 1942 онд зохион бүтээгч А.Жордановын удирдлаган дор бүтээгдсэн "Boeing B-29 Superfortress" байв. Хүчирхэг хөдөлгүүр, төгс аэродинамик нь онгоцыг 575 км/цагийн хурдтай, 9700 метрийн өндөрт, 4000 кг бөмбөгөөр 5000 км замыг туулах чадвартай болсон. Энэ нь анхны цөмийн зэвсэг тээвэрлэгч болсон: 1945 оны 8-р сарын 6-нд "Энола Гэй" нэртэй бөмбөгдөгч онгоц Японы [[Хирошима]] хотод атомын бөмбөг хаяж, 8-р сарын 9-нд [[Нагасаки]] хот цөмийн бөмбөгдөлтөд өртсөн түүхтэй билээ. [[Хүйтэн дайн|Хүйтэн дайны]] эхэн үед бөмбөгдөгч онгоцууд цөмийн зэвсгийн цорын ганц тээвэрлэгч байсан бөгөөд энэ нь хүнд бөмбөгдөгч нисэх онгоцыг эрчимтэй хөгжүүлж, бөмбөгдөгч онгоцны шинэ төслүүдийг олноор бий болгоход хүргэсэн. Гэхдээ хүнд нисэх онгоц бүтээх нарийн төвөгтэй, өндөр өртөгтэй тул эхний үеийн стратегийн бөмбөгдөгч онгоцнуудыг [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]], [[Их Британи]] гэсэн гурван улсад үйлдвэрлэсэн юм. [[Файл:USAF B-2 Spirit.jpg|thumb|В-2]] Зөвлөлтийн агаарын довтолгооноос хамгаалах системийн сайжруулалт нь АНУ-ын удирдлагыг байлдааны үед нисэх онгоцны амьд үлдэх чадварыг нэмэгдүүлэх шинэ арга замыг эрэлхийлэхэд хүргэсэн. Хамгийн ирээдүйтэй арга бол тэдний илрүүлэлтийг багасгах явдал болсон байв. Анхны "үл үзэгдэгч" бөмбөгдөгч онгоц нь 1981 оны 6-р сарын 18-нд анхны нислэгээ хийсэн [[F-117]] байв. Үүнийг хөгжүүлэх явцад гол шаардлага нь онгоцны бүх илчлэх хүчин зүйлсийг багасгах явдал байв: радарын тусгал, хэт улаан туяаны болон дууны ялгарал, харааны илрүүлэлтийг багасгах. Радарын илрүүлэлтийг багасгахын тулд F-117 онгоцонд мохоо хэлбэртэй болгосон нь түүний аэродинамикт сөргөөр нөлөөлсөн юм. 1989 оны 7-р сарын 17-нд Дэвшилтэт технологийн бөмбөгдөгч онгоц (ATB) хөтөлбөрийн хүрээнд боловсруулсан "[[B-2]]" стратегийн "үл үзэгдэгч" бөмбөгдөгч онгоц анхны нислэгээ хийсэн. Онгоц нь бараг төгс, жигд радарын тархалтыг хангадаг нисдэг далавчны аэродинамик загварыг ашигладаг. Үүнийг хөгжүүлсэний үр дүнд онгоц бүрийн өртөг 2 тэрбум доллараас давсан. АНУ-ын Агаарын тусгай командлал 20 ширхэг B-2 худалдаж авч гол цохилтын онгоц болгосон байна. === Бөмбөгдөгч онгоцны төрлүүд === * '''Шумбагч бөмбөгдөгч''' онгоц гэдэг нь огцом шумбалтын үеэр чөлөөт уналтын бөмбөг илгээх чадвартай бөмбөгдөгч онгоц юм. Удирдлагатай бөмбөг, удирдамжтай пуужин, компьютерийн тусламжтайгаар нарийвчлалтай бөмбөгдөлт байхгүй үед энэхүү бөмбөгдөлтийн техник нь жижиг (цэгтэй) байг (танк, хөлөг онгоц, гүүр) өндөр нарийвчлалтайгаар устгах боломжийг олгодог. Жишээ нь: Ju-87, Aichi D3A "Val," Douglas SBD Dauntless, Curtiss SB2C Helldiver, Pe-2. * '''Шөнийн бөмбөгдөгч онгоц''' бол шөнийн цагаар дайсны эсрэг үйл ажиллагаанд зориулагдсан тусгай бөмбөгдөгч онгоц юм. Ялангуяа Дэлхийн 2-р дайны үед шөнийн бөмбөгдөгч онгоцыг ихэвчлэн нарийвчлалтай зэвсэг (U-2LNB) болгон ашигладаг байсан. Энэ нь тэг эсвэл бараг тэг харагдах байдалд нарийвчлалтай бөмбөгдөлт хийх боломжийг олгодог "сохор" бөмбөгдөгч системүүд гарч ирэх хүртэл бөмбөгдөгч онгоцны тусдаа дэд төрөл хэлбэрээр оршин тогтнож байсан. * '''Хүнд бөмбөгдөгч онгоц''' - ихэвчлэн 4 хөдөлгүүртэй бөмбөгдөгч онгоц болон 3-аас дээш хөдөлгүүртэй, эсвэл ховор тохиолдолд хоёр хөдөлгүүртэй бусад бөмбөгдөгч онгоцыг хүнд бөмбөгдөгч онгоц гэж нэрлэдэг. * '''Дунд зэргийн бөмбөгдөгч онгоц''' - энэ төрлийн онгоц нь Холбоотны орнуудад хүнд ба хөнгөн бөмбөгдөгч онгоцуудын хооронд завсрынхыг нэрлэдэг байсан. * '''Хөнгөн бөмбөгдөгч онгоц''' – энэ төрлийн онгоц Холбоотны орнуудад, түүний дотор нэг хөдөлгүүртэй болон хоёр хөдөлгүүртэй онгоцонд байсан. * '''Өндөр хурдны бөмбөгдөгч онгоц''' – бөмбөгдөлтийн бай руу үсрэх эсвэл нууцаар ойртох бусад тактикийг ашиглан гэнэтийн дайралт хийх зориулалттай бөмбөгдөгч онгоц. * '''Алсын зайн бөмбөгдөгч онгоц''' – алсын зайн бөмбөгдөлт, дайсны шугамын гүнд агаарын дайралт хийх, фронтын бөмбөгдөгч онгоцнуудын эсрэг, фронтын шугамд үйл ажиллагаа явуулах зориулалттай бөмбөгдөгч онгоц.<br /> == Цахим холбоос == {{commonscat|Bomber aircraft|Бөмбөгдөгч онгоц}} {{Wiktionary}} [[Ангилал:Бөмбөгдөгч онгоц| ]] [[Ангилал:Агаарын дайн]] biwe8u20g9sop6nemhm64nc4qsekhxz 864674 864670 2026-08-04T14:18:20Z Avirmed Batsaikhan 53733 864674 wikitext text/x-wiki {{Олон нэр харьцуулах |худаммонгол = {{юникодмонголжижиг|ᠪᠥᠮᠪᠦᠭᠡᠳᠡᠭᠴᠢ ᠣᠩᠭ᠌᠋ᠣᠴᠠ <br> ᠪᠥᠮᠪᠦᠭᠡᠳᠡᠭᠴᠢ}} |тодмонгол = |буриадкирилл = |монголкирилл = бөмбөгдөгч онгоц ¹<br> бөмбөгдөгч |халимагмонгол = |англи = [[:en:bomber|bomber]] |орос = [[:ru:бомбардировщик|бомбардировщик]] |казах = [[:kk:бомбалаушы|бомбалаушы]] |хятад = [[:zh:轰炸机|轰炸机]] (Hōngzhàjī) |тэмдэглэл = ¹ «Орос-монгол толь» (1982). 34-р тал }} [[Файл:Tupolev Tu-160 in 2011.jpg|thumb|"[[Ту-160]]" дуунаас хурдан бөмбөгдөгч онгоц.]] [[Файл:USAF B-2 Spirit.jpg|thumb|'''[[B-2 Spirit]]''' стратегийн бөмбөгдөгч онгоц.]] '''Бөмбөгдөгч онгоц''', '''бөмбөгдөгч''' — газар дээр доор болон усан дээр буюу усан доор байгаа бай уруу [[бөмбөг (зэвсэг)|бөмбөг]], [[пуужин]] зэрэг зэвсгээр устгах зориулалттай [[байлдааны нисэх онгоц|байлдааны]] [[нисэх онгоц]] юм. == Түүх == [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн нэгдүгээр дайны]] өмнө онгоцоор газар дахь байны эсрэг ашиглах анхны оролдлого хийсэн. Агаараас шидэх бөмбөг бүтээх олон туршилт хийсэн Италийн дэслэгч Карло Зипелли гэж нэрлэж болно. Гол нь хамгийн тохиромжтой мөчид ажиллах дэслэх төхөөрөмж бий болгох явдал байв. Түүхэн дэх анхны байлдааны бөмбөгдөлтийг Италийн нисгэгч дэслэгч Гавотти хийсэн байна. 1911 оны 11-р сарын 1-нд Итали-Туркийн дайны үеэр тэрээр [[Триполи, Ливи|Триполи]] дахь Туркийн цэргүүд дээр 4.4 фунт (1.8 кг) жинтэй дөрвөн бөмбөг хаясан байна. Хожим нь италичууд бэлэн цохилтын элементүүд болох бөмбөгөөр тоноглогдсон 10 кг бөмбөг ашиглаж эхэлсэн юм. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн нэгдүгээр дайны]] эхэн үед онгоцноос бөмбөгдөх нь урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ байсан. Бөмбөгдөгчдийн үүргийг хөнгөн тагнуулын онгоц гүйцэтгэж, нисгэгчид нь хэд хэдэн жижиг бөмбөг авч явж гараар нүдэн баримжаагаар онилж шиддэг байв. Ийм дайралт санамсаргүй байсан бөгөөд газрын хуурай замын цэргүүдийн үйл ажиллагаатай уялдаагүй байдаг байжээ. Парис хотыг анх 1914 оны 8-р сарын 30-нд дэслэгч Фердинанд фон Хиддесен Rumpler 3C онгоцноос дөрвөн гар гранат хаяж байжээ. Халдлагын улмаас нэг эмэгтэй амиа алдсан түүхтэй. Онгоцноос ялгаатай нь агаарын хийгээр дүүрэгсэн том хөлөг буюу "дирижабл" нь дэлхийн дайны эхэн үед хүчирхэг байсан. Хамгийн хүчирхэг нисэх хүчин бол 18 агаарын хөлөгтэй Герман байв. Германы агаарын хөлгүүд 80-90 км/цагийн хурдтайгаар 2-4 мянган км замыг туулж, бай руу хэдэн тонн бөмбөг хаях чадалтай байжээ. Жишээлбэл, 1914 оны 8-р сарын 14-нд Германы нэг агаарын хөлөг Антверпен рүү дайрсны үр дүнд 60 орон сууцны барилга бүрэн сүйрч, 900 нь гэмтсэн байна. Гэсэн хэдий ч 1914 оны 9-р сар гэхэд 4 агаарын төхөөрөмжөө алдсан Германы агаарын хөлөг онгоцууд зөвхөн шөнийн нислэгт хийх болсон. Асар том, тэсвэргүй дээрээс бүрэн хамгаалалтгүй байсан бөгөөд маш шатамхай устөрөгчөөр хийлсэн бүхээгтэй байсан. Анхны бүрэн хэмжээний бөмбөгдөгч онгоц бол 1913 онд [[Игорь Сикорский|Игорь Сикорскийн]] бүтээсэн дөрвөн хөдөлгүүртэй Оросын "Илья Муромец" онгоц юм. Бөмбөгийг онгоцны дотор (хажуугийн дагуу босоо байдлаар) болон гадна талд дүүжилж байрлуулсан байв. Онгоц нь мөн хамгаалалтын пулемётоор тоноглогдсон байв. 1916 он гэхэд онгоцны бөмбөгний ачаалал 800 кг хүртэл нэмэгдэж, бөмбөгийг суллахын тулд автомат бөмбөг гаргах төхөөрөмж зохион бүтээжээ. Германы анхны бөмбөгдөгч онгоцууд нь 300 кг- бөмбөг даацтай Gotha онгоцууд - G-III, G-IV байв. Гэсэн хэдий ч энэ компанийн дараагийн нисэх онгоц болох G-V нь 1000 кг бөмбөг дааж чаддаг болжээ. АНУ-ын анхны бөмбөгдөгч онгоцыг Америкийн нисэх онгоцны үйлдвэрлэлийг үндэслэгч [[Глен Мартин]] бүтээжээ. "Martin MB-1" анх 1918 оны 8-р сарын 17-нд агаарт хөөрсөн байна. Дайны дараа бөмбөгдөгч онгоцны гол чанар нь ачааны даац, нислэгийн зай гэж тооцогддог байв. Хурд чухал ач холбогдол өгөөгүй: олон хөдөлгүүрт онгоцыг олон тооны пулемётын тусламжтайгаар сөнөөгчдөөс хамгаалах шаардлагатай байв. Тохиромжгүй нисэх онгоцны буудал дээр хөөрөх, буух шаардлага мөн урган гарсан юм. 1930 оны 12-р сарын 22-нд Зөвлөлтийн нэг гайхалтай онгоц болох "ТБ-3" агаарт хөөрч, дэлхийн хэд хэдэн дээд амжилтыг тогтоосон. Энэ нь дэлхийн анхны цуврал дөрвөн хөдөлгүүртэй дан далавчит бөмбөгдөгч онгоц болжээ. ТБ-3 нь 1932-1937 онд үйлдвэрлэгдсэн бөгөөд 1939 онд [[Халхын голын дайн|Халхын голын]] [[Халхын голын дайн|дайнд]], [[Зөвлөлт-Финляндын дайн|Зөвлөлт-Финландын дайн]], Аугаа эх орны дайны эхэн үед оролцсон. Дайны туршид онгоцыг цэргийн тээврийн хэрэгсэл болгон ашиглаж байсан юм. 1919 оны Версалийн энх тайвны гэрээний хязгаарлалтын дагуу Германы нисэх онгоц зохион бүтээгчид зорчигч тээврийн онгоцыг байлдааны онгоц болгон хувиргах зорилготойгоор бүтээж байжээ. Ийм бөмбөгдөгч онгоцууд нь сүүлд Luftwaffe-ийн гол бөмбөгдөгч болсон "Ju-86", "He-111" байв. Хүнд поршентэй бөмбөгдөгч онгоцны хөгжлийн оргил нь 1942 онд зохион бүтээгч А.Жордановын удирдлаган дор бүтээгдсэн "Boeing B-29 Superfortress" байв. Хүчирхэг хөдөлгүүр, төгс аэродинамик нь онгоцыг 575 км/цагийн хурдтай, 9700 метрийн өндөрт, 4000 кг бөмбөгөөр 5000 км замыг туулах чадвартай болсон. Энэ нь анхны цөмийн зэвсэг тээвэрлэгч болсон: 1945 оны 8-р сарын 6-нд "Энола Гэй" нэртэй бөмбөгдөгч онгоц Японы [[Хирошима]] хотод атомын бөмбөг хаяж, 8-р сарын 9-нд [[Нагасаки]] хот цөмийн бөмбөгдөлтөд өртсөн түүхтэй билээ. [[Хүйтэн дайн|Хүйтэн дайны]] эхэн үед бөмбөгдөгч онгоцууд цөмийн зэвсгийн цорын ганц тээвэрлэгч байсан бөгөөд энэ нь хүнд бөмбөгдөгч нисэх онгоцыг эрчимтэй хөгжүүлж, бөмбөгдөгч онгоцны шинэ төслүүдийг олноор бий болгоход хүргэсэн. Гэхдээ хүнд нисэх онгоц бүтээх нарийн төвөгтэй, өндөр өртөгтэй тул эхний үеийн стратегийн бөмбөгдөгч онгоцнуудыг [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]], [[Их Британи]] гэсэн гурван улсад үйлдвэрлэсэн юм. [[Файл:USAF B-2 Spirit.jpg|thumb|[[B-2 Spirit]]]] Зөвлөлтийн агаарын довтолгооноос хамгаалах системийн сайжруулалт нь АНУ-ын удирдлагыг байлдааны үед нисэх онгоцны амьд үлдэх чадварыг нэмэгдүүлэх шинэ арга замыг эрэлхийлэхэд хүргэсэн. Хамгийн ирээдүйтэй арга бол тэдний илрүүлэлтийг багасгах явдал болсон байв. Анхны "үл үзэгдэгч" бөмбөгдөгч онгоц нь 1981 оны 6-р сарын 18-нд анхны нислэгээ хийсэн [[F-117]] байв. Үүнийг хөгжүүлэх явцад гол шаардлага нь онгоцны бүх илчлэх хүчин зүйлсийг багасгах явдал байв: радарын тусгал, хэт улаан туяаны болон дууны ялгарал, харааны илрүүлэлтийг багасгах. Радарын илрүүлэлтийг багасгахын тулд F-117 онгоцонд мохоо хэлбэртэй болгосон нь түүний аэродинамикт сөргөөр нөлөөлсөн юм. 1989 оны 7-р сарын 17-нд Дэвшилтэт технологийн бөмбөгдөгч онгоц (ATB) хөтөлбөрийн хүрээнд боловсруулсан "[[B-2 Spirit]]" стратегийн "үл үзэгдэгч" бөмбөгдөгч онгоц анхны нислэгээ хийсэн. Онгоц нь бараг төгс, жигд радарын тархалтыг хангадаг нисдэг далавчны аэродинамик загварыг ашигладаг. Үүнийг хөгжүүлсэний үр дүнд онгоц бүрийн өртөг 2 тэрбум доллараас давсан. АНУ-ын Агаарын тусгай командлал 20 ширхэг B-2 худалдаж авч гол цохилтын онгоц болгосон байна. === Бөмбөгдөгч онгоцны төрлүүд === * '''Шумбагч бөмбөгдөгч''' онгоц гэдэг нь огцом шумбалтын үеэр чөлөөт уналтын бөмбөг илгээх чадвартай бөмбөгдөгч онгоц юм. Удирдлагатай бөмбөг, удирдамжтай пуужин, компьютерийн тусламжтайгаар нарийвчлалтай бөмбөгдөлт байхгүй үед энэхүү бөмбөгдөлтийн техник нь жижиг (цэгтэй) байг (танк, хөлөг онгоц, гүүр) өндөр нарийвчлалтайгаар устгах боломжийг олгодог. Жишээ нь: Ju-87, Aichi D3A "Val," Douglas SBD Dauntless, Curtiss SB2C Helldiver, Pe-2. * '''Шөнийн бөмбөгдөгч онгоц''' бол шөнийн цагаар дайсны эсрэг үйл ажиллагаанд зориулагдсан тусгай бөмбөгдөгч онгоц юм. Ялангуяа Дэлхийн 2-р дайны үед шөнийн бөмбөгдөгч онгоцыг ихэвчлэн нарийвчлалтай зэвсэг (U-2LNB) болгон ашигладаг байсан. Энэ нь тэг эсвэл бараг тэг харагдах байдалд нарийвчлалтай бөмбөгдөлт хийх боломжийг олгодог "сохор" бөмбөгдөгч системүүд гарч ирэх хүртэл бөмбөгдөгч онгоцны тусдаа дэд төрөл хэлбэрээр оршин тогтнож байсан. * '''Хүнд бөмбөгдөгч онгоц''' - ихэвчлэн 4 хөдөлгүүртэй бөмбөгдөгч онгоц болон 3-аас дээш хөдөлгүүртэй, эсвэл ховор тохиолдолд хоёр хөдөлгүүртэй бусад бөмбөгдөгч онгоцыг хүнд бөмбөгдөгч онгоц гэж нэрлэдэг. * '''Дунд зэргийн бөмбөгдөгч онгоц''' - энэ төрлийн онгоц нь Холбоотны орнуудад хүнд ба хөнгөн бөмбөгдөгч онгоцуудын хооронд завсрынхыг нэрлэдэг байсан. * '''Хөнгөн бөмбөгдөгч онгоц''' – энэ төрлийн онгоц Холбоотны орнуудад, түүний дотор нэг хөдөлгүүртэй болон хоёр хөдөлгүүртэй онгоцонд байсан. * '''Өндөр хурдны бөмбөгдөгч онгоц''' – бөмбөгдөлтийн бай руу үсрэх эсвэл нууцаар ойртох бусад тактикийг ашиглан гэнэтийн дайралт хийх зориулалттай бөмбөгдөгч онгоц. * '''Алсын зайн бөмбөгдөгч онгоц''' – алсын зайн бөмбөгдөлт, дайсны шугамын гүнд агаарын дайралт хийх, фронтын бөмбөгдөгч онгоцнуудын эсрэг, фронтын шугамд үйл ажиллагаа явуулах зориулалттай бөмбөгдөгч онгоц.<br /> == Цахим холбоос == {{commonscat|Bomber aircraft|Бөмбөгдөгч онгоц}} {{Wiktionary}} [[Ангилал:Бөмбөгдөгч онгоц| ]] [[Ангилал:Агаарын дайн]] qnl229lm5l1q7eed3sphe49c81y3rtw 864686 864674 2026-08-05T05:18:36Z Zorigt 49 864686 wikitext text/x-wiki {{Олон нэр харьцуулах |худаммонгол = {{юникодмонголжижиг|ᠪᠥᠮᠪᠦᠭᠡᠳᠡᠭᠴᠢ ᠣᠩᠭ᠌᠋ᠣᠴᠠ <br> ᠪᠥᠮᠪᠦᠭᠡᠳᠡᠭᠴᠢ}} |тодмонгол = |буриадкирилл = |монголкирилл = бөмбөгдөгч онгоц ¹<br> бөмбөгдөгч |халимагмонгол = |англи = [[:en:bomber|bomber]] |орос = [[:ru:бомбардировщик|бомбардировщик]] |казах = [[:kk:бомбалаушы|бомбалаушы]] |хятад = [[:zh:轰炸机|轰炸机]] (Hōngzhàjī) |тэмдэглэл = ¹ «Орос-монгол толь» (1982). 34-р тал }} [[Файл:Tupolev Tu-160 in 2011.jpg|thumb|"[[Ту-160]]" дуунаас хурдан бөмбөгдөгч онгоц.]] [[Файл:USAF B-2 Spirit.jpg|thumb|'''[[Б-2 бөмбөгдөгч|B-2 Spirit]]''' стратегийн бөмбөгдөгч онгоц.]] '''Бөмбөгдөгч онгоц''', '''бөмбөгдөгч''' — газар дээр доор болон усан дээр буюу усан доор байгаа бай уруу [[бөмбөг (зэвсэг)|бөмбөг]], [[пуужин]] зэрэг зэвсгээр устгах зориулалттай [[байлдааны нисэх онгоц|байлдааны]] [[нисэх онгоц]] юм. == Түүх == [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн нэгдүгээр дайны]] өмнө онгоцоор газар дахь байны эсрэг ашиглах анхны оролдлого хийсэн. Агаараас шидэх бөмбөг бүтээх олон туршилт хийсэн Италийн дэслэгч Карло Зипелли гэж нэрлэж болно. Гол нь хамгийн тохиромжтой мөчид ажиллах дэслэх төхөөрөмж бий болгох явдал байв. Түүхэн дэх анхны байлдааны бөмбөгдөлтийг Италийн нисгэгч дэслэгч Гавотти хийсэн байна. 1911 оны 11-р сарын 1-нд Итали-Туркийн дайны үеэр тэрээр [[Триполи, Ливи|Триполи]] дахь Туркийн цэргүүд дээр 4.4 фунт (1.8 кг) жинтэй дөрвөн бөмбөг хаясан байна. Хожим нь италичууд бэлэн цохилтын элементүүд болох бөмбөгөөр тоноглогдсон 10 кг бөмбөг ашиглаж эхэлсэн юм. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн нэгдүгээр дайны]] эхэн үед онгоцноос бөмбөгдөх нь урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ байсан. Бөмбөгдөгчдийн үүргийг хөнгөн тагнуулын онгоц гүйцэтгэж, нисгэгчид нь хэд хэдэн жижиг бөмбөг авч явж гараар нүдэн баримжаагаар онилж шиддэг байв. Ийм дайралт санамсаргүй байсан бөгөөд газрын хуурай замын цэргүүдийн үйл ажиллагаатай уялдаагүй байдаг байжээ. Парис хотыг анх 1914 оны 8-р сарын 30-нд дэслэгч Фердинанд фон Хиддесен Rumpler 3C онгоцноос дөрвөн гар гранат хаяж байжээ. Халдлагын улмаас нэг эмэгтэй амиа алдсан түүхтэй. Онгоцноос ялгаатай нь агаарын хийгээр дүүрэгсэн том хөлөг буюу "дирижабл" нь дэлхийн дайны эхэн үед хүчирхэг байсан. Хамгийн хүчирхэг нисэх хүчин бол 18 агаарын хөлөгтэй Герман байв. Германы агаарын хөлгүүд 80-90 км/цагийн хурдтайгаар 2-4 мянган км замыг туулж, бай руу хэдэн тонн бөмбөг хаях чадалтай байжээ. Жишээлбэл, 1914 оны 8-р сарын 14-нд Германы нэг агаарын хөлөг Антверпен рүү дайрсны үр дүнд 60 орон сууцны барилга бүрэн сүйрч, 900 нь гэмтсэн байна. Гэсэн хэдий ч 1914 оны 9-р сар гэхэд 4 агаарын төхөөрөмжөө алдсан Германы агаарын хөлөг онгоцууд зөвхөн шөнийн нислэгт хийх болсон. Асар том, тэсвэргүй дээрээс бүрэн хамгаалалтгүй байсан бөгөөд маш шатамхай устөрөгчөөр хийлсэн бүхээгтэй байсан. Анхны бүрэн хэмжээний бөмбөгдөгч онгоц бол 1913 онд [[Игорь Сикорский|Игорь Сикорскийн]] бүтээсэн дөрвөн хөдөлгүүртэй Оросын "Илья Муромец" онгоц юм. Бөмбөгийг онгоцны дотор (хажуугийн дагуу босоо байдлаар) болон гадна талд дүүжилж байрлуулсан байв. Онгоц нь мөн хамгаалалтын пулемётоор тоноглогдсон байв. 1916 он гэхэд онгоцны бөмбөгний ачаалал 800 кг хүртэл нэмэгдэж, бөмбөгийг суллахын тулд автомат бөмбөг гаргах төхөөрөмж зохион бүтээжээ. Германы анхны бөмбөгдөгч онгоцууд нь 300 кг- бөмбөг даацтай Gotha онгоцууд - G-III, G-IV байв. Гэсэн хэдий ч энэ компанийн дараагийн нисэх онгоц болох G-V нь 1000 кг бөмбөг дааж чаддаг болжээ. АНУ-ын анхны бөмбөгдөгч онгоцыг Америкийн нисэх онгоцны үйлдвэрлэлийг үндэслэгч [[Глен Мартин]] бүтээжээ. "Martin MB-1" анх 1918 оны 8-р сарын 17-нд агаарт хөөрсөн байна. Дайны дараа бөмбөгдөгч онгоцны гол чанар нь ачааны даац, нислэгийн зай гэж тооцогддог байв. Хурд чухал ач холбогдол өгөөгүй: олон хөдөлгүүрт онгоцыг олон тооны пулемётын тусламжтайгаар сөнөөгчдөөс хамгаалах шаардлагатай байв. Тохиромжгүй нисэх онгоцны буудал дээр хөөрөх, буух шаардлага мөн урган гарсан юм. 1930 оны 12-р сарын 22-нд Зөвлөлтийн нэг гайхалтай онгоц болох "ТБ-3" агаарт хөөрч, дэлхийн хэд хэдэн дээд амжилтыг тогтоосон. Энэ нь дэлхийн анхны цуврал дөрвөн хөдөлгүүртэй дан далавчит бөмбөгдөгч онгоц болжээ. ТБ-3 нь 1932-1937 онд үйлдвэрлэгдсэн бөгөөд 1939 онд [[Халхын голын дайн|Халхын голын]] [[Халхын голын дайн|дайнд]], [[Зөвлөлт-Финляндын дайн|Зөвлөлт-Финландын дайн]], Аугаа эх орны дайны эхэн үед оролцсон. Дайны туршид онгоцыг цэргийн тээврийн хэрэгсэл болгон ашиглаж байсан юм. 1919 оны Версалийн энх тайвны гэрээний хязгаарлалтын дагуу Германы нисэх онгоц зохион бүтээгчид зорчигч тээврийн онгоцыг байлдааны онгоц болгон хувиргах зорилготойгоор бүтээж байжээ. Ийм бөмбөгдөгч онгоцууд нь сүүлд Luftwaffe-ийн гол бөмбөгдөгч болсон "Ju-86", "He-111" байв. Хүнд поршентэй бөмбөгдөгч онгоцны хөгжлийн оргил нь 1942 онд зохион бүтээгч А.Жордановын удирдлаган дор бүтээгдсэн "Boeing B-29 Superfortress" байв. Хүчирхэг хөдөлгүүр, төгс аэродинамик нь онгоцыг 575 км/цагийн хурдтай, 9700 метрийн өндөрт, 4000 кг бөмбөгөөр 5000 км замыг туулах чадвартай болсон. Энэ нь анхны цөмийн зэвсэг тээвэрлэгч болсон: 1945 оны 8-р сарын 6-нд "Энола Гэй" нэртэй бөмбөгдөгч онгоц Японы [[Хирошима]] хотод атомын бөмбөг хаяж, 8-р сарын 9-нд [[Нагасаки]] хот цөмийн бөмбөгдөлтөд өртсөн түүхтэй билээ. [[Хүйтэн дайн|Хүйтэн дайны]] эхэн үед бөмбөгдөгч онгоцууд цөмийн зэвсгийн цорын ганц тээвэрлэгч байсан бөгөөд энэ нь хүнд бөмбөгдөгч нисэх онгоцыг эрчимтэй хөгжүүлж, бөмбөгдөгч онгоцны шинэ төслүүдийг олноор бий болгоход хүргэсэн. Гэхдээ хүнд нисэх онгоц бүтээх нарийн төвөгтэй, өндөр өртөгтэй тул эхний үеийн стратегийн бөмбөгдөгч онгоцнуудыг [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]], [[Их Британи]] гэсэн гурван улсад үйлдвэрлэсэн юм. [[Файл:USAF B-2 Spirit.jpg|thumb|[[B-2 Spirit]]]] Зөвлөлтийн агаарын довтолгооноос хамгаалах системийн сайжруулалт нь АНУ-ын удирдлагыг байлдааны үед нисэх онгоцны амьд үлдэх чадварыг нэмэгдүүлэх шинэ арга замыг эрэлхийлэхэд хүргэсэн. Хамгийн ирээдүйтэй арга бол тэдний илрүүлэлтийг багасгах явдал болсон байв. Анхны "үл үзэгдэгч" бөмбөгдөгч онгоц нь 1981 оны 6-р сарын 18-нд анхны нислэгээ хийсэн [[F-117]] байв. Үүнийг хөгжүүлэх явцад гол шаардлага нь онгоцны бүх илчлэх хүчин зүйлсийг багасгах явдал байв: радарын тусгал, хэт улаан туяаны болон дууны ялгарал, харааны илрүүлэлтийг багасгах. Радарын илрүүлэлтийг багасгахын тулд F-117 онгоцонд мохоо хэлбэртэй болгосон нь түүний аэродинамикт сөргөөр нөлөөлсөн юм. 1989 оны 7-р сарын 17-нд Дэвшилтэт технологийн бөмбөгдөгч онгоц (ATB) хөтөлбөрийн хүрээнд боловсруулсан "[[B-2 Spirit]]" стратегийн "үл үзэгдэгч" бөмбөгдөгч онгоц анхны нислэгээ хийсэн. Онгоц нь бараг төгс, жигд радарын тархалтыг хангадаг нисдэг далавчны аэродинамик загварыг ашигладаг. Үүнийг хөгжүүлсэний үр дүнд онгоц бүрийн өртөг 2 тэрбум доллараас давсан. АНУ-ын Агаарын тусгай командлал 20 ширхэг B-2 худалдаж авч гол цохилтын онгоц болгосон байна. === Бөмбөгдөгч онгоцны төрлүүд === * '''Шумбагч бөмбөгдөгч''' онгоц гэдэг нь огцом шумбалтын үеэр чөлөөт уналтын бөмбөг илгээх чадвартай бөмбөгдөгч онгоц юм. Удирдлагатай бөмбөг, удирдамжтай пуужин, компьютерийн тусламжтайгаар нарийвчлалтай бөмбөгдөлт байхгүй үед энэхүү бөмбөгдөлтийн техник нь жижиг (цэгтэй) байг (танк, хөлөг онгоц, гүүр) өндөр нарийвчлалтайгаар устгах боломжийг олгодог. Жишээ нь: Ju-87, Aichi D3A "Val," Douglas SBD Dauntless, Curtiss SB2C Helldiver, Pe-2. * '''Шөнийн бөмбөгдөгч онгоц''' бол шөнийн цагаар дайсны эсрэг үйл ажиллагаанд зориулагдсан тусгай бөмбөгдөгч онгоц юм. Ялангуяа Дэлхийн 2-р дайны үед шөнийн бөмбөгдөгч онгоцыг ихэвчлэн нарийвчлалтай зэвсэг (U-2LNB) болгон ашигладаг байсан. Энэ нь тэг эсвэл бараг тэг харагдах байдалд нарийвчлалтай бөмбөгдөлт хийх боломжийг олгодог "сохор" бөмбөгдөгч системүүд гарч ирэх хүртэл бөмбөгдөгч онгоцны тусдаа дэд төрөл хэлбэрээр оршин тогтнож байсан. * '''Хүнд бөмбөгдөгч онгоц''' - ихэвчлэн 4 хөдөлгүүртэй бөмбөгдөгч онгоц болон 3-аас дээш хөдөлгүүртэй, эсвэл ховор тохиолдолд хоёр хөдөлгүүртэй бусад бөмбөгдөгч онгоцыг хүнд бөмбөгдөгч онгоц гэж нэрлэдэг. * '''Дунд зэргийн бөмбөгдөгч онгоц''' - энэ төрлийн онгоц нь Холбоотны орнуудад хүнд ба хөнгөн бөмбөгдөгч онгоцуудын хооронд завсрынхыг нэрлэдэг байсан. * '''Хөнгөн бөмбөгдөгч онгоц''' – энэ төрлийн онгоц Холбоотны орнуудад, түүний дотор нэг хөдөлгүүртэй болон хоёр хөдөлгүүртэй онгоцонд байсан. * '''Өндөр хурдны бөмбөгдөгч онгоц''' – бөмбөгдөлтийн бай руу үсрэх эсвэл нууцаар ойртох бусад тактикийг ашиглан гэнэтийн дайралт хийх зориулалттай бөмбөгдөгч онгоц. * '''Алсын зайн бөмбөгдөгч онгоц''' – алсын зайн бөмбөгдөлт, дайсны шугамын гүнд агаарын дайралт хийх, фронтын бөмбөгдөгч онгоцнуудын эсрэг, фронтын шугамд үйл ажиллагаа явуулах зориулалттай бөмбөгдөгч онгоц.<br /> == Цахим холбоос == {{commonscat|Bomber aircraft|Бөмбөгдөгч онгоц}} {{Wiktionary}} [[Ангилал:Бөмбөгдөгч онгоц| ]] [[Ангилал:Агаарын дайн]] 3plqvvs7u2ofif0z9ral4faci46cyfp 864687 864686 2026-08-05T05:18:55Z Zorigt 49 864687 wikitext text/x-wiki {{Олон нэр харьцуулах |худаммонгол = {{юникодмонголжижиг|ᠪᠥᠮᠪᠦᠭᠡᠳᠡᠭᠴᠢ ᠣᠩᠭ᠌᠋ᠣᠴᠠ <br> ᠪᠥᠮᠪᠦᠭᠡᠳᠡᠭᠴᠢ}} |тодмонгол = |буриадкирилл = |монголкирилл = бөмбөгдөгч онгоц ¹<br> бөмбөгдөгч |халимагмонгол = |англи = [[:en:bomber|bomber]] |орос = [[:ru:бомбардировщик|бомбардировщик]] |казах = [[:kk:бомбалаушы|бомбалаушы]] |хятад = [[:zh:轰炸机|轰炸机]] (Hōngzhàjī) |тэмдэглэл = ¹ «Орос-монгол толь» (1982). 34-р тал }} [[Файл:Tupolev Tu-160 in 2011.jpg|thumb|"[[Ту-160]]" дуунаас хурдан бөмбөгдөгч онгоц.]] [[Файл:USAF B-2 Spirit.jpg|thumb|'''[[Б-2 бөмбөгдөгч|B-2 Spirit]]''' стратегийн бөмбөгдөгч онгоц.]] '''Бөмбөгдөгч онгоц''', '''бөмбөгдөгч''' — газар дээр доор болон усан дээр буюу усан доор байгаа бай уруу [[бөмбөг (зэвсэг)|бөмбөг]], [[пуужин]] зэрэг зэвсгээр устгах зориулалттай [[байлдааны нисэх онгоц|байлдааны]] [[нисэх онгоц]] юм. == Түүх == [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн нэгдүгээр дайны]] өмнө онгоцоор газар дахь байны эсрэг ашиглах анхны оролдлого хийсэн. Агаараас шидэх бөмбөг бүтээх олон туршилт хийсэн Италийн дэслэгч Карло Зипелли гэж нэрлэж болно. Гол нь хамгийн тохиромжтой мөчид ажиллах дэслэх төхөөрөмж бий болгох явдал байв. Түүхэн дэх анхны байлдааны бөмбөгдөлтийг Италийн нисгэгч дэслэгч Гавотти хийсэн байна. 1911 оны 11-р сарын 1-нд Итали-Туркийн дайны үеэр тэрээр [[Триполи, Ливи|Триполи]] дахь Туркийн цэргүүд дээр 4.4 фунт (1.8 кг) жинтэй дөрвөн бөмбөг хаясан байна. Хожим нь италичууд бэлэн цохилтын элементүүд болох бөмбөгөөр тоноглогдсон 10 кг бөмбөг ашиглаж эхэлсэн юм. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн нэгдүгээр дайны]] эхэн үед онгоцноос бөмбөгдөх нь урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ байсан. Бөмбөгдөгчдийн үүргийг хөнгөн тагнуулын онгоц гүйцэтгэж, нисгэгчид нь хэд хэдэн жижиг бөмбөг авч явж гараар нүдэн баримжаагаар онилж шиддэг байв. Ийм дайралт санамсаргүй байсан бөгөөд газрын хуурай замын цэргүүдийн үйл ажиллагаатай уялдаагүй байдаг байжээ. Парис хотыг анх 1914 оны 8-р сарын 30-нд дэслэгч Фердинанд фон Хиддесен Rumpler 3C онгоцноос дөрвөн гар гранат хаяж байжээ. Халдлагын улмаас нэг эмэгтэй амиа алдсан түүхтэй. Онгоцноос ялгаатай нь агаарын хийгээр дүүрэгсэн том хөлөг буюу "дирижабл" нь дэлхийн дайны эхэн үед хүчирхэг байсан. Хамгийн хүчирхэг нисэх хүчин бол 18 агаарын хөлөгтэй Герман байв. Германы агаарын хөлгүүд 80-90 км/цагийн хурдтайгаар 2-4 мянган км замыг туулж, бай руу хэдэн тонн бөмбөг хаях чадалтай байжээ. Жишээлбэл, 1914 оны 8-р сарын 14-нд Германы нэг агаарын хөлөг Антверпен рүү дайрсны үр дүнд 60 орон сууцны барилга бүрэн сүйрч, 900 нь гэмтсэн байна. Гэсэн хэдий ч 1914 оны 9-р сар гэхэд 4 агаарын төхөөрөмжөө алдсан Германы агаарын хөлөг онгоцууд зөвхөн шөнийн нислэгт хийх болсон. Асар том, тэсвэргүй дээрээс бүрэн хамгаалалтгүй байсан бөгөөд маш шатамхай устөрөгчөөр хийлсэн бүхээгтэй байсан. Анхны бүрэн хэмжээний бөмбөгдөгч онгоц бол 1913 онд [[Игорь Сикорский|Игорь Сикорскийн]] бүтээсэн дөрвөн хөдөлгүүртэй Оросын "Илья Муромец" онгоц юм. Бөмбөгийг онгоцны дотор (хажуугийн дагуу босоо байдлаар) болон гадна талд дүүжилж байрлуулсан байв. Онгоц нь мөн хамгаалалтын пулемётоор тоноглогдсон байв. 1916 он гэхэд онгоцны бөмбөгний ачаалал 800 кг хүртэл нэмэгдэж, бөмбөгийг суллахын тулд автомат бөмбөг гаргах төхөөрөмж зохион бүтээжээ. Германы анхны бөмбөгдөгч онгоцууд нь 300 кг- бөмбөг даацтай Gotha онгоцууд - G-III, G-IV байв. Гэсэн хэдий ч энэ компанийн дараагийн нисэх онгоц болох G-V нь 1000 кг бөмбөг дааж чаддаг болжээ. АНУ-ын анхны бөмбөгдөгч онгоцыг Америкийн нисэх онгоцны үйлдвэрлэлийг үндэслэгч [[Глен Мартин]] бүтээжээ. "Martin MB-1" анх 1918 оны 8-р сарын 17-нд агаарт хөөрсөн байна. Дайны дараа бөмбөгдөгч онгоцны гол чанар нь ачааны даац, нислэгийн зай гэж тооцогддог байв. Хурд чухал ач холбогдол өгөөгүй: олон хөдөлгүүрт онгоцыг олон тооны пулемётын тусламжтайгаар сөнөөгчдөөс хамгаалах шаардлагатай байв. Тохиромжгүй нисэх онгоцны буудал дээр хөөрөх, буух шаардлага мөн урган гарсан юм. 1930 оны 12-р сарын 22-нд Зөвлөлтийн нэг гайхалтай онгоц болох "ТБ-3" агаарт хөөрч, дэлхийн хэд хэдэн дээд амжилтыг тогтоосон. Энэ нь дэлхийн анхны цуврал дөрвөн хөдөлгүүртэй дан далавчит бөмбөгдөгч онгоц болжээ. ТБ-3 нь 1932-1937 онд үйлдвэрлэгдсэн бөгөөд 1939 онд [[Халхын голын дайн|Халхын голын]] [[Халхын голын дайн|дайнд]], [[Зөвлөлт-Финляндын дайн|Зөвлөлт-Финландын дайн]], Аугаа эх орны дайны эхэн үед оролцсон. Дайны туршид онгоцыг цэргийн тээврийн хэрэгсэл болгон ашиглаж байсан юм. 1919 оны Версалийн энх тайвны гэрээний хязгаарлалтын дагуу Германы нисэх онгоц зохион бүтээгчид зорчигч тээврийн онгоцыг байлдааны онгоц болгон хувиргах зорилготойгоор бүтээж байжээ. Ийм бөмбөгдөгч онгоцууд нь сүүлд Luftwaffe-ийн гол бөмбөгдөгч болсон "Ju-86", "He-111" байв. Хүнд поршентэй бөмбөгдөгч онгоцны хөгжлийн оргил нь 1942 онд зохион бүтээгч А.Жордановын удирдлаган дор бүтээгдсэн "Boeing B-29 Superfortress" байв. Хүчирхэг хөдөлгүүр, төгс аэродинамик нь онгоцыг 575 км/цагийн хурдтай, 9700 метрийн өндөрт, 4000 кг бөмбөгөөр 5000 км замыг туулах чадвартай болсон. Энэ нь анхны цөмийн зэвсэг тээвэрлэгч болсон: 1945 оны 8-р сарын 6-нд "Энола Гэй" нэртэй бөмбөгдөгч онгоц Японы [[Хирошима]] хотод атомын бөмбөг хаяж, 8-р сарын 9-нд [[Нагасаки]] хот цөмийн бөмбөгдөлтөд өртсөн түүхтэй билээ. [[Хүйтэн дайн|Хүйтэн дайны]] эхэн үед бөмбөгдөгч онгоцууд цөмийн зэвсгийн цорын ганц тээвэрлэгч байсан бөгөөд энэ нь хүнд бөмбөгдөгч нисэх онгоцыг эрчимтэй хөгжүүлж, бөмбөгдөгч онгоцны шинэ төслүүдийг олноор бий болгоход хүргэсэн. Гэхдээ хүнд нисэх онгоц бүтээх нарийн төвөгтэй, өндөр өртөгтэй тул эхний үеийн стратегийн бөмбөгдөгч онгоцнуудыг [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]], [[Их Британи]] гэсэн гурван улсад үйлдвэрлэсэн юм. Зөвлөлтийн агаарын довтолгооноос хамгаалах системийн сайжруулалт нь АНУ-ын удирдлагыг байлдааны үед нисэх онгоцны амьд үлдэх чадварыг нэмэгдүүлэх шинэ арга замыг эрэлхийлэхэд хүргэсэн. Хамгийн ирээдүйтэй арга бол тэдний илрүүлэлтийг багасгах явдал болсон байв. Анхны "үл үзэгдэгч" бөмбөгдөгч онгоц нь 1981 оны 6-р сарын 18-нд анхны нислэгээ хийсэн [[F-117]] байв. Үүнийг хөгжүүлэх явцад гол шаардлага нь онгоцны бүх илчлэх хүчин зүйлсийг багасгах явдал байв: радарын тусгал, хэт улаан туяаны болон дууны ялгарал, харааны илрүүлэлтийг багасгах. Радарын илрүүлэлтийг багасгахын тулд F-117 онгоцонд мохоо хэлбэртэй болгосон нь түүний аэродинамикт сөргөөр нөлөөлсөн юм. 1989 оны 7-р сарын 17-нд Дэвшилтэт технологийн бөмбөгдөгч онгоц (ATB) хөтөлбөрийн хүрээнд боловсруулсан "[[B-2 Spirit]]" стратегийн "үл үзэгдэгч" бөмбөгдөгч онгоц анхны нислэгээ хийсэн. Онгоц нь бараг төгс, жигд радарын тархалтыг хангадаг нисдэг далавчны аэродинамик загварыг ашигладаг. Үүнийг хөгжүүлсэний үр дүнд онгоц бүрийн өртөг 2 тэрбум доллараас давсан. АНУ-ын Агаарын тусгай командлал 20 ширхэг B-2 худалдаж авч гол цохилтын онгоц болгосон байна. === Бөмбөгдөгч онгоцны төрлүүд === * '''Шумбагч бөмбөгдөгч''' онгоц гэдэг нь огцом шумбалтын үеэр чөлөөт уналтын бөмбөг илгээх чадвартай бөмбөгдөгч онгоц юм. Удирдлагатай бөмбөг, удирдамжтай пуужин, компьютерийн тусламжтайгаар нарийвчлалтай бөмбөгдөлт байхгүй үед энэхүү бөмбөгдөлтийн техник нь жижиг (цэгтэй) байг (танк, хөлөг онгоц, гүүр) өндөр нарийвчлалтайгаар устгах боломжийг олгодог. Жишээ нь: Ju-87, Aichi D3A "Val," Douglas SBD Dauntless, Curtiss SB2C Helldiver, Pe-2. * '''Шөнийн бөмбөгдөгч онгоц''' бол шөнийн цагаар дайсны эсрэг үйл ажиллагаанд зориулагдсан тусгай бөмбөгдөгч онгоц юм. Ялангуяа Дэлхийн 2-р дайны үед шөнийн бөмбөгдөгч онгоцыг ихэвчлэн нарийвчлалтай зэвсэг (U-2LNB) болгон ашигладаг байсан. Энэ нь тэг эсвэл бараг тэг харагдах байдалд нарийвчлалтай бөмбөгдөлт хийх боломжийг олгодог "сохор" бөмбөгдөгч системүүд гарч ирэх хүртэл бөмбөгдөгч онгоцны тусдаа дэд төрөл хэлбэрээр оршин тогтнож байсан. * '''Хүнд бөмбөгдөгч онгоц''' - ихэвчлэн 4 хөдөлгүүртэй бөмбөгдөгч онгоц болон 3-аас дээш хөдөлгүүртэй, эсвэл ховор тохиолдолд хоёр хөдөлгүүртэй бусад бөмбөгдөгч онгоцыг хүнд бөмбөгдөгч онгоц гэж нэрлэдэг. * '''Дунд зэргийн бөмбөгдөгч онгоц''' - энэ төрлийн онгоц нь Холбоотны орнуудад хүнд ба хөнгөн бөмбөгдөгч онгоцуудын хооронд завсрынхыг нэрлэдэг байсан. * '''Хөнгөн бөмбөгдөгч онгоц''' – энэ төрлийн онгоц Холбоотны орнуудад, түүний дотор нэг хөдөлгүүртэй болон хоёр хөдөлгүүртэй онгоцонд байсан. * '''Өндөр хурдны бөмбөгдөгч онгоц''' – бөмбөгдөлтийн бай руу үсрэх эсвэл нууцаар ойртох бусад тактикийг ашиглан гэнэтийн дайралт хийх зориулалттай бөмбөгдөгч онгоц. * '''Алсын зайн бөмбөгдөгч онгоц''' – алсын зайн бөмбөгдөлт, дайсны шугамын гүнд агаарын дайралт хийх, фронтын бөмбөгдөгч онгоцнуудын эсрэг, фронтын шугамд үйл ажиллагаа явуулах зориулалттай бөмбөгдөгч онгоц.<br /> == Цахим холбоос == {{commonscat|Bomber aircraft|Бөмбөгдөгч онгоц}} {{Wiktionary}} [[Ангилал:Бөмбөгдөгч онгоц| ]] [[Ангилал:Агаарын дайн]] l5bq8y9viynva6bs2u9wh898kerggar 0 45799 864721 859415 2026-08-05T08:34:55Z Уянга951 106536 864721 wikitext text/x-wiki {{short description|АНУ-ын Миссури мужийн бие даасан хот}} {{Инфобокс суурин | name = Сент-Луис | native_name = St. Louis | settlement_type = [[Бие даасан хот (АНУ)|Бие даасан хот]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 280 | border = infobox | perrow = 1,2,2,1 | caption_align = center | image1 = Runner Fountain and Old Courthouse and Arch (5618845531).jpg | caption1 = Сент-Луис хотын төв дэх [[Хуучин шүүхийн байр (Сент-Луис)|Хуучин шүүхийн байр]] болон [[гарцын нуман хаалга]] | image2 = St. Louis Art Museum.JPG | caption2 = [[Сент-Луисын урлагийн музей]] | image3 = Busch Pano 2022.jpg | caption3 = [[Буш цэнгэлдэх хүрээлэн]] | image4 = Climatron - panoramio.jpg | caption4 = [[Миссуригийн Ботаникийн цэцэрлэг]] | image5 = St. Louis Union Station (17577826564).jpg | caption5 = [[Сент-Луис Юнион өртөө|Юнион өртөө]] }} | image_flag = Flag of St. Louis, Missouri.svg | flag_link = Сент-Луисын далбаа | image_seal = Seal of St. Louis, Missouri.svg | nickname = "Gateway to the West",<ref name="Globosapiens.net">{{cite web|url=http://www.globosapiens.net/travel-information/St.+Louis-698.html|title=St. Louis United States – Visiting the Gateway to the West|publisher=Globosapiens.net|access-date=2024-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515090544/http://www.globosapiens.net/travel-information/St.+Louis-698.html |archive-date=2011-05-15 |url-status=live}}</ref> The Gateway City,<ref name="Globosapiens.net"/> Mound City,<ref>{{Webarchiv|url=http://www.slpl.org/slpl/interests/article240099632.asp |wayback=20081001231020 |text=St. Louis Public Library on "Mound City" |archiv-bot=2024-05-25 10:59:29 InternetArchiveBot }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081001231020/http://www.slpl.org/slpl/interests/article240099632.asp|date=2008-10-01}}.</ref> The Lou,<ref>[https://web.archive.org/web/20080522094145/http://www.stltoday.com/blogzone/the-editors-desk/the-editors-desk/2008/05/offended-by-the-lou/ STLtoday.com on "The Lou"].</ref> Rome of the West,<ref>{{cite web |url=http://www.romeofthewest.com/ |title=Rome of the West |publisher=Stltoday.com |access-date=2024-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20170810033358/http://www.romeofthewest.com/|archive-date=August 10, 2017|url-status=live}}</ref> River City, The STL, St. Lou | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | pushpin_map = Миссури#АНУ | pushpin_relief = yes | coordinates = {{coord|38|37|38|N|90|11|52|W|region:US-MO_type:city(302,000)|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{flag|АНУ}} | subdivision_type1 = [[АНУ-ын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = {{flag|Миссури}} | subdivision_type2 = [[Статистикийн Нэгдсэн Бүс|СНБ]] | subdivision_name2 = [[Их Сент-Луис|Сент-Луис–Сент Чарльз-Фармингтон, MO–IL]] | subdivision_type3 = [[Хотын бөөгнөрлийн статистикийн бүс|ХБСБ]] | subdivision_name3 = [[Их Сент-Луис|Сент-Луис, MO-IL]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 2 сарын 14, 1764 | established_title2 = [[Хотын корпораци|Нэгдсэн]] | established_date2 = 1822 | named_for = [[IX Луи]] | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] | governing_body = [[Сент-Луисын удирдах зөвлөл|Удирдах зөвлөл]] | leader_title = [[Сент-Луис хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Кара Спенсер]] ([[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]]) | leader_title1 = [[Сент-Луисын удирдах зөвлөл|Зөвлөлийн дарга]] | leader_name1 = [[Меган Грин]] (АН) | leader_title2 = [[Нярав]] | leader_name2 = Адам Лэйн | leader_title3 = [[Хянагч]] | leader_name3 = [[Донна Барингер]] (АН) | leader_title4 = [[АНУ-ын Төлөөлөгчдийн Танхим|Конгрессын төлөөлөгч]] | leader_name4 = [[Уэсли Белл]] (АН) | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 171.39 | area_total_sq_mi = 66.17 | area_land_km2 = 159.85 | area_land_sq_mi = 61.72 | area_water_km2 = 11.53 | area_water_sq_mi = 4.45 | area_urban_sq_mi = 910.4 | area_urban_km2 = 2,357.8 | area_metro_sq_mi = 8,458 | area_footnotes = <ref name="TigerWebMapServer">{{cite web|title=ArcGIS REST Services Directory|url=https://tigerweb.geo.census.gov/arcgis/rest/services/TIGERweb/Places_CouSub_ConCity_SubMCD/MapServer|publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо|accessdate=2024-05-25|archive-date=2022-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119173812/https://tigerweb.geo.census.gov/arcgis/rest/services/TIGERweb/Places_CouSub_ConCity_SubMCD/MapServer|url-status=live}}</ref> | elevation_footnotes = <ref name="St. Louis Elevation">{{cite web|title=St. Louis City, Missouri – Population Finder – American FactFinder|publisher=[[АНУ-ын Геологийн судалгаа]]|url=http://geonames.usgs.gov/pls/gnispublic/f?p=106:3:3712217792123411::NO::P3_FID:765765|date=1980-10-24|access-date=2024-05-25|archive-date=2020-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200122161856/https://geonames.usgs.gov/login/index.php|url-status=live}}</ref> | elevation_ft = 466 | elevation_max_footnotes = <ref name="St. Louis elevation 2">{{cite web|title=Elevations and Distances in the United States|url=http://egsc.usgs.gov/isb//pubs/booklets/elvadist/elvadist.html|website=АНУ-ын Геологийн судалгаа|publisher=АНУ-ын Дотоод хэргийн яам — АНУ-ын Геологийн судалгаа|access-date=2024-05-25|date=2005-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109183109/http://egsc.usgs.gov/isb//pubs/booklets/elvadist/elvadist.html|archive-date=2013-11-09|url-status=live}}</ref> | population_total = 301578 | population_as_of = [[2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]] | population_est = 278144 {{decrease}} | pop_est_as_of = 2025 | pop_est_footnotes = <ref name="Quickfacts 2025">{{cite web|title=Vintage 2025 Estimates|url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/stlouiscitycountymissouri/PST045225 |website=census.gov |access-date=2026-06-19}}</ref> | population_footnotes = <ref name="2020 Census (City)"/> | population_density_sq_mi = 4886.23 | population_density_km2 = 1886.59 | population_urban = 2156323 (АНУ: [[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|22-т]]) | population_density_urban_km2 = 914.5 | population_density_urban_sq_mi = 2,368.6 | population_metro = 2809299 (АНУ: [[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|21-т]]) | population_rank = АНУ: [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|70-д]]<br>Миссури: 2-т | population_blank2_title = [[Статистикийн Нэгдсэн Бүс|СНБ]] | population_blank2 = 2914230 (АНУ: [[Статистикийн Нэгдсэн Бүс|20-д]]) | population_demonym = Сент-Луисчууд | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |title= Total Gross Domestic Product for St. Louis, MO-IL (MSA) |url= https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP41180 |website= fred.stlouisfed.org |access-date= 2024-05-25 |archive-date= 2023-10-09 |archive-url= https://web.archive.org/web/20231009234549/https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP41180 |url-status= live }}</ref> | demographics2_title1 = Их Сент-Луис | demographics2_info1 = $209.9 тэрбум (2022) | postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд | postal_code = {{collapsible list | title = Жагсаалт | frame_style = border:none; padding: 0; | list_style = display:none |63101–63141<br />63143–63147<br />63150–63151<br />63155–63158<br />63160<br />63163–63164<br />63166–63167<br />63169<br />63171<br />63177–63180<br />63182<br />63188<br />63190<br />63195<br />63197–63199}} | area_code = [[Бүс нутгийн код 314|314/557]] | area_code_type = [[Хойд Америкийн дугаарлалтын төлөвлөгөө|Бүс нутгийн кодууд]] | timezone = [[Төв цагийн бүс|CST]] | utc_offset = −6 | timezone_DST = [[Төв цагийн бүс|CDT]] | utc_offset_DST = −5 | elevation_max_ft = 614 | blank_name = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС]] код | blank_info = 29-65000 | website = {{URL|https://stlouis-mo.gov}} | footnotes = }} '''Сент-Луис''' ({{lang-en|Saint Louis}} [{{IPA|ˌseɪntˈluːɪs}}]) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Миссури]] муж улсад орших [[Чөлөөт хот (Америкийн Нэгдсэн Улс)|чөлөөт хот]] бөгөөд [[Иллиной]] муж улстай хаяа залган, [[Миссиссиппи|Миссиссиппи мөрний]] баруун биед байрладаг. 2015 оны байдлаар 315.685 оршин суугчтай тус хотыг тойрсон [[Их Сент-Луис]] бүсэд 2.916.447 хүн амьдардгаараа муж улсдаа хамгийн томд, АНУ-даа 19-рт тооцогдож байна. Тус хот нь 1904 онд Дэлхийн үзэсгэлэн болон Зуны Олимпын наадмыг нэгэн зэрэг зохион байгуулсан түүхтэй бөгөөд Олимпын наадмыг хүлээн авсан Хойд Америкийн анхны хот болсон юм. Өнөө үед Сент-Луис нь санхүү, анагаах ухаан, боловсролын томоохон төв бөгөөд дэлхийн шилдэг сургуулиудын нэг болох Сент-Луис дахь Вашингтоны их сургууль (Washington University in St. Louis) энд байрладаг. Түүнчлэн бейсболын "Сент-Луис Кардиналс", хоккейн "Сент-Луис Блюз" зэрэг алдартай спортын багуудтай. == Түүх == {{Өргөтгөх хэсэг}} {{Том зураг|St. Louis skyline September 2008.jpg|800|Сент-Луис хотын төв}} == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Сент-Луис, Миссури ([[Сент-Луис Ламберт олон улсын нисэх буудал|Ламберт–Сент-Луис олон улсын нисэх буудал]]), 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1874–одоо |single line = Y |collapsed = Y |Jan record high F = 77 |Feb record high F = 85 |Mar record high F = 92 |Apr record high F = 93 |May record high F = 98 |Jun record high F = 108 |Jul record high F = 115 |Aug record high F = 110 |Sep record high F = 104 |Oct record high F = 94 |Nov record high F = 86 |Dec record high F = 78 |year record high F = 115 |Jan avg record high F = 64.7 |Feb avg record high F = 71.0 |Mar avg record high F = 79.4 |Apr avg record high F = 86.4 |May avg record high F = 90.4 |Jun avg record high F = 95.5 |Jul avg record high F = 99.2 |Aug avg record high F = 99.1 |Sep avg record high F = 93.4 |Oct avg record high F = 87.0 |Nov avg record high F = 75.5 |Dec avg record high F = 66.9 |year avg record high F = 100.7 |Jan high F = 40.4 |Feb high F = 45.8 |Mar high F = 56.6 |Apr high F = 68.0 |May high F = 77.1 |Jun high F = 85.9 |Jul high F = 89.6 |Aug high F = 88.3 |Sep high F = 81.1 |Oct high F = 69.2 |Nov high F = 55.5 |Dec high F = 44.5 |year high F = 66.8 |Jan mean F = 32.1 |Feb mean F = 36.7 |Mar mean F = 46.6 |Apr mean F = 57.5 |May mean F = 67.5 |Jun mean F = 76.5 |Jul mean F = 80.4 |Aug mean F = 78.8 |Sep mean F = 71.0 |Oct mean F = 59.1 |Nov mean F = 46.5 |Dec mean F = 36.5 |year mean F = 57.4 |Jan low F = 23.8 |Feb low F = 27.6 |Mar low F = 36.7 |Apr low F = 47.0 |May low F = 57.9 |Jun low F = 67.2 |Jul low F = 71.1 |Aug low F = 69.3 |Sep low F = 60.9 |Oct low F = 49.1 |Nov low F = 37.4 |Dec low F = 28.5 |year low F = 48.0 |Jan avg record low F = 4.4 |Feb avg record low F = 9.6 |Mar avg record low F = 17.8 |Apr avg record low F = 32.2 |May avg record low F = 43.5 |Jun avg record low F = 55.5 |Jul avg record low F = 61.4 |Aug avg record low F = 60.1 |Sep avg record low F = 47.1 |Oct avg record low F = 33.6 |Nov avg record low F = 22.0 |Dec avg record low F = 11.0 |year avg record low F = 1.2 |Jan record low F = −22 |Feb record low F = −18 |Mar record low F = −5 |Apr record low F = 20 |May record low F = 31 |Jun record low F = 43 |Jul record low F = 51 |Aug record low F = 47 |Sep record low F = 32 |Oct record low F = 21 |Nov record low F = 1 |Dec record low F = −16 |year record low F = -22 |precipitation colour = green |Jan precipitation inch = 2.59 |Feb precipitation inch = 2.23 |Mar precipitation inch = 3.50 |Apr precipitation inch = 4.73 |May precipitation inch = 4.82 |Jun precipitation inch = 4.49 |Jul precipitation inch = 3.93 |Aug precipitation inch = 3.38 |Sep precipitation inch = 2.96 |Oct precipitation inch = 3.15 |Nov precipitation inch = 3.42 |Dec precipitation inch = 2.50 |year precipitation inch = 41.70 |Jan snow inch = 5.7 |Feb snow inch = 4.3 |Mar snow inch = 2.3 |Apr snow inch = 0.2 |May snow inch = 0.0 |Jun snow inch = 0.0 |Jul snow inch = 0.0 |Aug snow inch = 0.0 |Sep snow inch = 0.0 |Oct snow inch = 0.0 |Nov snow inch = 0.9 |Dec snow inch = 3.2 |year snow inch = 16.6 |unit precipitation days = 0.01 инч |Jan precipitation days = 9.3 |Feb precipitation days = 8.7 |Mar precipitation days = 10.8 |Apr precipitation days = 11.5 |May precipitation days = 12.6 |Jun precipitation days = 9.8 |Jul precipitation days = 8.9 |Aug precipitation days = 8.4 |Sep precipitation days = 7.3 |Oct precipitation days = 8.5 |Nov precipitation days = 9.0 |Dec precipitation days = 9.0 |year precipitation days = 113.8 |unit snow days = 0.1 инч |Jan snow days = 4.7 |Feb snow days = 3.9 |Mar snow days = 1.7 |Apr snow days = 0.2 |May snow days = 0.0 |Jun snow days = 0.0 |Jul snow days = 0.0 |Aug snow days = 0.0 |Sep snow days = 0.0 |Oct snow days = 0.0 |Nov snow days = 0.8 |Dec snow days = 3.2 |year snow days = 14.5 |Jan humidity = 73.0 |Feb humidity = 72.0 |Mar humidity = 68.3 |Apr humidity = 63.5 |May humidity = 66.5 |Jun humidity = 67.1 |Jul humidity = 68.0 |Aug humidity = 70.0 |Sep humidity = 71.6 |Oct humidity = 68.7 |Nov humidity = 72.2 |Dec humidity = 75.8 |year humidity = 69.7 |Jan sun = 161.2 |Feb sun = 158.3 |Mar sun = 198.3 |Apr sun = 223.5 |May sun = 266.5 |Jun sun = 291.9 |Jul sun = 308.9 |Aug sun = 269.8 |Sep sun = 236.1 |Oct sun = 208.4 |Nov sun = 140.9 |Dec sun = 129.9 |year sun = 2593.7 |Jan percentsun = 53 |Feb percentsun = 53 |Mar percentsun = 53 |Apr percentsun = 56 |May percentsun = 60 |Jun percentsun = 66 |Jul percentsun = 68 |Aug percentsun = 64 |Sep percentsun = 63 |Oct percentsun = 60 |Nov percentsun = 47 |Dec percentsun = 44 |year percentsun = 58 |Jan dew point C = −6.6 |Feb dew point C = −4.4 |Mar dew point C = 0.6 |Apr dew point C = 5.7 |May dew point C = 11.6 |Jun dew point C = 16.7 |Jul dew point C = 19.2 |Aug dew point C = 18.4 |Sep dew point C = 14.8 |Oct dew point C = 7.8 |Nov dew point C = 2.2 |Dec dew point C = −3.6 |Jan uv = 1.7 |Feb uv = 2.7 |Mar uv = 4.5 |Apr uv = 6.4 |May uv = 7.9 |Jun uv = 9.0 |Jul uv = 9.1 |Aug uv = 8.2 |Sep uv = 6.3 |Oct uv = 4.0 |Nov uv = 2.3 |Dec uv = 1.6 year uv = 5.3 |source 1 = NOAA (харьцангуй чийгшил, шүүдрийн цэг болон нар 1961−1990)<ref name = "NOAA STL TXT"> {{cite web |url = https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00013994&format=pdf |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |title = Station Name: MO ST LOUIS LAMBERT INTL AP |work = U.S. Climate Normals 2020: U.S. Monthly Climate Normals (1991–2020) |access-date = 2026-06-19 }} </ref><ref name = "NWS St. Louis, MO (LSX)"> {{cite web |url = https://www.weather.gov/wrh/Climate?wfo=lsx |title = NowData – NOAA Online Weather Data |publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date = 2026-06-19 }} </ref><ref name = "WMO 1961–90 KSTL"> {{cite web |url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72434.TXT |title = WMO Climate Normals for ST. LOUIS/LAMBERT, MO 1961–1990 |access-date = 2026-06-19 |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа }} </ref> |source 2 = UV Index Today (1995 - 2022)<ref name = "UVIT"> {{cite web |url = https://www.uvindextoday.com/usa/missouri/st-louis-county/st-louis-uv-index/historical-data |title = Historical UV Index Data - St. Louis, MO |publisher = UV Index Today |access-date = 2026-06-19 }} </ref> }} == Ном зүй == * Patricia Cleary: ''The World, the Flesh, and the Devil: A History of Colonial St. Louis.'' University of Missouri Press, Columbia 2011, ISBN 978-0-8262-1913-8. == Цахим холбоос == {{Commonscat|St. Louis, Missouri|Сент-Луис}} * [http://stlouis.missouri.org/ Сент-Луис хотын албан ёсны цахим хуудас] * [http://www.explorestlouis.com/ Жуулчдад зориулсан мэдээллийн цахим хуудас] == Эшлэл == <references/> [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:АНУ-ын хот]] [[Ангилал:Дотоодын боомттой суурин]] [[Ангилал:Миссурийн суурин]] [[Ангилал:Сент-Луис| ]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] [[Ангилал:Миссисипи мөрний суурин]] [[Ангилал:Миссури мөрний суурин]] [[Ангилал:1764 онд байгуулагдсан]] 4qnnpfoqrrylbduth4wjjgaokw5riq0 0 53548 864726 862158 2026-08-05T09:12:16Z Enkhsaihan2005 64429 864726 wikitext text/x-wiki {{Short description|Польшийн муж}} {{Инфобокс суурин | name = Их Польш муж | native_name = Województwo wielkopolskie | settlement_type = [[Польшийн мужууд|Муж]] | image_skyline = | imagesize = 150px | image_flag = POL województwo wielkopolskie flag.svg | flag_border = no | image_shield = POL województwo wielkopolskie COA.svg | image_map = Greater Poland in Poland (+rivers).svg | map_caption = Польш дахь байршил | image_map1 = Woj wielkopolskie adm.png | map_caption1 = Захиргааны газрын зураг | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{POL}} | seat_type = Нийслэл | seat = [[Познань]] | parts_type = [[Повят|Тойрог]] | parts = 4 хот, 31 орон нутгийн тойрог * | p1 = [[Калиш]] | p2 = [[Конин]] | p3 = [[Лешно]] | p4 = [[Познань]] | p5 = [[Вжесня тойрог]] | p6 = [[Вонгровец тойрог]] | p7 = [[Вольштын тойрог]] | p8 = [[Гнезно тойрог]] | p9 = [[Гостынь тойрог]] | p10 = [[Гродзиск тойрог, Их Польш муж|Гродзиск тойрог]] | p11 = [[Злотув тойрог]] | p12 = [[Калиш тойрог]] | p13 = [[Кемпно тойрог]] | p14 = [[Коло тойрог]] | p15 = [[Конин тойрог]] | p16 = [[Косьцян тойрог]] | p17 = [[Кротошин тойрог]] | p18 = [[Лешно тойрог]] | p19 = [[Мендзыхуд тойрог]] | p20 = [[Новы Томысль тойрог]] | p21 = [[Оборники тойрог]] | p22 = [[Острув тойрог, Их Польш муж|Острув тойрог]] | p23 = [[Остшешув тойрог]] | p24 = [[Пила тойрог]] | p25 = [[Плешев тойрог]] | p26 = [[Познань тойрог]] | p27 = [[Равич тойрог]] | p28 = [[Слупца тойрог]] | p29 = [[Сьрем тойрог]] | p30 = [[Сьрода тойрог, Их Польш муж|Сьрода тойрог]] | p31 = [[Турек тойрог]] | p32 = [[Ходжеж тойрог]] | p33 = [[Чарнков-Тшцянка тойрог]] | p34 = [[Шамотулы тойрог]] | p35 = [[Яроцин тойрог]] | governing_body = Гүйцэтгэх зөвлөл | leader_title1 = [[Польшийн воевода (1999 оноос)|Воевода]] | leader_name1 = [[Агата Собчик]] ([[Польш 2050|PL2050]]) | leader_title2 = [[Мужийн маршал|Маршал]] | leader_name2 = [[Марек Возняк]] ([[Иргэний Индэр нам (Польш)|PO]]) | leader_title3 = [[Европын Парламент|ЕП]] | leader_name3 = [[Их Польш (Европын Парламентын тойрог)|Их Польш тойрог]] | coor_pinpoint = Познань | coordinates = {{Coord|52|17|34|N|16|44|8|E|region:PL-30_type:adm1st|display=inline}} {{Coord|52|20|02|N|17|14|50|E|region:PL-WP_type:adm1st|display=title,inline}} | area_total_km2 = 29826 | total_type = Нийт | population_total = 3594363 | population_as_of = 2023 (6 сар) | population_density_km2 = auto | population_urban = 1892609 | population_blank1_title = Хөдөөгийн | population_blank1 = 1602861 | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +2 | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-08-05}}</ref> | demographics1_title1 = Нийт | demographics1_info1 = €83.567 тэрбум (2024) | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = €24,342 (2024) | blank_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2021) | blank_info_sec2 = 0.884<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/POL/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&years=2019|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2026-08-05}}</ref><br/>{{color|green|маш өндөр}} · [[Польшийн мужийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|5-д]] | blank1_name_sec2 = Үндсэн нисэх буудал | blank1_info_sec2 = [[Познань–Лавица нисэх буудал]] | blank2_name_sec2 = [[Польшийн хурдны замууд|Хурдны зам]] | blank2_info_sec2 = [[File:A2-PL.svg|32px|link=Хурдны зам A2 (Польш)]] [[File:S5-PL.svg|32px|link=Хурдны зам S5 (Польш)]] [[File:S8-PL.svg|32px|link=Хурдны зам S8 (Польш)]] | iso_code = [[ISO 3166-2:PL|PL-30]] | registration_plate = [[Польшийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|P]] | website ={{URL|https://www.poznan.uw.gov.pl/}} | footnotes = * 226 [[гмина]]д хуваагддаг. | image_blank_emblem = Logo of Wielkopolska.svg | blank_emblem_type = [[Брэнд тэмдэг]] | blank_emblem_size = 120px }} '''Их Польш муж''' ({{lang-pl|województwo wielkopolskie}}) нь [[Польш|Бүгд Найрамдах Польш Улсын]] 16 [[Воеводство (Польш)|мужийн]] нэг юм. Мужийн төв нь [[Познань]]. [[Их Польш]] нь эртний хант улсын хотууд болох [[Познань]] ба [[Гнезно]]гийн хамтаар польшчуудын эх нутаг хэмээн тооцдог. Энд мөн л польшийн эртний хот болох [[Калиш]] бий. == Tүүх == Өнөөгийн Их Польш мужийн нутаг дэвсгэр нь урьдны [[Прусс]]ийн [[Позен аймаг|Позен аймгийн]] нутаг дэвсгэртэй бараг ижил юм. Харин түүхэн Их Польш нь энэ мужаас хамаагүй том нутаг дэвсгэрийг хамарч байв. Их Польш муж нь 1999 онд шинээр хийгдсэн засаг захиргааны хуваарийн дагуу [[Познань муж]] болон [[Калиш муж|Калиш]], [[Конин муж|Конин]], [[Пила муж|Пила]], [[Лешно муж|Лешно]] зэрэг мужуудын хэсгээс таслан авч байгуулжээ. == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{commons|Voivodeships of Poland|Их Польш муж}} * [https://www.umww.pl/wersja-niemiecka-1 Мужийн маршалын албаны цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20050416171220/http://www.rzeczpospolita.pl/teksty/wydanie_040302/kraj_a_7-1.F.jpg Map of Polish Regions] {{Польшийн муж}} [[Ангилал:Их Польш муж| ]] [[Ангилал:Польшийн муж]] jlg20h2u45jj0eazv0i4tqj3a3izo6m 0 53947 864720 724799 2026-08-05T08:29:46Z Уянга951 106536 864720 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kitasato Shibasaburo.jpg|200px|thumb|right|Китасато Шибасабүро]] '''Китасато Шибасабүро''' ([[1853 он]]ы [[1 сарын 29]] - [[1931 он]]ы [[6 сарын 13]]) нь [[Япон]]ы микробиологич. Китасато Шибасабүро бактериологич бөгөөд "Японы орчин үеийн анагаах ухааны эцэг" хэмээн өргөмжлөгдсөн эрдэмтэн юм.Тэрбээр Германд суралцаж, нэрт эрдэмтэн Роберт Кохын лабораторид ажиллаж байхдаа 1889 онд дэлхийд анх удаа татран өвчний нянг (бацилл) цэврээр нь ялган авч өсгөвөрлөж чаджээ. Дараа жил нь Эмиль фон Берингтэй хамтран татран болон сахуу өвчний эсрэг "Ийлдэс эмчилгээ"-ний (ийлдэс судлал) аргыг нээсэн нь анагаах ухааны түүхэнд асар том эргэлт болсон юм. Мөн 1894 онд Хонг Конгод тахал дэгдэх үед тахал үүсгэгч нянг (Yersinia pestis) нээсэн эрдэмтдийн нэг билээ. Тэрээр Китасато хүрээлэн (өнөөгийн Китасато их сургууль)-г үүсгэн байгуулж, Японы эмч нарын холбооны анхны ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байв. Түүний анагаах ухаанд оруулсан хувь нэмрийг үнэлж, 2024 оноос гүйлгээнд гаргасан Японы шинэ 1000 иений дэвсгэрт дээр түүний хөргийг залсан байдаг.<ref>{{Cite web |date=2026-06-09 |title=Kitasato Shibasaburo {{!}} Immunology Pioneer, Microbiology, Pathology {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Kitasato-Shibasaburo |access-date=2026-08-05 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> {{stub}} == Цахим холбоос == {{commonscat|Kitasato Shibasaburo}} * [http://global.britannica.com/EBchecked/topic/319619/Kitasato-Shibasaburo Encyclopaedia Britannica] {{DEFAULTSORT:Шибасабүро Китасато}} [[Ангилал:19-р зууны эмч]] [[Ангилал:20-р зууны эмч]] [[Ангилал:Бактериологич]] [[Ангилал:Кэйо Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:Татран]] [[Ангилал:20-р зууны Леопольдинагийн гишүүн]] [[Ангилал:АНУ-ын Гүн Ухааны Нийгэмлэгийн гишүүн]] [[Ангилал:Япончууд]] [[Ангилал:1853 онд төрсөн]] [[Ангилал:1931 онд өнгөрсөн]] {{Biology-bio-stub}} {{Med-bio-stub}} 137owjfddgvuq5eqigyqkgzfy8tai4c 0 64203 864723 862037 2026-08-05T09:01:56Z ~2026-43295-37 106569 864723 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Баярхүүгийн Бат-Өлзий<br/> {{MongolUnicode| ᠪᠠᠶᠠᠷᠬᠥᠥ᠎ᠶᠢᠨ<br/>ᠪᠠᠲᠤ ᠥᠯᠵᠡᠢ |lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1992|6|8}} | birth_place = [[Зэрэг сум]], [[Ховд аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = 177 см | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын арслан]] | title1 = [[Улсын арслан]] | title_year1 = 2026 | title2 = [[Улсын заан]] | title_year2 = 2022 | title3 = [[Улсын харцага]] | title_year3 = 2016 | title4 = [[Аймгийн арслан]] | title_year4 = 2014 | үзүүрлэсэн = '''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]]) | шөвгөрсөн = '''4''' ([[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2016]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]])|<nowiki>2026]])</nowiki> | updated = 2026-7-12 |title5=[[Аймгийн заан]]|title_year5=2014|nationality={{MGL}}|дуурьсгасан=[[Зэрэг сум]], [[Ховд аймаг]]|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө |[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}} {{Медаль|Алт|2023 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Алт|2018 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}} {{Медаль|Алт|2021 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Алт|2019 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Мөнгө|2023 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2025 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2022 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|Чингис хаан цом}} {{Медаль|Хүрэл|2023 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|Аймгийн баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2014 Орхон}} {{Медаль|Мөнгө|2014 Ховд}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Бүх цэргийн наадам]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2016 оны бүх цэргийн наадам|2016 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2008 Зэрэг}}|түрүүлсэн=|headercolor=gold|title6=Аймгийн харцага|title_year6=2014|title7=Цэргийн начин|title_year7=2013|title8=[[Сумын заан]]|title_year8=2008|цагаансартүрүү='''2''' (2018, 2023)}} '''Баярхүүгийн Бат-Өлзий''' (1992 оны 6-р сарын 8-нд [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] [[Зэрэг сум|Зэрэг суманд]] төрсөн) - үндэсний бөхийн [[Улсын арслан|Улсын Арслан]] цолтой бөх. == Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд == 2013 оны Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн "Цэргийн начин" цол хүртсэн. Тухайн жилээ Ховд аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн "Аймгийн харцага" цол хүртсэн. 2014 оны Ховд аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Б.Тайванд өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цол хүртсэн. Мөн тус жилээ Орхон аймгийн баяр наадамд аймгийн заан Д.Бадамгараваар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2016 Бүх цэргийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн. == Улсын наадмын дэвжээнд == 2016 оны АХ-ын 95 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Л.Нямсүрэнгээр дөрөв, улсын начин Б.Амарзаяагаар тав, аймгийн арслан Д.Анараар зургаа даван шөвгөрч "Монгол улсын харцага" цол хүртсэн. 2019 оны АХ-ын 98 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Б.Отгонбаатараар дөрөв, аймгийн арслан Б.Бат-Амгалангаар тав даван шөвгөрч чимэг нэмсэн. 2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ч.Эрдэнэсайханаар дөрөв, улсын начин Б.Ганхуягаар тав, аймгийн заан Э.Энх-Амгалангаар зургаа, улсын харцага Н.Золбоогоор долоо давж " Монгол улсын заан " цолыг хүртсэн. 2023 оны АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Э.Мөнхжаргалаар дөрөв давж тавын даваанд аймгийн хурц арслан Э.Ууганбаярт өвдөг шороодсон. 2024 оны АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Э.Мөнх-Эрдэнээр дөрөв давж тавын даваанд аймгийн хурц арслан М.Амарсанаад өвдөг шороодсон. 2025 оны АХ-ын 104 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ц.Төмөрцоожоор дөрөв, аймгийн хурц арслан Б.Очирхүүгээр тав, улсын начин Л.Энхсаруулаар зургаа давж "Үнэн зоригт" чимэг нэмсэн. 2026 оны АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын арслан Э.Батмагнайгаар найм, улсын дархан аварга Н.Батсууриар ес давж, арвын даваанд улсын арслан Б.Орхонбаярт өвдөг шороодон үзүүрлэж "Монгол улсын арслан" цол хүртсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|2026}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NE|6|UuZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NE|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NE|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|7|NE|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NH|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NH|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|NH|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|N|1024|AL|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Эх Сурвалж== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Бат-Өлзий, Баярхүүгийн}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Улсын арслан]] [[Ангилал:1992 онд төрсөн]] h7wgl81cx58lcdu3mw5tzz9lrs6ryz0 864724 864723 2026-08-05T09:06:31Z ~2026-43295-37 106569 864724 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Баярхүүгийн Бат-Өлзий<br/> {{MongolUnicode| ᠪᠠᠶᠠᠷᠬᠥᠥ᠎ᠶᠢᠨ<br/>ᠪᠠᠲᠤ ᠥᠯᠵᠡᠢ |lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1992|6|8}} | birth_place = [[Зэрэг сум]], [[Ховд аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = 177 см | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын арслан]] | title1 = [[Улсын арслан]] | title_year1 = 2026 | title2 = [[Улсын заан]] | title_year2 = 2022 | title3 = [[Улсын харцага]] | title_year3 = 2016 | title4 = [[Аймгийн арслан]] | title_year4 = 2014 | үзүүрлэсэн = '''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]]) | шөвгөрсөн = '''4''' ([[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2016]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]])|<nowiki>2026]])</nowiki> | updated = 2026-7-12 |title5=[[Аймгийн заан]]|title_year5=2014|nationality={{MGL}}|дуурьсгасан=[[Зэрэг сум]], [[Ховд аймаг]]|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө |[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}} {{Медаль|Алт|2023 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Алт|2018 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}} {{Медаль|Алт|2021 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Алт|2019 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Мөнгө|2023 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2025 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2022 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|Чингис хаан цом}} {{Медаль|Хүрэл|2023 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|Аймгийн баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2014 Орхон}} {{Медаль|Мөнгө|2014 Ховд}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Бүх цэргийн наадам]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2016 оны бүх цэргийн наадам|2016 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2008 Зэрэг}}|түрүүлсэн=|headercolor=gold|title6=Аймгийн харцага|title_year6=2014|title7=Цэргийн начин|title_year7=2013|title8=[[Сумын заан]]|title_year8=2008|цагаансартүрүү='''2''' (2018, 2023)}} '''Баярхүүгийн Бат-Өлзий''' (1992 оны 6-р сарын 8-нд [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] [[Зэрэг сум|Зэрэг суманд]] төрсөн) - үндэсний бөхийн [[Улсын арслан|Улсын Арслан]] цолтой бөх. == Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд == 2013 оны Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн "Цэргийн начин" цол хүртсэн. Тухайн жилээ Ховд аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн "Аймгийн харцага" цол хүртсэн. 2014 оны Ховд аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Б.Тайванд өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цол хүртсэн. Мөн тус жилээ Орхон аймгийн баяр наадамд аймгийн заан Д.Бадамгараваар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2016 Бүх цэргийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн. == Улсын наадмын дэвжээнд == 2016 оны АХ-ын 95 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Л.Нямсүрэнгээр дөрөв, улсын начин Б.Амарзаяагаар тав, аймгийн арслан Д.Анараар зургаа даван шөвгөрч "Монгол улсын харцага" цол хүртсэн. 2019 оны АХ-ын 98 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Б.Отгонбаатараар дөрөв, аймгийн арслан Б.Бат-Амгалангаар тав даван шөвгөрч чимэг нэмсэн. 2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ч.Эрдэнэсайханаар дөрөв, улсын начин Б.Ганхуягаар тав, аймгийн заан Э.Энх-Амгалангаар зургаа, улсын харцага Н.Золбоогоор долоо давж " Монгол улсын заан " цолыг хүртсэн. 2023 оны АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Э.Мөнхжаргалаар дөрөв давж тавын даваанд аймгийн хурц арслан Э.Ууганбаярт өвдөг шороодсон. 2024 оны АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Э.Мөнх-Эрдэнээр дөрөв давж тавын даваанд аймгийн хурц арслан М.Амарсанаад өвдөг шороодсон. 2025 оны АХ-ын 104 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ц.Төмөрцоожоор дөрөв, аймгийн хурц арслан Б.Очирхүүгээр тав, улсын начин Л.Энхсаруулаар зургаа давж "Үнэн зоригт" чимэг нэмсэн. 2026 оны АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын арслан Э.Батмагнайгаар найм, улсын дархан аварга Н.Батсууриар ес давж, арвын даваанд улсын арслан Б.Орхонбаярт өвдөг шороодон үзүүрлэж "Монгол улсын арслан" цол хүртсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NE|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NE|6|UuZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NE|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NE|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|7|NE|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NH|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NH|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|NH|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|N|1024|AL|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Эх Сурвалж== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Бат-Өлзий, Баярхүүгийн}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Улсын арслан]] [[Ангилал:1992 онд төрсөн]] e2m93n7e4dj7wvhyr1hl3ne0p3zk7mg 0 76183 864662 820635 2026-08-04T13:40:46Z Avirmed Batsaikhan 53733 864662 wikitext text/x-wiki [[Файл:Formation of a Legacy, Heritage flight merges aviation past and present 86-16-51-22.jpg|thumb|Америкийн 4 үеийн сөнөөгч онгоцнууд]] '''Сөнөөгч онгоц'''-([[Орос хэл|орос]]. ''Истребитель'', [[Англи хэл|англи]]. ''Fighter aircraft'') агаарын тулаанд сөрөг талын онгоцыг сөнөөх бөгөөд агаарын орон зайд давуу талыг бий үндсэн зориулалттай байлдааны онгоц юм. Улмаар [[Бөмбөгдөгч онгоц|бөмбөгдөгч онгоцууд]] болон давшилтын онгоцуудад тактикийн болон стратегийн бөмбөгдөлтөд оролцуулах боломжийг олгож, дайсны мөн ийм үйлдэл хийхээс сэргийлдэг. Сөнөөгч онгоцыг агаарт ноёрхолоо тогтоох, бөмбөгдөгч онгоц, тээврийн онгоц, иргэний агаарын онгоцыг дагалдан хамгаалах болон газрын объектыг дайсны агаарын хүчнээс хамгаалахад ашигладаг. Зарим тохиолдолд газрын болон тэнгисийн байг довтолоход ашигладаг байна. [[Файл:F-35A flight (cropped).jpg|thumb|F-35A сөнөөгч онгоц]] Сөнөөгч онгоцны гол үзүүлэлтүүд нь зөвхөн галын хүч төдийгүй зорилтот бусад онгоцтой харьцуулахад өндөр хурд, маневрлах чадвар илүү байдаг юм. Агаарын давуу байдлыг олж авахын тулд байлдагчийн хүчин чармайлтын амжилт эсвэл бүтэлгүйтэл нь нисгэгчдийнхээ ур чадвар, сөнөөгчдийг байрлуулах сургаалын тактикийн үндэслэл, тэдгээрийн тоо, гүйцэтгэл зэрэг хэд хэдэн хүчин зүйлээс хамаардаг байна. == Түүх == [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн нэгдүгээр дайны]] үед анхны агаарын тулаанууд болж эхэлсэнээс хойш агаарын давуу байдлыг ханган хадгалах нь ялалт байгуулахад зайлшгүй шаардлагатай гэдгийг ойлгосон. Дайсны нисэх онгоц, дирижаблуудыг байлдааны талбарт тагнуул хийх замаар мэдээлэл цуглуулах чадварыг зогсоохын тулд сөнөөгч онгоцууд дэлхийн 1-р дайны туршид үргэлжлүүлэн хөгжүүлж байв. Энэ үеийн сөнөөгч онгоц нь маш жижиг бөгөөд хожмын стандартын дагуу хөнгөн зэвсэглэсэн байсан бөгөөд ихэнх нь даавуун материалаар бүрсэн модон биетэй, хамгийн дээд тал нь цагт 100 миль (160 км) агаарын хурдтай давхар далавчтай онгоц байсан юм. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] эхлэхэд ихэнх сөнөөгч онгоцнууд пулемёт эсвэл бага өвөрын их буугаар зэвсэглэсэн бүтэн металл биетэй дан далавчтай болсон бөгөөд зарим нь цагт 400 миль (640 км) хүртэл хурдалж чаддаг болсон байв. Энэ үед ихэнх сөнөөгч онгоцууд нэг хөдөлгүүртэй байсан ч хэд хэдэн хос хөдөлгүүртэй сөнөөгч онгоцууд хийгдэж эхэлсэн. Гэсэн хэдий ч нэг хөдөлгүүртэй сөнөөгч онгоц хоёр хөдөлгүүртэйгээс илүү байсан. Тухайн үеийн дэлхийн томоохон гүрнүүд нислэгийн шинж чанар болон ажиллагааны тактикийн хувьд ялгаатай хэд хэдэн үндсэн сөнөөгч онгоцтой байсан. Жишээлбэл, Герман улс "Bf-109" болон "Me-110" сөнөөгч онгоцны янз бүрийн хувилбартай, Зөвлөлт Холбоот Улс "И-16" болон "И-153" сөнөөгч онгоцтой, Их Британи нь "Spitfire" болон "Hurricane" сөнөөгч онгоцтой байв. Бусад зарим улс орнууд, ялангуяа АНУ, Япон, Франц улсууд сөнөөгч онгоц хөгжүүлэхэд мэдэгдэхүйц ахиц дэвшил гаргасан. Мөн дайны үед мэдэгдэхүйц хөгжсөн боловч алдартай болоогүй илүү орчин үеийн өөрчлөлт, төрлийн сөнөөгч онгоцууд байсан. Ийнхүү Зүүн фронтод дайны ажиллагаа эхлэхэд Зөвлөлт Холбоот Улс шинэ "Як-1", "МиГ-3", "ЛаГГ-3" сөнөөгч онгоцтой болсон бол Нацист Герман улс дайны үеэр "Фоке-Вульф FW-190 " сөнөөгч онгоцыг хөгжүүлж, цаашид хөгжүүлсэн. 1960-аад он бол олон нэгтгэх шинж чанартай, дэлхийн томоохон нисэх хүчний гүрнүүдийн нисэх хүчинд [[дуунаас хурдан]] сөнөөгч онгоцуудыг нэвтрүүлсэн байв. Тэд дууны хурдаас хоёр дахин хурдтай, нислэгийн дээд тал нь 18-20 км-ийн өндөртэй, радарын станцууд, агаар-агаар удирддаг пуужингаар тоноглогдсон байв. Энэ давхцал санамсаргүй биш байсан - [[цөмийн бөмбөг]] тээсэн стратегийн бөмбөгдөгч онгоцууд [[Хүйтэн дайн|Хүйтэн дайны]] үеийн "[[Төмөр хөшиг]]"-ний хоёр талд аюулгүй байдлын гол асуудал гэж тооцогддог байсан тул технологийн хөгжил энэ чиглэлд явагдсан. Үүний дагуу шинэ сөнөөгчдөд тавигдах шаардлагыг бий болгосон бөгөөд гол зорилго нь өдөр, шөнийн аль ч цагт, цаг агаарын ямар ч нөхцөлд, өндөр хурдтай, маневрлаж байг онох явдал байв. Улмаар Хүйтэн дайны өрсөлдөөний үр дүнд '''Гурав дахь үеийн сөнөөгч онгоцууд''' болох [[МиГ-23]], Мираж F-1, J-37 Вигген нарыг бүтээжээ. Эдгээр онгоцнууд, [[Миг-21|МиГ-21]], F-4-ийн орчин үеийн хувилбаруудын хамт 1970-аад оны эхээр ашиглалтад орохоор төлөвлөгдсөн байв. Үүний зэрэгцээ Атлантын далайн хоёр талд '''Дөрөв дэх үеийн сөнөөгч онгоцуудыг''' хөгжүүлэх зохион бүтээх судалгаа эхэлсэн бөгөөд энэ нь дараагийн 10 жилд агаарын цэргийн хүчний гол тулгуур болох дэвшилтэт байлдааны онгоцууд болсон юм. Дэлхийн анхны '''Тав дахь үеийн сөнөөгч онгоц''' болох "F-22 Raptor"-ийг 1986-2001 онуудад боловсруулж, 2003 оны эхээр АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчинд нийлүүлсэн байна. Оросын тав дахь үеийн Т-50 буюу [[Су‑57|Су-57]] сөнөөгч онгоц анхны туршилтын нислэгээ 2010 оны 1-р сарын 29-нд хийсэн. Ойролцоогоор 45 минут үргэлжилсэн нислэг амжилттай болжээ. [[File:100 years of the RAF MOD 45163717.jpg|thumb|left|Landing on {{HMS|Furious|47|6}} in a [[Sopwith Pup]] scout]] [[File:Hawker Sea Hurricanes.jpg|thumb|[[Hawker Hurricane|Hawker Sea Hurricanes]] in formation]] [[File:MiG-17 underside.jpg|thumb|left|upright|[[Mikoyan-Gurevich MiG-17|MiG-17]] underside]] ===Ном=== *{{citation |title=Gripen, the First Fourth Generation Fighter |first1=Jan |last1=Ahlgren|first2=Anders |last2=Linner |first3=Lars |last3=Wigert |publisher=Swedish Air Force and Saab Aerospace |date= 2002|isbn=91-972803-8-0}} *{{citation |title=The Pentagon Wars: Reformers Challenge the Old Guard |first=James |last=Burton |publisher=Naval Institute Press |date= 1993 |isbn=978-1-61251-369-0}} *{{citation |title= Nomonhan: Japan Against Russia, 1939 |first=Alvin |last=Coox |publisher=Stanford University Press |date= 1985 |isbn=0-8047-1160-7}} *{{citation |title=Boyd: The Fighter Pilot Who Changed the Art of War |first=Robert |last=Coram |publisher=Little, Brown, and Company |date= 2002 |isbn=0-316-88146-5}} *{{citation |title=The Fighter Aircraft Pocket Book|first=Roy|last=Cross|publisher=Jarrold and Sons, Ltd.|date= 1962|isbn=}} *{{citation |title= The Encyclopedia of Aircraft of WWII |first=Paul |last=Eden |publisher=Amber Books, Ltd, London |date= 2004 |isbn=1-904687-07-5}} *{{citation |title= Jane's War at Sea |first1=Eric |last1=Grove |first2=Bernard |last2=Ireland |publisher= Harper Collins Publishers, UK |date= 1997 |isbn=0-00-472065-2}} *{{citation |title=Modern Air Combat |first1=Bill|last1=Gunston|first2=Mike|last2=Spick|publisher=Crescent Books|date= 1983|isbn=91-972803-8-0}} *{{citation |title=The Mind of War: John Boyd and American Security |first=Grant T. |last=Hammond |publisher=Smithsonian Institution Press |date= 2001 |isbn=1-56098-941-6}} *{{citation |title=Modern Combat Aircraft Design |first=Klaus |last=Huenecke |publisher=Airlife Publishing Limited |date= 1987 |isbn=0-517-412659}} *{{citation |title=Fighter Facts and Fallacies |first=John |last=Lee |publisher=William Morrow and Company |date= 1942 |isbn=}} *{{citation |title=Fighter Combat: Tactics and Maneuvering |first=Robert |last=Shaw |publisher=Naval Institute Press |date= 1985 |isbn=0-87021-059-9}} *{{citation |title=Designed for the Kill: The Jet Fighter—Development and Experience |first=Mike |last=Spick |publisher=United States Naval Institute |date= 1995 |isbn=0-87021-059-9}} *{{citation |title=An Illustrated Guide to Modern Fighter Combat |first=Mike |last=Spick |publisher=Salamander Books Limited |date= 1987 |isbn=0-86101-319-0}} *{{citation |title=Brassey's Modern Fighters |first=Mike |last=Spick |publisher=Pegasus Publishing Limited |date= 2000 |isbn=1-57488-247-3}} *{{citation |title=Comparing the Effectiveness of Air-to-Air Fighters: F-86 to F-18 |first=Pierre |last=Sprey |date=1982 |work=U.S. DoD Contract MDA 903-81-C-0312 |url=http://pogoarchives.org/labyrinth/09/08.pdf |access-date=2018-06-05 |archive-date=2021-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827043349/http://pogoarchives.org/labyrinth/09/08.pdf |url-status=dead }} *{{citation |title=The Pentagon Paradox: The Development of the F-18 Hornet |first=James |last=Stevenson |publisher=Naval Institute Press |date= 1993 |isbn=1-55750-775-9}} *{{citation |title=Introduction to Airborne Radar |first=George |last=Stimson |publisher=Hughes Aircraft Company |date= 1983 |isbn=}} *{{citation |title=Northrop F-5 Case Study in Aircraft Design |first=William |last=Stuart |publisher=Northrop Corp. |date= 1978 |isbn=}} *{{citation |last=Wagner |first=Raymond |title= Mustang Designer: Edgar Schmued and the P-51 |location=Washington, DC |publisher=Smithsonian Institution Press |date=2000 |isbn= }} [[Ангилал:Сөнөөгч онгоц| ]] [[Ангилал:Байлдааны нисэх онгоц]] sby8z8b4jyivopmg4mcozwmii223igg 0 77734 864682 864658 2026-08-05T01:25:01Z Zorigt 49 Protected "[[Баярсайханы Орхонбаяр]]" ([Засварлах=Бүртгэгдээгүй хэрэглэгчдийг түгжих] (Дуусах хугацаа: 01:25, 5 Хоёрдугаар сар 2027 （UTC）) [Зөөх=Бүртгэгдээгүй хэрэглэгчдийг түгжих] (Дуусах хугацаа: 01:25, 5 Хоёрдугаар сар 2027 （UTC）)) 864658 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Баярсайханы Орхонбаяр<br/>{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠷᠰᠠᠢᠬᠠᠨ ᠤ᠋<br/>ᠣᠷᠬᠤᠨᠪᠠᠶᠠᠷ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1998|7|1}} | birth_place = [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]] | death_cause = | monuments = | height = 183 см | weight = | spouse =Ш.Мөнхцэцэг | wrestling_title = [[Даян аварга|Даян Аварга]] | title1 = [[Даян аварга|Даян Аварга]] | title_year1 = 2026 | title2 = [[Улсын арслан]] | title_year2 = 2022 | title3 = [[Улсын харцага]] | title_year3 = 2021 | title4 = [[Улсын начин]] | title_year4 = 2019 | үзүүрлэсэн = '''2''' ([[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]]) | шөвгөрсөн = '''4''' ([[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2020 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2020]], [[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]])|<nowiki>2026]])</nowiki> | updated = 2026-7-12 |title5=[[Аймгийн арслан]]|title_year5=2018|nationality={{MGL}}|дуурьсгасан=[[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]]|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}} {{Медаль|Алт |[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2024 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2022 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}} {{Медаль|Хүрэл|2025 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}} {{Медаль|Алт|2025 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Алт|2022 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|Аймгийн баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2019 Сэлэнгэ}} {{Медаль|Алт|2018 Сэлэнгэ}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2017 Цагааннуур}}|түрүүлсэн='''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]])|headercolor=Gold|education=Багш, дасгалжуулагч|website=|title6=[[Сумын заан]]|title_year6=2017}} '''Баярсайханы Орхонбаяр''' (1998 оны 7-р сарын 1-нд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур суманд]] төрсөн) - үндэсний бөхийн [[Даян аварга|Даян Аварга]] цолтой бөх. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 26 дахь аварга юм. "Боохой" хэмээх улсын арслан Д.Данзаны өлгий нутгийн хүчтэн тэрбээр “Таван хан” дэвжээ, “Хос түрүү” Атар трейд компанийн бөх, Б.Орхонбаяр 2019 онд Төрийн наадамд 21 насандаа анх удаа барилдахдаа улсын начин цол хүртэн, тухайн жил начин болсон хамгийн залуу бөхөд олгодог дааганы эзэн болов. Тэрээр дархан аварга [[Дарийн Дамдин|Д.Дамдин]], [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Баянмөнх]], [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ|Б.Бат-Эрдэнэ]], улсын арслан [[Өлзийсайханы Эрдэнэ-Очир|Ө.Эрдэнэ-Очир]], улсын гарьд [[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ|Ж.Бат-Эрдэнэ]] нарын найман бөхийн амжилтыг давтсан юм. Өсөх идэр, Үлэмж бадрах, Улам нэмэх чимэгтэй. Тэрээр 2025 он 10 сарын 28-нд дэлгэцнээ гарсан [[Нетфликс|Netflix-н]] [[Физикал: Ази|Physical Asia]] цувралд Монголын багийн ахлагч болж оролцсон.<ref>{{cite web|last=Mallikarjuna|first=Krutika|date=29 October 2025|url=https://www.netflix.com/tudum/articles/physical-asia-release-date-news|title=Everything You Need to Know About the Reality Competition Series Physical: Asia|publisher=Netflix|access-date=14 November 2025}}</ref> 2026 оны 1024 бөх барилдсан Ардын Хувьсгалын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан М.Лхагвагэрэлээр ес, улсын заан [[Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Б.Бат-Өлзийгөөр]] арав даван түрүүлж аварга цолыг алгасан "Монгол Улсын Даян аварга" цол хүртсэн. == Боловсрол == Тэрээр 2020 онд Аварга дээд сургуулийг Багш, дасгалжуулагч мэргэжлээр Боловсролын бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. == Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд == 2018 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Н.Энхжаргалаар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2019 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Н.Баярбаатараар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цолоо баталж "Хурц" чимэг нэмсэн. == Улсын наадмын дэвжээнд == 2019 оны Ардын Хувьсгалын 98 жилийн ойн баяр наадамд улсын өсөх идэр начин Ч.Хөхчирэнгэрээр дөрөв, аймгийн арслан Ц.Сандагдоржтой тунан тав давж "Монгол улсын начин" цолыг хүртсэн. 2020 оны Ардын Хувьсгалын 99 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Цэдэнсодномоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Тогтохжаргалаар тав даван шөвгөрч начин цолоо батлан "Өсөх идэр" чимэг нэмсэн. Тус жил аймгийн арслан Б.Бат-Орших сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож "Монгол улсын харцага" цолыг хүртсэн. 2022 оны Ардын Хувьсгалын 100,101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан О.Цэцэнцэнгэлээр зургаа, улсын арслан Ц.Содномдоржоор долоо, улсын харцага Б.Бат-Өлзийгөөр найм, даян аварга Н.Батсууриар ес даван үзүүрлэж "Монгол улсын арслан" цол хүртсэн. 2023 оны Ардын Хувьсгалын 102 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, улсын заан Б.Батмөнхөөр тав давж чимэг нэмсэн. 2024 оны Ардын хувьсгалын 103 жилийн ойн Улсын Их баяр Наадамд аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан Т.Дармаажанцангаар зургаа, Улсын харцага Г.Ганхуягаар долоо, Улсын аварга П.Бүрэнтөгсөөр найм даван үзүүрлэж "Үлэмж бадрах" чимэг нэмсэн. 2025 оны Ардын хувьсгалын 104 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан П.Хүрэлбаатараар дөрөв, аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар тав давж "Улам нэмэх" чимэг нэмсэн. 2026 оны Ардын Хувьсгалын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан М.Лхагвагэрэлээр ес, улсын заан [[Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Б.Бат-Өлзийгөөр]] арав даван түрүүлж аварга цолыг алгасан "Монгол Улсын Даян аварга" цол хүртсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Баярсайханы Орхонбаяр<ref>{{cite web | title=Баярсайханы Орхонбаяр | url=https://www.devjee.mn/w/-KiYk5VeDPhT2vMoLFSY | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NL|10|NWC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NL|5|UN|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NL|8|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NL|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NF||NH|1|Цолыг нөхөж олгосон.<ref>[https://montsame.mn/mn/read/281622 Б.Орхонбаяр Монгол Улсын харцага цолтон боллоо]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NF|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|AL|5|NF|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Орхонбаяр, Баярсайханы}} [[Ангилал:Даян аварга]] [[Ангилал:1998 онд төрсөн]] [[Ангилал:Цагааннуурын (Сэлэнгэ) хүн]] [[Ангилал:Монголын бөх]] 9p91gh3d1rlat97bmwsxwm1utlycc7w 0 122166 864719 862209 2026-08-05T08:28:02Z ~2026-43057-70 106568 Тамгагүй төр - Тамгагүй төр жүжиг /Монгол Хаан жүжиг/ 864719 wikitext text/x-wiki {{Infobox/testcases|name=Тамгагүй Төр|image=[[File:TMK Cover Page.jpg|thumb|The Mongol Khan cover]]|international_name=Монгол Хаан|english_name=The Mongol Khan|written_by=Б.Лхагвасүрэн|directed_by=Б.Баатар ("Hero Baatar")|executive_producer=М.Есөнмөнх, А.Амундра|producer=Б.Баярцэцэг|music_by=М.Бирваа, Б.Одбаяр|premiere=2022 оны 4-р сарын 17|place=Улсын Драмын Эрдмийн Театр|type=Физикл буюу бүжгийн илэрхийлэмжтэй драмын жүжиг|created for=Монгол соёл, уран бүтээлийг дэлхий даяар сурталчлах|company=ХЕРО Энтертайнмент (“HERO Entertainment”)|website=[https://themongolkhan.com]}} '''Тамгагүй төр жүжиг (Монгол хаан жүжиг)''' нь 1998 онд Ардын уран зохиолч [[Бавуугийн Лхагвасүрэн]]<nowiki/>гийн бичсэн, 3 бүлэг 6 үзэгдэлтэй эмгэнэлт түүхэн жүжиг юм. Тамгагүй төр (Монгол хаан) театр нь Монгол улсын соёл урлаг, театрын урлагийн хөгжил, олон мянганы уламжлалтай үндэстний өв соёлыг олон улсын соёл урлагийн ертөнц, үзэгчдэд, танилцуулан сурталчлах, үндэстний өв соёлын дархлааг бэхжүүлэх зорилготойгоор <u>Hero</u> <u>Entertainment Group</u> ээс хэрэгжүүлж буй төслүүдийн нэг болно.<ref>{{Cite web |title=“Монгол хаан” дэлхийн тайзыг тамгална |url=https://mass.mn/n/88474 |access-date=2025-01-27 |website=mass.mn}}</ref> Монгол Хаан төслийн хүрээнд үүсгэн байгуулагдсан “Монгол Хаан” театр нь уран бүтээлийн гараагаа, Ардын уран зохиолч, төрийн соёрхолт [[Бавуугийн Лхагвасүрэн]]<nowiki/>гийн зохиол “Тамгагүй төр” жүжгээр эхлүүлсэн нь Монгол улсын театрын урлагийн түүхэн дэхь маш амжилттай үйл явдлуудын нэг болжээ.<ref>{{Cite web |last=А.Цээсүрэн |date=2022-06-07 |title="Тамгагүй төр"-ийг 40 мянган хүн үзэж, 4 тэрбумын ашиг олжээ {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2563300/ |access-date=2025-01-27 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2022 онд “Тамгагүй төр” буюу Монгол Хаан жүжгийн зохиолыг Херо Энтертайнмент Группын найруулагч [[Бат-Өлзийн Баатар]] буюу Hero Baatar физикл буюу бүжгийн илэрхийлэмжтэй драмын жүжиг хэлбэрээр шинэчилэн найруулсан нь өнөөдрийн байдлаар [[Улсын Драмын Эрдмийн Театр|Улсын Драмын Эрдмийн Теарт]] 180 удаа тоглогдоод байна.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Америкийн бүжигчин А.Лиа: “Монгол хаан” жүжгийн үнэгний дүрд тоглохоор болсон минь нэр төрийн хэрэг /ВИДЕО/ |url=https://isee.mn/n/69196 |access-date=2025-01-27 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> == '''Агуулга''' == * Түүхэн тойм * Жүжгийн баг * Жүжгийн үйл явдал * БНХАУ дахь тоглолт * ИБУИНХУ дахь тоглолт * Олон улсын аялан тоглолтууд * График Комик ном * Хувцас чимэглэл дизайн * Хөгжим, гэрлийн технологи * Олон улсын хэвлэлийн үнэлгээ ба шүүмжлэл * Гадаад холбоос == '''Түүхэн тойм''' == [[1998 он|1998]] онд Улсын драмын эрдмийн театрын тайзнаа тавигдаж байв. Найруулагч [[Чойнхорын Найдандорж]] /МУСГЗ/ анх тайзнаа тавихад Арчуг хааны дүрийг ардын жүжигчин Л.Жамсранжав, Эгэрэг түшмэлийн дүрийг ардын жүжигчин П.Цэрэндавга нар амилуулж байв. Б.Лхагвасүрэн энэхүү жүжгийн зохиолоо бичихдээ Арчуг хааны дүрийг Ардын жүжигчин [[Лоолийн Жамсранжав|Лоолийн Жамсранжавт]] зориулав хэмээн тэмдэглэн үлдээснийг найруулагч Ч.Найдандорж дурссан байдаг. [[2008 он|2008]] оны үес буюу "Тамгагүй төр" жүжиг тайзнаа тавигдсанаасаа хойш арван жил завсарлаж дахин тайзнаа тавигдахад гол дүрд уран уншлагын нэрт мастер [[Гомбын Равдан]] /АЖ/, улмаар 2015 оноос [[Бэх-Очирын Жаргалсайхан]] /МУГЖ/ тоглож эхлэв. Мөн Эгэрэг түшмэлд [[Пүрэвдоржийн Цэрэндагва|Пүрэвдоржийн Цэрэндавга]] /АЖ/, Цэцэр их хатанд [[Батсүхийн Нармандах]] /МУГЖ/, Гүргэл бага хатан М.Тогтохжаргал /МУСТА/, А.Алтантөр /МУСТА/,  Б.Тамир /МУСТА/ нар тогложээ. [[2022 он|2022]] онд Улсын драмын эрдмийн театрын тайзнаа найруулагч [[Бат-Өлзийн Баатар]] мюзикл драмын хэлбэрт оруулан найруулж толилуулсан юм. 2022 оны 4-р сарын 17-нд [[Улсын Драмын Эрдмийн Театр|Улсын Драмын Эрдмийн Теарт]] анх нээлтээ хийжээ. Түүнээс хойш Монголын театрын түүхэнд анх удаа 180 удаа тасралтгүй тоглож, 75 мянга орчим үзэгчдэд хүргэсэн байна<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Америкийн бүжигчин А.Лиа: “Монгол хаан” жүжгийн үнэгний дүрд тоглохоор болсон минь нэр төрийн хэрэг /ВИДЕО/ |url=https://isee.mn/n/69196 |access-date=2025-01-27 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref>. == '''Жүжгийн баг''' == [[Файл:TMK Team photo.jpg|thumb|<nowiki>The Mongol Khan Team photo | London Colesium, 2023</nowiki><ref>{{Citation |last=play |first=Themongolkhan Theatrical |title=0N9A0257 |date=2023-12-02 |url=https://www.flickr.com/photos/202111814@N02/54272985898/ |access-date=2025-01-29}}</ref>]] * '''Зохиолч''': Б.Лхагвасүрэн / Хөдөлмөрийн баатар, Төрийн шагналт, Ардын уран зохиолч * '''Ерөнхий найруулагч''': Б.Баатар / СТА * '''Ерөнхий зураач''': Д.Ганзориг / СТА * '''Хөгжмийн зохиолч''': М.Бирваа / МУУГЗ * '''Хөгжмийн зохиолч''': Б.Одбаяр / СТА * '''Бүжиг дэглээч''': Д.Баярбаатар / МУУГЗ * '''Бүжиг дэглээч''': Х.Хашхүү / СТА * '''Хувцасны зураач''': Д.Болд / СТА * '''Ерөнхий продюсер''': М.Есөнмөнх / МУАҮГА, А.Амундра * '''Гүйцэтгэх продюсер''': Б.Баярцэцэг * '''Уран сайхны удирдагч''': Г.Цоггэрэл / МУУГЗ * '''Зохион байгуулагч''': Б.Отгонбат / МУУГЗ * '''Редактор''': Л.Хасар * '''Асс. Найруулагч''': Э.Ёндоншарав / СТА<ref>{{Cite web|url=https://themongolkhan.com/castandcreatives|title=Cast and Creatives|website=themongolkhan.com|access-date=2025-01-27}}</ref> === Дүрүүдэд === * '''Арч хаан''': Г.Эрдэнэбилэг / МУГЖ * '''Эгэрэг түшмэл''': С.Болд-Эрдэнэ / МУГЖ * '''Цэцэр хатан''': У.Уранчимэг / МУГЖ * '''Гүргэл хатан''': О.Дөлгөөн / СТА * '''Том хүү Ачир''': Ш.Доржсүрэн / МУГЖ * '''Бага хүү Хүчир''': О.Самданпүрэв / СТА * '''Бөө''': Х.Хашхүү / СТА<ref>{{Cite web|url=https://themongolkhan.com/castandcreatives|title=Cast and Creatives|website=themongolkhan.com|access-date=2025-01-27}}</ref> == '''Жүжгийн үйл явдал''' == [[Файл:TMK scene.jpg|thumb|The Mongol Khan stage photo<ref>{{Citation |last=play |first=Themongolkhan Theatrical |title=DSC01405 |date=2021-09-05 |url=https://www.flickr.com/photos/202111814@N02/54280798596/ |access-date=2025-01-29}}</ref>]] Евро-Азийн газар нутгийг дамнан эрхшээсэн [[Хүннү улс|Хүннү гүрэн]] нь НТӨ III зуунаас НТ I зууны хооронд оршин тогтнож байсан нүүдэлчдийн төрт улс бөгөөд эрхшээсэн газар нутаг нь өргөн уудам тул олон үндэс, угсаатантай, ноёлох аймаг нь эртний Монгол угсаатнууд байсныг археологийн нээлтүүд нотолсоор байна.<ref>{{Cite web |last=Zindaa |title=“Тамгагүй төр”-ийн ТАМГАГҮЙ ТЭМДЭГЛЭЛ |url=https://www.zindaa.mn/46ne |access-date=2025-01-27 |website=www.zindaa.mn |language=en}}</ref> Тус жүжгийн үйл явдал нь [[Хүннү улс|Хүннүгийн]] хүчирхэг төр ёс сулран доройтож буй үеийн нэгэн хааны хувь хүний алдаа, буруу шийдвэрүүд нь төрийг нь мөхөлд хүргэх аюулыг үүсгэдэг.<ref>{{Cite web |last=Zindaa |title=“Тамгагүй төр”-ийн ТАМГАГҮЙ ТЭМДЭГЛЭЛ |url=https://www.zindaa.mn/46ne |access-date=2025-01-27 |website=www.zindaa.mn |language=en}}</ref> Улмаар [[Хүннү улс|Хүннү]] төрийн эрхийг балмад, хэрцгий хүмүүст алдахгүйн тулд золих золиос, төлөх төлөөсөө төлж, хүчирхэг [[Хүннү улс|Хүннү]] төрийг үлдээх шийдвэрийг гаргаж буй Арчуг хааны амьдралаар, Монголчуудын төрт ёсыг эрхэмлэх үзлийг өгүүлнэ.<ref>{{Cite web |title=mongolkhan |url=https://themongolkhan.com/abouttheshow |access-date=2025-01-27 |website=themongolkhan.com}}</ref> Нийтийн эрх ашгийг, өөрийн хувийн эрх ашгаас илүүд эрэмблэх Монголчуудын үзэл нь өрнө дорно дахины соёл, шашны ялгаатай олон үндэстнүүдийг нэгтгэж, Монголын төрт ёсонд үндэслэсэн гурван их гүрнүүдийг байгуулсан, ялгуусан түүхийг хүн төрөлхтний түүхэнд үлдээсэн байна.<ref>{{Cite web |title=mongolkhan |url=https://themongolkhan.com/abouttheshow |access-date=2025-01-27 |website=themongolkhan.com}}</ref> [[Тамгагүй төр|“Тамгагүй төр”]] жүжиг нь энэ гурван их гүрний нэг болох Хүннү гүрний тухай өгүүлэх зохиол болно.<ref>{{Cite web |title=mongolkhan |url=https://themongolkhan.com/abouttheshow |access-date=2025-01-27 |website=themongolkhan.com}}</ref> Хаан Арчугт их хатан Цэцэр, бага хатан Гүргэл нар нэг өдөр хоёр нуган үр төрүүлэн өгсөнд хаантан хурмаст тэнгэр, хувь заяаны даажигналыг хэрхэхээ мэдэхгүй балмагдана. Үр заяах битгий хэл үнэрийг нь мартсан их хатныхаа хүүг өөрийн хүү биш тул бага хатан Гүргэлээс төрсөн хүүгээ өлгийтэйд нь хаанд өргөмжлөхөөр зарлиг буулгаж эхэлнэ. [[Файл:TMK stage photo 2.jpg|thumb|The Mongol Khan stage photo<ref>{{Citation |last=play |first=Themongolkhan Theatrical |title=DSC01967 |date=2021-09-05 |url=https://www.flickr.com/photos/202111814@N02/54280798466/ |access-date=2025-01-29}}</ref>]] Хааны итгэлт шадар Эгэрэг энэ зарлигийг нь эсэргүүцэвч яаж ч чадахгүй буцна. Эгэрэг их хатан Цэцэрийн хэвлийгээс төрсөн өөрийн нууц хүүхдээ хааны сэнтийд суулгахаар заль мэх зохионо. Их хатан Цэцэр өөрөөс төрсөн нялх үрээ солихыг үл хүсэвч ёсоор болгож, бага хатны хүүг өөрийн хүүтэй солино. Хаан Арчуг хүүгээ татаж унадаг өвчтэй, санаа муутай болохыг нь өсөж том болоход нь мэдэн гуниглаж, хаан ширээнд тохирох хүн биш хэмээн яллаж, нугасыг нь таслан, хайрт хатан Гүргэлээ хүүгээ алдан энэ хорвоод шаналж амьдрахыг нь харахгүйн тулд мөн егүүтгэнэ. Харин хааны шадар Эгэрэг хүүгээ үхсэнд хорсож, хааны жинхэнэ хүүг хорооно. Эгэрэг өөрөө хаан ширээнд суухаар завдан хаантай тэрсэлдэж төрийн тамга, түмний эрхийг нэхэн тулалдаж их хаанд ялагдаж байгаагаар төгсөнө. === Монгол Хаан жүжиг === “Монгол хаан” театр нь Монгол улсын соёл урлаг, театрын урлагийн хөгжил, олон мянганы уламжлалтай үндэстний өв соёлыг олон улсын соёл урлагийн ертөнц, үзэгчдэд, танилцуулан сурталчлах, үндэстний өв соёлын дархлааг бэхжүүлэх зорилготойгоор Hero entertainment group ээс хэрэгжүүлж буй төслүүдийн нэг болно. “Монгол хаан” төслийн хүрээнд үүсгэн байгуулагдсан “Монгол хаан” театр нь уран бүтээлийн гараагаа, Ардын уран зохиолч, төрийн соёрхолт [[Бавуугийн Лхагвасүрэн]]<nowiki/>гийн зохиол “[[Тамгагүй төр]]” жүжгээр эхлүүлсэн нь Монгол улсын театрын урлагийн түүхэн дэхь маш амжилттай үйл явдлуудын нэг болжээ.<ref>{{Cite web |title=“Монгол хаан” дэлхийн тайзыг тамгална |url=https://mass.mn/n/88474 |access-date=2025-01-27 |website=mass.mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=ikon.mn |first=М. Батчимэг |date=2023-11-13 |title="Лондонд тоглогдох "Монгол Хаан" жүжиг нь Английн продюсерын багтай хамтарч буй гаднын хөрөнгө оруулалттай төсөл" |url=https://ikon.mn/n/305x |access-date=2025-01-16 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> == '''БНХАУ дахь тоглолт''' == Монгол хаан театрын “[[Тамгагүй төр]]” жүжгийг 2023 оны 9-р сарын 19-23-нд [[БНХАУ]]-ын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Ордос хотын Эзэн хороо театрт тоглохоор хоёр тал гэрээ байгуулсан байсан боловч тоглолт эхлэхээс хэдхэн минутын өмнө “цахилгаан тасарсан” шалтгаар Хятадын эрх баригчид тоглолтыг цуцалжээ.<ref>{{Cite web |last=Zindaa |title=“Тамгагүй төр” жүжиг Хятадад хориглогдож, 120 гаруй уран бүтээлч шөнө дөлөөр хөөгдсөн нь |url=https://www.zindaa.mn/4pr1 |access-date=2025-01-27 |website=www.zindaa.mn |language=en}}</ref> Radio Free Asia агентлагийн мэдээлснээр, “[[Тамгагүй төр]]” монгол жүжгийг ӨМӨЗО-ы Ордос хотын Эзэн хороо хошууны их театрт есдүгээр сарын 19-нөөс 21-ний хооронд тоглохоор төлөвлөж байсан ч олон зуун үзэгчид цугларч тоглолтын танхим руу орохоос өмнө техникийн саатал шалтгаар, тоглолтыг зогсоосныг мэдэгдсэн боловч, тоглолтыг зогсоосон шалтгаан нь эрх баригчдын шийдвэр байжээ. Монгол хаан театрын “[[Тамгагүй төр]]” жүжгийн багийнхан тоглолтоо гаргах найдлага тээж холбогдох хүмүүстэй уулзаж ярилцсаар байв.<ref>{{Cite web |last=Б.Анхтуяа |date=2023-10-04 |title=China bans Mongolian theatre production - News.MN |url=https://news.mn/en/799931/ |access-date=2025-01-27 |website=News.MN - The source of news |language=en}}</ref> Энэ талаар Ордос хотын сургуулийн нэгэн багш  “Өвөр Монголын өнцөг булан бүрээс ирсэн үзэгчид тасалбар худалдаж авсан ч хотын засаг захиргааны зүгээс тоглолтыг түр зогсоосон. “Монгол хаан” театрын уран бүтээлчид тоглолтоо нээхтэй зэрэгцэж "Эзэн хороо хошуу" их театрын цахилгаан тасарч, цахилгаангүйн улмаас тоглолтыг хойшлуулах тайлбар гарсан. Энэхүү жүжгийг Монголд маш олон удаа тоглосон нь Өвөр Монголчуудын анхаарлыг татаж зорьж ирэхэд нь ихээхэн нөлөө үзүүлсэн. Жүжгийг үзэхээр Шилийн голын үзэгчид болон Хөлөн Буйр, Бор тал, Ховог сайр, Хөхнуур, Цайдам зэрэг Өвөр Монголын бараг хошуу бүрээс, Японы иргэншилтэй Өвөрмонголчууд хүртэл Японоос үзэхээр ирцгээж, тасалбараа худалдаж авчихсан байсан” гэжээ.<ref>{{Cite web |last=Zindaa |title=“Тамгагүй төр” жүжиг Хятадад хориглогдож, 120 гаруй уран бүтээлч шөнө дөлөөр хөөгдсөн нь |url=https://www.zindaa.mn/4pr1 |access-date=2025-01-27 |website=www.zindaa.mn |language=en}}</ref> Түүнчлэн “[[Тамгагүй төр]]” жүжгийг тоглохыг хориглосон гол шалтгаан нь ӨМӨЗО-д үндэстний цөөнхийн боловсон хүчин, эрдэмтэн судлаачдыг онилсон "Монголын ерөнхий түүх"-ийг тавиур дээрээс хасаж, худалдаалахыг хориглосон, Өвөрмонголд соёлын цэвэрлэгээ эрчимжиж, эрх баригчид бага, дунд сургуулийн түүхийн сурах бичгүүдэд арга хэмжээ авч байгаа энэ үед баатарлаг, улс төрийн гүнзгий агуулгатай Монголын түүх, соёл нэвт шингээсэн бүтээл тоглогдох гэж байсан тул Монгол үндэстний үзэл баримтлал нь Өвөрмонголд тогтоосон хяналтад нөлөөлнө гэж [[Хятад]] улс санаа зовж байна гэж албаны эх сурвалжууд мэдээлснийг RFA агентлаг эш татан мэдээлэв<ref>{{Cite web |last=Bagshaw |first=Eryk |date=2023-10-03 |title=China bans West End-bound theatre production |url=https://www.smh.com.au/world/asia/china-pulls-the-plug-on-west-end-bound-theatre-production-20231003-p5e9bi.html |access-date=2025-01-27 |website=The Sydney Morning Herald |language=en}}</ref>. == '''ИБУИНХУ дахь тоглолт''' == "Монгол Хаан" жүжиг нь Английн продюсерын багтай хамтран зохион байгуулж буй гадаадын хөрөнгө оруулалтаар Монголын соёл урлагийг дэлхийн тайзнаа гаргасан төсөл юм. [[Файл:London Colesium Theatre.jpg|thumb|<nowiki>The Mongol Khan | London Colesium Theatre, 2023 </nowiki>]] [[Англи|Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Хаант Улс]]<nowiki/>ын нийслэл [[Лондон]] хотноо [https://londoncoliseum.org/ Колисиум] театрт 2023 оны 11 дүгээр сарын 17-ны өдрөөс 12 дугаар сарын 2 хүртэл 15 өдрийн турш 17 удаа тоглож, нийт 40 мянга орчим үзэгчдэд толилуулжээ.<ref>{{Cite web |title=Лондон хотын Колизей театрт 17 удаа тоглогдсон "Монгол хаан" жүжиг 40000 гаруй үзэгчид хүрчээ |url=https://montsame.mn/mn/read/332683 |access-date=2025-01-28 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}</ref> [[Файл:Lord Mayor's Show 2023.jpg|thumb|<nowiki>The Mongol Khan | Lord Mayor's show, 2023</nowiki>]] Тоглолтын өмнө "Монгол хаан" жүжгийн уран бүтээлчид 2023 оны 11-р сард Лондон хотод болсон "[https://lordmayorsshow.london/ The Lord Mayor's]" шоунд оролцож, жүжгийн хувцас хэрэглэл болон “Өв” брэндийн монгол дээлээр гоёж, Лондон хотын гудамжаар морьтой явсан билээ.<ref>{{Cite web |last=Limited |first=Alamy |title=The Mongol Khan group at Lord Mayor's Show Procession 2023, on Armistice Day, passing along Poultry in the historic City of London, UK Stock Photo - Alamy |url=https://www.alamy.com/the-mongol-khan-group-at-lord-mayors-show-procession-2023-on-armistice-day-passing-along-poultry-in-the-historic-city-of-london-uk-image572229801.html |access-date=2025-01-28 |website=www.alamy.com |language=en}}</ref> Theatreweekly хэмээх мэргэжлийн хэвлэл “Лондон Колисиум бол Лондонгийн хамгийн том тайзуудын нэг. Гэвч Монгол Хаан жүжиг энэ театрын өнцөг булан бүрийг дүүргэж чадаж байна. Өмнө нь Лондонд ийм зүйл болж байгаагүй юм. Монголын зөвхөн театрын урлагийг таниулж байгаагийн хувьд ч бус, Монголын соёл, уламжлалын хаалгыг нээж байгаагийн хувьд энэ бол ялалт байлаа. Монгол Хаан бол үзсэн үзэгчид нь өөрсдийгөө азтайд тооцож болох, урьд өмнө байгаагүй тийм үзэгдэл, үйл явдал болж байна.<ref>{{Cite web |last=Stewart |first=Greg |date=2023-11-20 |title=Review: The Mongol Khan at The London Coliseum |url=https://theatreweekly.com/review-the-mongol-khan-at-the-london-coliseum/ |access-date=2025-01-28 |website=Theatre Weekly |language=en-GB}}</ref>” гэж дүгнэжээ. === Чарльз хааны захидал === 2024 оны 3-р сард [[III Чарльз|Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Хаант Улсын Цог Жавхлант хаан III Чарльз]] Лондон хотын Уэст Эндийн Колисиум театрт тоглолтоо толилуулсан “Монгол хаан” жүжгийн багт талархлын захидал илгээж, мэндчилгээ дэвшүүлснийг Эзэн хааны хувийн нарийн бичгийн даргын туслах Муна Шамсуддин Монгол Улсаас тус улсад суугаа Элчин сайдын яамаар дамжуулан уламжилжээ. Энэхүү захидалд: <u>Букингемын ордон</u> 2024 оны 3 дугаар сарын 18 Эрхэм дээдэст өгөөмөр бэлэг болгон сайн сайхныг ерөөн илгээсэн уран зураг, санаа тавьж бичсэн захидалд талархал илэрхийлэхийг Эзэн хаан надад даалгасан билээ. Та бүхний сэтгэл гарган илгээсэн захидалд ихэд талархаж байна. Эзэн хааны зүгээс Та бүхэнд ч бас Зул сарын баярыг сайхан тэмдэглэж, шинэ ондоо үлэмж амжилт гаргахыг хүссэнийг хүлээн авна уу. Эрхэм дээдэс “Монгол хаан” жүжгийн баг, Монгол Улсын Элчин сайдын яамны хамт олонд эл мэндчилгээг хүргэхийн ялдамд чин сэтгэлийн талархал, хамгийн сайн сайхныг хүсэн ерөөж байна. Муна Шамсуддин, Эзэн хааны хувийн нарийн бичгийн даргын туслах<ref>{{Citation |last=play |first=Themongolkhan Theatrical |title=Эзэн хаан захидал copy |date=2025-01-28 |url=https://www.flickr.com/photos/202111814@N02/54292650096/ |access-date=2025-01-28}}</ref> == '''Олон Улсын Аялан тоглолтууд''' == === '''Сингапур улс дахь тоглолт''' === 2024 оны 3-р сарын 19-нд Сингапурын соёлын тэргүүлэх компани Base Entertainment “Монгол хаан” жүжгийг Сингапур улсад хамтран продюсер хийж, хөрөнгө оруулахаар тохиролцон гэрээгээ албан ёсоор байгуулжээ. Энэ нь Монголын уран бүтээлчид анх удаа гадаадын продюсинг компанитай зах зээлийн зарчмаар хамтран ажиллаж, хилийн чанадад уран бүтээлээ толилуулж байгаа тохиолдол болж байна.<ref>{{Cite web |last=News.MN |date=2024-03-21 |title="The Mongol Khan" will be performed in Singapore - News.MN |url=https://news.mn/en/800627/ |access-date=2025-01-28 |website=News.MN - The source of news |language=en |archive-date=2025-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250128113842/https://news.mn/en/800627/ |url-status=dead }}</ref> Base Entertainment-ын гүйцэтгэх захирал Chantal Prud’homme “Бродвэйн түвшний маш өндөр чанартай Азийн шилдэг бүтээлийг Сингапурт авчрахыг бид удаан хугацаанд мөрөөдсөн. Өнгөрсөн 11 дүгээр сард Лондонгийн Колисиумд энэхүү гайхалтай жүжгийг үзсэнийхээ дараа энэ бол бидний хайж байсан зүйл мөн гэдгийг шууд ойлгосон” гэж онцолсон байна.<ref>{{Cite web |title="Монгол хаан" жүжгийг Сингапурт тоглох гэрээ байгуулжээ |url=https://www.montsame.mn/en/read/340063 |access-date=2025-01-28 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}</ref> 2024 онд Марина Бэй Сэндс цогцолборын Сэндс театр нь Matilda, Hamilton, Miss Saigon, Монгол Хаан гэсэн дэлхийн театрын дөрвөн томоохон уран бүтээлийг тоглуулахаар сонгожээ.<ref>{{Cite web |title="Монгол хаан" жүжгийг Сингапурт тоглох гэрээ байгуулжээ |url=https://www.montsame.mn/en/read/340063 |access-date=2025-01-28 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}</ref> Сингапур улсад, тус цогцолборт анх удаа Азийн жүжгийг дөрвөн долоо хоногийн турш толилуулахаар болсон нь жүжгийн өгүүлэмж, илэрхийлэл нь ямарваа нэгэн үндэстэн, соёл, шашин шүтлэгээс үл хамааран дэлхийн нийт үзэгчдийн таалалд нийцэхийг илэрхийлжээ. {| class="wikitable" |+ !№ !Театрын нэр !Хот, улс !Огноо |- |1 |[https://web.archive.org/web/20250128113846/https://www.robertoplano.com/ulan-cia-gran-theatre-hohhot-china/ Ulan Cia Grand Theatre] |Хөх хот, БНХАУ |2023 оны 9-р сар Хятад улсын албан тушаалтнуудаас хориглогдсон тул тоглолт цуцлагдсан. |- |2 |[https://regional.chinadaily.com.cn/en/2024-10/02/c_1029695.htm Ordos Grand Theatre] |Хөх хот, БНХАУ |2023 оны 9-р сарын 19-оос 21н хүртэл Хятад улсын албан тушаалтнуудаас хориглогдсон тул тоглолт цуцлагдсан. |- |3 |[https://londoncoliseum.org/ London Colesium Theatre] |Лондон хот, ИБУИНХУ |2023 оны 11-р сарын 17-оос 2023 оны 12-р сарын 2н хүртэл тоглосон<ref>{{Cite web |last=Limited |first=London Theatre Direct |title=The Mongol Khan |url=https://www.londontheatredirect.com/musical/the-mongol-khan-tickets |access-date=2025-01-28 |website=London Theatre Direct |language=en}}</ref> |- |4 |[https://www.marinabaysands.com/entertainment/shows.html Sands Theatre, Marina Bay Sands]{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |Сингапур улс |2024 оны 10-р сарын 17-оос 2024 оны 11-р сарын 3н хүртэл тоглосон<ref>{{Cite web |last=Travel |first=Klook |title=The Mongol Khan at Sands Theatre in Singapore - Klook Singapore |url=https://www.klook.com/en-SG/activity/114570-the-mongol-khan-at-sands-theatre-singapore/ |access-date=2025-01-28 |website=Klook Travel |language=en-SG}}</ref> |- |5 |[https://www.t-i-forum.co.jp/en/facilities/a/ Tokyo International Forum Hall] |Токио, Япон |2025 оны 10-р сарын 10-аас 2025 оны 10-р сарын 20н хүртэл тоглоно<ref>{{Cite web |title="Монгол хаан" жүжгийг 2025 онд Японд тоглоно |url=https://montsame.mn/mn/read/356799 |access-date=2025-01-28 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}</ref> |- |6 |[https://www.nagoya-phil.or.jp/en/hall/hall_aichi Aichi Prefecture Art Theatre] |Нагоя, Япон |2025 оны 10-р сарын 24-оос 2025 оны 10-р сарын 26н хүртэл тоглоно<ref>{{Cite web |title="Монгол хаан" жүжгийг 2025 онд Японд тоглоно |url=https://montsame.mn/mn/read/356799 |access-date=2025-01-28 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}</ref> |- |7 |[https://dolbytheatre.com/ Dolby Theatre] |Лос Анджелес, АНУ |Тун удахгүй |- |8 |[[:en:Broadway_Theatre_(53rd_Street)|Broadway Theatre]] |Нью Йорк, АНУ |Тун удахгүй |} == '''График Комик Ном''' == [[Файл:The Mongol Khan opening 2023.jpg|thumb|<nowiki>The Mongol Khan | Graphic Novel Launch, London Colesium, 2023</nowiki>]] “Монгол хаан” жүжгээс сэдэвлэсэн “Монгол хаан” комик номыг Монголд анх удаа олон улсын стандартад нийцүүлэн англи, монгол хэлээр хэвлэсэн байна. 2023 оны 11-р сарын 8-нд ИБУИНХУ-ын нийслэл Лондон хотноо Колисиум театрт “Монгол хаан” комик номын англи хувилбар анх нээлтээ хийжээ.<ref>{{Cite web |title=mongolkhan |url=https://themongolkhan.com/news/53 |access-date=2025-01-28 |website=themongolkhan.com}}</ref> 2024 оны 2-р сарын 24-нд Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотноо “Монгол хаан” комик номын монгол хувилбар нээлтээ хийсэн юм. 2024 оны 7-р сарын 30-нд Сингапур Улсад мөн нээлтээ хийж, Сингапурын Times Distribution компани борлуулахаар болсон бөгөөд Азийн алдарт Kinokuniya сүлжээ номын дэлгүүрт зарагдаж байна<ref>{{Cite web |title=THE MONGOL KHAN {{!}} Books Kinokuniya |url=https://kinokuniya.com.sg/best_sellers/the-mongol-khan/ |access-date=2025-01-28 |website=kinokuniya.com.sg |archive-date=2025-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250128120314/https://kinokuniya.com.sg/best_sellers/the-mongol-khan/ |url-status=dead }}</ref>. “Монгол хаан” жүжгийн продюсер, Base Entertaiment-ийн захирал Шантал ярилцлага өгөхдөө “Номын нээлтээ Сингапурт хийсэн нь үнэхээр зөв алхам болсон. Яагаад гэвэл удахгүй тоглох жүжгийн маань томоохон сурталчилгаа болсон. Миний хувьд энэ жүжиг шууд сэтгэлд минь хүрсэн. Би сэтгэл зүрхээрээ мэдэрсэн. Би бол Францын Канад гаралтай иргэн. Надад ийм мэдрэмж төрүүлж байхад сингапурчуудад ямар сэтгэгдэл төрөх нь тодорхой.” гэж онцолжээ. Испанийн "Amok Ediciones Publishing" хэвлэлийн газар уг номыг испани хэлээр орчуулан гаргаж, улсынхаа номын дэлгүүрүүдээс гадна Латин Америкийн 18 оронд борлуулахаар болжээ. == '''Хувцас чимэглэл дизайн''' == “Монгол хаан” театрын уран бүтээлчдийн жүжгийн хувцас чимэглэлийг евразийг дамнасан Хүннү гүрний нутаг дэвсгэр, одоогийн Монгол, ОХУ, Хятад, Казахстан, Унгар, Турк зэрэг улсуудын нутаг дэвсгэрээс олдсон археологийн олдворуудад тулгуурлан урлажээ. Мөн хүннүгийн өмнөх үеийн Дөрвөлжин булш, Хиргисүүр, Скиф-Сибирийн соёл, Алтайн бажираг, Грек-Бактрийн соёлын нүүдэлчдийн хувцас өмсгөлийн түүхэн олдворууд, хэв загвар, хээ угалз, гоёл чимэглэлд үндэслэн бүтээсэн байна.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=“Тамгагүй төр”-ийн ТАМГАГҮЙ ТЭМДЭГЛЭЛ |url=https://isee.mn/n/39005 |access-date=2025-01-28 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> * Тухайлбал, “Монгол хаан” жүжгийн гол дүр, хааны бага хатан Гүргэлийн гутлыг урлахдаа 2015 онд Монгол улсаас олдсон 1000 гаруй жилийн өмнөх Х зууны Хятан улсын үед амьдарч байсан эмэгтэйн “адидас гутал” гэж алдаршсан эсгий гутлыг дууриан сэргээжээ.<ref>{{Cite web |date=2022-04-22 |title=Гүргэл хатны гутлыг 1000 жилийн өмнөх “Адидас гутал”-аас сэдэвлэн бүтээжээ |url=https://eguur.mn/317442/ |access-date=2025-01-28 |website=Eguur.MN |language=mn}}</ref> * Арчуг хааны алтан титмийг урлахдаа Хүн төрөлхөтний түүхэн дэхь Монголчуудын байгуулсан төр улсуудын нэг болох  Хүннү гүрний Шаньюйн алтан титмийн олдвороос сэргээн үйлдсэн байна.<ref>{{Cite web |date=2022-05-31 |title=ХҮННҮГИЙН ҮЕИЙН АЛТАН ТИТЭМ |url=https://taiz.mn/archives/12608 |access-date=2025-01-28 |website=www.taiz.mn |language=en-US}}</ref> * 2008 онд Монголын археологчдын олсон 1400 орчим жилийн тэртээх Монголын эртний чавхдаст хөгжмийн олдвороос ятга хөгжмийг сэргээн урлаж, жүжгийн үйл явдал, өрнөлүүдэд эгшиглүүлжээ.<ref>{{Cite web |title=Эртний Монголчуудын хэрэглэж байсан хөгжмийн зэмсгийг сэргээн, найрал хөгжмийн баг бүрдүүллээ |url=https://sonin.mn/news/enews/129252 |access-date=2025-01-28 |website=sonin.mn |language=mn}}</ref> * 2010 онд Монголын археологичид илэрүүлж олсон Нийтийн тоололын өмнөх III зуунаас Нийтийн тоололын I зууны үед Хүннүгийн язгууртнуудын хэрэглэж байсан Ромын шилэн аягыг сэргээн ашиглажээ.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Хүннүгийн язгууртны булшнаас илэрсэн олдворуудыг олон нийтэд дэлгэв |url=https://gogo.mn/r/jnyjj |access-date=2025-01-28 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> * Тус олдвор нь Хүннү-Ромын харилцааг нотолдог. * МӨН НТӨ XII-VII зууны үеийн Хүннүгийн металл боловсруулах тенхологийн тод баримт болох хүрэл илдийг сэргээн урласан байна. * 2019 онд Монголын археологчдын олж, Дэлхийн шилдэг 10 археологийн нээлтэд бүртгэгдсэн хос мөнгөн лууны загвараар Хүннүгийн хааны бэлгэдэл лууг сэргээн урлажээ.<ref>{{Cite web |url=https://eagle.mn/r/66088 |access-date=2025-01-28 |website=eagle.mn}}</ref> Тус жүжгийн хувцасны зураачаар Торго салоны зураач Д.Болд ажилласан ба хувцсыг Торго салоны урлаачид оёж чимэглэлийг дархан Самбуу урласан.<ref>{{Cite web |title=mongolkhan |url=https://themongolkhan.com/castandcreatives |access-date=2025-01-28 |website=themongolkhan.com}}</ref> == '''Хөгжим, гэрлийн технологи''' == “Монгол хаан” жүжгийн хөгжим, аудио нь технологийн хувьд Монголын анхны 5.1 surround (dolby digital) буюу орчин үеийн dolby digital дуугаралттай кино театрын стандарт дуугаралтыг амжилттай нэвтрүүлсэн тохиолдол юм. Мөн жүжигчдийн микрофон нь хамгийн сүүлийн үеийн технологи болох жүжигчдийн духны дээр байршуулах зориулалттай DPA 6060 Omni Lavaliere микрофоныг утасгүй аудио дамжуулалтын дэлхийд өндөр чанартай (1. Sennheiser EM 6000 Digital 2 Channel Receiver Sennheiser SK 6212 Ultra-Light Digital Mini-Bodypack) wireless системтэй хослуулан ашигласан нь үзэгчдээс төдийгүй мэргэжлийн ажилтнуудаас өндөр үнэлэлт авсан.<ref>{{Cite web |title=mongolkhan |url=https://themongolkhan.com/sightsandsounds |access-date=2025-01-28 |website=themongolkhan.com}}</ref> Гэрлийн техникийн хувьд дэлхийн өндөр зэрэглэлийн том театруудад л хэрэглэгддэг хамгийн олон тооны гэрлийн төхөөрөмжүүдийг нэг зэрэг ашиглаж, бүжгийн хөдлгөөнийг тод илэрхийлэхэд зориулсан хурдан удааны хосолмол, хөдөлгөөнтэй гэрлийн найруулга хийснээрээ онцлогтой.<ref>{{Cite web |title=“Монгол хаан” жүжгийн тойм: Хаан ор залгамжийн тухай яруу, ялгуун дууль |url=https://www.sonin.mn/newsDetail/832 |access-date=2025-01-28 |website=sonin.mn |language=mn}}</ref> Герман, Япон улсын мэргэжлийн продюсерүүдийн дүгнэснээр “Монгол хаан” бүтээл нь дуу хөгжим, гэрлийн технологийн хувьд дэлхийн өндөр зэрэглэлийн бүтээлтэй эн зэрэгцэж байна. === Хөгжмийн бүтээл === Тус жүжгийн хөгжим нь үндсэндээ сонгодог симфони найрал хөгжим ба үндэсний их найрал хөгжимд зориулагдан бичигдсэн cinematic шинжтэй бөгөөд үндэсний болон сонгодог эрэгтэй, эмэгтэй, хүүхдийн зэрэг найрал дуу, Монгол улсаас ЮНЕСКО Соёлын биет болон биет бус өвд бүртгэлтэй Монгол уртын дуу, морин хуур, лимбийн битүү амьсгаа, хөөмий зэргээс гадна Торгоны зам дагуух улс орнуудын хөгжмийн зэмсгийн баялаг дуугаралтыг хамруулсан маш өргөн баялаг хөгжмийн бүрэлдэхүүнтэй. Тус бүтээлд Монгол улсын Үндэсний урлагийн их театрын Монгол төрийн үндэсний хөгжмийн их найрлын хөгжимчид, симфони найрал хөгжим, халимаг, солонгос, хятад улсын хөгжимчид зэрэг өндөр зэрэглэлийн хөгжмийн бүрэлдэхүүнүүд оролцон тоглосон.<ref>{{Cite web |title=“Монгол хаан” жүжгийн тойм: Хаан ор залгамжийн тухай яруу, ялгуун дууль |url=https://www.sonin.mn/newsDetail/832 |access-date=2025-01-28 |website=sonin.mn |language=mn}}</ref> Энэхүү жүжгийн турш special effects, ambience -г уран сайхны кино шиг өргөн ашигладаг тул хөгжмийн бичлэгийн mix, master формат нь 5.1 surround дуугаралттай, олон тооны cinematic midi programming sound ашигласан болно. Товчхондоо Торгоны зам дагуух өрнө дорнын их найрал хөгжмийн уламжлалт хослол дээр хамгийн сүүлийн үеийн хөгжмийн дуугаралтын программыг амжилттай хослуулсан cinematic арга барилтай бүтээл юм.[[Файл:Tmk reviews 1920x1080+.jpg|thumb|Монгол Хаан жүжгийн Олон Улсын нийтлэлийн шүүмж]] === Монгол Хаан жүжгийн дуу === Жүжгийн дууг Б.Лхагвасүрэнгийн үг, хөгжмийн зохиолч Б.Одбаярын хөгжим, Өвөр Монголын алдарт дуучин Тэнгэр дуулжээ<ref>{{Citation |last=The Mongol Khan |title="The Mongol Khan" - Official Soundtrack |date=2023-09-13 |url=https://www.youtube.com/watch?v=dZ6ooFVQgZI |access-date=2025-01-28}}</ref>. == '''Олон улсын хэвлэлийн үнэлгээ ба шүүмжлэл''' == {| class="wikitable" |+ |} ==== Лондон Колисиум театрт тоглосноор театрын мэргэжлийн шүүмжлэгчид болон хэвлэл нийтлэлээс одоор дараах үнэлгээ ба шүүмжлэл өгсөн ==== {| class="wikitable" |'''#''' |'''Од''' |'''Нийтлэл, хэвлэлүүд''' |'''Хэвлэсэн огноо''' |'''Холбоос''' |- |1 |5 |The art desk |24/11/2023 |<ref>{{Cite web |date=2023-11-22 |title=The Mongol Khan, London Coliseum review - unique operatic spectacle utterly overwhelms flaws in pacing and story |url=https://theartsdesk.com/theatre/mongol-khan-london-coliseum-review-unique-operatic-spectacle-utterly-overwhelms-flaws-pacing |access-date=2025-01-28 |website=theartsdesk.com |language=en |archive-date=2024-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241223190659/https://theartsdesk.com/theatre/mongol-khan-london-coliseum-review-unique-operatic-spectacle-utterly-overwhelms-flaws-pacing |url-status=dead }}</ref> |- |2 |5 |The spy in the stalls |20/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=thespyinthestalls |date=2023-11-21 |title=thespyinthestalls review The Mongol Khan at London Coliseum |url=https://thespyinthestalls.com/2023/11/the-mongol-khan/ |access-date=2025-01-28 |website=thespyinthestalls.com |language=en-GB}}</ref> |- |3 |5 |Seeing dance |21/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=Kasner |first=Charlotte |date=2023-11-21 |title=The Mongol Khan |url=https://www.seeingdance.com/the-mongol-khan-231121/ |access-date=2025-01-28 |website=SeeingDance |language=en-GB}}</ref> |- |4 |5 |The arts dispatch |22/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=Rudgyard |first=Carla |date=2023-11-21 |title=The Mongol Khan Review – London Coliseum |url=https://www.theartsdispatch.com/the-mongol-khan-review-london-coliseum/ |access-date=2025-01-28 |language=en-GB}}</ref> |- |5 |5 |British Theatre Guide |05/01/2024 |<ref>{{Cite web |date=2023-11-17 |title=Theatre review: The Mongol Khan from Hero Entertainment,, Wild Yak Productions and Maktub Productions at London Coliseum |url=https://www.britishtheatreguide.info/reviews/the-mongol-khan-london-coliseum-22760 |access-date=2025-01-28 |website=British Theatre Guide |language=en-GB}}</ref> |- |6 |5 |London reviews | |<ref>{{Cite web |date=2021-01-13 |title=London Reviews {{!}} Latest London Trends And Things To Do |url=https://londonreviews.co.uk |access-date=2025-01-28 |website=londonreviews.co.uk |language=en-US}}</ref> |- |7 |5 |The Mancunion |29/11/2023 |<ref>{{Cite web |date=2023-11-29 |title=The Mongol Khan review: Spectacle over substance - The Mancunion |url=https://mancunion.com/2023/11/29/the-mongol-khan-review-spectacle-over-substance/ |access-date=2025-01-28 |website=mancunion.com |language=en-GB}}</ref> |- |8 |5 |Yup voted |05/12/2023 |<ref>{{Cite web |title=The Rise of Archug Khan |url=https://www.yupvoted.com/blog/the-rise-of-archug-khan |access-date=2025-01-28 |website=www.yupvoted.com}}</ref> |- |9 |5 |The fairy powered productions |21/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=FairyPoweredProductions |date=2023-11-21 |title=The Mongol Khan Review * Fairy Powered Productions |url=https://fairypoweredproductions.com/the-mongol-khan-review/ |access-date=2025-01-28 |website=Fairy Powered Productions |language=en-GB}}</ref> |- |10 |4.5 |The QR |21/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=WJQuinn |date=2023-11-21 |title=Review: The Mongol Khan – London Coliseum |url=https://theqr.co.uk/2023/11/21/review-the-mongol-khan-london-coliseum/ |access-date=2025-01-28 |website=theqr.co.uk |language=en-US}}</ref> |- |11 |4 |The Guardian |21/11/2023 |<ref>{{Cite news |last=Akbar |first=Arifa |date=2023-11-21 |title=The Mongol Khan review – a spectacular, swashbuckling tale of succession |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/stage/2023/nov/21/the-mongol-khan-review-a-spectacular-swashbuckling-tale-of-succession-coliseum-london |access-date=2025-01-28 |issn=0261-3077}}</ref> |- |12 |4 |Culture whisper | |<ref>{{Cite news |title=A historic epic from Mongolia at the Coliseum |language=en-GB |work=Culture Whisper |url=https://www.culturewhisper.com/r/dance/the_mongol_khan_london_coliseum/17746 |access-date=2025-01-28 |archive-date=2024-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241110063202/https://www.culturewhisper.com/r/dance/the_mongol_khan_london_coliseum/17746 |url-status=dead }}</ref> |- |13 |4 |First night |22/11/2023 |<ref>{{Cite web |date=2023-11-22 |title=Review of ‘The Mongol Khan’: “The dragon is awakening” |url=https://firstnightmagazine.com/2023/11/22/review-of-the-mongol-khan-the-dragon-is-awakening/ |access-date=2025-01-28 |website=First Night Magazine |language=en}}</ref> |- |14 |4 |London living large |11/2023 |<ref>{{Cite web |last=link |first=Get |last2=Facebook |last3=X |last4=Pinterest |last5=Email |last6=Apps |first6=Other |title=The Mongol Khan ★★★★ London Coliseum {{!}} Nov 17 - Dec 2, 2023 |url=http://www.londonlivinglarge.com/2023/11/the-mongol-khan-london-coliseum-until.html |access-date=2025-01-28}}</ref> |- |15 |4 |Everything theatre |22/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=Lloyd |first=Irene |date=2023-11-22 |title=Review: The Mongol Khan, London Coliseum |url=https://everything-theatre.co.uk/2023/11/review-the-mongol-khan-london-coliseum/ |access-date=2025-01-28 |website=Everything Theatre |language=en-GB}}</ref> |- |16 |4 |Broadway world |21/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=Milazzo |first=Franco |title=Review: THE MONGOL KHAN, London Coliseum |url=https://www.broadwayworld.com/westend/article/Review-THE-MONGOL-KHAN-London-Coliseum-20231121 |access-date=2025-01-28 |website=BroadwayWorld.com |language=en}}</ref> |- |17 |4 |London Box Office |21/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=King |first=Stuart |title=Review: THE MONGOL KHAN at London Coliseum |url=https://www.londonboxoffice.co.uk/news/post/mongol-khan-review |access-date=2025-01-28 |website=Theatre News and Reviews |language=en}}</ref> |- |18 |4 |The upcoming |21/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=Snell |first=Will |date=2023-11-21 |title=The Mongol Khan at the London Coliseum {{!}} Theatre review |url=https://www.theupcoming.co.uk/2023/11/21/the-mongol-khan-at-the-london-coliseum-theatre-review/ |access-date=2025-01-28 |website=The Upcoming}}</ref> |- |19 |4 |Theatre weekly |20/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=Stewart |first=Greg |date=2023-11-20 |title=Review: The Mongol Khan at The London Coliseum |url=https://theatreweekly.com/review-the-mongol-khan-at-the-london-coliseum/ |access-date=2025-01-28 |website=Theatre Weekly |language=en-GB}}</ref> |- |20 |4 |West End evenings |22/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=Chmielewska |first=Zuzanna |date=2023-11-22 |title=The Mongol Khan - London Coliseum - Review |url=https://westendevenings.co.uk/2023/11/22/the-mongol-khan-london-coliseum-review/ |access-date=2025-01-28 |website=West End Evenings |language=en-US}}</ref> |- |21 |4 |A yougish perspective |22/11/2023 |<ref>{{Cite web |date=2023-11-22 |title=Review of The Mongol Kahn |url=https://ayoungishperspective.co.uk/2023/11/22/review-the-mongol-kahn/ |access-date=2025-01-28 |website=A Young(ish) Perspective |language=en-US}}</ref> |- |22 |4 |Stage to page |21/11/2023 |<ref>{{Cite web |title=THE MONGOL KHAN {{!}} REVIEW |url=http://www.stagetopage.co.uk/2023/11/the-mongol-khan-review.html |access-date=2025-01-28 |website=stagetopage}}</ref> |- |23 |4 |Morning star |04/12/2023 |<ref>{{Cite web |last=Monday |last2=December 4 |last3=2023 |date=2023-12-04 |title=Throne of blood |url=https://morningstaronline.co.uk/article/c/throne-blood |access-date=2025-01-28 |website=Morning Star |language=en}}</ref> |- |24 |4 |Jadar |28/11/2023 |<ref>{{Cite web |date=2023-11-28 |title=Review: The Mongol Khan |url=https://jadar.uk/2023/11/28/review-the-mongol-khan/ |access-date=2025-01-28 |website=JADAR |language=en-GB}}</ref> |- |25 |4 |Mark as pen |24/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=markaspen |date=2023-11-24 |title=The Mongol Khan |url=https://markaspen.com/2023/11/24/mongol-khan/ |access-date=2025-01-28 |website=Mark Aspen |language=en}}</ref> |- |26 |4 |London Theatre 1 |21/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=Omaweng |first=Chris |date=2023-11-21 |title=The Mongol Khan at the London Coliseum {{!}} Review |url=https://www.londontheatre1.com/reviews/the-mongol-khan-at-the-london-coliseum-review/ |access-date=2025-01-28 |website=LondonTheatre1 |language=en-GB}}</ref> |- |27 |4 |The Strand |14/12/2023 |<ref>{{Cite web |last=Reddy |first=Vaishnavi |date=2023-12-14 |title=Reviewing 'The Mongol Khan': A Visually Stunning, Theatrical Spectacle |url=https://www.strandmagazine.co.uk/single-post/reviewing-the-mongol-khan-a-visually-stunning-theatrical-spectacle |access-date=2025-01-28 |website=STRAND Magazine |language=en}}</ref> |- |28 |4 |All that dazzles |21/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=Admin |first=Sam- |date=2023-11-21 |title=Review: The Mongol Khan (London Coliseum) |url=https://www.allthatdazzles.co.uk/post/review-the-mongol-khan-london-coliseum |access-date=2025-01-28 |website=All That Dazzles |language=en}}</ref> |- |29 |3 |The Times |21/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=Craine |first=Debra |date=2023-11-21 |title=The Mongol Khan review — like King Lear told by Cirque du Soleil |url=https://www.thetimes.com/culture/theatre-dance/article/the-mongol-khan-review-like-king-lear-told-by-cirque-du-soleil-725dp9fpz?region=global |access-date=2025-01-28 |website=www.thetimes.com |language=en}}</ref> |- |30 |3 |Time Out |21/11/2023 |<ref>{{Cite news |last=Bano |first=Tim |title=The Mongol Khan, London Coliseum review: hokey but lavish Mongolian national epic |language=en-GB |work=Time Out London |url=https://www.timeout.com/london/theatre/the-mongol-khan-review |access-date=2025-01-28}}</ref> |- |31 |3 |Daily Mail |24/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=Marmion |first=Patrick |date=2023-11-24 |title=The Witches review: Dahl's witches cast a spell over me. |url=https://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-12785993/The-Witches-review-Dahls-witches-cast-spell-Im-not-fan-books-writes-PATRICK-MARMION.html |access-date=2025-01-28 |website=Mail Online}}</ref> |- |32 |3 |Express |28/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=Norman |first=Neil |date=2023-11-28 |title=Greed, deceit, betrayal : Final chance to watch the epic Mongol Khan |url=https://www.express.co.uk/entertainment/theatre/1839757/mongol-khan-theatre-puppets-dance |access-date=2025-01-28 |website=Express.co.uk |language=en}}</ref> |- |33 |3 |Whats on the stage |21/11/2023 |<ref>{{Cite web |date=2023-11-21 |title=The Mongol Khan at the London Coliseum – review |url=https://www.whatsonstage.com/news/the-mongol-khan-at-the-london-coliseum-review_1551032/ |access-date=2025-01-28 |language=en-US}}</ref> |- |34 |3 |Upstage Reviews |20/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=Barton |first=Matt |date=2023-11-26 |title=The Mongol Khan review: Can’t find a story to match the spectacle |url=https://upstagereviews.wordpress.com/2023/11/26/the-mongol-khan-review/ |access-date=2025-01-28 |website=Upstage Reviews |language=en |archive-date=2025-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415201801/https://upstagereviews.wordpress.com/2023/11/26/the-mongol-khan-review/ |url-status=dead }}</ref> |- |35 |3 |The Spectator |25/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=Christiansen |first=Rupert |date=2023-11-22 |title=An awesome spectacle: The Mongol Khan, at the London Coliseum, reviewed |url=https://www.spectator.co.uk/article/an-awesome-spectacle-the-mongol-khan-at-the-london-coliseum-reviewed/ |access-date=2025-01-28 |website=The Spectator |language=en-GB}}</ref> |- |36 |3 |Afridiziak Theatre news |27/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=Nicole |first=Christina |date=2023-11-27 |title=The Mongol Khan - review • Afridiziak Theatre News |url=https://www.afridiziak.com/reviews/the-mongol-khan-review/ |access-date=2025-01-28 |website=www.afridiziak.com |language=en-GB}}</ref> |- |37 |2 |Financial Times | |<ref>{{Cite news |last=Hemming |first=Sarah |date=2023-11-22 |title=The Witches at the National Theatre — a mischievous musical take on Roald Dahl |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/345d9cd3-4c4f-4a17-bc35-97abdf074648 |access-date=2025-01-28}}</ref> |- |38 |2 |The Telegraph |21/11/2023 |<ref>{{Cite news |last=Swain |first=Marianka |date=2023-11-21 |title=The Mongol Khan: Oh no he can’t |language=en-GB |work=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/theatre/what-to-see/the-mongol-khan-london-coliseum-review/ |access-date=2025-01-28 |issn=0307-1235}}</ref> |- |39 |2 |The Stage |21/11/2023 |<ref>{{Cite web |title=The Mongol Khan review at the London Coliseum from Lkhagvasuren Bavuu and Timberlake Wertenbaker |url=https://www.thestage.co.uk/reviews/the-mongol-khan-review-at-the-london-coliseum-from-lkhagvasuren-bavuu-and-timberlake-wertenbaker |access-date=2025-01-28 |website=The Stage |language=En}}</ref> |- |40 |2 |The reviews hub |21/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=London |first=The Reviews Hub- |date=2023-11-21 |title=The Mongol Khan – Coliseum, London |url=https://www.thereviewshub.com/the-mongol-khan-coliseum-london/ |access-date=2025-01-28 |website=The Reviews Hub |language=en-GB |archive-date=2025-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415195959/https://www.thereviewshub.com/the-mongol-khan-coliseum-london/ |url-status=dead }}</ref> |} '''<br />Марина Бай Сандс театрт тоглосноор хэвлэл нийтлэлээс дараах шүүмжлэл өгсөн''' {| class="wikitable" |+ |'''#''' |'''Нийтлэл, хэвлэлүүд''' |'''Хэвлэсэн огноо''' |'''Холбоос''' |- |1 |RED HOT SG print |01/10/2024 |<ref>{{Cite web |title=‘Art director is a 2,000-year-old man’: Mongolia’s first West End show premieres in Singapore |url=https://www.redhot.sg/art-director-is-a-2-000-year-old-man-mongolia-s-first-west-end-show-premieres-in-singapore-457527.html |access-date=2025-01-29 |website=Red Hot Singapore |archive-date=2025-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415200133/https://www.redhot.sg/art-director-is-a-2-000-year-old-man-mongolia-s-first-west-end-show-premieres-in-singapore-457527.html |url-status=dead }}</ref> |- |2 |The Straits Times print |01/11/2024 |Show Picks: Concerts by Asen, d4vd and The Mongol Khan |- |3 |Berita Harian |22/10/2024 |The stage of the theater turns into a battlefield for power |- |4 |Lianhe Zaobao |03/11/2024 |<ref>{{Cite web |title=音乐剧《蒙古汗》感受草原帝国辉煌动荡 |url=https://www.zaobao.com.sg/lifestyle/culture/story20241025-5216137 |access-date=2025-01-29 |website=www.zaobao.com.sg |language=zh-Hans}}</ref> |- |5 |Berita Harian |28/10/2024 |<ref>{{Cite web |last=cue |date=2024-10-28 |title=Singkap sejarah, sentuhan kreatif di sebalik ‘The Mongol Khan’, Berita Singapura - Beritaharian.sg |url=https://www.beritaharian.sg/singapura/singkap-sejarah-sentuhan-kreatif-di-sebalik-the-mongol-khan |access-date=2025-01-29 |website=BeritaHarian |language=ms}}</ref> |- |6 |8Days |01/11/2024 |<ref>{{Cite web |title=Mark Dacascos On Iron Chef, Fate Of His John Wick 3 Character, And Tackling The Epic Play, The Mongol Khan |url=https://www.8days.sg/entertainment/hollywood/mark-dacascos-mongol-khan-memorable-roles-837526 |access-date=2025-01-29 |website=8days |language=en}}</ref> |- |7 |Justswipelah | |<ref>{{Citation |title=Kun Hua becomes a Mongolian Prince for a day! - mewatch |url=https://www.mewatch.sg/watch/justswipelah-E361-Kun-Hua-becomes-a-Mongolian-Prince-for-a-day-487238 |access-date=2025-01-29 |language=en}}</ref> |- |8 |CNA lifestyle - Mongolian culture |06/10/2024 |<ref>{{Cite web |title=In Mongolia's countryside, the underrated joy of a bucket-list experience without phone reception |url=https://cnalifestyle.channelnewsasia.com/travel/mongolia-countryside-nomadic-life-yurt-naadam-festival-405736 |access-date=2025-01-29 |website=CNA Lifestyle |language=en}}</ref> |- |9 |CNA lifestyle - Mongolian culture |06/10/2024 |<ref>{{Cite web |title=We stayed at the Mongol Nomadic Camp in Mongolia for a taste of traditional culture |url=https://cnalifestyle.channelnewsasia.com/watch/we-stayed-mongol-nomadic-camp-mongolia-taste-traditional-culture-411471 |access-date=2025-01-29 |website=CNA Lifestyle |language=en}}</ref> |- |10 |CNA lifestyle - Mongolian culture |15/10/2024 |<ref>{{Cite web |title=Behind-the-scenes at The Mongol Khan in Mongolia |url=https://cnalifestyle.channelnewsasia.com/watch/behind-scenes-mongol-khan-mongolia-412041 |access-date=2025-01-29 |website=CNA Lifestyle |language=en}}</ref> |- |11 |8world |02/09/2024 |<ref>{{Cite web |last=吴淑慧 |first=文: |date=2025-01-29 |title=【蒙古直击】蒙古史诗剧“The Mongol Khan”7大看点 |url=https://vibes.8world.com/arts-culture/the-mongol-khan-2554686 |access-date=2025-01-29 |website=vibes by 8world |language=en}}</ref> |- |12 |8world |20/10/2024 |<ref>{{Cite web |last=吴淑慧 |first=文: |date=2025-01-29 |title=【蒙古直击】“The Mongol Khan”原是“爱情剧”？这名演员28年前就演过同一角色！ |url=https://vibes.8world.com/arts-culture/the-mongol-khan-2581156 |access-date=2025-01-29 |website=vibes by 8world |language=en}}</ref> |- |13 |8world |03/10/2024 |<ref>{{Cite web |date=2024-10-04 |title=蒙古史诗剧“The Mongol Khan”原来是“爱情剧”？ |url=https://vibes.8world.com/videos/lifestyle/the-mongol-khan-2584046 |access-date=2025-01-29 |website=vibes by 8world |language=en}}</ref> |- |14 |The New Paper |17/09/2024 |<ref>{{Cite web |last=Fetalvero |first=Nathaniel |date=2024-09-17 |title=Steppe spectacle The Mongol Khan to gallop onto S'pore stage |url=https://tnp.straitstimes.com/entertainment/movies/steppe-spectacle-mongol-khan-gallop-spore-stage |access-date=2025-01-29 |website=The New Paper |language=en |archive-date=2024-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241114222540/https://tnp.straitstimes.com/entertainment/movies/steppe-spectacle-mongol-khan-gallop-spore-stage |url-status=dead }}</ref> |- |15 |Catch |16/10/2024 |<ref>{{Cite web |title=Celebrate and learn about Mongolian culture: The Mongol Khan’s journey from graphic novel to Marina Bay Sands Theatre in Singapore |url=https://www.catch.sg/Article/The-Mongol-Khan-Singapore-Marina-Bay-Sands-Mongolia-culture-tradition?fbclid=PAZXh0bgNhZW0CMTEAAaZ1kAZB95tHF3q-i8ba9vsQDeZwq5y7qq4LncRKgbOZkpgSMos8fUm-Bs4_aem_U_1ka9pie3GcVg2m1SSkMg |access-date=2025-01-29 |website=www.catch.sg |language=en}}</ref> |- |16 |Nylon Singapore |19/10/2024 |<ref>{{Cite web |last=corsivalab |date=2024-10-18 |title=The Mongol Khan review: A poetic and epic tale of betrayal, duty and love |url=https://nylon.com.sg/the-mongol-khan-review-a-poetic-and-epic-tale-of-betrayal-duty-and-love/ |access-date=2025-01-29 |website=NYLON |language=en-US}}</ref> |- |17 |Must Share news |24/10/2024 |<ref>{{Cite web |last=Suarez |first=Jocelyn |date=2024-10-24 |title=The Mongol Khan Review: A spectacular & dazzling epic that's more flash than substance |url=https://mustsharenews.com/mongol-khan-review/?utm_source=telegram |access-date=2025-01-29 |website=MS News - Independent News For Singaporeans |language=en-GB}}</ref> |- |18 |City Nomads |25/10/2024 |<ref>{{Cite web |last=Loo |first=Andrina |date=2024-10-25 |title=The Mongol Khan Review: A Dazzling Spectacle Through Mongolian Culture |url=https://citynomads.com/the-mongol-khan-review-a-dazzling-spectacle-through-mongolian-culture/ |access-date=2025-01-29 |website=City Nomads |language=en-US}}</ref> |- |19 |Broadway World Singapore |27/10/2024 |<ref>{{Cite web |last=Sancha |first=Gilbert Kim |title=Review: THE MONGOL KHAN is Theatrical Brilliance |url=https://www.broadwayworld.com/singapore/article/Review-THE-MONGOL-KHAN-is-Theatrical-Brilliance-20241027?fbclid=IwY2xjawGLxI1leHRuA2FlbQIxMQABHRMdBq7XJfsQbVedU0JkMFejE6agsO1JaWbW-ycUfgOJb_FdizMY_5FSow_aem_IpP_Ol5x2IUird6-d2_8NQ |access-date=2025-01-29 |website=BroadwayWorld.com |language=en}}</ref> |- |20 |Esquire |27/10/2024 |<ref>{{Cite web |last=Cheong |first=Wayne |date=2024-10-27 |title=10-Word Theatre Review: The Mongol Khan |url=https://esquiresg.com/10-word-theatre-review-the-mongol-khan/ |access-date=2025-01-29 |website=Esquire Singapore |language=en-US}}</ref> |- |21 |Weekender |31/10/2024 |<ref>{{Cite web |last=Chen |first=Xushuang |date=2024-10-30 |title=Theatre Review: The Mongol Khan, An Epic Tale and A Multi-Sensory Feast |url=https://weekender.com.sg/events_entertainment/theatre-review-the-mongol-khan-an-epic-tale-and-a-multi-sensory-feast/ |access-date=2025-01-29 |website=Weekender.Com.Sg |language=en-US}}</ref> |- |22 |AsiaOne |31/10/2024 |<ref>{{Cite web |date=2024-10-31 |title=The Mongol Khan review: A dazzling spectacle through Mongolian culture |url=https://www.asiaone.com/lifestyle/mongol-khan-review-dazzling-spectacle-through-mongolian-culture |access-date=2025-01-29 |website=AsiaOne}}</ref> |} == '''Гадаад холбоос''' == *[http://www.biirbeh.mn/index.php?sel=content&f=one&obj_id=6457&fbclid=IwAR2cipPbXXDpYNB5qC5j-HrFkfO4Luz5ui3OnHDAT8tb0gCDvudD1XXRyT8 Роман, тууж: Б.Лхагвасүрэн : Тамгагүй төр /жүжиг /] *[https://news.mn/r/2554768/ “Тамгагүй төр”-ийн тамгагүй тэмдэглэл]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://web.archive.org/web/20220608002806/https://news.mn/r/2563300/ "Тамгагүй төр"-ийг 40 мянган хүн үзэж, 4 тэрбумын ашиг олжээ] *[https://web.archive.org/web/20220426112222/https://post.giga.mn/anna/%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B3%D0%B0%D0%B3%D2%AF%D0%B9_%D1%82%D3%A9%D1%80_%D0%B1._%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%81%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%BD__1586027820125 Тамгагүй төр / Б. Лхагвасүрэн/] *[https://news.zindaa.mn/45jj “Тамгагүй төр”-ийг тамлаж уу, тамгалж уу!] [[Ангилал:Бавуугийн Лхагвасүрэн]] [[Ангилал:Монголын жүжиг]] qgl4rf728y5oujmiknxvmryt7rnhcfk 2 145617 864680 864261 2026-08-04T20:31:50Z CommonsDelinker 211 National_aquatic_marine_mammal_of_Pakistan.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Yann|Yann]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:COM:NETCOPYVIO|]]. 864680 wikitext text/x-wiki {{Short description|Амьд байгаа халим, далайн гахайн зүйлүүдийн жагсаалт}}{{IUCN тайлбар|ex=1|ew=2|cr=3|en=4|vu=5|nt=6|lc=7|suppress-others=8|dd=9|ne=10}} Халим хэлбэртний доод баг нь дотроо [[шүдэт халим]] болон [[сахалт халим]] гэж хуваагдах 94 зүйлийг агуулах ба сахалт халим болон шүдэт халимыг 50 сая жилийн өмнө Эоцений эпохийн үед салан хөгжсөн гэж үздэг. == Сахалт халимнууд == Сахалт халимны дэд багт 4 овгийн нийт 15 зүйлийн халимнууд багтана. Сахалт халимнууд нь том бие, хос хамрын нүх, шүүлтүүр хооллолтод ашиглагдах сахалтайгаараа онцлог. {{Clear}} === Balaenidae === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Balaena]]''''' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |IUCN Red List status ! scope="col" |Global population estimate ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Bowhead whale]] |''Balaena mysticetus'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|LC|2467|1}} |43,000<ref>{{cite news |date=16 April 2008 |title=Eastern Arctic bowhead whales not threatened after all, government says |work=CBC News |url=https://www.cbc.ca/news/science/eastern-arctic-bowhead-whales-not-threatened-after-all-government-says-1.717576}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Bowhead_Whale.png|150x150px|Bowhead whale range]] |[[Файл:Bowhead_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Bowhead whale size]] {{cvt|60|MT|ST}} |[[Файл:A_bowhead_whale_breaches_off_the_coast_of_western_Sea_of_Okhotsk_by_Olga_Shpak,_Marine_Mammal_Council,_IEE_RAS.jpg|194x194px|Bowhead whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Eubalaena]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1864</small> – гурван зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |IUCN Red List status ! scope="col" |Global population estimate ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[North Atlantic right whale]] |''Eubalaena glacialis'' <small>[[Johannes Peter Müller|Müller]], 1776</small> |{{IUCN status|CR|41712|1}} |350 |[[Файл:Eubalaena_glacialis_range_map.png|150x150px|North Atlantic right whale range]] |[[Файл:Right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|North Atlantic right whale size]] {{cvt|40|–|80|MT|ST}} |[[Файл:Anim1750_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|North Atlantic right whale]] |- |[[North Pacific right whale]] |''Eubalaena japonica'' <small>[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1818</small> |{{IUCN status|EN|41711|1}} |404–2,108<ref>{{cite report|last1=Miyashita|first1=T|last2=Kato|first2=H|year=1998|title=Recent data on the status of right whales in the NW Pacific Ocean|website=International Whaling Commission|location=Cambridge, UK}}</ref> |[[Файл:Eubalaena_japonica_range_map.png|150x150px|North Pacific right whale range]] |[[Файл:Right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|North Pacific right whale size]] {{cvt|60|–|80|MT|ST}} |[[Файл:NoPacificRightWhale_Pitman_1.jpg|150x150px|North Pacific right whale]] |- |[[Southern right whale]] |''Eubalaena australis'' <small>[[Desmoulins]], 1822</small> |{{IUCN status|LC|8153|1}} |13,600<ref>{{Cite web |title=Migratory secrets of recovering whale species |url=https://www.bas.ac.uk/media-post/migratory-secrets-of-recovering-whale-species/ |website=British Antarctic Survey}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Southern_Right_Whale.png|150x150px|Southern right whale range]] |[[Файл:Right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Southern right whale size]] {{cvt|40|–|80|MT|ST}} |[[Файл:Southern_right_whale.jpg|225x225px|Southern right whale]] |} </onlyinclude> === '''Balaenopteridae''' === <nowiki>*</nowiki>Эдэний халим нь (Eden's whale) Брайдын халимны (Bryde's whale) дэд зүйл гэж одоогоор ангилагдаж байгаа ба ойролцоогоор 7.8 сая жилийн өмнөөс эхлэн Брайдын халимнаас тусдаа хөгжжээ. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" style="background-color:lightblue;" |Subfamily '''Balaenopteridae''' – нэг төрөл, есөн зүйл |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Balaenoptera]]''''' – есөн зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Хөх судалт халим|Хөх халим]] |''Balaenoptera musculus'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|EN|2477|1}} |5,000–15,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Blue_Whale.PNG|150x150px|Blue whale range]] |[[Файл:Blue_whale_size.svg|150x150px|Blue whale size]] {{cvt|50|-|150|MT|ST}} |[[Файл:Anim1754_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Blue whale]] |- |[[Bryde's whale]] |''Balaenoptera brydei'' <small>Olsen, 1913</small> |{{IUCN status|LC|2476|1}} |90,000–100,000 |[[Файл:Balaenoptera_brydei_range.png|150x150px|Bryde's whale range]] |[[Файл:Bryde's_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Bryde's whale size]] {{cvt|14|–|30|MT|ST}} |[[Файл:Brydeswhale_sophiewebb-swfsc-star2006.jpg|150x150px|Bryde's whale]] |-style="background:#ffff99" |[[Bryde's whale#Taxonomy|Eden's whale]]{{efn|The [[Society for Marine Mammalogy]] considers Eden's whale a smaller morph of the more widespread Bryde's whale based on current research.<ref name="SMM">{{cite web |title=List of Marine Mammal Species and Subspecies |url=https://marinemammalscience.org/science-and-publications/list-marine-mammal-species-subspecies/ |website=MarineMammalScience.org |publisher=[[Society for Marine Mammalogy]] |date=May 2022}}</ref>}} |''Balaenoptera edeni'' <small>[[John Anderson (zoologist)|Anderson]], 1879</small> |{{IUCN status|LC|2476|1}} |Unknown |[[Файл:Balaenoptera_brydei2_range.png|150x150px|Eden's whale range]] |Unknown |[[Файл:Rorcual_Edeni.jpg|150x150px|Eden's whale (illustration)]] |- |[[Common minke whale]] |''Balaenoptera acutorostrata'' <small>[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1804</small> |{{IUCN status|LC|2474|1}} |200,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Minke_Whale.png|150x150px|Common minke whale range]] |[[Файл:Minke_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Common minke whale size]] {{cvt|2|-|4|MT|ST}} |[[Файл:Minke_Whale_(NOAA).jpg|150x150px|Common minke whale]] |- |[[Rice's whale]]<ref>{{Cite journal |last1=Rosel |first1=Patricia E. |last2=Wilcox |first2=Lynsey A. |last3=Yamada |first3=Tadasu K. |last4=Mullin |first4=Keith D. |year=2021 |title=A new species of baleen whale (Balaenoptera) from the Gulf of Mexico, with a review of its geographic distribution |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/mms.12776 |journal=Marine Mammal Science |language=en |volume=37 |issue=2 |pages=577–610 |bibcode=2021MMamS..37..577R |doi=10.1111/mms.12776 |issn=1748-7692 |s2cid=234256521}}</ref> |''Balaenoptera ricei'' <small>Rosel ''et al.'', 2021</small> |{{IUCN status|CR|41712|1}} |30–100 |[[Файл:Balaenoptera_ricei_range.svg|frameless|148x148px]] |[[Файл:Rice's_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px]] ~{{cvt|13.9|MT|ST}} |[[Файл:GoM_Bryde's_Whale.jpg|frameless|150x150px]] |- |[[Fin whale]] |''Balaenoptera physalus'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|VU|2478|1}} |100,000 |[[Файл:Balaenoptera_physalus_-_distribution_range.svg|150x150px|Fin whale range]] |[[Файл:Fin_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Fin whale size]] {{cvt|30|–|80|MT|ST}} |[[Файл:LMazzuca_Fin_Whale.jpg|150x150px|Fin whale]] |- |[[Omura's whale]] |''[[Balaenoptera omurai]]'' <small>Wada et al., 2003</small> |{{IUCN status|DD|136623|1}} |Unknown |Unknown |Unknown |[[Файл:Balaenoptera_omurai,_Madagascar_-_Royal_Society_Open_Science_1.jpg|150x150px|Omura's whale]] |- |[[Sei whale]] |''Balaenoptera borealis'' <small>[[René-Primevère Lesson|Lesson]], 1828</small> |{{IUCN status|EN|2475|1}} |80,000<ref>{{Cite web |title=Sei Whale |url=https://oceanwide-expeditions.com/to-do/wildlife/sei-whale |access-date=2021-10-11 |website=oceanwide-expeditions.com |language=en}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Sei_Whale.PNG|150x150px|Sei whale range]] |[[Файл:Sei_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Sei whale size]] {{cvt|20|–|25|MT|ST}} |[[Файл:Sei_whale_mother_and_calf_Christin_Khan_NOAA.jpg|150x150px|Sei whales]] |- |[[Antarctic minke whale]] |''Balaenoptera bonaerensis'' <small>[[Hermann Burmeister|Burmeister]], 1867</small> |{{IUCN status|NT|2480|1}} |515,000<ref name="IWC2013">International Whaling Commission. (2013). "Report of the Scientific Committee". ''Journal of Cetacean Research and Management'' '''14''' (Supplement): 1–86.</ref><ref>{{cite journal |author1=S. |author2=Ten |year=2022 |title=Epibiotic fauna of the Antarctic minke whale as a reliable indicator of seasonal movements |journal=Scientific Reports |volume=12 |issue=22214 |bibcode=2022NatSR..1222214T |doi=10.1038/s41598-022-25929-1 |pmc=9789092 |pmid=36564393 |article-number=22214}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Antarctic_Minke_Whale.png|150x150px|Antarctic minke whale range]] |[[Файл:Minke_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Antarctic minke whale size]] {{cvt|6|-|10|MT|ST}} |[[Файл:Minke_whale_in_ross_sea.jpg|150x150px|Antarctic minke whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Megaptera]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Бөгтөр халим]] |''Megaptera novaeangliae'' <small>Borowski, 1781</small> |{{IUCN status|LC|13006|1}} |84,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Humpback_Whale.png|150x150px|Humpback whale range]] |[[Файл:Humpback_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Humpback whale size]] {{cvt|25|–|30|MT|ST}} |[[Файл:Humpback_Whale_underwater_shot.jpg|150x150px|Humpback whale]] |} === Eschrichtiidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Eschrichtius]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1864</small> – one зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Gray whale]] |''Eschrichtius robustus'' <small>Lilljeborg, 1861</small> |{{IUCN status|LC|8097|1}} |21,000<ref name="ABUNDANCE OF EASTERN NORTH PACIFIC GRAY WHALES 2019/2020">{{cite journal |last1=Stewart |first1=Joshua D. |last2=Weller |first2=David W. |date=January 2021 |title=Abundance of eastern North Pacific gray whales 2019/2020 |url=https://repository.library.noaa.gov/view/noaa/27928 |journal=NOAA Technical Memorandum NMFS |doi=10.25923/bmam-pe91 |access-date=3 February 2022}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Gray_Whale.png|150x150px|Gray whale range]] |[[Файл:Gray_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Gray whale size]] {{cvt|15|–|40|MT|ST}} |[[Файл:Eschrichtius_robustus_01.jpg|150x150px|Gray whale]] |} === Neobalaenidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''Caperea''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1864</small> – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Pygmy right whale]] |''Caperea marginata'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|3778|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Pygmy_Right_Whale.png|150x150px|Pygmy right whale range]] |[[Файл:Pygmy_right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy right whale size]] {{cvt|3|-|3.5|MT|ST}} |[[Файл:Pygmy_right_whale.png|alt=Pygmy right whale|150x150px|Pygmy right whale (illustration)]] |} == Шүдэт халимнууд == === Physeteridae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Physeter]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Кашалот]] |''Physeter macrocephalus'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|VU|41755|1}} |200,000–2,000,000{{efn|The total number of sperm whales throughout the world is unknown. Crude estimates, obtained by surveying small areas and extrapolating the result to all the world's oceans, range from 200,000 to 2,000,000 individuals}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Sperm_Whale_4.PNG|150x150px|Sperm whale range]] |[[Файл:Sperm_whale_size.svg|150x150px|Sperm whale size]] {{cvt|25|–|50|MT|ST}} |[[Файл:Mother_and_baby_sperm_whale.jpg|150x150px|Sperm whale]] |} === Kogiidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Kogia]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Одой кашалот]] |''Kogia sima'' <small>[[Richard Owen|Owen]], 1866</small> |{{IUCN status|LC|11048|1}} |Unknown{{efn|No global population estimates have been made. One survey estimated a population of about 11,000 in the eastern Pacific}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Dwarf_Sperm_Whale.png|150x150px|Dwarf sperm whale range]] |[[Файл:Dwarf_sperm_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Dwarf sperm whale size]] {{cvt|250|kg|lbs}} |[[Файл:Kogia_sima.jpg|150x150px|Dwarf sperm whale (reconstruction)]] |- |[[Давжаа кашалот]] |''Kogia breviceps'' <small>[[Henri Marie Ducrotay de Blainville|Blainville]], 1838</small> |{{IUCN status|LC|11047|1}} |Unknown{{efn|No global population estimates have been made. One survey estimated a population of about 11,000 in the eastern Pacific}} |[[Файл:Kogia_breviceps_range.png|150x150px|Pygmy sperm whale range]] |[[Файл:Pygmy_sperm_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy sperm whale size]] {{cvt|400|kg|lbs}} |[[Файл:Kogia_breviceps.jpg|150x150px|Pygmy sperm whale]] |} === Ziphiidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Berardius]]''''' – гурван зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Arnoux's beaked whale]] |''Berardius arnuxii'' <small>[[Georges Louis Duvernoy|Duvernoy]], 1851</small> |{{IUCN status|LC|2762|1}} |Unknown{{efn|Arnoux's beaked whales seem to be relatively abundant in Cook Strait during summer}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Arnoux_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Arnoux's beaked whale range]] |[[Файл:Arnoux's_beaked_whale_size.svg|150x150px|Arnoux's beaked whale size]] {{cvt|8|MT|ST}} |[[Файл:Berardius_arnuxii_2.jpg|150x150px|Arnoux's beaked whale]] |- |[[Baird's beaked whale]] |''Berardius bairdii'' <small>[[Leonhard Hess Stejneger|Stejneger]], 1883</small> |{{IUCN status|LC|2763|1}} |Unknown{{efn|Virtually nothing is known about the abundance of Baird's beaked whales, except they are not rare as was formerly thought}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Baird_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Baird's beaked whale range]] |[[Файл:Baird's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Baird's beaked whale size]] {{cvt|12|MT|ST}} |[[Файл:Berardius_bairdii.jpg|150x150px|Berardius bairdii]] |- |[[Sato's beaked whale]] |''Berardius minimus'' <small>Yamada et al., 2019</small> |{{IUCN status|NT|178756893|1}} |Unknown |North Pacific |[[Файл:Berardius_minimus_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Sato's beaked whale size]] Unknown |[[Файл:Berardius_minimus_illustration.png|150x150px|Berardius minimus illustration]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Tasmacetus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Shepherd's beaked whale]] |''Tasmacetus shepherdi'' <small>Oliver, 1937</small> |{{IUCN status|DD|21500|1}} |Unknown{{efn|Nothing is known about the relative abundance of this зүйл or its population composition}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Shepherd_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Shepherd's beaked whale range]] |[[Файл:Shepherd's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Shepherd's beaked whale size]] {{cvt|2|-|2.5|MT|ST}} |[[Файл:Tasmacetus_shepherdi.jpg|150x150px|Shepherd's beaked whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Ziphius]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Cuvier's beaked whale]] |''Ziphius cavirostris'' <small>[[Georges Cuvier|G. Cuvier]], 1823</small> |{{IUCN status|LC|23211|1}} |100,000{{efn|Because of the difficulty of identifying the species the total global population is unknown}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Cuvier's_Beaked_Whale.PNG|150x150px|Cuvier's beaked whale range]] |[[Файл:Cuvier's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Cuvier's beaked whale size]] {{cvt|2|–|3|MT|ST}} |[[Файл:Ziphius_carvirostris.jpg|150x150px|Cuvier's beaked whale]] |- | colspan="100%" align="center" style="background-color:lightblue;" |Subfamily '''[[Hyperoodontinae]]''' – three genera, 17 species |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Hyperoodon]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Northern bottlenose whale]] |''Hyperoodon ampullatus'' <small>[[Johann Reinhold Forster|Forster]], 1770</small> |{{IUCN status|NT|10707|1}} |10,000{{efn|Total population is unknown but likely to be of the order of 10,000}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Northern_Bottlenose_Whale.PNG|150x150px|Northern bottlenose whale range]] |[[Файл:Northern_bottlenose_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Northern bottlenose whale size]] {{cvt|7|MT|ST}} |[[Файл:Hyperoodon_ampullatus_2.jpg|150x150px|Northern bottlenose whale]] |- |[[Southern bottlenose whale]] |''Hyperoodon planifrons'' <small>[[William Henry Flower|Flower]], 1882</small> |{{IUCN status|LC|10708|1}} |500,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Southern_Bottlenose_Whale.PNG|150x150px|Southern bottlenose range]] |[[Файл:Southern_bottlenose_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Southern bottlenose whale size]] {{cvt|6|MT|ST}} |[[Файл:Hyperoodon_planifrons.jpg|150x150px|Southern bottlenose whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Indopacetus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Tropical bottlenose whale]] |''Indopacetus pacificus'' <small>Longman, 1926</small> |{{IUCN status|LC|40635|1}} |Unknown{{efn|A 2002 survey estimates there are 766 animals around [[Hawaii]]. No other population estimates exist for other locales}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Longman_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Tropical bottlenose whale range]] |[[Файл:Indopacetus_pacificus_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Tropical bottlenose whale size]] {{cvt|3.5|-|4|MT|ST}} |[[Файл:Indopacetus_pacificus_2.jpg|alt=Tropical bottlenose whale illustration|150x150px|Tropical bottlenose whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Mesoplodon]]''''' <small>[[Paul Gervais|Gervais]], 1850</small> – 15 зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Andrews' beaked whale]] |''Mesoplodon bowdoini'' <small>[[Roy Chapman Andrews|Andrews]], 1908</small> |{{IUCN status|DD|13242|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Andrews_Beaked_Whale.png|150x150px|Andrew's beaked whale range]] |[[Файл:Andrew's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Andrew's beaked whale size]] {{cvt|1|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_bowdoini.jpg|alt=Andrew's beaked whale (illustration)|150x150px|Andrew's beaked whale (skeleton)]] |- |[[Blainville's beaked whale]] |''Mesoplodon densirostris'' <small>Blainville, 1817</small> |{{IUCN status|LC|13244|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Blainvilles_Beaked_Whale.png|150x150px|Blainville's beaked whale range]] |[[Файл:Blainville's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Blainville's beaked whale size]] |[[Файл:Mesoplodon_densirostris.jpg|150x150px|Blainville's beaked whale]] |- |[[Deraniyagala's beaked whale]] |''Mesoplodon hotaula'' <small>[[Paules Edward Pieris Deraniyagala|P. E. P. Deraniyagala]], 1963</small> |{{IUCN status|DD|127826787|1}} |Unknown |Indian and South Pacific |{{cvt|4|-|5|m}} |[''cetacean needed''] |- |[[Gervais' beaked whale]] |''Mesoplodon europaeus'' <small>[[Paul Gervais|Gervais]], 1855</small> |{{IUCN status|LC|13245|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Gervais_Beaked_Whale.png|150x150px|Gervais' beaked whale range]] |[[Файл:Gervais'_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Gervais' beaked whale]] {{cvt|1.2|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_europaeus_2.jpg|150x150px|Gervais' beaked whale]] |- |[[Ginkgo-toothed beaked whale]] |''Mesoplodon ginkgodens'' <small>Nishiwaki & Kamiya, 1958</small> |{{IUCN status|DD|127827012|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Ginkgo-toothed_Beaked_Whale.png|150x150px|Ginkgo-toothed beaked whale range]] |[[Файл:Ginkgo-toothed_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Ginkgo-toothed beaked whale size]] {{cvt|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_ginkgodens_2.jpg|alt=Ginkgo-toothed beaked whale (illustration)|150x150px|Ginkgo-toothed beaked whale (skull)]] |- |[[Gray's beaked whale]] |''Mesoplodon grayi'' <small>[[Julius von Haast|von Haast]], 1876</small> |{{IUCN status|LC|13247|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Grays_Beaked_Whale.png|150x150px|Gray's beaked whale range]] |[[Файл:Gray's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Gray's beaked whale size]] {{cvt|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_grayi_2.jpg|150x150px|Gray's beaked whale]] |- |[[Hector's beaked whale]] |''Mesoplodon hectori'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1871</small> |{{IUCN status|DD|13248|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Hectors_Beaked_Whale.png|150x150px|Hector's beaked whale range]] |[[Файл:Hector's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hector's beaked whale size]] {{cvt|1|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_hectori.jpg|alt=Hector's beaked whale (illustration)|150x150px|Hector's beaked whale]] |- |[[Hubbs' beaked whale]] |''Mesoplodon carlhubbsi'' <small>Moore, 1963</small> |{{IUCN status|DD|13243|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Hubbs_Beaked_Whale.png|150x150px|Hubb's beaked whale range]] |[[Файл:Hubb's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hubb's beaked whale size]] {{cvt|1.4|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_carlhubbsi.jpg|alt=Hubbs' beaked whale (illustration)|150x150px|Hubbs' beaked whale skull]] |- |[[Perrin's beaked whale]] |''Mesoplodon perrini'' <small>Dalebout, Mead, Baker, Baker, & van Helding, 2002</small> |{{IUCN status|EN|41759|1}} |500–1,164 |North Pacific |[[Файл:Mesoplodon_perrini_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Perrin's beaked whale size]] {{cvt|1.3|–|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_perrini.jpg|150x150px|''Mesoplodon perrini'', oil on paper]] |- |[[Pygmy beaked whale]] |''Mesoplodon peruvianus'' <small>Reyes, Mead, and Van Waerebeek, 1991</small> |{{IUCN status|LC|13251|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Pygmy_Beaked_Whale.png|185x185px|Pygmy beaked whale range]] |[[Файл:Mesoplodon_peruvianus_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy beaked whale size]] {{cvt|800|kg|lbs}} |[[Файл:Mesoplodon_peruvianus.jpg|150x150px|''Mesoplodon peruvianus'', oil on paper]] |- |[[Ramari's beaked whale]] |''Mesoplodon eueu'' <small>Carroll ''et al'', 2021</small> |{{IUCN status|DD|215824818|1}} |Unknown |[[Файл:M._mirus_&_M._eueu_distribution.jpg|150x150px|Ramari's beaked whale range]] (red circle) |Unknown |[[Файл:Mesoplodon_eueu.jpg|150x150px|Ramari's beaked whale]] |- |[[Sowerby's beaked whale]] |''Mesoplodon bidens'' <small>Sowerby, 1804</small> |{{IUCN status|LC|13241|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Sowerbys_Beaked_Whale.png|150x150px|Sowerby's beaked whale range]] |[[Файл:Sowerby's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Sowerby's beaked whale size]] {{cvt|1|-|1.3|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_bidens_2.jpg|150x150px|Sowerby's beaked whale]] |- |[[Spade-toothed whale]] |''Mesoplodon traversii'', [[Synonym (taxonomy)|syn.]] ''Mesoplodon bahamondi'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1874</small> |{{IUCN status|DD|41760|1}} |Unknown |[[Файл:Mesoplodon_traversii_distribution.png|150x150px|Spade-toothed whale range]] |[[Файл:Mesoplodon_bahamondi_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Spade-toothed whale size]] {{cvt|1.2|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_traversii.svg|frameless|150x150px]] |- |[[Stejneger's beaked whale]] |''Mesoplodon stejnegeri'' <small>[[Frederick W. True|True]], 1885</small> |{{IUCN status|NT|13252|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Stejneger_sBeaked_Whale.png|150x150px|Stejneger's beaked whale range]] |[[Файл:Stejneger's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Stejneger's beaked whale size]] {{cvt|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_stejnegeri.jpg|alt=Stejneger's beaked whale (illustration)|150x150px|Stejneger's beaked whale (skull)]] |- |[[Strap-toothed whale]] |''Mesoplodon layardii'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1865</small> |{{IUCN status|LC|13249|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Layards_Beaked_Whale.png|150x150px|Strap-toothed whale range]] |[[Файл:Straptoothed_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Strap-toothed whale size]] {{cvt|2|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_layardii.jpg|150x150px|Strap-toothed whale]] |- |[[True's beaked whale]] |''Mesoplodon mirus'' <small>[[Frederick W. True|True]], 1913</small> |{{IUCN status|LC|13250|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Trues_Beaked_Whale.png|150x150px|True's beaked whale range]] (North Atlantic only; map includes range of ''M. eueu'' in Indian Ocean) |[[Файл:True's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|True's beaked whale size]] {{cvt|1.4|MT|ST}} |[[Файл:True's_beaked_whale.jpg|frameless|150x150px]] |} === Platanistidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Platanista]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Ganges river dolphin]] |''Platanista gangetica'' <small>(Lebeck, 1801)</small> |{{IUCN status|EN|41756|1}} |3,500<ref>{{Cite journal |last1=Sinha |first1=Ravindra K. |last2=Kannan |first2=Kurunthachalam |date=2014-12-01 |title=Ganges River Dolphin: An Overview of Biology, Ecology, and Conservation Status in India |journal=Ambio |language=en |volume=43 |issue=8 |pages=1029–1046 |bibcode=2014Ambio..43.1029S |doi=10.1007/s13280-014-0534-7 |issn=1654-7209 |pmc=4235892 |pmid=24924188}}</ref> |[[Файл:SouthAsianRiverDolphin_distribution2019.png|150x150px|South Asian dolphin range]] (улбар шар) |[[Файл:South_Asian_river_dolphin_size_comparison.svg|class=skin-invert|150x150px|South Asian river dolphin size]] {{cvt|200|kg|lbs}} |[[Файл:Ganges_River_Dolphin.jpg|frameless|150x150px]] |- |[[Indus river dolphin]] |''Platanista minor'' <small>[[Richard Owen|Owen]], 1853</small> |{{IUCN status|EN|41757|1}} |1,450<ref>{{Cite journal |last1=Braulik |first1=Gill T. |last2=Noureen |first2=Uzma |last3=Arshad |first3=Masood |last4=Reeves |first4=Randall R. |date=2015-12-01 |title=Review of status, threats, and conservation management options for the endangered Indus River blind dolphin |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0006320715300999 |journal=Biological Conservation |language=en |volume=192 |pages=30–41 |bibcode=2015BCons.192...30B |doi=10.1016/j.biocon.2015.09.008 |issn=0006-3207 |url-access=subscription}}</ref> |[[Файл:SouthAsianRiverDolphin_distribution2019.png|150x150px|South Asian dolphin range]] (цэнхэр) |[[Файл:South_Asian_river_dolphin_size_comparison.svg|class=skin-invert|150x150px|South Asian river dolphin size]] {{cvt|200|kg|lbs}} | |} === Iniidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Inia]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Amazon river dolphin]] |''Inia geoffrensis'' <small>[[Henri Marie Ducrotay de Blainville|Blainville]], 1817</small> |{{IUCN status|EN|10831|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Amazon_River_Dolphin.PNG|154x154px|Amazon river dolphin range]] |[[Файл:Amazon_river_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Amazon river dolphin size]] {{cvt|150|kg|lbs}} |[[Файл:Amazonas_Flussdelfin_Apure_Orinoco_Duisburg_01.jpg|217x217px|Amazon river dolphin]] |- |[[Araguaian river dolphin]]{{efn|As of November 2021, the Araguaian river dolphin is not recognized by the [[Society for Marine Mammalogy]], which cites small sample size<ref name="SMM" />}} |''Inia araguaiaensis'' <small>Hrbek, Da Silva, Dutra, Farias, 2014</small> |{{IUCN status|NE}} |Unknown |[[Файл:Inia_range_map_PLoS_ONE.jpg|154x154px|Araguaian river dolphin range]] <small>Araguaian river dolphin in blue</small> |[[Файл:Amazon_river_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Araguaian river dolphin size]] {{cvt|150|kg|lbs}} |[[Файл:Inia_araguaiensis.jpg|150x150px|Araguaian river dolphin]] |} === Lipotidae === Сөнөсөн байх боломжтой {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Lipotes]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Baiji]] |''Lipotes vexillifer'' <small>[[Gerrit S. Miller|Miller]], 1918</small> |{{IUCN status|CR|12119|1}} |0–13{{efn|[[Yangtze Freshwater Dolphin Expedition 2006|A survey]] from November–December 2006 failed to find any individuals. Another survey, from 1997, counted only 13 individuals. In 1986, surveys estimated the number to be at about 300}} |[[Файл:Yangtze_Dolphins_range.jpg|150x150px|Baiji range]] |[[Файл:Baiji_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Baiji size]] {{cvt|130|kg|lbs}} | |} === Pontoporiidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[La Plata dolphin|Pontoporia]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[La Plata dolphin]] |''Pontoporia blainvillei'' <small>Gervais & d'Orbigny, 1844</small> |{{IUCN status|VU|17978|1}} |4,000–4,500 |[[Файл:Cetacea_range_map_La_Plata_River_Dolphin.PNG|150x150px|La Plata dolphin range]] |[[Файл:La_plata_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|La Plata dolphin size]] {{cvt|50|kg|lbs}} |[[Файл:Pontoporia_blainvillei_296896096.jpg|alt=Beached La Plata dolphin|150x150px|La Plata dolphin (skeleton)]] |} === Monodontidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Delphinapterus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Beluga whale|Beluga]] |''Delphinapterus leucas'' <small>[[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1776</small> |{{IUCN status|LC|6335|1}} |136,000{{efn|There are estimated to be 40,000 individuals in the [[Beaufort Sea]], 25,000 in [[Hudson Bay]], 18,000 in the [[Bering Sea]] and 28,000 in the Canadian High Arctic. The population in the St. Lawrence estuary is estimated to be around [https://web.archive.org/web/20051026124931/http://www.wdcs.org/dan/publishing.nsf/allweb/1B8A4EB4B9FA1BBF80256D11004B2EA2 1000]}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Beluga.png|150x150px|Beluga whale range]] |[[Файл:Beluga_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Beluga whale size]] {{cvt|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Belugawhale_MMC.jpg|150x150px|Beluga whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Monodon]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Narwhal]] |''Monodon monoceros'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|LC|13704|1}} |123,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Narwhal.png|150x150px|Narwhal range]] |[[Файл:Narwhal_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Narwhal size]] {{cvt|900|-|1,500|kg|lbs}} |[[Файл:Pod_Monodon_monoceros.jpg|150x150px|Narwhal pod]] |- |} === Delphinidae === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Cephalorhynchus]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> – дөрвөн зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Chilean dolphin]] |''Cephalorhynchus eutropia'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|NT|4160|1}} |Unknown{{efn|Population estimated to be in the low thousands at the highest.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Chilean_Dolphin.PNG|188x188px|Chilean dolphin range]] |[[Файл:Chilean_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Chilean dolphin size]] {{cvt|60|kg|lbs}} |[[Файл:Cephalorhynchus_eutropia_406715652.jpg|150x150px|Chilean dolphin]] |- |[[Commerson's dolphin]] |''Cephalorhynchus commersonii'' <small>[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1804</small> |{{IUCN status|LC|4159|1}} |22,000<ref name="Spatial Models of Abundance and Habitat Preferences of Commerson's and Peale's Dolphin in Southern Patagonian Waters">{{cite journal |last1=Dellabianca |first1=Natalia A. |date=26 October 2016 |title=Spatial Models of Abundance and Habitat Preferences of Commerson's and Peale's Dolphin in Southern Patagonian Waters |url=https://www.researchgate.net/publication/309468362 |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=10 |bibcode=2016PLoSO..1163441D |doi=10.1371/journal.pone.0163441 |pmc=5082685 |pmid=27783627 |access-date=21 January 2022 |doi-access=free |article-number=e0163441}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Commerson's_Dolphin.PNG|150x150px|Commerson's dolphin range]] |[[Файл:Commerson's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Commerson's dolphin size]] {{cvt|35|–|60|kg|lbs}} |[[Файл:Commdolph01.jpg|150x150px|Commerson's dolphin]] |- |[[Heaviside's dolphin]] |''Cephalorhynchus heavisidii'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1828</small> |{{IUCN status|NT|4161|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Heaviside's_Dolphin.PNG|170x170px|Heaviside's dolphin range]] |[[Файл:Heaviside's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Heaviside's dolphin size]] {{cvt|40|–|75|kg|lbs}} |[[Файл:Heaviside-Delphin.jpg|150x150px|Heaviside's dolphin]] |- |[[Hector's dolphin]] |''Cephalorhynchus hectori'' <small>Van Beneden, 1881</small> |{{IUCN status|EN|4162|1}} (subspecies ''[[Māui dolphin|Maui dolphin]]'' {{IUCN status|CR|39427|1}}) |7,381 (subspecies ''Maui dolphin'' 57–75 in 2016) |[[Файл:Cetacea_range_map_Hector's_Dolphin.PNG|150x150px|Hector's dolphin range (Maui dolphin in green)]] |[[Файл:Hector's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hector's dolphin size]] {{cvt|35|–|60|kg|lbs}} |[[Файл:Hectors_Dolphin.jpg|150x150px|Hector's dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Delphinus (genus)|Delphinus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Common dolphin]] |''Delphinus delphis'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|LC|134817215|1}} |Unknown{{efn|There are estimated to be at least several million common dolphins worldwide, but several large portions of its range have not been surveyed.}} |[[Файл:DelphinusRange.png|frameless|150x150px]] |[[Файл:Common_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Long-beaked common dolphin size]] {{cvt|70|–|150|kg|lbs}} |[[Файл:Delphinus_delphis_with_calf.jpg|150x150px|Short-beaked common dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Feresa]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Pygmy killer whale]] |''Feresa attenuata'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1875</small> |{{IUCN status|LC|8551|1}} |Unknown{{efn|The only population estimate is of 38,900 individuals in the eastern tropical Pacific Ocean.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Pygmy_Killer_Whale.PNG|150x150px|Pygmy killer whale range]] |[[Файл:Pygmy_killer_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy killer whale size]] {{cvt|160|–|350|kg|lbs}} |[[Файл:Feresa_attenuata.jpg|150x150px|Pygmy killer whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Globicephala]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Long-finned pilot whale]] |''Globicephala melas'' <small>[[Thomas Stewart Traill|Traill]], 1809</small> |{{IUCN status|LC|9250|1}} |Unknown{{efn|Total population is not known. There are estimated to be in excess of 200,000 in the Southern Ocean. The North Atlantic population is not known.}} |[[Файл:Pilot_Whale_range.png|150x150px|Pilot whale range]] (ногоон) |[[Файл:Long-finned_pilot_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Long-finned pilot whale size]] {{cvt|1.8|-|3.5|MT|ST}} |[[Файл:Photo_of_the_Week_-_Long-finned_Pilot_Whales_(RI)_(6892801246).jpg|150x150px|Long-finned pilot whale]] |- |[[Short-finned pilot whale]] |''Globicephala macrorhynchus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|9249|1}} |Unknown{{efn|Total population not known. There are 150,000 individuals in the eastern tropical Pacific Ocean. There are estimated to be more than 30,000 animals in the western Pacific, off the coast of Japan.}} |[[Файл:Pilot_Whale_range.png|150x150px|Pilot whale range]] (хөх) |[[Файл:Short-finned_pilot_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Short-finned pilot whale size]] {{cvt|1|–|4|MT|ST}} |[[Файл:Short-finned_Pilot_Whale_(8790153918).jpg|150x150px|Short-finned pilot whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Grampus (genus)|Grampus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Risso's dolphin]] |''Grampus griseus'' <small>[[Georges Cuvier|G. Cuvier]], 1812</small> |{{IUCN status|LC|9461|1}} |Unknown{{efn|The population around the continental shelf of the United States has been recorded to be in excess of 60,000. In the Pacific, a census recorded 175,000 individuals in eastern tropical waters and 85,000 in the west. No global estimate of population exists}} |[[Файл:Grampus_griseus_distribution.png|150x150px|Risso's dolphin range]] |[[Файл:Risso's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Risso's dolphin size]] {{cvt|300|kg|lbs}} |[[Файл:Risso's_dolphin.jpg|150x150px|Risso's dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Lagenodelphis]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Fraser's dolphin]] |''Lagenodelphis hosei'' <small>[[Louis Fraser|Fraser]], 1956</small> |{{IUCN status|LC|11140|1}} |Unknown{{efn|There are estimated to be at least 320,000 Fraser's dolphins worldwide, but several large portions of its range have not been surveyed}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Fraser'sDolphin.png|150x150px|Fraser's dolphin range]] |[[Файл:Fraser's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Fraser's dolphin size]] {{cvt|209|kg|lbs}} |[[Файл:Fraser_s_group.jpg.jpeg|150x150px|Fraser's dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Lagenorhynchus]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> – зургаан зүйл{{efn|The genus [[Lagenorhynchus]] is under revision and likely to be split into several different genera}} |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[White-beaked dolphin]] |''Lagenorhynchus albirostris'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|11142|1}} |100,000{{efn|Estimates of various stocks throughout the North Atlantic give an overall value into the high tens or low hundreds of thousands}} |[[Файл:Cetacea_range_map_White-beaked_Dolphin.PNG|150x150px|White-beaked dolphin range]] |[[Файл:White-beaked_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|White beaked dolphin size]] {{cvt|180|kg|lbs}} |[[Файл:White_beaked_dolphin.jpg|150x150px|White-beaked dolphin]] |- |[[Atlantic white-sided dolphin]] |''Lagenorhynchus acutus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1828</small> |{{IUCN status|LC|11141|1}} |200,000–300,000{{citation needed|date=July 2021}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Atlantic_White-sided_Dolphin.PNG|150x150px|Atlantic white-sided dolphin range]] |[[Файл:Atlantic_white-sided_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Atlantic white-sided dolphin size]] {{cvt|235|kg|lbs}} |[[Файл:Anim1135_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Atlantic white-sided dolphin]] |- |[[Dusky dolphin]] |''Lagenorhynchus obscurus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1828</small> |{{IUCN status|LC|11146|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Dusky_Dolphin.PNG|150x150px|Dusky dolphin range]] |[[Файл:Dusky_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Dusky dolphin size]] {{cvt|100|kg|lbs}} |[[Файл:DuskyDolphin.jpg|150x150px|Dusky dolphin]] |- |[[Hourglass dolphin]] |''Lagenorhynchus cruciger'' <small>[[Jean René Constant Quoy|Quoy]] & [[Joseph Paul Gaimard|Gaimard]], 1824</small> |{{IUCN status|LC|11144|1}} |140,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Hourglass_Dolphin.PNG|150x150px|Hourglass dolphin range]] |[[Файл:Hourglass_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hourglass dolphin size]] {{cvt|90|–|120|kg|lbs}} |[[Файл:Hourglas_dolphin.jpg|150x150px|Hourglass dolphin]] |- |[[Pacific white-sided dolphin]] |''Lagenorhynchus obliquidens'' <small>[[Theodore Gill|Gill]], 1865</small> |{{IUCN status|LC|11145|1}} |1,000,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Pacific_White-sided_Dolphin.PNG|150x150px|Pacific white-sided dolphin range]] |[[Файл:Pacific_white-sided_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pacific white-sided dolphin size]] {{cvt|85|–|150|kg|lbs}} |[[Файл:Pacific_white_side_dolphin.jpg|150x150px|Pacific white-sided dolphin]] |- |[[Peale's dolphin]] |''Lagenorhynchus australis'' <small>[[Titian Peale|Peale]], 1848</small> |{{IUCN status|LC|11143|1}} |Unknown{{efn|Total population unknown but thought to be locally common – it is the most common dolphin found around the Falkland Islands}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Black-chinned_Dolphin.PNG|174x174px|Peale's dolphin range]] |[[Файл:Peale's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Peale's dolphin size]] {{cvt|115|kg|lbs}} |[[Файл:Lagenorhynchus_australis.jpg|150x150px|Peale's dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Lissodelphis]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Northern right whale dolphin]] |''Lissodelphis borealis'' <small>[[Titian Peale|Peale]], 1848</small> |{{IUCN status|LC|12125|1}} |400,000{{efn|Varying population estimates for areas around California and the North Pacific give a total of up to 400,000}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Northern_Right_Whale_Dolphin.PNG|150x150px|Northern right whale dolphin range]] |[[Файл:Northern_right_whale_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Northern right whale dolphin size]] {{cvt|115|kg|lbs}} |[[Файл:Anim1749_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Northern right whale dolphin]] |- |[[Southern right whale dolphin]] |''Lissodelphis peronii'' <small>[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1804</small> |{{IUCN status|LC|12126|1}} |Unknown{{efn|Surveys suggest this is the most common dolphin off of Chilean waters}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Southern_Right_Whale_Dolphin.PNG|150x150px|Southern right whale dolphin range]] |[[Файл:Southern_right_whale_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Southern right whale dolphin size]] {{cvt|60|–|100|kg|lbs}} |[[Файл:Anim0796_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Southern right whale dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Orcaella]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1866</small> – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Australian snubfin dolphin]] |''Orcaella heinsohni'' <small>Beasley, Robertson & Arnold, 2005</small> |{{IUCN status|VU|136315|1}} |9,000–10,000 |[[Файл:Orcaella_heinsohni_range.png|150x150px|Australian snubfin dolphin range]] |[[Файл:Orcaella_heinsohni_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Australian snubfin dolphin size]] {{cvt|130|–|145|kg|lbs}} |[[Файл:Snubfin-3.jpg|150x150px|Australian snubfin dolphin]] |- |[[Irrawaddy dolphin]] |''Orcaella brevirostris'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1866</small> |{{IUCN status|EN|15419|1}} |78–102 |[[Файл:Irrawaddy_dolphin_range.png|150x150px|Irrawaddy dolphin range]] |[[Файл:Irrawaddy_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Irrawaddy dolphin size]] {{cvt|130|kg|lbs}} |[[Файл:DKoehl_Irrawaddi_Dolphin_jumping.jpg|150x150px|Irrawaddy dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Orcinus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Orca]] |''Orcinus orca'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|DD|15421|1}} |100,000{{efn|Local estimates include 70–80,000 in the Antarctic, 8,000 in the tropical Pacific (although tropical waters are not the orca's preferred environment, the sheer size of this area — 19 million square kilometres — means there are thousands of orcas), up to 2,000 off Japan, 1,500 off the cooler northeast Pacific and 1,500 off Norway}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Orca.PNG|150x150px|Killer whale range]] |[[Файл:Orca_size-2.svg|150x150px|Killer whale size]] {{cvt|4.5|MT|ST}} |[[Файл:Killerwhales_jumping.jpg|150x150px|Killer whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Peponocephala]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Melon-headed whale]] |''Peponocephala electra'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|16564|1}} |Unknown{{efn|Estimates for eastern tropical Pacific are 45,000 and another recent survey estimates population to be 1,200 for the eastern Sulu Sea, no global estimate is known}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Melon-headed_Whale.PNG|150x150px|Melon-headed whale range]] |[[Файл:Melon-headed_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Melon-headed whale size]] {{cvt|225|kg|lbs}} |[[Файл:Peponocephala_electra_Mayotte.jpg|150x150px|Melon-headed whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Pseudorca]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[False killer whale]] |''Pseudorca crassidens'' <small>[[Richard Owen|Owen]], 1846</small> |{{IUCN status|NT|18596|1}} |Unknown{{efn|The total population is unknown. The eastern Pacific was estimated to have in excess of 40,000 individuals and is probably the home of the largest grouping}} |[[Файл:Cetacea_range_map_False_Killer_Whale.svg|150x150px|False killer whale range]] |[[Файл:False_killer_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|False killer whale size]] {{cvt|1.5-2|MT|ST}} |[[Файл:False_killer_whale_890002.jpg|150x150px|False killer whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Sousa (genus)|Sousa]]''''' – дөрвөн зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Atlantic humpback dolphin]] |''Sousa teuszii'' <small>Kükenthal, 1892</small> |{{IUCN status|CR|20425|1}} |1,500 |[[Файл:Cetacea_range_map_Atlantic_Humpback_Dolphin.PNG|150x150px|Atlantic humpback dolphin range]] |[[Файл:Humpback_dolphins_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Atlantic humpback dolphin size]] {{cvt|100|–|150|kg|lbs}} |[[Файл:Sousa_teuszii1.jpg|150x150px|Atlantic humpback dolphin]] |- |[[Australian humpback dolphin]] |''Sousa sahulensis'' <small>Jefferson & Rosenbaum, 2014</small> |{{IUCN status|VU|82031667|1}} |10,000 |[[Файл:Sousa_sahulensis_-_map.svg|152x152px|Australian humpback dolphin range]] |{{cvt|230|–|250|kg|lbs}} |[[Файл:Australian_humpback_dolphins,_Tin_Can_Bay,_2016.jpg|150x150px|Australian humpback dolphin]] |- |[[Indian Ocean humpback dolphin]] |''Sousa plumbea'' <small>[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829</small> |{{IUCN status|EN|82031633|1}} |Unknown{{efn|Population estimated to be in the low tens of thousands}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Indian_Humpback_Dolphin.PNG|150x150px|Indian humpback dolphin range]] |[[Файл:Humpback_dolphins_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Indian humpback dolphin size]] |[[Файл:Dolphin-Musandam_2.jpg|150x150px|Indian humpback dolphin]] |- |[[Indo-Pacific humpback dolphin]] |''Sousa chinensis'' <small>[[Pehr Osbeck|Osbeck]], 1765</small> |{{IUCN status|VU|82031425|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Pacific_Humpback_Dolphin.PNG|150x150px|Pacific humpback dolphin range]] |[[Файл:Humpback_dolphins_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pacific humpback dolphin size]] {{cvt|250|–|280|kg|lbs}} |[[Файл:Pink_Dolphin.JPG|150x150px|Pacific humpback dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Sotalia]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Guiana dolphin]] |''Sotalia guianensis'' <small>[[Van Bénéden|Bénéden]], 1864</small> |{{IUCN status|NT|181359|1}} |Unknown |[[Файл:Sotalia_guianensis_-_map.svg|150x150px|Costero range]] |[[Файл:Tucuxi_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Costero size]] {{cvt|35|–|45|kg|lbs}} |[[Файл:Delfin_en_el_parque_Nacional_Mochima.jpg|150x150px|Costero]] |- |[[Tucuxi]] |''Sotalia fluviatilis'' <small>[[Paul Gervais|Gervais]] & Deville, 1853</small> |{{IUCN status|EN|190871|1}} |Unknown |[[Файл:Sotalia_fluviatilis_-_map.svg|150x150px|Tucuxi range]] |[[Файл:Tucuxi_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Tucuxi size]] {{cvt|35|–|45|kg|lbs}} |[[Файл:DELFIN_DEL_ORINOCO2.JPG|150x150px|Tucuxi]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Stenella]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1866</small> – таван зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Atlantic spotted dolphin]] |''Stenella frontalis'' <small>[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829</small> |{{IUCN status|LC|20732|1}} |100,000{{citation needed|date=July 2021}} |[[Файл:Verbreitungsgebiet_des_Zügeldelfins_Stenella_frontalis.PNG|150x150px|Atlantic spotted dolphin range]] |[[Файл:Atlantic_spotted_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Atlantic spotted dolphin size]] 100&nbsp;kg |[[Файл:Atlantic_spotted_dolphin_(Stenella_frontalis)_NOAA.jpg|150x150px|Atlantic spotted dolphin]] |- |[[Clymene dolphin]] |''Stenella clymene'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|20730|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Clymene_Dolphin.png|150x150px|Clymene dolphin range]] |[[Файл:Clymene_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Clymene dolphin size]] {{cvt|75|–|80|kg|lbs}} |[[Файл:Clymenes.jpg|150x150px|Clymene dolphin]] |- |[[Pantropical spotted dolphin]] |''Stenella attenuata'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|20729|1}} |3,000,000{{citation needed|date=July 2021}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Pantropical_Spotted_Dolphin.PNG|150x150px|Pantropical spotted dolphin range]] |[[Файл:Pantropical_spotted_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pantropical spotted dolphin size]] {{cvt|100|kg|lbs}} |[[Файл:Schlankdelfin.jpg|150x150px|Pantropical spotted dolphin]] |- |[[Spinner dolphin]] |''Stenella longirostris'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1828</small> |{{IUCN status|LC|20733|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Spinner_Dolphin.PNG|150x150px|Spinner dolphin range]] |[[Файл:Spinner_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Spinner dolphin size]] {{cvt|90|kg|lbs}} |[[Файл:Spinner_dolphins.jpg|150x150px|Spinner dolphin]] |- |[[Striped dolphin]] |''Stenella coeruleoalba'' <small>[[Franz Meyen|Meyen]], 1833</small> |{{IUCN status|LC|20731|1}} |2,000,000{{citation needed|date=July 2021}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Striped_Dolphin.PNG|150x150px|Striped dolphin range]] |[[Файл:Striped_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Striped dolphin size]] {{cvt|100|kg|lbs}} |[[Файл:Stenella_coeruleoalba-cropped.jpg|150x150px|Striped dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Steno (genus)|Steno]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Rough-toothed dolphin]] |''Steno bredanensis'' <small>[[Rene Primevere Lesson|Lesson]], 1828</small> |{{IUCN status|LC|20738|1}} |150,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Rough-toothed_Dolphin.PNG|150x150px|Rough-toothed dolphin range]] |[[Файл:Rough-toothed_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Rough-toothed dolphin size]] {{cvt|100|–|135|kg|lbs}} |[[Файл:Rough_toothed_dolphin.jpg|150x150px|Rough-toothed dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Tursiops]]''''' – гурван зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Common bottlenose dolphin]] |''Tursiops truncatus'' <small>[[George Montagu (biologist)|Montagu]], 1821</small> |{{IUCN status|LC|22563|1}} |600,000<ref>{{cite web |title=Common Bottlenose Dolphin |url=https://www.worldwildlife.org/species/common-bottlenose-dolphin |access-date=2019-05-13 |work=WWF}}</ref> |[[Файл:Cypron-Range_Tursiops_truncatus.svg|150x150px|Common bottlenose dolphin range]] |[[Файл:Bottlenose_dolphin_size.svg|150x150px|Common bottlenose dolphin size]] {{cvt|150|–|650|kg|lbs}} |[[Файл:Tursiops_truncatus_01.jpg|150x150px|Common bottlenose dolphin]] |- |[[Indo-Pacific bottlenose dolphin]] |''Tursiops aduncus'' <small>Ehrenberg, 1833</small> |{{IUCN status|NT|41714|1}} |Unknown |[[Файл:Distribution_of_Tursiops_aduncus.png|frameless|150x150px]] |{{convert|230|kg|lb|abbr=on}} |[[Файл:Tursiops_aduncus.JPG|150x150px|Indo-Pacific dolphin]] |- |[[Tamanend's bottlenose dolphin]] |''Tursiops erebennus'' <small>Cope, 1865</small> |{{IUCN status|NE}} |Unknown |Unknown |Unknown |[[Файл:Tamanend's_bottlenose_dolphin.jpg|frameless|159x159px]] |- |} === Phocoenidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Finless porpoise|Neophocaena]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Indo-Pacific finless porpoise]] |''Neophocaena phocaenoides''{{pb}}<small>[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829</small> |{{IUCN status|VU|198920|1}}{{efn|There is not enough data to place finless porpoises on the endangered species list}} |Unknown{{efn|There are no good estimates of the animals' abundance. However a comparison of two surveys, one from the late 1970s and the other from 1999/2000 shows a decline in population and distribution.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Finless_Porpoise.PNG|150x150px|Indo-pacific finless porpoise range]] |[[Файл:Finless_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Indo-pacific finless porpoise size]]{{pb}}{{cvt|30|–|45|kg|lbs}} |[[Файл:Neophocaena_phocaenoides_-Miyajima_Aquarium_-Japan-8a.jpg|alt=Indo-pacific finless porpoise|150x150px|Indo-pacific finless porpoise (skeleton)]] |- |[[Yangtze finless porpoise]] |''Neophocaena asiaeorientalis''{{pb}}<small>[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829</small> |{{IUCN status|EN|41754|1}} (subspecies ''[[Yangtze finless porpoise]]'' {{IUCN status|CR|43205774|1}}){{efn|In China, they are endangered. Their propensity for staying close to shore places them in great danger from fishing.}} |Unknown (subspecies ''Yangtze finless porpoise'' 1,012 in 2018<ref>{{cite news |date=25 July 2018 |script-title=zh:长江江豚减少 仅剩约1012头 |language=zh |work=[[The Beijing News]] |url=http://epaper.bjnews.com.cn/html/2018-07/25/content_727143.htm |access-date=28 August 2021}}</ref><ref>{{cite news |date=25 July 2018 |script-title=zh:农业农村部：长江江豚减少 仅剩约1012头 |language=zh |work=[[The Beijing News]] |agency=[[Xinhua News Agency]] |url=http://www.xinhuanet.com/politics/2018-07/25/c_1123171998.htm |access-date=28 August 2021}}</ref>) |[[Файл:江豚的分布.svg|150x150px|Narrow-ridged finless porpoise range (red color)]] |[[Файл:Finless_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Finless porpoise size]]{{pb}}{{cvt|30|–|45|kg|lbs}} |[[Файл:Yangtze_finless_porpoise,_10_November_2006.jpg|alt=Yangtze finless porpoise|204x204px|Narrow-ridged finless porpoise]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Phocoena]]''''' – дөрвөн зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Burmeister's porpoise]] |''Phocoena spinipinnis''{{pb}}<small>[[Hermann Burmeister|Burmeister]], 1865</small> |{{IUCN status|NT|17029|1}} |Unknown{{efn|There are no quantitative data on abundance.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Burmeister's_Porpoise.PNG|195x195px|Burmeister's porpoise range]] |[[Файл:Burmeister's_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Burmeister's porpoise size]]{{pb}}{{cvt|50|–|75|kg|lbs}} |[[Файл:Burmeister's_porpoise_-_Phocoena_spinipinnis_-_2022-02-24.png|150x150px|Burmeister's porpoise]] |- |[[Harbour porpoise]] |''Phocoena phocoena''{{pb}}<small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> |{{IUCN status|LC|17027|1}} |700,000<ref>{{cite book |last1=Bjorge |first1=Arne |title=Encyclopedia of Marine Mammals |last2=A Tolley |first2=Krystal |year=2008 |editor1=William F. Perrin |pages=530–532 |chapter=Harbor porpoise ''Phocoena phocoena'' |editor2=Bernd Wursig |editor3=J. G.M. Thewissen}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Harbour_Porpoise.PNG|150x150px|Harbour porpoise range]] |[[Файл:Harbour_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Harbour porpoise size]]{{pb}}{{cvt|75|kg}} |[[Файл:Ecomare_-_bruinvis_Berend_(berend3).jpg|150x150px|Harbour porpoise]] |- |[[Spectacled porpoise]] |''Phocoena dioptrica''{{pb}}<small>Lahille, 1912</small> |{{IUCN status|LC|41715|1}} |Unknown{{efn|Nothing is known of the abundance of this porpoise. It was the most commonly encountered species during preliminary beach surveys undertaken on [[Tierra del Fuego]].}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Spectacled_Porpoise.PNG|150x150px|Spectacled porpoise range]] |[[Файл:Spectacled_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Spectacled porpoise size]]{{pb}}{{cvt|60|–|84|kg|lbs}} |[[Файл:Subadult_female_spectacled_porpoise.png|150x150px|Subadult female spectacled porpoise]] |- |[[Vaquita]] |''Phocoena sinus''{{pb}}<small>Norris & McFarland, 1958</small> |{{IUCN status|CR|17028|1}} |12<ref>{{cite web |last1=Hoffner |first1=Erik |date=2018-03-08 |title=Only 12 vaquita porpoises remain, watchdog group reports |url=https://news.mongabay.com/2018/03/only-12-vaquita-porpoises-remain-watchdog-groups-report/ |access-date=19 April 2018 |website=Mongabay}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Vaquita.PNG|150x150px|Vaquita range]] |[[Файл:Vaquita_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Vaquita size]]{{pb}}{{cvt|50|kg|lbs}} |[[Файл:Vaquita2_Olson_NOAA_crop2.jpg|150x150px|Vaquita]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Phocoenoides]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Dall's porpoise]] |''Phocoenoides dalli''{{pb}}<small>[[Frederick W. True|True]], 1885</small> |{{IUCN status|LC|17032|1}} |1,100,000{{efn|The most recent estimate for the North Pacific and Bering Sea is 1,186,000.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Dall's_Porpoise.PNG|150x150px|Dall's porpoise range]] |[[Файл:Dall's_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Dall's porpoise size]]{{pb}}{{cvt|130|–|200|kg|lbs}} |[[Файл:Dalls_Porpoise_Underwater.JPG|150x150px|Dall's porpoise]] |} == Эшлэл == <references /> nmcnmvdwy0udil4yqb8m5u10yz7vx84 0 145705 864681 864262 2026-08-04T20:31:55Z CommonsDelinker 211 National_aquatic_marine_mammal_of_Pakistan.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Yann|Yann]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:COM:NETCOPYVIO|]]. 864681 wikitext text/x-wiki {{Short description|Амьд байгаа халим, далайн гахайн зүйлүүдийн жагсаалт| }}{{IUCN тайлбар|ex=1|ew=2|cr=3|en=4|vu=5|nt=6|lc=7|suppress-others=8|dd=9|ne=10}} Халим хэлбэртний доод баг нь дотроо [[шүдэт халим]] болон [[сахалт халим]] гэж хуваагдах 94 зүйлийг агуулах ба сахалт халим болон шүдэт халимыг 34 сая жилийн өмнө салан хөгжсөн гэж үздэг.<ref>{{Cite web |date=2025 |title=Society for Marine Mammalogy |url=https://marinemammalscience.org/science-and-publications/list-marine-mammal-species-subspecies/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Steeman |first=Mette E. |date=2009 |title=Radiation of Extant Cetaceans Driven by Restructuring of the Oceans |url=https://academic.oup.com/sysbio/article/58/6/573/1634561 |journal=Systematic Biology |volume=58 |issue=6 |pages=573–585 |doi=10.1093/sysbio/syp060}}</ref> == Сахалт халимнууд == Сахалт халимны дэд багт 4 овгийн нийт 15 зүйлийн халимнууд багтана.<ref>{{Cite web |date=2025 |title=Society for Marine Mammalogy |url=https://marinemammalscience.org/science-and-publications/list-marine-mammal-species-subspecies/ |url-status=live}}</ref> Сахалт халимнууд нь том бие, хос хамрын нүх, шүүлтүүр хооллолтод ашиглагдах сахалтайгаараа онцлог. {{Clear}} === Balaenidae === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Balaena]]''''' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[Карл Линней#Үйл хэрэг|1758]]</small> – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |IUCN Red List status ! scope="col" |Global population estimate ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Bowhead whale]] |''Balaena mysticetus'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[Карл Линней#Үйл хэрэг|1758]]</small> |{{IUCN status|LC|2467|1}} |43,000<ref>{{cite news |date=16 April 2008 |title=Eastern Arctic bowhead whales not threatened after all, government says |work=CBC News |url=https://www.cbc.ca/news/science/eastern-arctic-bowhead-whales-not-threatened-after-all-government-says-1.717576}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Bowhead_Whale.png|150x150px|Bowhead whale range]] |[[Файл:Bowhead_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Bowhead whale size]] {{cvt|60|MT|ST}} |[[Файл:A_bowhead_whale_breaches_off_the_coast_of_western_Sea_of_Okhotsk_by_Olga_Shpak,_Marine_Mammal_Council,_IEE_RAS.jpg|194x194px|Bowhead whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Eubalaena]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1864</small> – гурван зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |IUCN Red List status ! scope="col" |Global population estimate ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[North Atlantic right whale]] |''Eubalaena glacialis'' <small>[[Johannes Peter Müller|Müller]], 1776</small> |{{IUCN status|CR|41712|1}} |350 |[[Файл:Eubalaena_glacialis_range_map.png|150x150px|North Atlantic right whale range]] |[[Файл:Right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|North Atlantic right whale size]] {{cvt|40|–|80|MT|ST}} |[[Файл:Anim1750_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|North Atlantic right whale]] |- |[[North Pacific right whale]] |''Eubalaena japonica'' <small>[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1818</small> |{{IUCN status|EN|41711|1}} |404–2,108<ref>{{cite report|last1=Miyashita|first1=T|last2=Kato|first2=H|year=1998|title=Recent data on the status of right whales in the NW Pacific Ocean|website=International Whaling Commission|location=Cambridge, UK}}</ref> |[[Файл:Eubalaena_japonica_range_map.png|150x150px|North Pacific right whale range]] |[[Файл:Right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|North Pacific right whale size]] {{cvt|60|–|80|MT|ST}} |[[Файл:NoPacificRightWhale_Pitman_1.jpg|150x150px|North Pacific right whale]] |- |[[Southern right whale]] |''Eubalaena australis'' <small>[[Desmoulins]], 1822</small> |{{IUCN status|LC|8153|1}} |13,600<ref>{{Cite web |title=Migratory secrets of recovering whale species |url=https://www.bas.ac.uk/media-post/migratory-secrets-of-recovering-whale-species/ |website=British Antarctic Survey}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Southern_Right_Whale.png|150x150px|Southern right whale range]] |[[Файл:Right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Southern right whale size]] {{cvt|40|–|80|MT|ST}} |[[Файл:Southern_right_whale.jpg|225x225px|Southern right whale]] |} </onlyinclude> === Balaenopteridae === <nowiki>*</nowiki>Эдэний халим нь (Eden's whale) Брайдын халимны (Bryde's whale) дэд зүйл гэж одоогоор ангилагдаж байгаа ба ойролцоогоор 7.8 сая жилийн өмнөөс эхлэн Брайдын халимнаас тусдаа хөгжжээ. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" style="background-color:lightblue;" |Subfamily '''Balaenopteridae''' – нэг төрөл, есөн зүйл |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Balaenoptera]]''''' – есөн зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Хөх судалт халим|Хөх халим]] |''Balaenoptera musculus'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[Карл Линней#Үйл хэрэг|1758]]</small> |{{IUCN status|EN|2477|1}} |5,000–15,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Blue_Whale.PNG|150x150px|Blue whale range]] |[[Файл:Blue_whale_size.svg|150x150px|Blue whale size]] {{cvt|50|-|150|MT|ST}} |[[Файл:Anim1754_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Blue whale]] |- |[[Bryde's whale]] |''Balaenoptera brydei'' <small>Olsen, 1913</small> |{{IUCN status|LC|2476|1}} |90,000–100,000 |[[Файл:Balaenoptera_brydei_range.png|150x150px|Bryde's whale range]] |[[Файл:Bryde's_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Bryde's whale size]] {{cvt|14|–|30|MT|ST}} |[[Файл:Brydeswhale_sophiewebb-swfsc-star2006.jpg|150x150px|Bryde's whale]] |-style="background:#ffff99" |[[Bryde's whale#Taxonomy|Eden's whale]]{{efn|The [[Society for Marine Mammalogy]] considers Eden's whale a smaller morph of the more widespread Bryde's whale based on current research.<ref name="SMM">{{cite web |title=List of Marine Mammal Species and Subspecies |url=https://marinemammalscience.org/science-and-publications/list-marine-mammal-species-subspecies/ |website=MarineMammalScience.org |publisher=[[Society for Marine Mammalogy]] |date=May 2022}}</ref>}} |''Balaenoptera edeni'' <small>[[John Anderson (zoologist)|Anderson]], 1879</small> |{{IUCN status|LC|2476|1}} |Unknown |[[Файл:Balaenoptera_brydei2_range.png|150x150px|Eden's whale range]] |Unknown |[[Файл:Rorcual_Edeni.jpg|150x150px|Eden's whale (illustration)]] |- |[[Common minke whale]] |''Balaenoptera acutorostrata'' <small>[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1804</small> |{{IUCN status|LC|2474|1}} |200,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Minke_Whale.png|150x150px|Common minke whale range]] |[[Файл:Minke_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Common minke whale size]] {{cvt|2|-|4|MT|ST}} |[[Файл:Minke_Whale_(NOAA).jpg|150x150px|Common minke whale]] |- |[[Rice's whale]]<ref>{{Cite journal |last1=Rosel |first1=Patricia E. |last2=Wilcox |first2=Lynsey A. |last3=Yamada |first3=Tadasu K. |last4=Mullin |first4=Keith D. |year=2021 |title=A new species of baleen whale (Balaenoptera) from the Gulf of Mexico, with a review of its geographic distribution |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/mms.12776 |journal=Marine Mammal Science |language=en |volume=37 |issue=2 |pages=577–610 |bibcode=2021MMamS..37..577R |doi=10.1111/mms.12776 |issn=1748-7692 |s2cid=234256521}}</ref> |''Balaenoptera ricei'' <small>Rosel ''et al.'', 2021</small> |{{IUCN status|CR|41712|1}} |30–100 |[[Файл:Balaenoptera_ricei_range.svg|frameless|148x148px]] |[[Файл:Rice's_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px]] ~{{cvt|13.9|MT|ST}} |[[Файл:GoM_Bryde's_Whale.jpg|frameless|150x150px]] |- |[[Fin whale]] |''Balaenoptera physalus'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[Карл Линней#Үйл хэрэг|1758]]</small> |{{IUCN status|VU|2478|1}} |100,000 |[[Файл:Balaenoptera_physalus_-_distribution_range.svg|150x150px|Fin whale range]] |[[Файл:Fin_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Fin whale size]] {{cvt|30|–|80|MT|ST}} |[[Файл:LMazzuca_Fin_Whale.jpg|150x150px|Fin whale]] |- |[[Omura's whale]] |''[[Balaenoptera omurai]]'' <small>Wada et al., 2003</small> |{{IUCN status|DD|136623|1}} |Unknown |Unknown |Unknown |[[Файл:Balaenoptera_omurai,_Madagascar_-_Royal_Society_Open_Science_1.jpg|150x150px|Omura's whale]] |- |[[Sei whale]] |''Balaenoptera borealis'' <small>[[René-Primevère Lesson|Lesson]], 1828</small> |{{IUCN status|EN|2475|1}} |80,000<ref>{{Cite web |title=Sei Whale |url=https://oceanwide-expeditions.com/to-do/wildlife/sei-whale |access-date=2021-10-11 |website=oceanwide-expeditions.com |language=en}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Sei_Whale.PNG|150x150px|Sei whale range]] |[[Файл:Sei_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Sei whale size]] {{cvt|20|–|25|MT|ST}} |[[Файл:Sei_whale_mother_and_calf_Christin_Khan_NOAA.jpg|150x150px|Sei whales]] |- |[[Antarctic minke whale]] |''Balaenoptera bonaerensis'' <small>[[Hermann Burmeister|Burmeister]], 1867</small> |{{IUCN status|NT|2480|1}} |515,000<ref name="IWC2013">International Whaling Commission. (2013). "Report of the Scientific Committee". ''Journal of Cetacean Research and Management'' '''14''' (Supplement): 1–86.</ref><ref>{{cite journal |author1=S. |author2=Ten |year=2022 |title=Epibiotic fauna of the Antarctic minke whale as a reliable indicator of seasonal movements |journal=Scientific Reports |volume=12 |issue=22214 |bibcode=2022NatSR..1222214T |doi=10.1038/s41598-022-25929-1 |pmc=9789092 |pmid=36564393 |article-number=22214}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Antarctic_Minke_Whale.png|150x150px|Antarctic minke whale range]] |[[Файл:Minke_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Antarctic minke whale size]] {{cvt|6|-|10|MT|ST}} |[[Файл:Minke_whale_in_ross_sea.jpg|150x150px|Antarctic minke whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Megaptera]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Бөгтөр халим]] |''Megaptera novaeangliae'' <small>Borowski, 1781</small> |{{IUCN status|LC|13006|1}} |84,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Humpback_Whale.png|150x150px|Humpback whale range]] |[[Файл:Humpback_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Humpback whale size]] {{cvt|25|–|30|MT|ST}} |[[Файл:Humpback_Whale_underwater_shot.jpg|150x150px|Humpback whale]] |} === Eschrichtiidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Eschrichtius]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1864</small> – one зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Gray whale]] |''Eschrichtius robustus'' <small>Lilljeborg, 1861</small> |{{IUCN status|LC|8097|1}} |21,000<ref name="ABUNDANCE OF EASTERN NORTH PACIFIC GRAY WHALES 2019/2020">{{cite journal |last1=Stewart |first1=Joshua D. |last2=Weller |first2=David W. |date=January 2021 |title=Abundance of eastern North Pacific gray whales 2019/2020 |url=https://repository.library.noaa.gov/view/noaa/27928 |journal=NOAA Technical Memorandum NMFS |doi=10.25923/bmam-pe91 |access-date=3 February 2022}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Gray_Whale.png|150x150px|Gray whale range]] |[[Файл:Gray_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Gray whale size]] {{cvt|15|–|40|MT|ST}} |[[Файл:Eschrichtius_robustus_01.jpg|150x150px|Gray whale]] |} === Neobalaenidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''Caperea''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1864</small> – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Pygmy right whale]] |''Caperea marginata'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|3778|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Pygmy_Right_Whale.png|150x150px|Pygmy right whale range]] |[[Файл:Pygmy_right_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy right whale size]] {{cvt|3|-|3.5|MT|ST}} |[[Файл:Pygmy_right_whale.png|alt=Pygmy right whale|150x150px|Pygmy right whale (illustration)]] |} == Шүдэт халимнууд == === Physeteridae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Physeter]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Кашалот]] |''Physeter macrocephalus'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[Карл Линней#Үйл хэрэг|1758]]</small> |{{IUCN status|VU|41755|1}} |200,000–2,000,000{{efn|The total number of sperm whales throughout the world is unknown. Crude estimates, obtained by surveying small areas and extrapolating the result to all the world's oceans, range from 200,000 to 2,000,000 individuals}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Sperm_Whale_4.PNG|150x150px|Sperm whale range]] |[[Файл:Sperm_whale_size.svg|150x150px|Sperm whale size]] {{cvt|25|–|50|MT|ST}} |[[Файл:Mother_and_baby_sperm_whale.jpg|150x150px|Sperm whale]] |} === Kogiidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Kogia]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Одой кашалот]] |''Kogia sima'' <small>[[Richard Owen|Owen]], 1866</small> |{{IUCN status|LC|11048|1}} |Unknown{{efn|No global population estimates have been made. One survey estimated a population of about 11,000 in the eastern Pacific}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Dwarf_Sperm_Whale.png|150x150px|Dwarf sperm whale range]] |[[Файл:Dwarf_sperm_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Dwarf sperm whale size]] {{cvt|250|kg|lbs}} |[[Файл:Kogia_sima.jpg|150x150px|Dwarf sperm whale (reconstruction)]] |- |[[Давжаа кашалот]] |''Kogia breviceps'' <small>[[Henri Marie Ducrotay de Blainville|Blainville]], 1838</small> |{{IUCN status|LC|11047|1}} |Unknown{{efn|No global population estimates have been made. One survey estimated a population of about 11,000 in the eastern Pacific}} |[[Файл:Kogia_breviceps_range.png|150x150px|Pygmy sperm whale range]] |[[Файл:Pygmy_sperm_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy sperm whale size]] {{cvt|400|kg|lbs}} |[[Файл:Kogia_breviceps.jpg|150x150px|Pygmy sperm whale]] |} === Ziphiidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Berardius]]''''' – гурван зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Arnoux's beaked whale]] |''Berardius arnuxii'' <small>[[Georges Louis Duvernoy|Duvernoy]], 1851</small> |{{IUCN status|LC|2762|1}} |Unknown{{efn|Arnoux's beaked whales seem to be relatively abundant in Cook Strait during summer}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Arnoux_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Arnoux's beaked whale range]] |[[Файл:Arnoux's_beaked_whale_size.svg|150x150px|Arnoux's beaked whale size]] {{cvt|8|MT|ST}} |[[Файл:Berardius_arnuxii_2.jpg|150x150px|Arnoux's beaked whale]] |- |[[Baird's beaked whale]] |''Berardius bairdii'' <small>[[Leonhard Hess Stejneger|Stejneger]], 1883</small> |{{IUCN status|LC|2763|1}} |Unknown{{efn|Virtually nothing is known about the abundance of Baird's beaked whales, except they are not rare as was formerly thought}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Baird_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Baird's beaked whale range]] |[[Файл:Baird's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Baird's beaked whale size]] {{cvt|12|MT|ST}} |[[Файл:Berardius_bairdii.jpg|150x150px|Berardius bairdii]] |- |[[Sato's beaked whale]] |''Berardius minimus'' <small>Yamada et al., 2019</small> |{{IUCN status|NT|178756893|1}} |Unknown |North Pacific |[[Файл:Berardius_minimus_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Sato's beaked whale size]] Unknown |[[Файл:Berardius_minimus_illustration.png|150x150px|Berardius minimus illustration]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Tasmacetus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Shepherd's beaked whale]] |''Tasmacetus shepherdi'' <small>Oliver, 1937</small> |{{IUCN status|DD|21500|1}} |Unknown{{efn|Nothing is known about the relative abundance of this зүйл or its population composition}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Shepherd_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Shepherd's beaked whale range]] |[[Файл:Shepherd's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Shepherd's beaked whale size]] {{cvt|2|-|2.5|MT|ST}} |[[Файл:Tasmacetus_shepherdi.jpg|150x150px|Shepherd's beaked whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Ziphius]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Cuvier's beaked whale]] |''Ziphius cavirostris'' <small>[[Georges Cuvier|G. Cuvier]], 1823</small> |{{IUCN status|LC|23211|1}} |100,000{{efn|Because of the difficulty of identifying the species the total global population is unknown}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Cuvier's_Beaked_Whale.PNG|150x150px|Cuvier's beaked whale range]] |[[Файл:Cuvier's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Cuvier's beaked whale size]] {{cvt|2|–|3|MT|ST}} |[[Файл:Ziphius_carvirostris.jpg|150x150px|Cuvier's beaked whale]] |- | colspan="100%" align="center" style="background-color:lightblue;" |Subfamily '''[[Hyperoodontinae]]''' – three genera, 17 species |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Hyperoodon]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Northern bottlenose whale]] |''Hyperoodon ampullatus'' <small>[[Johann Reinhold Forster|Forster]], 1770</small> |{{IUCN status|NT|10707|1}} |10,000{{efn|Total population is unknown but likely to be of the order of 10,000}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Northern_Bottlenose_Whale.PNG|150x150px|Northern bottlenose whale range]] |[[Файл:Northern_bottlenose_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Northern bottlenose whale size]] {{cvt|7|MT|ST}} |[[Файл:Hyperoodon_ampullatus_2.jpg|150x150px|Northern bottlenose whale]] |- |[[Southern bottlenose whale]] |''Hyperoodon planifrons'' <small>[[William Henry Flower|Flower]], 1882</small> |{{IUCN status|LC|10708|1}} |500,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Southern_Bottlenose_Whale.PNG|150x150px|Southern bottlenose range]] |[[Файл:Southern_bottlenose_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Southern bottlenose whale size]] {{cvt|6|MT|ST}} |[[Файл:Hyperoodon_planifrons.jpg|150x150px|Southern bottlenose whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Indopacetus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Tropical bottlenose whale]] |''Indopacetus pacificus'' <small>Longman, 1926</small> |{{IUCN status|LC|40635|1}} |Unknown{{efn|A 2002 survey estimates there are 766 animals around [[Hawaii]]. No other population estimates exist for other locales}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Longman_27s_Beaked_Whale.png|150x150px|Tropical bottlenose whale range]] |[[Файл:Indopacetus_pacificus_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Tropical bottlenose whale size]] {{cvt|3.5|-|4|MT|ST}} |[[Файл:Indopacetus_pacificus_2.jpg|alt=Tropical bottlenose whale illustration|150x150px|Tropical bottlenose whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Mesoplodon]]''''' <small>[[Paul Gervais|Gervais]], 1850</small> – 15 зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Andrews' beaked whale]] |''Mesoplodon bowdoini'' <small>[[Roy Chapman Andrews|Andrews]], 1908</small> |{{IUCN status|DD|13242|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Andrews_Beaked_Whale.png|150x150px|Andrew's beaked whale range]] |[[Файл:Andrew's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Andrew's beaked whale size]] {{cvt|1|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_bowdoini.jpg|alt=Andrew's beaked whale (illustration)|150x150px|Andrew's beaked whale (skeleton)]] |- |[[Blainville's beaked whale]] |''Mesoplodon densirostris'' <small>Blainville, 1817</small> |{{IUCN status|LC|13244|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Blainvilles_Beaked_Whale.png|150x150px|Blainville's beaked whale range]] |[[Файл:Blainville's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Blainville's beaked whale size]] |[[Файл:Mesoplodon_densirostris.jpg|150x150px|Blainville's beaked whale]] |- |[[Deraniyagala's beaked whale]] |''Mesoplodon hotaula'' <small>[[Paules Edward Pieris Deraniyagala|P. E. P. Deraniyagala]], 1963</small> |{{IUCN status|DD|127826787|1}} |Unknown |Indian and South Pacific |{{cvt|4|-|5|m}} |[''cetacean needed''] |- |[[Gervais' beaked whale]] |''Mesoplodon europaeus'' <small>[[Paul Gervais|Gervais]], 1855</small> |{{IUCN status|LC|13245|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Gervais_Beaked_Whale.png|150x150px|Gervais' beaked whale range]] |[[Файл:Gervais'_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Gervais' beaked whale]] {{cvt|1.2|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_europaeus_2.jpg|150x150px|Gervais' beaked whale]] |- |[[Ginkgo-toothed beaked whale]] |''Mesoplodon ginkgodens'' <small>Nishiwaki & Kamiya, 1958</small> |{{IUCN status|DD|127827012|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Ginkgo-toothed_Beaked_Whale.png|150x150px|Ginkgo-toothed beaked whale range]] |[[Файл:Ginkgo-toothed_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Ginkgo-toothed beaked whale size]] {{cvt|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_ginkgodens_2.jpg|alt=Ginkgo-toothed beaked whale (illustration)|150x150px|Ginkgo-toothed beaked whale (skull)]] |- |[[Gray's beaked whale]] |''Mesoplodon grayi'' <small>[[Julius von Haast|von Haast]], 1876</small> |{{IUCN status|LC|13247|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Grays_Beaked_Whale.png|150x150px|Gray's beaked whale range]] |[[Файл:Gray's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Gray's beaked whale size]] {{cvt|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_grayi_2.jpg|150x150px|Gray's beaked whale]] |- |[[Hector's beaked whale]] |''Mesoplodon hectori'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1871</small> |{{IUCN status|DD|13248|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Hectors_Beaked_Whale.png|150x150px|Hector's beaked whale range]] |[[Файл:Hector's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hector's beaked whale size]] {{cvt|1|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_hectori.jpg|alt=Hector's beaked whale (illustration)|150x150px|Hector's beaked whale]] |- |[[Hubbs' beaked whale]] |''Mesoplodon carlhubbsi'' <small>Moore, 1963</small> |{{IUCN status|DD|13243|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Hubbs_Beaked_Whale.png|150x150px|Hubb's beaked whale range]] |[[Файл:Hubb's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hubb's beaked whale size]] {{cvt|1.4|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_carlhubbsi.jpg|alt=Hubbs' beaked whale (illustration)|150x150px|Hubbs' beaked whale skull]] |- |[[Perrin's beaked whale]] |''Mesoplodon perrini'' <small>Dalebout, Mead, Baker, Baker, & van Helding, 2002</small> |{{IUCN status|EN|41759|1}} |500–1,164 |North Pacific |[[Файл:Mesoplodon_perrini_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Perrin's beaked whale size]] {{cvt|1.3|–|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_perrini.jpg|150x150px|''Mesoplodon perrini'', oil on paper]] |- |[[Pygmy beaked whale]] |''Mesoplodon peruvianus'' <small>Reyes, Mead, and Van Waerebeek, 1991</small> |{{IUCN status|LC|13251|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Pygmy_Beaked_Whale.png|185x185px|Pygmy beaked whale range]] |[[Файл:Mesoplodon_peruvianus_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy beaked whale size]] {{cvt|800|kg|lbs}} |[[Файл:Mesoplodon_peruvianus.jpg|150x150px|''Mesoplodon peruvianus'', oil on paper]] |- |[[Ramari's beaked whale]] |''Mesoplodon eueu'' <small>Carroll ''et al'', 2021</small> |{{IUCN status|DD|215824818|1}} |Unknown |[[Файл:M._mirus_&_M._eueu_distribution.jpg|150x150px|Ramari's beaked whale range]] (red circle) |Unknown |[[Файл:Mesoplodon_eueu.jpg|150x150px|Ramari's beaked whale]] |- |[[Sowerby's beaked whale]] |''Mesoplodon bidens'' <small>Sowerby, 1804</small> |{{IUCN status|LC|13241|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Sowerbys_Beaked_Whale.png|150x150px|Sowerby's beaked whale range]] |[[Файл:Sowerby's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Sowerby's beaked whale size]] {{cvt|1|-|1.3|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_bidens_2.jpg|150x150px|Sowerby's beaked whale]] |- |[[Spade-toothed whale]] |''Mesoplodon traversii'', [[Synonym (taxonomy)|syn.]] ''Mesoplodon bahamondi'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1874</small> |{{IUCN status|DD|41760|1}} |Unknown |[[Файл:Mesoplodon_traversii_distribution.png|150x150px|Spade-toothed whale range]] |[[Файл:Mesoplodon_bahamondi_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Spade-toothed whale size]] {{cvt|1.2|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_traversii.svg|frameless|150x150px]] |- |[[Stejneger's beaked whale]] |''Mesoplodon stejnegeri'' <small>[[Frederick W. True|True]], 1885</small> |{{IUCN status|NT|13252|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Stejneger_sBeaked_Whale.png|150x150px|Stejneger's beaked whale range]] |[[Файл:Stejneger's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Stejneger's beaked whale size]] {{cvt|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_stejnegeri.jpg|alt=Stejneger's beaked whale (illustration)|150x150px|Stejneger's beaked whale (skull)]] |- |[[Strap-toothed whale]] |''Mesoplodon layardii'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1865</small> |{{IUCN status|LC|13249|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Layards_Beaked_Whale.png|150x150px|Strap-toothed whale range]] |[[Файл:Straptoothed_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Strap-toothed whale size]] {{cvt|2|MT|ST}} |[[Файл:Mesoplodon_layardii.jpg|150x150px|Strap-toothed whale]] |- |[[True's beaked whale]] |''Mesoplodon mirus'' <small>[[Frederick W. True|True]], 1913</small> |{{IUCN status|LC|13250|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Trues_Beaked_Whale.png|150x150px|True's beaked whale range]] (North Atlantic only; map includes range of ''M. eueu'' in Indian Ocean) |[[Файл:True's_beaked_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|True's beaked whale size]] {{cvt|1.4|MT|ST}} |[[Файл:True's_beaked_whale.jpg|frameless|150x150px]] |} === Platanistidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Platanista]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Ganges river dolphin]] |''Platanista gangetica'' <small>(Lebeck, 1801)</small> |{{IUCN status|EN|41756|1}} |3,500<ref>{{Cite journal |last1=Sinha |first1=Ravindra K. |last2=Kannan |first2=Kurunthachalam |date=2014-12-01 |title=Ganges River Dolphin: An Overview of Biology, Ecology, and Conservation Status in India |journal=Ambio |language=en |volume=43 |issue=8 |pages=1029–1046 |bibcode=2014Ambio..43.1029S |doi=10.1007/s13280-014-0534-7 |issn=1654-7209 |pmc=4235892 |pmid=24924188}}</ref> |[[Файл:SouthAsianRiverDolphin_distribution2019.png|150x150px|South Asian dolphin range]] (улбар шар) |[[Файл:South_Asian_river_dolphin_size_comparison.svg|class=skin-invert|150x150px|South Asian river dolphin size]] {{cvt|200|kg|lbs}} |[[Файл:Ganges_River_Dolphin.jpg|frameless|150x150px]] |- |[[Indus river dolphin]] |''Platanista minor'' <small>[[Richard Owen|Owen]], 1853</small> |{{IUCN status|EN|41757|1}} |1,450<ref>{{Cite journal |last1=Braulik |first1=Gill T. |last2=Noureen |first2=Uzma |last3=Arshad |first3=Masood |last4=Reeves |first4=Randall R. |date=2015-12-01 |title=Review of status, threats, and conservation management options for the endangered Indus River blind dolphin |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0006320715300999 |journal=Biological Conservation |language=en |volume=192 |pages=30–41 |bibcode=2015BCons.192...30B |doi=10.1016/j.biocon.2015.09.008 |issn=0006-3207 |url-access=subscription}}</ref> |[[Файл:SouthAsianRiverDolphin_distribution2019.png|150x150px|South Asian dolphin range]] (цэнхэр) |[[Файл:South_Asian_river_dolphin_size_comparison.svg|class=skin-invert|150x150px|South Asian river dolphin size]] {{cvt|200|kg|lbs}} | |} === Iniidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Inia]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Amazon river dolphin]] |''Inia geoffrensis'' <small>[[Henri Marie Ducrotay de Blainville|Blainville]], 1817</small> |{{IUCN status|EN|10831|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Amazon_River_Dolphin.PNG|154x154px|Amazon river dolphin range]] |[[Файл:Amazon_river_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Amazon river dolphin size]] {{cvt|150|kg|lbs}} |[[Файл:Amazonas_Flussdelfin_Apure_Orinoco_Duisburg_01.jpg|217x217px|Amazon river dolphin]] |- |[[Araguaian river dolphin]]{{efn|As of November 2021, the Araguaian river dolphin is not recognized by the [[Society for Marine Mammalogy]], which cites small sample size<ref name="SMM" />}} |''Inia araguaiaensis'' <small>Hrbek, Da Silva, Dutra, Farias, 2014</small> |{{IUCN status|NE}} |Unknown |[[Файл:Inia_range_map_PLoS_ONE.jpg|154x154px|Araguaian river dolphin range]] <small>Araguaian river dolphin in blue</small> |[[Файл:Amazon_river_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Araguaian river dolphin size]] {{cvt|150|kg|lbs}} |[[Файл:Inia_araguaiensis.jpg|150x150px|Araguaian river dolphin]] |} === Lipotidae === Сөнөсөн байх боломжтой {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Lipotes]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Baiji]] |''Lipotes vexillifer'' <small>[[Gerrit S. Miller|Miller]], 1918</small> |{{IUCN status|CR|12119|1}} |0–13{{efn|[[Yangtze Freshwater Dolphin Expedition 2006|A survey]] from November–December 2006 failed to find any individuals. Another survey, from 1997, counted only 13 individuals. In 1986, surveys estimated the number to be at about 300}} |[[Файл:Yangtze_Dolphins_range.jpg|150x150px|Baiji range]] |[[Файл:Baiji_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Baiji size]] {{cvt|130|kg|lbs}} | |} === Pontoporiidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[La Plata dolphin|Pontoporia]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[La Plata dolphin]] |''Pontoporia blainvillei'' <small>Gervais & d'Orbigny, 1844</small> |{{IUCN status|VU|17978|1}} |4,000–4,500 |[[Файл:Cetacea_range_map_La_Plata_River_Dolphin.PNG|150x150px|La Plata dolphin range]] |[[Файл:La_plata_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|La Plata dolphin size]] {{cvt|50|kg|lbs}} |[[Файл:Pontoporia_blainvillei_296896096.jpg|alt=Beached La Plata dolphin|150x150px|La Plata dolphin (skeleton)]] |} === Monodontidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Delphinapterus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Beluga whale|Beluga]] |''Delphinapterus leucas'' <small>[[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1776</small> |{{IUCN status|LC|6335|1}} |136,000{{efn|There are estimated to be 40,000 individuals in the [[Beaufort Sea]], 25,000 in [[Hudson Bay]], 18,000 in the [[Bering Sea]] and 28,000 in the Canadian High Arctic. The population in the St. Lawrence estuary is estimated to be around [https://web.archive.org/web/20051026124931/http://www.wdcs.org/dan/publishing.nsf/allweb/1B8A4EB4B9FA1BBF80256D11004B2EA2 1000]}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Beluga.png|150x150px|Beluga whale range]] |[[Файл:Beluga_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Beluga whale size]] {{cvt|1.5|MT|ST}} |[[Файл:Belugawhale_MMC.jpg|150x150px|Beluga whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Monodon]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Narwhal]] |''Monodon monoceros'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[Карл Линней#Үйл хэрэг|1758]]</small> |{{IUCN status|LC|13704|1}} |123,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Narwhal.png|150x150px|Narwhal range]] |[[Файл:Narwhal_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Narwhal size]] {{cvt|900|-|1,500|kg|lbs}} |[[Файл:Pod_Monodon_monoceros.jpg|150x150px|Narwhal pod]] |- |} === Delphinidae === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Cephalorhynchus]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> – дөрвөн зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Chilean dolphin]] |''Cephalorhynchus eutropia'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|NT|4160|1}} |Unknown{{efn|Population estimated to be in the low thousands at the highest.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Chilean_Dolphin.PNG|188x188px|Chilean dolphin range]] |[[Файл:Chilean_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Chilean dolphin size]] {{cvt|60|kg|lbs}} |[[Файл:Cephalorhynchus_eutropia_406715652.jpg|150x150px|Chilean dolphin]] |- |[[Commerson's dolphin]] |''Cephalorhynchus commersonii'' <small>[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1804</small> |{{IUCN status|LC|4159|1}} |22,000<ref name="Spatial Models of Abundance and Habitat Preferences of Commerson's and Peale's Dolphin in Southern Patagonian Waters">{{cite journal |last1=Dellabianca |first1=Natalia A. |date=26 October 2016 |title=Spatial Models of Abundance and Habitat Preferences of Commerson's and Peale's Dolphin in Southern Patagonian Waters |url=https://www.researchgate.net/publication/309468362 |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=10 |bibcode=2016PLoSO..1163441D |doi=10.1371/journal.pone.0163441 |pmc=5082685 |pmid=27783627 |access-date=21 January 2022 |doi-access=free |article-number=e0163441}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Commerson's_Dolphin.PNG|150x150px|Commerson's dolphin range]] |[[Файл:Commerson's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Commerson's dolphin size]] {{cvt|35|–|60|kg|lbs}} |[[Файл:Commdolph01.jpg|150x150px|Commerson's dolphin]] |- |[[Heaviside's dolphin]] |''Cephalorhynchus heavisidii'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1828</small> |{{IUCN status|NT|4161|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Heaviside's_Dolphin.PNG|170x170px|Heaviside's dolphin range]] |[[Файл:Heaviside's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Heaviside's dolphin size]] {{cvt|40|–|75|kg|lbs}} |[[Файл:Heaviside-Delphin.jpg|150x150px|Heaviside's dolphin]] |- |[[Hector's dolphin]] |''Cephalorhynchus hectori'' <small>Van Beneden, 1881</small> |{{IUCN status|EN|4162|1}} (subspecies ''[[Māui dolphin|Maui dolphin]]'' {{IUCN status|CR|39427|1}}) |7,381 (subspecies ''Maui dolphin'' 57–75 in 2016) |[[Файл:Cetacea_range_map_Hector's_Dolphin.PNG|150x150px|Hector's dolphin range (Maui dolphin in green)]] |[[Файл:Hector's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hector's dolphin size]] {{cvt|35|–|60|kg|lbs}} |[[Файл:Hectors_Dolphin.jpg|150x150px|Hector's dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Delphinus (genus)|Delphinus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Common dolphin]] |''Delphinus delphis'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[Карл Линней#Үйл хэрэг|1758]]</small> |{{IUCN status|LC|134817215|1}} |Unknown{{efn|There are estimated to be at least several million common dolphins worldwide, but several large portions of its range have not been surveyed.}} |[[Файл:DelphinusRange.png|frameless|150x150px]] |[[Файл:Common_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Long-beaked common dolphin size]] {{cvt|70|–|150|kg|lbs}} |[[Файл:Delphinus_delphis_with_calf.jpg|150x150px|Short-beaked common dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Feresa]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Pygmy killer whale]] |''Feresa attenuata'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1875</small> |{{IUCN status|LC|8551|1}} |Unknown{{efn|The only population estimate is of 38,900 individuals in the eastern tropical Pacific Ocean.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Pygmy_Killer_Whale.PNG|150x150px|Pygmy killer whale range]] |[[Файл:Pygmy_killer_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pygmy killer whale size]] {{cvt|160|–|350|kg|lbs}} |[[Файл:Feresa_attenuata.jpg|150x150px|Pygmy killer whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Globicephala]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Long-finned pilot whale]] |''Globicephala melas'' <small>[[Thomas Stewart Traill|Traill]], 1809</small> |{{IUCN status|LC|9250|1}} |Unknown{{efn|Total population is not known. There are estimated to be in excess of 200,000 in the Southern Ocean. The North Atlantic population is not known.}} |[[Файл:Pilot_Whale_range.png|150x150px|Pilot whale range]] (ногоон) |[[Файл:Long-finned_pilot_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Long-finned pilot whale size]] {{cvt|1.8|-|3.5|MT|ST}} |[[Файл:Photo_of_the_Week_-_Long-finned_Pilot_Whales_(RI)_(6892801246).jpg|150x150px|Long-finned pilot whale]] |- |[[Short-finned pilot whale]] |''Globicephala macrorhynchus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|9249|1}} |Unknown{{efn|Total population not known. There are 150,000 individuals in the eastern tropical Pacific Ocean. There are estimated to be more than 30,000 animals in the western Pacific, off the coast of Japan.}} |[[Файл:Pilot_Whale_range.png|150x150px|Pilot whale range]] (хөх) |[[Файл:Short-finned_pilot_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Short-finned pilot whale size]] {{cvt|1|–|4|MT|ST}} |[[Файл:Short-finned_Pilot_Whale_(8790153918).jpg|150x150px|Short-finned pilot whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Grampus (genus)|Grampus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Risso's dolphin]] |''Grampus griseus'' <small>[[Georges Cuvier|G. Cuvier]], 1812</small> |{{IUCN status|LC|9461|1}} |Unknown{{efn|The population around the continental shelf of the United States has been recorded to be in excess of 60,000. In the Pacific, a census recorded 175,000 individuals in eastern tropical waters and 85,000 in the west. No global estimate of population exists}} |[[Файл:Grampus_griseus_distribution.png|150x150px|Risso's dolphin range]] |[[Файл:Risso's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Risso's dolphin size]] {{cvt|300|kg|lbs}} |[[Файл:Risso's_dolphin.jpg|150x150px|Risso's dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Lagenodelphis]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Fraser's dolphin]] |''Lagenodelphis hosei'' <small>[[Louis Fraser|Fraser]], 1956</small> |{{IUCN status|LC|11140|1}} |Unknown{{efn|There are estimated to be at least 320,000 Fraser's dolphins worldwide, but several large portions of its range have not been surveyed}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Fraser'sDolphin.png|150x150px|Fraser's dolphin range]] |[[Файл:Fraser's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Fraser's dolphin size]] {{cvt|209|kg|lbs}} |[[Файл:Fraser_s_group.jpg.jpeg|150x150px|Fraser's dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Lagenorhynchus]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> – зургаан зүйл{{efn|The genus [[Lagenorhynchus]] is under revision and likely to be split into several different genera}} |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[White-beaked dolphin]] |''Lagenorhynchus albirostris'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|11142|1}} |100,000{{efn|Estimates of various stocks throughout the North Atlantic give an overall value into the high tens or low hundreds of thousands}} |[[Файл:Cetacea_range_map_White-beaked_Dolphin.PNG|150x150px|White-beaked dolphin range]] |[[Файл:White-beaked_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|White beaked dolphin size]] {{cvt|180|kg|lbs}} |[[Файл:White_beaked_dolphin.jpg|150x150px|White-beaked dolphin]] |- |[[Atlantic white-sided dolphin]] |''Lagenorhynchus acutus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1828</small> |{{IUCN status|LC|11141|1}} |200,000–300,000{{citation needed|date=July 2021}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Atlantic_White-sided_Dolphin.PNG|150x150px|Atlantic white-sided dolphin range]] |[[Файл:Atlantic_white-sided_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Atlantic white-sided dolphin size]] {{cvt|235|kg|lbs}} |[[Файл:Anim1135_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Atlantic white-sided dolphin]] |- |[[Dusky dolphin]] |''Lagenorhynchus obscurus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1828</small> |{{IUCN status|LC|11146|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Dusky_Dolphin.PNG|150x150px|Dusky dolphin range]] |[[Файл:Dusky_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Dusky dolphin size]] {{cvt|100|kg|lbs}} |[[Файл:DuskyDolphin.jpg|150x150px|Dusky dolphin]] |- |[[Hourglass dolphin]] |''Lagenorhynchus cruciger'' <small>[[Jean René Constant Quoy|Quoy]] & [[Joseph Paul Gaimard|Gaimard]], 1824</small> |{{IUCN status|LC|11144|1}} |140,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Hourglass_Dolphin.PNG|150x150px|Hourglass dolphin range]] |[[Файл:Hourglass_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Hourglass dolphin size]] {{cvt|90|–|120|kg|lbs}} |[[Файл:Hourglas_dolphin.jpg|150x150px|Hourglass dolphin]] |- |[[Pacific white-sided dolphin]] |''Lagenorhynchus obliquidens'' <small>[[Theodore Gill|Gill]], 1865</small> |{{IUCN status|LC|11145|1}} |1,000,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Pacific_White-sided_Dolphin.PNG|150x150px|Pacific white-sided dolphin range]] |[[Файл:Pacific_white-sided_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pacific white-sided dolphin size]] {{cvt|85|–|150|kg|lbs}} |[[Файл:Pacific_white_side_dolphin.jpg|150x150px|Pacific white-sided dolphin]] |- |[[Peale's dolphin]] |''Lagenorhynchus australis'' <small>[[Titian Peale|Peale]], 1848</small> |{{IUCN status|LC|11143|1}} |Unknown{{efn|Total population unknown but thought to be locally common – it is the most common dolphin found around the Falkland Islands}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Black-chinned_Dolphin.PNG|174x174px|Peale's dolphin range]] |[[Файл:Peale's_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Peale's dolphin size]] {{cvt|115|kg|lbs}} |[[Файл:Lagenorhynchus_australis.jpg|150x150px|Peale's dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Lissodelphis]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Northern right whale dolphin]] |''Lissodelphis borealis'' <small>[[Titian Peale|Peale]], 1848</small> |{{IUCN status|LC|12125|1}} |400,000{{efn|Varying population estimates for areas around California and the North Pacific give a total of up to 400,000}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Northern_Right_Whale_Dolphin.PNG|150x150px|Northern right whale dolphin range]] |[[Файл:Northern_right_whale_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Northern right whale dolphin size]] {{cvt|115|kg|lbs}} |[[Файл:Anim1749_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Northern right whale dolphin]] |- |[[Southern right whale dolphin]] |''Lissodelphis peronii'' <small>[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1804</small> |{{IUCN status|LC|12126|1}} |Unknown{{efn|Surveys suggest this is the most common dolphin off of Chilean waters}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Southern_Right_Whale_Dolphin.PNG|150x150px|Southern right whale dolphin range]] |[[Файл:Southern_right_whale_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Southern right whale dolphin size]] {{cvt|60|–|100|kg|lbs}} |[[Файл:Anim0796_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|150x150px|Southern right whale dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Orcaella]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1866</small> – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Australian snubfin dolphin]] |''Orcaella heinsohni'' <small>Beasley, Robertson & Arnold, 2005</small> |{{IUCN status|VU|136315|1}} |9,000–10,000 |[[Файл:Orcaella_heinsohni_range.png|150x150px|Australian snubfin dolphin range]] |[[Файл:Orcaella_heinsohni_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Australian snubfin dolphin size]] {{cvt|130|–|145|kg|lbs}} |[[Файл:Snubfin-3.jpg|150x150px|Australian snubfin dolphin]] |- |[[Irrawaddy dolphin]] |''Orcaella brevirostris'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1866</small> |{{IUCN status|EN|15419|1}} |78–102 |[[Файл:Irrawaddy_dolphin_range.png|150x150px|Irrawaddy dolphin range]] |[[Файл:Irrawaddy_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Irrawaddy dolphin size]] {{cvt|130|kg|lbs}} |[[Файл:DKoehl_Irrawaddi_Dolphin_jumping.jpg|150x150px|Irrawaddy dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Orcinus]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Orca]] |''Orcinus orca'' <small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[Карл Линней#Үйл хэрэг|1758]]</small> |{{IUCN status|DD|15421|1}} |100,000{{efn|Local estimates include 70–80,000 in the Antarctic, 8,000 in the tropical Pacific (although tropical waters are not the orca's preferred environment, the sheer size of this area — 19 million square kilometres — means there are thousands of orcas), up to 2,000 off Japan, 1,500 off the cooler northeast Pacific and 1,500 off Norway}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Orca.PNG|150x150px|Killer whale range]] |[[Файл:Orca_size-2.svg|150x150px|Killer whale size]] {{cvt|4.5|MT|ST}} |[[Файл:Killerwhales_jumping.jpg|150x150px|Killer whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Peponocephala]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Melon-headed whale]] |''Peponocephala electra'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|16564|1}} |Unknown{{efn|Estimates for eastern tropical Pacific are 45,000 and another recent survey estimates population to be 1,200 for the eastern Sulu Sea, no global estimate is known}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Melon-headed_Whale.PNG|150x150px|Melon-headed whale range]] |[[Файл:Melon-headed_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Melon-headed whale size]] {{cvt|225|kg|lbs}} |[[Файл:Peponocephala_electra_Mayotte.jpg|150x150px|Melon-headed whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Pseudorca]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[False killer whale]] |''Pseudorca crassidens'' <small>[[Richard Owen|Owen]], 1846</small> |{{IUCN status|NT|18596|1}} |Unknown{{efn|The total population is unknown. The eastern Pacific was estimated to have in excess of 40,000 individuals and is probably the home of the largest grouping}} |[[Файл:Cetacea_range_map_False_Killer_Whale.svg|150x150px|False killer whale range]] |[[Файл:False_killer_whale_size.svg|class=skin-invert|150x150px|False killer whale size]] {{cvt|1.5-2|MT|ST}} |[[Файл:False_killer_whale_890002.jpg|150x150px|False killer whale]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Sousa (genus)|Sousa]]''''' – дөрвөн зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Atlantic humpback dolphin]] |''Sousa teuszii'' <small>Kükenthal, 1892</small> |{{IUCN status|CR|20425|1}} |1,500 |[[Файл:Cetacea_range_map_Atlantic_Humpback_Dolphin.PNG|150x150px|Atlantic humpback dolphin range]] |[[Файл:Humpback_dolphins_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Atlantic humpback dolphin size]] {{cvt|100|–|150|kg|lbs}} |[[Файл:Sousa_teuszii1.jpg|150x150px|Atlantic humpback dolphin]] |- |[[Australian humpback dolphin]] |''Sousa sahulensis'' <small>Jefferson & Rosenbaum, 2014</small> |{{IUCN status|VU|82031667|1}} |10,000 |[[Файл:Sousa_sahulensis_-_map.svg|152x152px|Australian humpback dolphin range]] |{{cvt|230|–|250|kg|lbs}} |[[Файл:Australian_humpback_dolphins,_Tin_Can_Bay,_2016.jpg|150x150px|Australian humpback dolphin]] |- |[[Indian Ocean humpback dolphin]] |''Sousa plumbea'' <small>[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829</small> |{{IUCN status|EN|82031633|1}} |Unknown{{efn|Population estimated to be in the low tens of thousands}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Indian_Humpback_Dolphin.PNG|150x150px|Indian humpback dolphin range]] |[[Файл:Humpback_dolphins_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Indian humpback dolphin size]] |[[Файл:Dolphin-Musandam_2.jpg|150x150px|Indian humpback dolphin]] |- |[[Indo-Pacific humpback dolphin]] |''Sousa chinensis'' <small>[[Pehr Osbeck|Osbeck]], 1765</small> |{{IUCN status|VU|82031425|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Pacific_Humpback_Dolphin.PNG|150x150px|Pacific humpback dolphin range]] |[[Файл:Humpback_dolphins_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pacific humpback dolphin size]] {{cvt|250|–|280|kg|lbs}} |[[Файл:Pink_Dolphin.JPG|150x150px|Pacific humpback dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Sotalia]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Guiana dolphin]] |''Sotalia guianensis'' <small>[[Van Bénéden|Bénéden]], 1864</small> |{{IUCN status|NT|181359|1}} |Unknown |[[Файл:Sotalia_guianensis_-_map.svg|150x150px|Costero range]] |[[Файл:Tucuxi_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Costero size]] {{cvt|35|–|45|kg|lbs}} |[[Файл:Delfin_en_el_parque_Nacional_Mochima.jpg|150x150px|Costero]] |- |[[Tucuxi]] |''Sotalia fluviatilis'' <small>[[Paul Gervais|Gervais]] & Deville, 1853</small> |{{IUCN status|EN|190871|1}} |Unknown |[[Файл:Sotalia_fluviatilis_-_map.svg|150x150px|Tucuxi range]] |[[Файл:Tucuxi_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Tucuxi size]] {{cvt|35|–|45|kg|lbs}} |[[Файл:DELFIN_DEL_ORINOCO2.JPG|150x150px|Tucuxi]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Stenella]]''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1866</small> – таван зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Atlantic spotted dolphin]] |''Stenella frontalis'' <small>[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829</small> |{{IUCN status|LC|20732|1}} |100,000{{citation needed|date=July 2021}} |[[Файл:Verbreitungsgebiet_des_Zügeldelfins_Stenella_frontalis.PNG|150x150px|Atlantic spotted dolphin range]] |[[Файл:Atlantic_spotted_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Atlantic spotted dolphin size]] 100&nbsp;kg |[[Файл:Atlantic_spotted_dolphin_(Stenella_frontalis)_NOAA.jpg|150x150px|Atlantic spotted dolphin]] |- |[[Clymene dolphin]] |''Stenella clymene'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|20730|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Clymene_Dolphin.png|150x150px|Clymene dolphin range]] |[[Файл:Clymene_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Clymene dolphin size]] {{cvt|75|–|80|kg|lbs}} |[[Файл:Clymenes.jpg|150x150px|Clymene dolphin]] |- |[[Pantropical spotted dolphin]] |''Stenella attenuata'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1846</small> |{{IUCN status|LC|20729|1}} |3,000,000{{citation needed|date=July 2021}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Pantropical_Spotted_Dolphin.PNG|150x150px|Pantropical spotted dolphin range]] |[[Файл:Pantropical_spotted_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Pantropical spotted dolphin size]] {{cvt|100|kg|lbs}} |[[Файл:Schlankdelfin.jpg|150x150px|Pantropical spotted dolphin]] |- |[[Spinner dolphin]] |''Stenella longirostris'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1828</small> |{{IUCN status|LC|20733|1}} |Unknown |[[Файл:Cetacea_range_map_Spinner_Dolphin.PNG|150x150px|Spinner dolphin range]] |[[Файл:Spinner_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Spinner dolphin size]] {{cvt|90|kg|lbs}} |[[Файл:Spinner_dolphins.jpg|150x150px|Spinner dolphin]] |- |[[Striped dolphin]] |''Stenella coeruleoalba'' <small>[[Franz Meyen|Meyen]], 1833</small> |{{IUCN status|LC|20731|1}} |2,000,000{{citation needed|date=July 2021}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Striped_Dolphin.PNG|150x150px|Striped dolphin range]] |[[Файл:Striped_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Striped dolphin size]] {{cvt|100|kg|lbs}} |[[Файл:Stenella_coeruleoalba-cropped.jpg|150x150px|Striped dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Steno (genus)|Steno]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Rough-toothed dolphin]] |''Steno bredanensis'' <small>[[Rene Primevere Lesson|Lesson]], 1828</small> |{{IUCN status|LC|20738|1}} |150,000 |[[Файл:Cetacea_range_map_Rough-toothed_Dolphin.PNG|150x150px|Rough-toothed dolphin range]] |[[Файл:Rough-toothed_dolphin_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Rough-toothed dolphin size]] {{cvt|100|–|135|kg|lbs}} |[[Файл:Rough_toothed_dolphin.jpg|150x150px|Rough-toothed dolphin]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Tursiops]]''''' – гурван зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Common bottlenose dolphin]] |''Tursiops truncatus'' <small>[[George Montagu (biologist)|Montagu]], 1821</small> |{{IUCN status|LC|22563|1}} |600,000<ref>{{cite web |title=Common Bottlenose Dolphin |url=https://www.worldwildlife.org/species/common-bottlenose-dolphin |access-date=2019-05-13 |work=WWF}}</ref> |[[Файл:Cypron-Range_Tursiops_truncatus.svg|150x150px|Common bottlenose dolphin range]] |[[Файл:Bottlenose_dolphin_size.svg|150x150px|Common bottlenose dolphin size]] {{cvt|150|–|650|kg|lbs}} |[[Файл:Tursiops_truncatus_01.jpg|150x150px|Common bottlenose dolphin]] |- |[[Indo-Pacific bottlenose dolphin]] |''Tursiops aduncus'' <small>Ehrenberg, 1833</small> |{{IUCN status|NT|41714|1}} |Unknown |[[Файл:Distribution_of_Tursiops_aduncus.png|frameless|150x150px]] |{{convert|230|kg|lb|abbr=on}} |[[Файл:Tursiops_aduncus.JPG|150x150px|Indo-Pacific dolphin]] |- |[[Tamanend's bottlenose dolphin]] |''Tursiops erebennus'' <small>Cope, 1865</small> |{{IUCN status|NE}} |Unknown |Unknown |Unknown |[[Файл:Tamanend's_bottlenose_dolphin.jpg|frameless|159x159px]] |- |} === Phocoenidae === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Finless porpoise|Neophocaena]]''''' – хоёр зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Indo-Pacific finless porpoise]] |''Neophocaena phocaenoides''{{pb}}<small>[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829</small> |{{IUCN status|VU|198920|1}}{{efn|There is not enough data to place finless porpoises on the endangered species list}} |Unknown{{efn|There are no good estimates of the animals' abundance. However a comparison of two surveys, one from the late 1970s and the other from 1999/2000 shows a decline in population and distribution.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Finless_Porpoise.PNG|150x150px|Indo-pacific finless porpoise range]] |[[Файл:Finless_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Indo-pacific finless porpoise size]]{{pb}}{{cvt|30|–|45|kg|lbs}} |[[Файл:Neophocaena_phocaenoides_-Miyajima_Aquarium_-Japan-8a.jpg|alt=Indo-pacific finless porpoise|150x150px|Indo-pacific finless porpoise (skeleton)]] |- |[[Yangtze finless porpoise]] |''Neophocaena asiaeorientalis''{{pb}}<small>[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829</small> |{{IUCN status|EN|41754|1}} (subspecies ''[[Yangtze finless porpoise]]'' {{IUCN status|CR|43205774|1}}){{efn|In China, they are endangered. Their propensity for staying close to shore places them in great danger from fishing.}} |Unknown (subspecies ''Yangtze finless porpoise'' 1,012 in 2018<ref>{{cite news |date=25 July 2018 |script-title=zh:长江江豚减少 仅剩约1012头 |language=zh |work=[[The Beijing News]] |url=http://epaper.bjnews.com.cn/html/2018-07/25/content_727143.htm |access-date=28 August 2021}}</ref><ref>{{cite news |date=25 July 2018 |script-title=zh:农业农村部：长江江豚减少 仅剩约1012头 |language=zh |work=[[The Beijing News]] |agency=[[Xinhua News Agency]] |url=http://www.xinhuanet.com/politics/2018-07/25/c_1123171998.htm |access-date=28 August 2021}}</ref>) |[[Файл:江豚的分布.svg|150x150px|Narrow-ridged finless porpoise range (red color)]] |[[Файл:Finless_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Finless porpoise size]]{{pb}}{{cvt|30|–|45|kg|lbs}} |[[Файл:Yangtze_finless_porpoise,_10_November_2006.jpg|alt=Yangtze finless porpoise|204x204px|Narrow-ridged finless porpoise]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Phocoena]]''''' – дөрвөн зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Burmeister's porpoise]] |''Phocoena spinipinnis''{{pb}}<small>[[Hermann Burmeister|Burmeister]], 1865</small> |{{IUCN status|NT|17029|1}} |Unknown{{efn|There are no quantitative data on abundance.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Burmeister's_Porpoise.PNG|195x195px|Burmeister's porpoise range]] |[[Файл:Burmeister's_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Burmeister's porpoise size]]{{pb}}{{cvt|50|–|75|kg|lbs}} |[[Файл:Burmeister's_porpoise_-_Phocoena_spinipinnis_-_2022-02-24.png|150x150px|Burmeister's porpoise]] |- |[[Harbour porpoise]] |''Phocoena phocoena''{{pb}}<small>[[Карл Линней|Linnaeus]], [[Карл Линней#Үйл хэрэг|1758]]</small> |{{IUCN status|LC|17027|1}} |700,000<ref>{{cite book |last1=Bjorge |first1=Arne |title=Encyclopedia of Marine Mammals |last2=A Tolley |first2=Krystal |year=2008 |editor1=William F. Perrin |pages=530–532 |chapter=Harbor porpoise ''Phocoena phocoena'' |editor2=Bernd Wursig |editor3=J. G.M. Thewissen}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Harbour_Porpoise.PNG|150x150px|Harbour porpoise range]] |[[Файл:Harbour_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Harbour porpoise size]]{{pb}}{{cvt|75|kg}} |[[Файл:Ecomare_-_bruinvis_Berend_(berend3).jpg|150x150px|Harbour porpoise]] |- |[[Spectacled porpoise]] |''Phocoena dioptrica''{{pb}}<small>Lahille, 1912</small> |{{IUCN status|LC|41715|1}} |Unknown{{efn|Nothing is known of the abundance of this porpoise. It was the most commonly encountered species during preliminary beach surveys undertaken on [[Tierra del Fuego]].}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Spectacled_Porpoise.PNG|150x150px|Spectacled porpoise range]] |[[Файл:Spectacled_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Spectacled porpoise size]]{{pb}}{{cvt|60|–|84|kg|lbs}} |[[Файл:Subadult_female_spectacled_porpoise.png|150x150px|Subadult female spectacled porpoise]] |- |[[Vaquita]] |''Phocoena sinus''{{pb}}<small>Norris & McFarland, 1958</small> |{{IUCN status|CR|17028|1}} |12<ref>{{cite web |last1=Hoffner |first1=Erik |date=2018-03-08 |title=Only 12 vaquita porpoises remain, watchdog group reports |url=https://news.mongabay.com/2018/03/only-12-vaquita-porpoises-remain-watchdog-groups-report/ |access-date=19 April 2018 |website=Mongabay}}</ref> |[[Файл:Cetacea_range_map_Vaquita.PNG|150x150px|Vaquita range]] |[[Файл:Vaquita_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Vaquita size]]{{pb}}{{cvt|50|kg|lbs}} |[[Файл:Vaquita2_Olson_NOAA_crop2.jpg|150x150px|Vaquita]] |- | colspan="100%" align="center" bgcolor="#BBBBFF" |Төрөл '''''[[Phocoenoides]]''''' – нэг зүйл |- ! scope="col" |Түгээмэл нэр ! scope="col" |Шинжлэх ухааны нэр ! scope="col" |Ховордолтын зэрэглэл ! scope="col" |Тоо толгой ! scope="col" |Тархалт ! scope="col" |Хэмжээ ! scope="col" |Зураг |- |[[Dall's porpoise]] |''Phocoenoides dalli''{{pb}}<small>[[Frederick W. True|True]], 1885</small> |{{IUCN status|LC|17032|1}} |1,100,000{{efn|The most recent estimate for the North Pacific and Bering Sea is 1,186,000.}} |[[Файл:Cetacea_range_map_Dall's_Porpoise.PNG|150x150px|Dall's porpoise range]] |[[Файл:Dall's_porpoise_size.svg|class=skin-invert|150x150px|Dall's porpoise size]]{{pb}}{{cvt|130|–|200|kg|lbs}} |[[Файл:Dalls_Porpoise_Underwater.JPG|150x150px|Dall's porpoise]] |} == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Халим]] [[Ангилал:Хөхтөн амьтны овгууд]] __INDEX__ __NEWSECTIONLINK__ qujqtdw7rt2yi08n5cq8yxby954uneu 0 146895 864711 862580 2026-08-05T08:17:55Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Эндрю Бэрнем]] to [[Эндрю Бёрнем]] 862580 wikitext text/x-wiki [[Файл:Andrew Burnham (2025) (cropped).jpg|thumb]] '''Эндрю Мюррей «Энди» Бэрнем''' ({{langx|en|Andrew Murray "Andy" Burnham}}; 1970 оны 1-р сарын 7-нд [[Ливерпүүл]] хотын ойролцоох Эйнтри хотод төрсөн) — Британийн улс төрч, 2026 оны 7-р сарын 17-ноос хойш [[Лейборист нам (Их Британи)|Их Британийн Хөдөлмөрийн намын]] удирдагч. Тэрээр 2026 оны 7-р сарын 20-нд [[Их Британийн Ерөнхий сайд]] болсон. [[Лейборист нам (Их Британи)|Их Британий Лейборист намын]] гишүүн, [[Гордон Браун|Гордон Брауны]] засгийн газарт Дотоод хэргийн сүүдрийн сайд, Сангийн сайдын ерөнхий нарийн бичгийн дарга, Соёлын сайд, Эрүүл мэндийн сайд (2007–2010), [[Манчестер|Их Манчестер]] хотын дарга (2017–2026). Намынхан дотроо түүнийг намын «зөөлөн зүүний» (''soft left'') жигүүрт хамааруулдаг. == Намтар == 1988 онд тэрээр Кембрижийн Их Сургуулийн Фицвиллиам коллежийг Англи хэлний филологийн бакалаврын зэрэгтэй төгссөн боловч захиргааны шийдвэрийн дагуу магистрын зэрэг болгосон байна. Тэрээр улс төрийн карьераа Лейборист намд Парламентын гишүүний туслахаар эхлүүлсэн байна. 2003-2004 онд тэрээр Дотоод хэргийн сайд Дэвид Бланкеттын парламентын асуудал эрхэлсэн хувийн нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан. 2007-2008 онд тэрээр Сангийн яамны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, 2008-2009 онд Соёл, хэвлэл мэдээлэл, спортын сайд, 2009-2010 онд Эрүүл мэндийн сайдаар ажиллаж байжээ. 2010 оны сонгуульд лейборист нам ялагдсаны дараа тэрээр сүүдрийн Эрүүл мэндийн сайд, 2010-2011 онд сүүдрийн Боловсролын сайд, 2011 оноос дахин сүүдрийн Эрүүл мэндийн сайдаар ажиллаж байжээ. 2017 оны 5-р сард [[Манчестер|Их Манчестер]] хотын даргын сонгуульд ялж хотын дарга болсон. {{DEFAULTSORT:Бэрнем, Эндрю}} [[Ангилал:Их Британийн улс төрч]] [[Ангилал:Их Британийн эрүүл мэндийн сайд]] [[Ангилал:Их Британийн соёлын сайд]] [[Ангилал:1970 онд төрсөн]] arzex2iq5ilp3ky0cwbpztol0146p7m 864713 864711 2026-08-05T08:18:15Z Enkhsaihan2005 64429 864713 wikitext text/x-wiki [[Файл:Andrew Burnham (2025) (cropped).jpg|thumb]] '''Эндрю Мюррей «Энди» Бёрнем''' ({{langx|en|Andrew Murray "Andy" Burnham}}; 1970 оны 1-р сарын 7-нд [[Ливерпүүл]] хотын ойролцоох Эйнтри хотод төрсөн) — Британийн улс төрч, 2026 оны 7-р сарын 17-ноос хойш [[Лейборист нам (Их Британи)|Их Британийн Хөдөлмөрийн намын]] удирдагч. Тэрээр 2026 оны 7-р сарын 20-нд [[Их Британийн Ерөнхий сайд]] болсон. [[Лейборист нам (Их Британи)|Их Британий Лейборист намын]] гишүүн, [[Гордон Браун|Гордон Брауны]] засгийн газарт Дотоод хэргийн сүүдрийн сайд, Сангийн сайдын ерөнхий нарийн бичгийн дарга, Соёлын сайд, Эрүүл мэндийн сайд (2007–2010), [[Манчестер|Их Манчестер]] хотын дарга (2017–2026). Намынхан дотроо түүнийг намын «зөөлөн зүүний» (''soft left'') жигүүрт хамааруулдаг. == Намтар == 1988 онд тэрээр Кембрижийн Их Сургуулийн Фицвиллиам коллежийг Англи хэлний филологийн бакалаврын зэрэгтэй төгссөн боловч захиргааны шийдвэрийн дагуу магистрын зэрэг болгосон байна. Тэрээр улс төрийн карьераа Лейборист намд Парламентын гишүүний туслахаар эхлүүлсэн байна. 2003-2004 онд тэрээр Дотоод хэргийн сайд Дэвид Бланкеттын парламентын асуудал эрхэлсэн хувийн нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан. 2007-2008 онд тэрээр Сангийн яамны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, 2008-2009 онд Соёл, хэвлэл мэдээлэл, спортын сайд, 2009-2010 онд Эрүүл мэндийн сайдаар ажиллаж байжээ. 2010 оны сонгуульд лейборист нам ялагдсаны дараа тэрээр сүүдрийн Эрүүл мэндийн сайд, 2010-2011 онд сүүдрийн Боловсролын сайд, 2011 оноос дахин сүүдрийн Эрүүл мэндийн сайдаар ажиллаж байжээ. 2017 оны 5-р сард [[Манчестер|Их Манчестер]] хотын даргын сонгуульд ялж хотын дарга болсон. {{DEFAULTSORT:Бёрнем, Эндрю}} [[Ангилал:Их Британийн улс төрч]] [[Ангилал:Их Британийн эрүүл мэндийн сайд]] [[Ангилал:Их Британийн соёлын сайд]] [[Ангилал:1970 онд төрсөн]] f55k7038loe04qb9o74842nbvztl8rm 864714 864713 2026-08-05T08:18:53Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Эндрю Бёрнем]] to [[Энди Бёрнем]] 864713 wikitext text/x-wiki [[Файл:Andrew Burnham (2025) (cropped).jpg|thumb]] '''Эндрю Мюррей «Энди» Бёрнем''' ({{langx|en|Andrew Murray "Andy" Burnham}}; 1970 оны 1-р сарын 7-нд [[Ливерпүүл]] хотын ойролцоох Эйнтри хотод төрсөн) — Британийн улс төрч, 2026 оны 7-р сарын 17-ноос хойш [[Лейборист нам (Их Британи)|Их Британийн Хөдөлмөрийн намын]] удирдагч. Тэрээр 2026 оны 7-р сарын 20-нд [[Их Британийн Ерөнхий сайд]] болсон. [[Лейборист нам (Их Британи)|Их Британий Лейборист намын]] гишүүн, [[Гордон Браун|Гордон Брауны]] засгийн газарт Дотоод хэргийн сүүдрийн сайд, Сангийн сайдын ерөнхий нарийн бичгийн дарга, Соёлын сайд, Эрүүл мэндийн сайд (2007–2010), [[Манчестер|Их Манчестер]] хотын дарга (2017–2026). Намынхан дотроо түүнийг намын «зөөлөн зүүний» (''soft left'') жигүүрт хамааруулдаг. == Намтар == 1988 онд тэрээр Кембрижийн Их Сургуулийн Фицвиллиам коллежийг Англи хэлний филологийн бакалаврын зэрэгтэй төгссөн боловч захиргааны шийдвэрийн дагуу магистрын зэрэг болгосон байна. Тэрээр улс төрийн карьераа Лейборист намд Парламентын гишүүний туслахаар эхлүүлсэн байна. 2003-2004 онд тэрээр Дотоод хэргийн сайд Дэвид Бланкеттын парламентын асуудал эрхэлсэн хувийн нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан. 2007-2008 онд тэрээр Сангийн яамны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, 2008-2009 онд Соёл, хэвлэл мэдээлэл, спортын сайд, 2009-2010 онд Эрүүл мэндийн сайдаар ажиллаж байжээ. 2010 оны сонгуульд лейборист нам ялагдсаны дараа тэрээр сүүдрийн Эрүүл мэндийн сайд, 2010-2011 онд сүүдрийн Боловсролын сайд, 2011 оноос дахин сүүдрийн Эрүүл мэндийн сайдаар ажиллаж байжээ. 2017 оны 5-р сард [[Манчестер|Их Манчестер]] хотын даргын сонгуульд ялж хотын дарга болсон. {{DEFAULTSORT:Бёрнем, Эндрю}} [[Ангилал:Их Британийн улс төрч]] [[Ангилал:Их Британийн эрүүл мэндийн сайд]] [[Ангилал:Их Британийн соёлын сайд]] [[Ангилал:1970 онд төрсөн]] f55k7038loe04qb9o74842nbvztl8rm 3 147295 864704 864438 2026-08-05T06:36:27Z Fsdfdfg425 106210 /* 🙏 */ шинэ хэсэг 864704 wikitext text/x-wiki == Млнгол наадам == Млнгол наадам [[Хэрэглэгч:Fsdfdfg425|Fsdfdfg425]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Fsdfdfg425|яриа]]) 09:04, 23 Долоодугаар сар 2026 (UTC) == uvur mongol == Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон нь олон гайхалтай аялал жуулчлалын газруудтай; хүн бүрийг зочлохыг урьж байна! [[Хэрэглэгч:Fsdfdfg425|Fsdfdfg425]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Fsdfdfg425|яриа]]) 05:52, 3 Наймдугаар сар 2026 (UTC) == 🙏 == 🙏 ЖИРЭМСЭН ЭХИЙГ СААДГҮЙ ТҮРГЭНЭЭ АМАРЖУУЛАХ СУДАР ОРШИВ:     ༄༅། །སྦྲུམ་མ་བུད་མེད་མྱུར་དུ་གཙའ་བའི་མདོ་བཞུགས་སོ། །   ༄༅༅། །འདི་དང་གཞན་ཡང་དགེ་བ་རྣམས་མཐུན་གྱིས། །དལ་འབྱོར་ཚང་བའི་མི་ལུས་རིན་པོ་ཆེའི། །འགལ་རྐྱེན་བར་ཆད་ཐམས་ཅད་ཀུན་སེལ་ཞིང་། །རྒྱུན་ཆད་མེད་པའི་གདུང་རྒྱུད་འཕེལ་གྱུར་ཅིག །    Энэ болоод бусад буян нугууд зохилдсоноор  Эрдэнэт чөлөө учрал бүрдсэн хүний биеийн  Эсрэг шалтгаан саад тотгор бүхнийг арилгаад   Эгнэгт удам угсаа тасралтгүй арвидах болтугай    རྒྱུད་འཛིན་བུ་འདོད་ཀུན་ལ་ཀུན་ཐོབ་ཅིང་། །ཆུང་སྲི་གནོད་པ་ཐམས་ཅད་ཞི་གྱུར་ནས། །མཐུན་རྐྱེན་བསོད་ནམས་རྒྱས་ཞིང་ཁྱད་པར་དུ། །ཚེ་རིང་ནད་མེད་བདེ་སྐྱིད་ལྡན་གྱུར་ཅིག །    Удам залгагч үр хүсэгчид бүгдийг олоод   Ураг нялхсын адын хамаг хорлол амарлиснаар  Учрал зохилдох шалтгаан буян арвидан ялангуяа   Урт наслан, эрүүл энх, удаан жаргах болтугай    བདག་ཅག་སྟོན་པ་རྒྱལ་བ་ཤཱཀྱ་ཐུབ་ཀྱིས། །འཛམ་བུ་གླིང་དུ་འགྲོ་བའི་དོན་མཛད་པ། །རྫུ་འཕྲུལ་ལྷ་མོའི་ལྷུམས་ལས་འཁྲུངས་པ་བཞིན། །སྦྲུམ་མའང་གནོད་མེད་བདེ་བླག་བཙའ་པར་ཤོག །    Бидний багш ялгуулсан Шагжаамүни (Shakyamuni) бээр   Бууж замбуутивд амьтны тусыг үйлдэгч   Бүсгүй тэнгэр Маяагийн хэвлээс мэндэлсэн адил    Бие давхар эх ч бэрхшээлгүй амаржих болтугай    འཇིག་རྟེན་ཁམས་ཀུན་བདེ་ཞིང་ལོ་ལེགས་དང་། །འབྲུ་རྣམས་འཕེལ་ཞིང་སྲིད་ཞིའི་ཆོས་འཕེལ་དང་། །བཀྲ་ཤིས་བདེ་ལེགས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་གྱུར་ནས། །ཡིད་ལ་འདོད་ཀུན་ཡིད་བཞིན་འགྲུབ་པར་ཤོག །    Сансрын орон бүхэн амарлиад сайн ургац хурааж     Сац үр тариа арвидан сансар нирвааны ном дэлгэрээд  Сайн сайхан аз жаргал өлзий хотол чуулсанаар   Санасан сэдсэн бүгд сэтгэлчлэн бүтэх болтугай    ལོང་བ་རྣམས་ཀྱིས་མིག་མཐོང་ཞིང་། །འོན་པས་རྟག་ཏུ་སྒྲ་ཐོས་ཤོག །ལྷ་མོ་སྒྱུ་འཕྲུལ་ཇི་བཞིན་དུ། །སྦྲུམ་མའང་གནོད་མེད་བཙའ་བར་ཤོག །     Харалган сохор нугууд нь хараа орох бөгөөд  Хэлгүй дүлий бүгд нь дууг сонсох болтугай    Хатан охин тэнгэр Маха Маяа (Mayadevi) адилаар      Хэвлийдээ үрт эх ч саадгүй амаржих болтугай    སྦྲུམ་མའང་བུད་མེད་ལུས་ལ་གནོད་མེད་བཙའ་བར་ཤོག །ནད་པ་རྣ་མཐོང་ལ་འདོན་སྒྲོགས་པར་འདི་ཕྱི་མའི་འཚང་རྒྱ་བར་འགྱུར་རོ།།  །།     Жирэмсэн эх эм биедээ саад хорлолгүй эсэн мэнд, амар тайван амаржих болтугай.    (Өвчтөнд сонсогдохоор уншихуйд энэ хойдод бурхны хутагт хүрэхийн хөрөнгө болох болой.)     🙏 (Тарни нь):       ཨོཾ་ཤིག་ཤིག་སྲིད་ཤིག །ཨོཾ་ཁྲོལ་ཁྲོལ་སྲིད་ཁྲོལ། ཨོཾ་ནུར་ནུར་སྲིད་ནུར་སྭཱཧཱ། བརྒྱ་རྩ་སྟོང་བཟླས། རྡོ་འམ་ཆུ་འམ་ཕུ་ཏབ་སྤྱིན་པའོ།།   །། Ом шиг шиг срид шиг. Ом хол хол срид хол. Ом нүр нүр срид нүр свахай.  (Хэмээн 100,000 удаа урин тоолж уншаад, чулуу юм уу усанд үлээж шингээнэ)    .  . 🙏 Эх судрын кирилл галиг нь:    Ди-дан шан-ян гэ-ва намтүн жий  Далжор цан-ви ми-лүй ринбо чэ   Галжэн варчад тамжад гүнсэл шин  Жүнчад мэд-би дүнжүд пэлжүр жиг   Жүдзин вү-дод гүнла гүнтов жин  Чүнсри нодба тамжад ши-жүр най  Түнжэн соднам жайшин чадбар дү  Цэ-рин надмэд дэ-жид данжүр жиг   Дагжаг донба жалва шагтүв жий  Замвү линдү до-ви донзад ба   Зү-прүл лха-мо лүмлай түнба шин  Врүмма нодмэд дэ-лаг забар шог   Жигдэн хамгүн дэ-шин ло-лэг дан  Врүнам пэлшин сридший чойпэл дан   Даший дэлэг пүнсүм цогжүр най   Еидла додгүн еидшин дүвбар шог   Лонва намжий мигтон шин   Онбай дагдү да-той шог   Лха-мо жү-прүл жи-шин дү   Врүммаан нодмэд за-вар шог   Врүммаан вүдмэд лүйла нодмэд за-вар шог.    (Надба на-тонла дондогбар ди-чи-ми цанжавар жүрро.)      (Тарни нь)    Ом шиг шиг срид шиг. Ом хол хол срид хол. Ом нүр нүр срид нүр свахай.  (Хэмээн 100,000 удаа урин тоолж уншаад, чулуу юм уу усанд үлээж шингээнэ)    .  .  . 🙏 Зарим үгсийн тайлбар:   1. Ураг нялхсын ад.  Нярайн чөтгөр буюу хүүхдүүдийг тарчлаадаг бяцхан Шригийн үймүүлэгч, нялх хүүхдүүдийг хорлон үхүүлдэг чөтгөр.   2. Охин тэнгэр Маха Маяа (Mayadevi).  Эртний Энэтхэгийн домогт Шагжаа улсын хаан Шуддодана (Suddhodana) -гийн их хатан бөгөөд хан хүү Сиддхарта (Siddhartha) буюу Бурхан багш Шагжаамүнигийн эх. Эх сурвалж: Ном Чухаг Дээд гурав  ХАЙР ЭНЭРЭЛ АСРАЛ [[Хэрэглэгч:Fsdfdfg425|Fsdfdfg425]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Fsdfdfg425|яриа]]) 06:36, 5 Наймдугаар сар 2026 (UTC) 0y4ca7aunuzd9svmcjc55utgierjdpv 0 147544 864696 864168 2026-08-05T05:41:18Z Zorigt 49 864696 wikitext text/x-wiki '''Полиуреа''' ({{langx|en|Polyurea}}) нь маш хурдан урвалаар үүсдэг, бат бөх полимер материал юм. Энэ нь '''изоцианат''' болон '''амин''' гэсэн хоёр бодис урвалд орсноор бий болдог. [[Полиуретан]]аас ялгаатай нь полиуреа хийхэд тусгай катализатор хэрэггүй. Мөн агаарын чийгэнд мэдрэмтгий биш. Изоцианат болон амин хоёрын урвал маш хурдан явагддаг бөгөөд чийг ихтэй эсвэл хүйтэн үед ч бараг өөрчлөгддөггүй. Чийгт тэсвэртэй байдаг тул полиуреаны бүрхүүл чийг ихтэй орчинд ч маш хурдан хатдаг. Полиуреаны бүрхүүл болон уян материал нь маш сайн физик шинж чанартай. Үүнд: * өндөр бат бөх чанар, * урагдахгүй байх чадвар, * цохилт сайн даах чадвар, * тасрахаасаа өмнө их хэмжээгээр сунах чадвар орно. Энэ материалыг түрхсэний дараа хэдхэн секунд эсвэл хэдхэн минутын дотор хатдаг. Тиймээс шинээр бүрсэн гадаргууг бараг шууд ашиглаж болдог. Полиуреа нь завсаргүй, уян хатан, ус нэвтрүүлдэггүй хамгаалалтын давхарга үүсгэдэг. Мөн бетон, ган, мод, полиуретан хөөс зэрэг материалтай маш сайн наалддаг. Мөн элэгдэл, цаг агаарын нөлөө, химийн бодис, температурын огцом өөрчлөлтөд маш сайн тэсвэртэй байдаг. Полиуреагийн хамгийн түгээмэл хэрэглээ нь өндөр хамгаалалттай шүршдэг бүрхүүл юм. Үүнийг: * ачааны машины тэвш, * сав, контейнерийн хамгаалалт, * бохир ус цэвэрлэх сав, * дээврийн ус тусгаарлалт, * гүүрний хамгаалалтын бүрхүүл зэрэгт өргөн ашигладаг. Барилгын салбарт полиуреаг завсар дүүргэгч болон тэсрэлтийн хамгаалалтын бүрхүүл болгон ашигладаг. Учир нь энэ материал цохилтын энергийг сайн шингээдэг. Мөн маш хурдан хатдаг, завсаргүй бүрхүүл үүсгэдэг учраас '''том хэмжээний ус тусгаарлах ажилд хамгийн тохиромжтой материалын нэг''' гэж үздэг. Полиуреа нь изоцианат бүрэлдэхүүн хэсэг ба амин бүрэлдэхүүн хэсгийн урвалын бүтээгдэхүүнээс гаргаж авсан эластомерын нэг төрөл юм. Изоцианат нь үнэрт эсвэл алифатик шинж чанартай байж болно.Энэ нь мономер, полимер, эсвэл изоцианат, квази-преполимер эсвэл преполимерийн аль ч хувилбарын урвал байж болно.Преполимер буюу квази-преполимерийг амин төгсгөлтэй полимер давирхай эсвэл гидроксил төгсгөлтэй полимер давирхайгаар хийж болно. Давирхайн хольцыг аминаар төгсгөсөн полимер давирхай болон/эсвэл аминаар төгсгөсөн гинжин сунгагчаас бүрдэж болно.Аминаар төгсгөсөн полимер давирхай нь ямар ч санаатай гидроксил хэсгүүдгүй байдаг.Аливаа гидроксил нь амин төгсгөлтэй полимер давирхай болж бүрэн бус хувиргалтын үр дүн юм.Давирхайн хольц нь нэмэлт бодис эсвэл үндсэн бус бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг агуулж болно.Эдгээр нэмэлтүүд нь полиол тээвэрлэгч дэх урьдчилан тархсан пигментүүд гэх мэт гидроксил агуулж болно.Ер нь давирхайн хольц нь катализатор(ууд) агуулдаггүй. [[Ангилал:Нийлэг материал]] a0lptb74z3d1f1wgk9kwc2sd0hpd0gi 864697 864696 2026-08-05T05:41:51Z Zorigt 49 864697 wikitext text/x-wiki '''Полиуреа''' ({{langx|en|Polyurea}}) нь маш хурдан урвалаар үүсдэг, бат бөх полимер материал юм. Энэ нь '''изоцианат''' болон '''амин''' гэсэн хоёр бодис урвалд орсноор бий болдог. [[Полиуретан]]аас ялгаатай нь полиуреа хийхэд тусгай катализатор хэрэггүй. Мөн агаарын чийгэнд мэдрэмтгий биш. Изоцианат болон амин хоёрын урвал маш хурдан явагддаг бөгөөд чийг ихтэй эсвэл хүйтэн үед ч бараг өөрчлөгддөггүй. Чийгт тэсвэртэй байдаг тул полиуреаны бүрхүүл чийг ихтэй орчинд ч маш хурдан хатдаг. Полиуреаны бүрхүүл болон уян материал нь маш сайн физик шинж чанартай. Үүнд: * өндөр бат бөх чанар, * урагдахгүй байх чадвар, * цохилт сайн даах чадвар, * тасрахаасаа өмнө их хэмжээгээр сунах чадвар орно. Энэ материалыг түрхсэний дараа хэдхэн секунд эсвэл хэдхэн минутын дотор хатдаг. Тиймээс шинээр бүрсэн гадаргууг бараг шууд ашиглаж болдог. Полиуреа нь завсаргүй, уян хатан, ус нэвтрүүлдэггүй хамгаалалтын давхарга үүсгэдэг. Мөн бетон, ган, мод, полиуретан хөөс зэрэг материалтай маш сайн наалддаг. Мөн элэгдэл, цаг агаарын нөлөө, химийн бодис, температурын огцом өөрчлөлтөд маш сайн тэсвэртэй байдаг. Полиуреагийн хамгийн түгээмэл хэрэглээ нь өндөр хамгаалалттай шүршдэг бүрхүүл юм. Үүнийг: * ачааны машины тэвш, * сав, контейнерийн хамгаалалт, * бохир ус цэвэрлэх сав, * дээврийн ус тусгаарлалт, * гүүрний хамгаалалтын бүрхүүл зэрэгт өргөн ашигладаг. Барилгын салбарт полиуреаг завсар дүүргэгч болон тэсрэлтийн хамгаалалтын бүрхүүл болгон ашигладаг. Учир нь энэ материал цохилтын энергийг сайн шингээдэг. Мөн маш хурдан хатдаг, завсаргүй бүрхүүл үүсгэдэг учраас '''том хэмжээний ус тусгаарлах ажилд хамгийн тохиромжтой материалын нэг''' гэж үздэг. Полиуреа нь изоцианат бүрэлдэхүүн хэсэг ба амин бүрэлдэхүүн хэсгийн урвалын бүтээгдэхүүнээс гаргаж авсан эластомерын нэг төрөл юм. Изоцианат нь үнэрт эсвэл алифатик шинж чанартай байж болно. Энэ нь мономер, полимер, эсвэл изоцианат, квази-преполимер эсвэл преполимерийн аль ч хувилбарын урвал байж болно. Преполимер буюу квази-преполимерийг амин төгсгөлтэй полимер давирхай эсвэл гидроксил төгсгөлтэй полимер давирхайгаар хийж болно. Давирхайн хольцыг аминаар төгсгөсөн полимер давирхай болон аминаар төгсгөсөн гинжин сунгагчаас бүрдэж болно. Аминаар төгсгөсөн полимер давирхай нь ямар ч санаатай гидроксил хэсгүүдгүй байдаг. Аливаа гидроксил нь амин төгсгөлтэй полимер давирхай болж бүрэн бус хувиргалтын үр дүн юм. Давирхайн хольц нь нэмэлт бодис эсвэл үндсэн бус бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг агуулж болно. Эдгээр нэмэлтүүд нь полиол тээвэрлэгч дэх урьдчилан тархсан пигментүүд гэх мэт гидроксил агуулж болно. Ер нь давирхайн хольц нь катализатор(ууд) агуулдаггүй. [[Ангилал:Нийлэг материал]] p1304q23ofl4fqwu34ak3h8axr1mhno 0 147582 864725 864196 2026-08-05T09:08:58Z Enhtuya.ao 106206 864725 wikitext text/x-wiki <span title="蒙古语西里尔字母写法">'''Мэйдай сүм''' (анхны хятад нэр нь '''«Линжүэ сүм»''', Чин улсын үед '''«Шоулин сүм»''' хэмээн нэр хайрласан) нь Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын '''Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Бугат хотын Түмэдийн Баруун хошуу'''-нд оршдог '''Төвөдийн буддын шашны Гэлүг урсгалын сүм / [[Шарын шашин]]''' [[Шарын шашин|юм]]. '''Мэйдай сүм''' нь '''Хөх хотын бүс нутгийн «Найман бага сүм»'''-ийн нэг болно.</span> == түүх == '''Юань улс мөхсөний дараа''' монголчууд тал нутагтаа буцан ирж, олон аймагт хуваагдан удаан хугацаанд харилцан тэмцэлджээ. '''Мин улсын''' дунд, сүүл үеэр '''Өмнөд Монголын Түмэд аймгийн''' тэргүүн '''Алтан хан''' (мөн '''Анда хан''' гэж тэмдэглэдэг) хүчирхэгжин, баруун талаараа '''Хэтао''' нутаг, зүүн талаараа '''Шюаньхуа''' болон '''Шаньси мужийн Датун''' хотын хойд хэсэг, хойд талаараа '''Говь''', өмнө талаараа '''Цагаан хэрэм''' хүртэлх өргөн уудам нутгийг захирч, '''Чинхай''' нутгийг эзлэн, нэгэн үед '''Төвөдөд''' хүртэл цэрэглэн довтолсон байна. Алтан хан '''Түмэдийн тал''' нутагт '''Дабаньшэн хот'''-ыг байгуулжээ. Тус хотын төлөвлөлт нь жигд бус дөрвөлжин хэлбэртэй бөгөөд эргэн тойрондоо '''5 метр өндөр''', '''2–4 метр зузаан''' хэрэмтэй байв. Хэрмийг шар шороог нягтруулан босгож, дотор ба гадна талыг чулуугаар өржээ. Хот нь '''зүүнээс баруун тийш 185 метр''', '''урдаас хойш 195 метр''' хэмжээтэй, нийт талбай нь ойролцоогоор '''40 мянган хавтгай дөрвөлжин метр''' байжээ. Өмнөд хэрмийн дунд хэсэгт хотын хаалга байрлаж, дөрвөн буланд нь '''давхар дээвэртэй булангийн цамхаг''' байгуулсан байв. Хотын дотор '''төрийн ордон болон унтлагын ордон нийт долоон барилга''', '''зүүн өмнөд хэсэгт гурван агуулах''', мөн '''хэрмийн дээр таван усны цамхаг''' баригдсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг. '''Мин улсын Лунчин хааны тавдугаар он (1571)'''-д '''Алтан хан''' Мин улстай найрамдан эвлэрч, алба өргөх харилцаа тогтоосны дараа Мин улсын зүгээс '''«Шүньи ван»''' цолоор шагнагджээ. Үүний зэрэгцээ тэрээр '''Хөх хот''' (өнөөгийн '''Хөх хот''')-д шинэ хот байгуулж эхэлсэн бөгөөд түүний улс төрийн төв аажмаар '''Дабаньшэн хот'''-оос '''Хөх хот''' руу шилжин байрлах болжээ. '''Лунчин хааны зургаадугаар он (1572)'''-д Алтан хан '''Төвөдийн буддын шашны''' нөлөөгөөр Дабаньшэн хотын дотор '''«Линжүэ сүм»'''-ийг байгуулж эхэлсэн нь өнөөгийн '''Мэйдай сүм''' юм. '''Чин улсын Чяньлун хааны үед''' Чин улсын төрөөс тус сүмд '''«Шоулин сүм»''' хэмээх нэрийг хайрлажээ. Мэйдай сүм нь уул, ус түшиглэн байрладаг бөгөөд тухайн үед Алтан хан болон түүний хатан Саннянзы буюу Жүнжин хатны ордон, төрийн хэргийг хэлэлцэх газар байсны зэрэгцээ Төвөдийн буддын шашны үйл ажиллагааны чухал төв байжээ. Сүмийн үндсэн цогцолбор ойролцоогоор 4,000 ам дөрвөлжин метр талбайтай. Архитектурын хувьд Хятадын төв нутгийн уламжлалт барилгын хийцийг үндэс болгож, Монгол, Төвөдийн архитектурын хэв маягийг хослуулсан байна. Мэйдай сүм нь хот суурин болон сүм хийдийн үүргийг нэгтгэсэн, шашны болон иргэний амьдрал зэрэгцэн оршиж байсан онцлогтой цогцолбор юм. Цогцолборын нийт талбай ойролцоогоор 30,000 ам дөрвөлжин метр бөгөөд гадуураа дөрвөлжин хэлбэрийн шороон хэрмээр хүрээлэгдэнэ. Хэрэм нь ойролцоогоор таван метр өндөр, зургаан метр өргөн ажээ. Цогцолборын дотор Дасюнбаодянь буюу Бурхан багшийн гол дуган, Люли танхим, Найчүн сүм, Их хатны сүм, Далай ламын сүм зэрэг барилга байгууламж бий. Гол барилгууд нь хойноос урагш чиглэсэн төв тэнхлэгийн дагуу байрлаж, өмнө зүг харсан байна. Мэйдай сүмийн барилгуудын ихэнх нь Хятадын уламжлалт архитектурын хэв маягтай. Люли танхим, Түмэн бурхны танхим болон хоёр жигүүрийн сүмд залсан бурхдын дүрүүд ч Хятадын буддын шашны дүрслэх урлагийн уламжлалтай адил төстэй байжээ.[[Файл:美岱召琉璃殿2.jpg|thumb| Мэйдайжао бүрхүүлтэй хавтангийн ордон]] == Мэйдай сүмийн музей == [[Файл:美岱召new_stone_arch.png|thumb|250x250px| 21-р зууны эхэн үед Мье Дава музейн урд шинээр баригдсан нуман хаалга]] [[Файл:美岱召博物馆.png|thumb|250x250px| 21-р зууны эхэн үед шинээр баригдсан Мье Дай Чау музей]] <gallery> Файл:美岱召archway.png|alt=美岱召博物馆前的牌楼| Мэй Дай Жао музейн өмнөх нуман хаалга Файл:美岱召博物馆穹顶.jpg|alt=美岱召博物馆穹顶| Мье Дэжао музейн бөмбөгөр Файл:美岱召博物馆西侧图.jpg|alt=美岱召博物馆西侧面| Мён Чау музейн баруун талд </gallery> [[Ангилал:Coordinates on Wikidata]] gui4mpzyuusb3gc0gpm9xbbe99o68nh 0 147589 864690 864158 2026-08-05T05:27:01Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Полианилин (PANI)]] to [[Полианилин]] without leaving a redirect 864158 wikitext text/x-wiki Полианилин (PANI) нь өөрөө цахилгаан дамжуулах чадвартай, хагас уян хатан саваа хэлбэрийн полимерийн бүлэгт хамаарах дамжуулагч полимер юм. Полианилиныг XIX зууны дунд үед анилины хар нэрээр анх нээсэн боловч түүний цахилгаан шинж чанарыг XX зууны сүүл үеэс системтэйгээр судалж эхэлсэн. PANI нь дамжуулагч полимерүүдийн дундаас хүрээлэн буй орчны нөлөөнд тогтвортой байдал, хямд үнэтэй анилины мономероос хялбар нийлэгжих боломж, мөн буцаан өөрчлөх боломжтой протоны допингийн аргаар цахилгаан дамжуулах чанараа тохируулах чадвараараа онцлогтой. Полианилины химийн бүтэц нь ангижирсан бензоид болон исэлдсэн хиноид цагираг бүхий давтагдах нэгжүүдээс тогтоно. PANI нь бүрэн ангижирсан лейкоэмеральдин төлөвөөс эхлээд бүрэн исэлдсэн пернигранилин төлөв хүртэл хэд хэдэн исэлдэлтийн төлөвт оршдог. Полианилины эмеральдин суурь хэлбэрийг протоны хүчлээр боловсруулахад эмеральдин давс болж хувирдаг. Энэ нь ногоон өнгөтэй, цахилгаан дамжуулах чадвартай төлөв бөгөөд полимерийн гинжин хэлхээний дагуу поларон хэмээх цэнэг зөөгчид үүсдэг. Үүний үр дүнд цахилгаан дамжуулах чадвар нь хагас дамжуулагч материалын түвшинд хүрдэг. Полианилиныг орчин үеийн электрон болон цахилгаан химийн төхөөрөмжүүдэд өргөнөөр судалж, ашиглаж байна. Цахилгаан химийн исэлдэлт ба ангижралтын үед өнгөө хурдан өөрчилдөг шинж чанар нь түүнийг электрохром ухаалаг цонх, дэлгэцийн төхөөрөмж зэрэгт ашиглах боломжийг бүрдүүлдэг. Мөн полианилиныг статик цахилгаанаас хамгаалах бүрхүүл, цахилгаан соронзон орны хөндлөнгийн нөлөөллөөс хамгаалах материал, ган хийцийн зэврэлтээс хамгаалах суурь бүрхүүл болгон ашигладаг. Эрчим хүч хадгалах салбарт полианилиныг суперконденсаторын электрод, органик зай, мөн хүчиллэг болон шүлтлэг хийг илрүүлэх химийн мэдрэгч үйлдвэрлэхэд ашиглах боломжийг идэвхтэй судалж байна. [[:Ангилал:Нийлэг материал]] 66jxw96fz0vk775iwsayzyek4paadol 864691 864690 2026-08-05T05:29:06Z Zorigt 49 864691 wikitext text/x-wiki '''Полианилин''' ({[langx|en|Polyaniline, PANI}}) нь өөрөө цахилгаан дамжуулах чадвартай, хагас уян хатан саваа хэлбэрийн полимерийн бүлэгт хамаарах дамжуулагч полимер юм. Полианилиныг XIX зууны дунд үед анилины хар нэрээр анх нээсэн боловч түүний цахилгаан шинж чанарыг XX зууны сүүл үеэс системтэйгээр судалж эхэлсэн. PANI нь дамжуулагч полимерүүдийн дундаас хүрээлэн буй орчны нөлөөнд тогтвортой байдал, хямд үнэтэй анилины мономероос хялбар нийлэгжих боломж, мөн буцаан өөрчлөх боломжтой протоны допингийн аргаар цахилгаан дамжуулах чанараа тохируулах чадвараараа онцлогтой. Полианилины химийн бүтэц нь ангижирсан бензоид болон исэлдсэн хиноид цагариг бүхий давтагдах нэгжүүдээс тогтоно. PANI нь бүрэн ангижирсан лейкоэмеральдин төлөвөөс эхлээд бүрэн исэлдсэн пернигранилин төлөв хүртэл хэд хэдэн исэлдэлтийн төлөвт оршдог. Полианилины эмеральдин суурь хэлбэрийг протоны хүчлээр боловсруулахад эмеральдин давс болж хувирдаг. Энэ нь ногоон өнгөтэй, цахилгаан дамжуулах чадвартай төлөв бөгөөд полимерийн гинжин хэлхээний дагуу поларон хэмээх цэнэг зөөгчид үүсдэг. Үүний үр дүнд цахилгаан дамжуулах чадвар нь хагас дамжуулагч материалын түвшинд хүрдэг. Полианилиныг орчин үеийн электрон болон цахилгаан химийн төхөөрөмжүүдэд өргөнөөр судалж, ашиглаж байна. Цахилгаан химийн исэлдэлт ба ангижралтын үед өнгөө хурдан өөрчилдөг шинж чанар нь түүнийг электрохром ухаалаг цонх, дэлгэцийн төхөөрөмж зэрэгт ашиглах боломжийг бүрдүүлдэг. Мөн полианилиныг статик цахилгаанаас хамгаалах бүрхүүл, цахилгаан соронзон орны хөндлөнгийн нөлөөллөөс хамгаалах материал, ган хийцийн зэврэлтээс хамгаалах суурь бүрхүүл болгон ашигладаг. Эрчим хүч хадгалах салбарт полианилиныг суперконденсаторын электрод, органик зай, мөн хүчиллэг болон шүлтлэг хийг илрүүлэх химийн мэдрэгч үйлдвэрлэхэд ашиглах боломжийг идэвхтэй судалж байна. [[Ангилал:Нийлэг материал]] fz9mosnvzu1s0miatglp86s3i8l1gt7 864692 864691 2026-08-05T05:29:17Z Zorigt 49 864692 wikitext text/x-wiki '''Полианилин''' ({{langx|en|Polyaniline, PANI}}) нь өөрөө цахилгаан дамжуулах чадвартай, хагас уян хатан саваа хэлбэрийн полимерийн бүлэгт хамаарах дамжуулагч полимер юм. Полианилиныг XIX зууны дунд үед анилины хар нэрээр анх нээсэн боловч түүний цахилгаан шинж чанарыг XX зууны сүүл үеэс системтэйгээр судалж эхэлсэн. PANI нь дамжуулагч полимерүүдийн дундаас хүрээлэн буй орчны нөлөөнд тогтвортой байдал, хямд үнэтэй анилины мономероос хялбар нийлэгжих боломж, мөн буцаан өөрчлөх боломжтой протоны допингийн аргаар цахилгаан дамжуулах чанараа тохируулах чадвараараа онцлогтой. Полианилины химийн бүтэц нь ангижирсан бензоид болон исэлдсэн хиноид цагариг бүхий давтагдах нэгжүүдээс тогтоно. PANI нь бүрэн ангижирсан лейкоэмеральдин төлөвөөс эхлээд бүрэн исэлдсэн пернигранилин төлөв хүртэл хэд хэдэн исэлдэлтийн төлөвт оршдог. Полианилины эмеральдин суурь хэлбэрийг протоны хүчлээр боловсруулахад эмеральдин давс болж хувирдаг. Энэ нь ногоон өнгөтэй, цахилгаан дамжуулах чадвартай төлөв бөгөөд полимерийн гинжин хэлхээний дагуу поларон хэмээх цэнэг зөөгчид үүсдэг. Үүний үр дүнд цахилгаан дамжуулах чадвар нь хагас дамжуулагч материалын түвшинд хүрдэг. Полианилиныг орчин үеийн электрон болон цахилгаан химийн төхөөрөмжүүдэд өргөнөөр судалж, ашиглаж байна. Цахилгаан химийн исэлдэлт ба ангижралтын үед өнгөө хурдан өөрчилдөг шинж чанар нь түүнийг электрохром ухаалаг цонх, дэлгэцийн төхөөрөмж зэрэгт ашиглах боломжийг бүрдүүлдэг. Мөн полианилиныг статик цахилгаанаас хамгаалах бүрхүүл, цахилгаан соронзон орны хөндлөнгийн нөлөөллөөс хамгаалах материал, ган хийцийн зэврэлтээс хамгаалах суурь бүрхүүл болгон ашигладаг. Эрчим хүч хадгалах салбарт полианилиныг суперконденсаторын электрод, органик зай, мөн хүчиллэг болон шүлтлэг хийг илрүүлэх химийн мэдрэгч үйлдвэрлэхэд ашиглах боломжийг идэвхтэй судалж байна. [[Ангилал:Нийлэг материал]] l5ncaehzd8dwq0zyoz14581lvte3xeo 0 147641 864693 864160 2026-08-05T05:29:40Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Полидиметилсилоксан(PDMS)]] to [[Полидиметилсилоксан]] without leaving a redirect 864160 wikitext text/x-wiki Силиконууд гэж түгээмэл нэрлэгддэг полимер органосиликон нэгдлүүдийн бүлэгт хамаарах Полидиметилсилоксан (PDMS) нь цахиурт суурилсан органик полимерүүдийн дундаас хамгийн өргөн хэрэглэгддэг полимер юм.Түүний химийн бүтэц нь цахиурын атомуудад холбогдсон органик метил хажуугийн бүлгүүдтэй, давтагддаг органик бус цахиур-хүчилтөрөгчийн үндсэн гинжээс тогтдог. Полидиметилсилоксан нь оптикийн хувьд тунгалаг, хоргүй, шатдаггүй, химийн хувьд идэвхгүй тул анагаах ухаан, үйлдвэрлэл болон өргөн хэрэглээний салбарт онцгой олон талын зориулалтаар ашиглагддаг материал юм. "Полидиметилсилоксан"-ийн гол онцлог шинж чанаруудын нэг нь түүний өвөрмөц зуурамтгай-уян хатан шинж чанар юм. Өндөр температурт эсвэл удаан хугацаанд урсах үед PDMS нь зуурамтгай шингэн шиг үйлчилдэг. Харин богино хугацааны деформацид өртөх үед резинтэй төстэй уян хатан хатуу биет шиг аашилдаг.PDMS нь ойролцоогоор −125°C-ийн маш бага шилжилтийн температуртай бөгөөд энэ нь маш өргөн температурын мужид уян хатан чанараа хадгалах боломжийг олгодог.Түүний ус түлхдэг гадаргуугийн шинж чанар, өндөр дулааны тогтвортой байдал болон хийг сайн нэвтрүүлэх чадвар нь түүнийг нүүрстөрөгчид суурилсан полимерүүдээс улам илүү ялгаруулдаг. PDMS нь маш өргөн хүрээний практик хэрэглээнд ашиглагддаг.Микрофлюидик болон биоанагаахын инженерчлэлд PDMS нь хэвлэхэд хялбар, оптикийн тунгалаг байдалтай, биед нийцтэй учраас лаборатори-чип төхөөрөмж болон микрофлюидик сувгийг үйлдвэрлэх салбарын стандарт материал болдог.Анагаах ухаанд PDMS нь хөхний имплант, эмнэлгийн гуурс, катетер болон тариурын зүүний тосолгооны бүрхүүлийн гол бүрэлдэхүүн хэсэг болдог.Өргөн хэрэглээний бүтээгдэхүүнд PDMS-ийн нэг хэлбэр болох диметикон нь гоо сайхны бүтээгдэхүүн, арьс арчилгааны бүтээгдэхүүн, үс арчилгааны бүтээгдэхүүн, хөөс дарагч бодис болон хүнсний зориулалтын хөөс арилгагчид өргөн хэрэглэгддэг.Үүнээс гадна PDMS-ийг ус тусгаарлах бүрхүүл, халуунд тэсвэртэй чигжээс болон зөөлөн литографийн хэвэнд ус түлхдэг битүүмжлэгч материал болгон ашигладаг. [[Ангилал:Нийлэг материал]] ivqilialm670j0tb5z7042xd1r8b9s9 864694 864693 2026-08-05T05:33:44Z Zorigt 49 864694 wikitext text/x-wiki Силиконууд гэж түгээмэл нэрлэгддэг полимер органосиликон нэгдлүүдийн бүлэгт хамаарах '''Полидиметилсилоксан''' ({{langx|en|Polydimethylsiloxane, PDMS}}) нь цахиурт суурилсан органик полимерүүдийн дундаас хамгийн өргөн хэрэглэгддэг полимер юм. Түүний химийн бүтэц нь цахиурын атомуудад холбогдсон органик метил хажуугийн бүлгүүдтэй, давтагддаг органик бус цахиур-хүчилтөрөгчийн үндсэн гинжээс тогтдог. Полидиметилсилоксан нь оптикийн хувьд тунгалаг, хоргүй, шатдаггүй, химийн хувьд идэвхгүй тул анагаах ухаан, үйлдвэрлэл болон өргөн хэрэглээний салбарт онцгой олон талын зориулалтаар ашиглагддаг материал юм. ==Шинж чанар== Полидиметилсилоксаны гол онцлог шинж чанаруудын нэг нь түүний өвөрмөц зуурамтгай-уян хатан шинж чанар юм. Өндөр температурт эсвэл удаан хугацаанд урсах үед PDMS нь зуурамтгай шингэн шиг үйлчилдэг. Харин богино хугацааны деформацид өртөх үед резинтэй төстэй уян хатан хатуу биет шиг аашилдаг. PDMS нь ойролцоогоор −125°C-ийн маш бага шилжилтийн температуртай бөгөөд энэ нь маш өргөн температурын мужид уян хатан чанараа хадгалах боломжийг олгодог. Түүний ус түлхдэг гадаргуугийн шинж чанар, өндөр дулааны тогтвортой байдал болон хийг сайн нэвтрүүлэх чадвар нь түүнийг нүүрстөрөгчид суурилсан полимерүүдээс улам илүү ялгаруулдаг. ==Хэрэглээ== PDMS нь маш өргөн хүрээний практик хэрэглээнд ашиглагддаг. Микрофлюидик болон биоанагаахын инженерчлэлд PDMS нь хэвлэхэд хялбар, оптикийн тунгалаг байдалтай, биед нийцтэй учраас лаборатори-чип төхөөрөмж болон микрофлюидик сувгийг үйлдвэрлэх салбарын стандарт материал болдог. Анагаах ухаанд PDMS нь хөхний имплант, эмнэлгийн гуурс, катетер болон тариурын зүүний тосолгооны бүрхүүлийн гол бүрэлдэхүүн хэсэг болдог. Өргөн хэрэглээний бүтээгдэхүүнд PDMS-ийн нэг хэлбэр болох диметикон нь гоо сайхны бүтээгдэхүүн, арьс арчилгааны бүтээгдэхүүн, үс арчилгааны бүтээгдэхүүн, хөөс дарагч бодис болон хүнсний зориулалтын хөөс арилгагчид өргөн хэрэглэгддэг. Үүнээс гадна PDMS-ийг ус тусгаарлах бүрхүүл, халуунд тэсвэртэй чигжээс болон зөөлөн литографийн хэвэнд ус түлхдэг битүүмжлэгч материал болгон ашигладаг. [[Ангилал:Нийлэг материал]] iuvxe4wk85n39cdcrah2ktovz3xfk1a 0 147642 864688 864155 2026-08-05T05:26:32Z Zorigt 49 864688 wikitext text/x-wiki [[Математик]] болон [[логик]]т '''аксиоматик систем''' буюу '''аксиомын систем''' ({{langx|en|Axiomatic system, Axiom system}}) нь дедуктив логикийн стандарт бүтэц бөгөөд онолын [[компьютерын шинжлэх ухаан]]д мөн ашиглагддаг. Энэ нь [[аксиом]] гэж нэрлэгддэг албан ёсны мэдэгдлүүдийн цогцоос бүрддэг бөгөөд эдгээрийг бусад мэдэгдлүүдийг логикийн аргаар гарган авахад ашигладаг. Математикт аксиомуудаас гарсан эдгээр логикийн үр дүнг [[лемма]] эсвэл [[теорем]] гэж нэрлэж болно. "Математикийн онол" гэдэг нь аксиоматик систем болон түүнээс гарган авсан бүх теоремуудыг хамтад нь нэрлэхэд хэрэглэгддэг нэр томьёо юм. Аксиоматик систем дэх баталгаа гэдэг нь шинэ мэдэгдлийг аксиомуудын логикийн үр дүн болохыг тогтоодог дедуктив алхмуудын дараалал юм. Аксиомын систем нь өөрөө зориудаар синтаксын бүтэц байдлаар зохион байгуулагдсан байдаг. Аксиомуудыг байгалийн хэлээр илэрхийлэх үед (энэ нь ном болон эрдэм шинжилгээний өгүүлэлд түгээмэл байдаг) нэр үгс нь орлуулагч үгс байдлаар хэрэглэгддэг. [[Математикийн аксиом]] jg9pa0neucsd64jumg47ohuszma37if 864689 864688 2026-08-05T05:26:42Z Zorigt 49 864689 wikitext text/x-wiki [[Математик]] болон [[логик]]т '''аксиоматик систем''' буюу '''аксиомын систем''' ({{langx|en|Axiomatic system, Axiom system}}) нь дедуктив логикийн стандарт бүтэц бөгөөд онолын [[компьютерын шинжлэх ухаан]]д мөн ашиглагддаг. Энэ нь [[аксиом]] гэж нэрлэгддэг албан ёсны мэдэгдлүүдийн цогцоос бүрддэг бөгөөд эдгээрийг бусад мэдэгдлүүдийг логикийн аргаар гарган авахад ашигладаг. Математикт аксиомуудаас гарсан эдгээр логикийн үр дүнг [[лемма]] эсвэл [[теорем]] гэж нэрлэж болно. "Математикийн онол" гэдэг нь аксиоматик систем болон түүнээс гарган авсан бүх теоремуудыг хамтад нь нэрлэхэд хэрэглэгддэг нэр томьёо юм. Аксиоматик систем дэх баталгаа гэдэг нь шинэ мэдэгдлийг аксиомуудын логикийн үр дүн болохыг тогтоодог дедуктив алхмуудын дараалал юм. Аксиомын систем нь өөрөө зориудаар синтаксын бүтэц байдлаар зохион байгуулагдсан байдаг. Аксиомуудыг байгалийн хэлээр илэрхийлэх үед (энэ нь ном болон эрдэм шинжилгээний өгүүлэлд түгээмэл байдаг) нэр үгс нь орлуулагч үгс байдлаар хэрэглэгддэг. [[Ангилал:Математикийн аксиом]] ktx7zui119kama6j49jogh9ntfjl5fc 0 147643 864695 864164 2026-08-05T05:36:38Z Zorigt 49 864695 wikitext text/x-wiki '''Термопластик полиуретан''' ({{langx|en|Thermoplastic polyurethane, TPU}}) нь ээлжилсэн зөөлөн болон хатуу полимер сегментүүдээс бүрдэх уян хатан блок сополимер юм. Урт гинжин полиэфир эсвэл полиэстерээс үүссэн зөөлөн сегментүүд нь уян хатан чанар болон бага температурт резинэн мэт уян шинжийг хангадаг. Харин богино гинжин диизоцианат болон гинж сунгагч бодисоос үүссэн хатуу сегментүүд нь механик бат бэх, хатуулаг өгдөг физик хөндлөн холбоосын үүрэг гүйцэтгэдэг. TPU нь химийн бус, харин физик хөндлөн холбоосоор холбогддог тул халаахад хайлдаг. Ингэснээр термопластикийн боловсруулахад хялбар чанарыг вулканжуулсан эластомерын резинэн уян хатан чанартай хослуулдаг. TPU нь маш онцгой физик шинж чанаруудын хослолтой. Үүнд өндөр суналтын бат бэх, тасрах хүртэлх маш их суналт, элэгдэл болон урагдалд маш сайн тэсвэртэй байдал, мөн тос, өтгөн тос болон алифатик уусгагчдад өндөр тэсвэртэй байдал багтдаг. Зөөлөн ба хатуу сегментүүдийн харьцааг өөрчилснөөр уян хатан чанар болон хатуулгийн тэнцвэрийг өргөн хүрээнд тохируулж болно. Полиэстер суурьтай TPU нь тос, түлшинд тэсвэртэй бөгөөд механик бат бөх чанараараа онцгой сайн байдаг. Харин полиэфир суурьтай TPU нь гидролизын тогтвортой байдал болон бичил биетний гэмтэлд илүү сайн тэсвэртэй байдаг. Олон талын хэрэглээтэй учраас TPU нь үйлдвэрлэл болон арилжааны маш олон салбарт ашиглагддаг. Нэмэлт үйлдвэрлэлийн салбарт TPU утас нь FDM 3D хэвлэх технологийн хамгийн өргөн хэрэглэгддэг уян хатан материал юм. Өргөн хэрэглээний бараанд TPU-г спорт гутлын ул, гар утасны хамгаалалтын гэр, цагны оосор, хийлдэг завь үйлдвэрлэхэд өргөн ашигладаг. Анагаах ухааны технологид TPU-ийн биед нийцтэй чанар нь түүнийг судасны катетер, уян гуурс, шархны боолт хийхэд тохиромжтой болгодог. [[Ангилал:Нийлэг материал]] 4mil86ohv909zlqw7izpzfz2uqupz8k 0 147644 864698 864169 2026-08-05T05:45:54Z Zorigt 49 864698 wikitext text/x-wiki [[File:PEX-Rohr.jpg|thumb|Хөндлөн холбосон полиэтилен (PEX) хоолой]] '''Хөндлөн холбоос полиэтилен''' (ерөнхийдөө '''PEX''', '''XPE''' эсвэл '''XLPE''' гэж товчилдог) нь хөндлөн холбоос бүхий полиэтилений нэг хэлбэр юм. Үүнийг голчлон барилгын үйлчилгээний шугам хоолойн систем, гидравлик цацрагийн халаалт болон хөргөлтийн систем, ахуйн усны хоолой, өндөр хүчдэлийн (өндөр хүчдэл эсвэл богино хугацаанд өндөр вольт) цахилгааны кабелийн дулаалга, хүүхдийн тоглоомын дэвсгэрт ашигладаг. Мөн байгалийн хий болон далайн эргийн газрын тосны хэрэглээ, химийн бодис тээвэрлэлт, бохир ус болон лагийг тээвэрлэхэд ашигладаг. PEX нь орон сууцны усны хоолой болгон ашиглахад зориулсан поливинил хлорид (PVC), хлоржуулсан поливинил хлорид (CPVC) эсвэл зэс хоолойн хувилбар юм. [[Ангилал: Нийлэг материал]] cik24yeeabjlnpmqtpqcvar5koy9bbx 864699 864698 2026-08-05T05:46:27Z Zorigt 49 864699 wikitext text/x-wiki [[File:PEX-Rohr.jpg|thumb|upright=0.6|Хөндлөн холбосон полиэтилен (PEX) хоолой]] '''Хөндлөн холбоос полиэтилен''' (ерөнхийдөө '''PEX''', '''XPE''' эсвэл '''XLPE''' гэж товчилдог) нь хөндлөн холбоос бүхий полиэтилений нэг хэлбэр юм. Үүнийг голчлон барилгын үйлчилгээний шугам хоолойн систем, гидравлик цацрагийн халаалт болон хөргөлтийн систем, ахуйн усны хоолой, өндөр хүчдэлийн (өндөр хүчдэл эсвэл богино хугацаанд өндөр вольт) цахилгааны кабелийн дулаалга, хүүхдийн тоглоомын дэвсгэрт ашигладаг. Мөн байгалийн хий болон далайн эргийн газрын тосны хэрэглээ, химийн бодис тээвэрлэлт, бохир ус болон лагийг тээвэрлэхэд ашигладаг. PEX нь орон сууцны усны хоолой болгон ашиглахад зориулсан поливинил хлорид (PVC), хлоржуулсан поливинил хлорид (CPVC) эсвэл зэс хоолойн хувилбар юм. [[Ангилал: Нийлэг материал]] nqowtch9cj2m2ff4m1xk9zefveed3r0 0 147645 864701 864170 2026-08-05T05:54:53Z Zorigt 49 864701 wikitext text/x-wiki '''Латин хэлний авиа зүй''' нь [[латин хэл]]энд хэрэглэгддэг дуу авианы систем юм. Сонгодог латин хэлийг [[Ромын Бүгд Найрамдах Улс]]ын сүүл үеэс эхэн үеийн [[Ромын эзэнт гүрэн|эзэнт гүрэн]] хүртэл хэрэглэж байжээ: үүний дуудлагын нотолгоог Ромын дүрмийн судлаачдын тайлбар, нийтлэг зөв бичгийн алдаа, бусад хэл рүү хөрвүүлэлт, мөн Ромын хэлний янз бүрийн дуу авианы үр дүнгээс авсан гэж яригддаг. Латин үсгийн зөв бичих нь латин хэлийг эртний үеэс өнөөг хүртэл бичихэд ашигладаг бичгийн систем юм. Латин хэлийг бараг үргэлж латин цагаан толгойд бичдэг байсан боловч цаашдын дэлгэрэнгүй мэдээлэл нь үеэс үед харилцан адилгүй байдаг. Цагаан толгой нь грек цагаан толгойн хувилбараас үүссэн хуучин италик бичгээс үүссэн бөгөөд энэ нь эргээд Финикийн цагаан толгойн хувилбараас үүссэн. Мөн латин цагаан толгой нь МЭӨ 540 оны үеийн хар дүрстэй вааран эдлэл, ялангуяа Евбойн бүс нутгийн хувилбараас харж болох грек цагаан толгойтой хамгийн төстэй юм. Латин хэл нь төрөлх хэл байхаа больсноосоо хойш удаан хугацааны турш сонгодог хэл, олон үндэстний харилцааны хэл (lingua franca) болон шашны мөргөлийн хэл болж үргэлжлэн ашиглагдсаар ирсэн тул түүний дуудлага, мөн багахан хэмжээгээр зөв бичих зүй нь сонгодог стандартаасаа мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн юм. Ингэснээр өөр өөр хэлтэй хүмүүс латин үгсийг өөр өөрийнхөөрөө дууддаг болжээ. Өнөө үед латин хэлийг зааж сургахад НТ 1-р зууны үеийн дуудлагыг сэргээн ашиглаж байгаа ч Католик сүм хийдэд хэрэглэгддэг итали хэв маягийн шашны (эклезиастик) дуудлага нийтлэг ашиглагдсаар байна. Харин латин хэлний уламжлалт Англи дуудлага нь сонгодог боловсролын салбараас бараг бүрэн шахагдсан ч латин гаралтай зээлмэл үгс болон таксономийн хоёр ч нэршил зэрэгт ашиглагдсаар байна. Бичгийн латин хэл нийтлэг хэрэглэгдэж байсан ихэнх хугацаанд зохиолчид хэлний өөрчлөлтөд гомдоллох эсвэл өмнөх стандартыг нь "сэргээх" оролдлогуудыг янз бүрээр гаргаж байжээ. Ийм эх сурвалжууд нь аман ярианы хэлний хөгжлийн янз бүрийн үе шатыг сэргээн тодорхойлоход маш их ач холбогдолтой бөгөөд (тухайлбал, "Appendix Probi" нь МЭ 4-р зууны аман ярианы хэлбэрийг судлах чухал эх сурвалж юм) зарим тохиолдолд хэлний хөгжилд бодитоор нөлөөлсөн байдаг. Сэргэн мандалтын үеийн латин хэлний зохиолчдын гаргасан хичээл зүтгэл нь Дундад зууны латин хэлэнд бий болсон боловч сонгодог болон тухайн үеийн латин хэлний алиных нь ч хувьд байгаагүй дүрмийн, зөв бичих зүйн болон үгсийн сангийн шинэчлэлүүдийг хасаж чадсанаараа нэлээд амжилттай болсон юм. [[Ангилал:Латин хэл]] [[Ангилал:Италик авиа зүй]] s7t4r3kc09p49nptm78q05ga395hbys 0 147646 864700 864171 2026-08-05T05:49:38Z Zorigt 49 864700 wikitext text/x-wiki [[Файл:IlfIA.jpg|thumb|Илья Ильф, 1930 он]] '''Илья Ильф''' ({{langx|ru|Илья́ Арно́льдович Ильф}}, төрөхдөө — ''Иехи́ел-Лейб А́рьевич Фа́йнзильберг''; 1897 оны 10-р сарын 15-нд Оросын эзэнт улсын [[Одесса]] хотод төрсөн - 1937 оны 4-р сарын 13-нд ЗХУ-ын [[Москва]] хотод нас барсан) — Оросын зохиолч, гэрэл зурагчин, сэтгүүлч. Илья Ильф [[Евгений Петров|Евгений Петровтой]] хамтран "[[Арван хоёр сандал]]", "Алтан тугал" романууд, "Нэг давхар Америк" ном, хэд хэдэн кино зохиол, тууж, эссэ зэрэг уран зохиолынхоо нэлээд хэсгийг бичсэн. Ильф, Петров нарын бүтээлүүд олон арван хэл рүү орчуулагдаж, олон удаа дахин хэвлэгдэж, кино, тайзны бүтээл болсон юм. 1919 оны зунаас тэрээр [[Оросын иргэний дайн|Оросын Иргэний дайнд]] оролцож, цэргийн албанд тэнцэхгүй цэргүүдээс бүрдсэн [[Улаан Арми|Улаан армийн]] харуулын хороонд алба хааж байжээ. Тэрээр генерал Деникиний эсрэг тулалдаанд оролцож байгаад 1920–1921 онд Улаан армийг хүнсээр хангаж, хүнсний отрядуудыг байгуулдаг байгууллагад агуулахын менежер, нягтлан бодогчоор ажиллаж байжээ. 1920-иод оны эхээр Ильф "Моряк" (Далайчин) сонинд сэтгүүлчээр ажиллаж, [[Валентин Катаев]], [[Юрий Олеша]] нарын хамт "Яруу найрагчдын хамтрал" (Коллектив поэтов) утга зохиолын дугуйланд оржээ. Тэрээр Одесса хотын Яруу найрагчдын холбооны гишүүн байв. 1923 онд тэрээр Москва руу нүүж, "Гудок" (Дохио) сонины ажилтан болжээ. Үүний дараа тэрээр Евгений Петровтой хамтран дараах зохиолуудыг бичсэн: * "Арван хоёр сандал" роман (1928); * "Алтан тугал" роман (1931); * "Колоколамск хотын амьдралын онцгой түүхүүд" богино өгүүллэгүүд (1928); * "Гэрэлт дүр" шинжлэх ухааны уран зөгнөлт роман (кино зохиолд зориулж найруулсан); * "1001 өдөр буюу Шинэ Шехеразад" богино өгүүллэгүүд (1929); * "Нэгэн удаа зун" киноны зохиол (1936); * "Нэг давхар Америк" баримтат роман (1937). {{DEFAULTSORT:Ильф, Илья}} [[Ангилал:Оросын зохиолч]] [[Ангилал:Оросын иргэний дайны хүн]] [[Ангилал:Оросын гэрэл зурагчин]] [[Ангилал:Оросын сэтгүүлч]] [[Ангилал:1897 онд төрсөн]] [[Ангилал:1937 онд өнгөрсөн]] qu4yuay9bl2f4vyjxel53df0yaptc6k 0 147647 864702 864175 2026-08-05T05:57:47Z Zorigt 49 864702 wikitext text/x-wiki [[Файл:PetrovEP.jpg|thumb]] '''Евгений Петров''' ({[langx|ru|Евге́ний Петро́вич Петро́в}}, жинхэнэ овог нь ''Катаев''; 1902 оны 12-р сарын 13-нд Оросын эзэнт улсын [[Одесса]] хотод төрсөн — 1942 оны 7-р сарын 2-нд ЗХУ-ын Ростов мужид нас барсан) — Оросын зохиолч, жүжгийн зохиолч, сэтгүүлч, цэрэг дайны сэтгүүлч. Лениний одон хүртсэн (1939). [[Илья Ильф|Илья Ильфтэй]] хамтран "[[Арван хоёр сандал]]", "[[Алтан тугал]]" роман, "[[Нэг давхар Америк]]" ном, хэд хэдэн кино зохиол, өгүүллэг, эссэ бичсэн. Тэрээр зохиолч [[Валентин Катаев|Валентин Катаевын]] дүү бөгөөд зураглаач [[Петр Катаев]] болон хөгжмийн зохиолч [[Илья Катаев]] нарын эцэг юм. [[Файл:Pyotr Kataev with sons, Valentin & Yevgeni (1910).jpg|thumb|Эцэг, ах Катаев нарын хамт, 1910 он.]] Евгений Петров 1938 оноос хойш Зөвлөлтийн алдартай "Огонёк" сэтгүүлийн ерөнхий редактороор ажиллаж байсан. Хамтрагч [[Илья Ильф]] нас барсны дараа тэрээр зохиолч Георгий Мунблиттэй хамтран кино зохиол, фельетон дээр ажиллаж байжээ. Зөвлөлтийн Аугаа их эх орны дайны үеэр тэрээр фронтын сурвалжлагчаар ажиллаж байгаад 1942 оны 7-р сард онгоцны ослоор нас баржээ. Ильф, Петров нарын бүтээлүүд олон арван хэл рүү орчуулагдаж, олон удаа дахин хэвлэгдэж, дэлгэц, тайзны бүтээл болж олон дахин гарсан. 1926 онд Москвад ирээд "Гудок" сонинд ороод Илья Ильфтай танилцаж 1927 оны зун хамт Крым, Кавказаар ажлын аялалд гарсан. Тэдний нийтлэг сонирхол, эргэн тойрны ертөнцийн талаарх үзэл бодол тодорхой болсон энэ аяллын үеэр залуу сэтгүүлчид хамтдаа бичих хүсэл эрмэлзэлтэй болсон байх өндөр магадлалтай. Ильф Петров хоёрын хамтын ажиллагаа бүх асуудлаар бүрэн тохиролцоо байсан гэсэн үг биш байв. Евгений Петров ихэвчлэн текст бичдэг байсан бол Илья Ильф ихэвчлэн хажууд нь байж бүх шинэ хэллэг, үйл явдлын өрнөл гарч ирэхээс өмнө ихээхэн мэтгэлцээн өрнөж байв - эхлээд өгүүлбэрийг чангаар хэлж, дараа нь дахин дахин өөрчилж, засаж, бараг л тогтсон хэллэг болтол нь засдаг байв. {{DEFAULTSORT:Петров, Евгений}} [[Ангилал:Оросын зохиолч]] [[Ангилал:Оросын сэтгүүлч]] [[Ангилал:1902 онд төрсөн]] [[Ангилал:1942 онд өнгөрсөн]] ryic2trz8blbjbk39h2mz1zpelv7yeu 0 147648 864703 864177 2026-08-05T06:00:22Z Zorigt 49 864703 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ilf Petrov.jpg|thumb|[[Илья Ильф]], [[Евгений Петров]] нар.]] '''Арван хоёр сандал''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Двенадцать стульев'') - [[Илья Ильф]], [[Евгений Петров]] нарын 1927 онд бичсэн роман буюу тэдний анхны хамтын бүтээл юм. Энэ роман нь 1928 онд "Гучин өдөр" (1-7 дугаар) утга зохиолын сэтгүүлд, тэр жилийн сүүлээр ном болон хэвлэгдсэн байна. Үйл явдал нь хатагтай Петуховагийн 12 сандлын нэгэнд нуугдсан очир эрдэнэсийг хайх үйл явдлын эргэн тойронд өрнөдөг боловч уг бүтээлд өгүүлсэн түүх нь зөвхөн адал явдалт төрөлд хязгаарлагдахгүй: эрдэмтдийн үзэж байгаагаар энэ нь "тухайн эрин үеийн дэлхийн дүр төрхийг" бүхэлд нь харуулдаг байна. == Агуулга == Энэхүү роман гурван хэсгээс бүрдэнэ. Эхний хэсэгт буюу "Старгородын арслан" нэртэй Н мужийн хотын иргэний бүртгэлийн ажилтан Ипполит Матвеевич Воробянинов үхэж буй хадам эхээсээ Гамбсын гэр бүлийн өрөөний сандлуудын нэгэнд очир эрдэнэс нуусан талаар мэдэж авдаг. Эрдэнэсийн эрэл хайгуул түүнийг Старгородод аваачдаг бөгөөд Воробянинов "агуу зальтай" Остап Бендертэй уулзаж, тэр "сандлын хайгуулд" оролцохыг зөвшөөрчээ. Тэдний өрсөлдөгч, Гэгээн Флорус, Гэгээн Лаврын сүмийн санваартан, эцэг Федор Востриков мөн хатагтай Петуховагийн наманчлалын үеэр үнэт эрдэнэсийн талаар мэдээлэл авсан тул мөн тэр зүгт явдаг. "Москвад" гэх нэртэй хоёр дахь хэсэгт адал явдал хайгчид Зөвлөлтийн нийслэл рүү аялдаг. Тавилгын музейд болсон дуудлага худалдааны үеэр өмнөх өдөр нь Ипполит Матвеевич 10 ширхэг сандал авах мөнгийг үрсэн нь илэрдэг байна. Одоо хамтрагчдын анхаарал сандлын шинэ эзэд болох инженер Щукин, ухаантай Изнуренков, "Станок" сонины ажилчид, Колумбус театрын ажилчид дээр төвлөрөв. Гуравдугаар хэсэгт ("Хадагтай Петуховагийн эрдэнэс") Бендер, Воробянин нар Колумбын театртай хамт Волга мөрнөөр хөлөг онгоцоор аялахаар хөдөлдөг. Эрдэнэсийн эрэл хайгуул нь бэрхшээлтэй тулгардаг: баатруудыг Скрябин хөлөг онгоцноос хөөж гаргадаг; тэд Васюки хотын шатарчдын уур хилэнд өртдөг; Ипполит Матвеевич Пятигорск хотод гуйлга гуйдаг. Энэ хооронд Федор эцэг өөр замаар явдаг; Дариал хавцал нь өрсөлдөгчдийн уулзах цэг болдог. Намар Бендер, Воробянин нар Октябрьскийн буудлын ачааны талбайд алга болсон сүүлчийн сандлыг хайхаар Москва руу буцаж ирдэг. Остап Бендер нарийн төвөгтэй заль мэхийн тусламжтайгаар хүсэмжит тавилга нь шинэ төмөр замын ажилчдын клубт байгааг олж мэддэг. Өглөө нь энэ байгууллагад зочлохоор төлөвлөгдсөн боловч Бендер очир алмаазыг харах тавилангүй байжээ: тэр шөнө Ипполит Матвеевич унтаж буй хамтрагчийнхаа хоолойг сахлын хутгаар хутгалдаг. Воробянинов клубт ирээд хэдэн сарын өмнө хадам эхийнхээ үнэт эдлэлийг харуулын ажилтан олсон болохыг олж мэдэв; хатагтай Петуховагийн эрдэнэсийг энэ клуб болгон хувиргасан ажээ. d20z5wtsrr4ntdewlk2y432shv48qpf 0 147664 864673 864647 2026-08-04T14:09:53Z Avirmed Batsaikhan 53733 864673 wikitext text/x-wiki [[Файл:Emblem of the Korean People's Army.svg|thumb|Солонгосын Ардын армийн сүлд]] '''Солонгосын Ардын Арми''' ([[Солонгос хэл|солонг.]] 조선인민군, галиг. ''Чосон инмингун'', товч. САА) -Умард Солонгос буюу [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улсын]] Зэвсэгт хүчин. [[Файл:Flag of the General Staff of the Korean People's Army (Obverse).svg|thumb|Солонгосын Ардын армийн далбаа]] Солонгосын Ардын армид улс төр, цэргийн нэгдсэн командлалын бүтэцтэй. Цэргийн командлалыг [[Хөдөлмөрийн нам (Умард Солонгос)|Солонгосын Хөдөлмөрийн Намын]] Төв Цэргийн Хороо хянадаг бөгөөд Төв Цэргийн Хорооны дарга нь Зэвсэгт хүчний Дээд командлагчаар ажилладаг. Одоогийн Дээд командлагч нь маршал '''[[Ким Жон-ын]]''' юм. БНАСАУ-ын Ардын армид цэргийн командлалын байгууллагууд, хуурай замын хүчин, агаарын болон агаарын довтолгооноос хамгаалах хүчин, тэнгисийн цэргийн хүчин багтдаг. 2012 оноос хойш стратегийн пуужингийн хүчин, 2017 оноос хойш тусгай тактикийн хүчинтэй болсон. БНАСАУ-ын байнгын арми ойролцоогоор 1 сая бие бүрэлдэхүүнтэй. Янз бүрийн тооцоогоор армийн нийт мэргэжлийн цэргийн албан хаагчдын тоо 850,000-1,200,000 хооронд хэлбэлздэг. Нөөцийн хүчний тоо ойролцоогоор 4,000,000. Дайчилгааны нөөцөд 4.7 сая бие бүрэлдэхүүн, дайчилгааны нөөц 6.2 сая, цэргийн албанд тэнцэх хүмүүс 3.7 сая байна. Эдгээр албан хаагчдын нэлээд хэсэг нь байлдааны бус үүрэг гүйцэтгэдэг (барилгын цэрэг гэх мэт). Цэрэг татлага 17 наснаас эхэлдэг бөгөөд Солонгосын Ардын Армид албадан алба хаах хугацаа эрэгтэйчүүдэд 10 жил, эмэгтэйчүүдэд 5 жил байдаг ажээ. САА нь 2024 онд цэргийн хүчээрээ дэлхийд 36-р байранд орсон. == Түүх == БНАСАУ-д Солонгосын Ардын Армийн түүх нь 1932 оны 4-р сарын 25-нд 1 сая гаруй солонгос хүн амьдардаг Манжуурт Японы эзлэн түрэмгийлэгчдийн эсрэг тулалдаж байсан Солонгосын коммунистуудын партизан отрядуудын үндсэн дээр байгуулагдсан Японы эсрэг Ардын партизан арми (ANPA) байгуулагдсан үеэс эхлэлтэй гэж үздэг. [[Умард Солонгос|Умард Солонгосын]] түүх судлалд Солонгосын Ардын Армийн командлагчдын нэг нь [[Ким Ил Сон]] байсан бөгөөд Солонгосын Ардын Арми 1945 онд Зөвлөлтийн цэргүүдтэй хамт "империалист Япон"-ы эсрэг тулалдаж байсан гэж үздэг байна. Гэтэл зарим түүхчид 1939 онд Хятадын Яньань хотод Ким Му Жон, Ким Ду Бон нарын удирдлага дор Солонгосын сайн дурын корпус байгуулагдсан гэдэг юм. 1945 он гэхэд 1000 цэрэгтэй болсон бөгөөд Япон ялагдсаны дараа корпус Манжуур дахь Хятадын коммунист ангиудтай нэгдэж, 1945 оны 9-р сар гэхэд 2500 цэрэгтэй болсон (Манжуурт Солонгосын умард хэсгээс ирсэн солонгосчууд нэмэгдсэн) гэж үздэг. Гэсэн хэдий ч 1945 оны 10-р сард энэ корпусыг Солонгос руу оруулах оролдлогыг Зөвлөлтийн эрх баригчид сөргөөр хүлээн авч байсан ажээ. 1946 оны эхээр Умард Солонгосын Түр Ардын Хороо анхны байнгын цэргийн ангиудыг сайн дурын үндсэн дээр элсүүлэн байгуулж эхэлжээ. 1946 оны дунд үед нэг явган цэргийн бригад, армийн командлал, улс төрийн боловсон хүчнийг сургах хоёр сургууль байгуулагдсан байна. 1947-1949 оны хооронд Солонгосын Ардын Арми эцсийн байдлаар байгуулагдсан юм. Явган цэргийн дивиз, тусдаа танкийн бригад, тусдаа их буу, зенитийн их буу, инженерийн хороо, холбооны хороог нэмж байгуулсан. Мөн агаарын цэргийн хүчин, тэнгисийн цэргийн анги нэгтгэл байгуулагдаж эхэлсэн. [[Ардын Чөлөөлөх Арми|Хятадын Ардын чөлөөлөх армийн]] бүрэлдэхүүнд [[Хятадын иргэний дайн|Хятадын иргэний дайнд]] тулалдсан 5, 6-р Солонгосын явган цэргийн дивизүүдийг Солонгосын Ардын Армийн бүрэлдэхүүнд оруулсан. 1950 оны эхний хагаст Өмнөд Солонгостой үүссэн хурцадмал байдлаас болж БНАСАУ-ын армийг өөрчлөн зохион байгуулах ажил дууссан. Дайны эхэн үед Дотоод хэргийн яамны цэргүүдийг оролцуулан нийт цэргийн тоо нь 188,000 байв. Зэвсэгт хүчний удирдлагыг Батлан ​​​​хамгаалах яам Ерөнхий штаб болон зэвсэгт хүчний салбар, байлдааны зэвсгийн командлагчид гүйцэтгэдэг байв. 1950 оны 6-р сарын 25-нд Солонгосын Ардын Арми Өмнөд Солонгос руу довтлон орсон. [[Солонгосын дайн|Солонгосын дайны]] үеэр (1950–1953) Солонгосын Ардын Армийн цэрэг мэргэжлийн арми болжээ. 481 цэрэг БНАСАУ-ын баатар цол хүртэж, 718,000 гаруй цэрэг одон, медалиар шагнагдсан бөгөөд дайны үеэр 500 мянган хүн амиа алдсан юм. 2-р сарын 8-ны өдрийг БНАСАУ-д Солонгосын Ардын Армийн өдөр болгон удаан хугацаанд тэмдэглэж ирсэн. 1987 оны 7-р сард Умард Солонгосын засгийн газар Солонгосын хойгийн хойд болон өмнөд хэсэгт байрлах цэргийн нийт тоог үе шаттайгаар бууруулах санал гаргаж, 1987 оны эцэс гэхэд зэвсэгт хүчний тоог дангаараа 100,000 хүнээр бууруулах бодолтой байгаагаа зарлаж цомхотгосон байна. 2024 оны 10-р сард Хойд Солонгосын цэргүүдийг Курск мужийн байлдааны бүсэд 11,000-12,000 цэрэг илгээж эхэлсэн бөгөөд ингэснээр Оросын Украин руу довтлоход оролцсон юм. 2025 оны 4-р сарын 26-нд Оросын Зэвсэгт хүчний Жанжин штабын дарга [[Валерий Герасимов]] болон Оросын Гадаад хэргийн яам анх удаа Умард Солонгосын цэргүүд Курск мужид болсон тулалдаанд оролцсоныг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн юм. == Бүтэц зохион байгуулалт == БНАСАУ-ын 1972 оны Үндсэн хуулийн дагуу Ардын зэвсэгт хүчинг БНАСАУ-ын Үндэсний батлан ​​хамгаалах комисс (ҮБХК) удирддаг. ҮБХК-ийн дарга нь Дээд Ерөнхий командлагч (2011 оноос хойш маршал [[Ким Жон-ын]]), дэд дарга нар нь Армийн генерал О Гёк Рёл, дэд маршал Ким Ён Чун, Ри Ён Му нар байв. ҮБХК-ийн дарга нь бүх зэвсэгт хүчнийг удирдаж, чиглүүлдэг бөгөөд улс орны батлан ​​хамгаалахыг бүхэлд нь хариуцдаг байна. ҮБХК нь дайн зарлах, дайчлах тушаал гаргах бүрэн эрхтэй юм. Солонгосын Ардын Арми (ойролцоогоор 1 сая байнгын армийн бие бүрэлдэхүүн + ойролцоогоор 4 сая нөөц цэрэг): * Хуурай газрын цэрэг; * Агаарын цэргийн хүчин; * Тэнгисийн цэргийн хүчин; * Стратегийн пуужингийн хүчин; * Тусгай ажиллагааны хүчин; == Цэргийн номлол == * Дайсны байрлалыг бүрэн устгах. Тэднийг ухрах эсвэл дахин хүчээ хуримтлуулахыг зөвшөөрөх ёсгүй. * Гэнэтийн цаг хугацаа, газарт дайсан руу гэнэтийн довтолгоо хийх, шөнийн тулаан ашиглах, тусгай ажиллагааны хүч ашиглах. * Галт зэвсгийн давамгай байдалтай байх * Хөдөлгөөнт байдал * Ар талын бүрэн хамгаалалттай байдал * Дайсны ар талд тусгай ажиллагаа явуулах, партизаны дайн хийх * Агаарын цэргийн хүчин, тэнгисийн цэргийн хүчийг хуурай замын хүчинтэй уялдуулан ашиглах * Цэргийн байлдааныг давхар шугам ашиглах. Цэргүүд нь ихэвчлэн гурван давхарт хуваагддаг: эхний давхарт 2/3, хоёрдугаарт ойролцоогоор 1/3, гуравдугаарт 1/9. * Том, жижиг, ердийн болон уламжлалт бус үйлдлүүдийг хослуулан ашиглах * Логистикийн үйлчилгээг чадварлаг ашиглах * Газар нутгийн байрлалыг зөв ашиглах * Дайсны цэргүүд болон ар талын бүсийг нарийвчилсан тагнуул хийх == Цэргийн албан тушаалууд == {| class="wikitable" !Ангилал !солонгос нэр !Орчуулга !Погон (арми) !Погон (агаарын цэрэг) !Погон (далайн цэрэг) ! colspan="3" |Тэмдэг |- ! rowspan="4" |Маршалууд 원수급 (元帥級) |대원수 (大元帥) |БНАСАУ-ын Генералиссимус | colspan="3" |[[File:DPRK-Army-OF-12.svg|center|129x129px]] | colspan="3" |[[File:Tae_wonsu_-_collar_insignia.gif|center|115x115px]] |- |공화국원수 (共和國元帥) |БНАСАУ-ын Маршал | colspan="3" |[[File:DPRK-Army-OF-11.svg|center|129x129px]] | colspan="3" |[[File:Marshal_of_the_DPRK_insignia.svg|center|106x106px]] |- |인민군원수 (人民軍元帥) |Солонгосын Ардын Армийн Маршал |[[File:DPRK-Army-OF-10b.svg|center|129x129px]] |[[File:DPRK-AirForce-OF-10b.svg|center|129x129px]] |[[File:DPRK-Navy-OF-10b.svg|center|129x129px]] | colspan="3" |[[File:Konghwaguk_Wonsu_-_collar_insignia.gif|center|123x123px]] |- |차수 (次帥) |Дэд-маршал |[[File:DPRK-Army-OF-10a.svg|center|129x129px]] |[[File:DPRK-AirForce-OF-10a.svg|center|129x129px]] |[[File:DPRK-Navy-OF-10a.svg|center|129x129px]] | colspan="3" |[[File:Wonsu_-_collar_insignia.gif|center|130x130px]] |- !Ангилал !солонгос нэр !Цол !Погон (арми) !Погон (агаарын цэрэг) !Погон (БХЯ) !Погон (Дотоод яам) !Цол (усан цэрэг) !Погон (усан цэрэг) |- ! rowspan="4" |Генералууд 장령급 (將領級) |대장 (大將) |Армийн Генерал |[[File:General_of_the_Army_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:General_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:General_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] |[[File:General_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|100x100px]] |Усан цэргийн Адмирал |[[File:Fleet_Admiral_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |상장 (上將) |Руандаа Генерал |[[File:Colonel_General_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Colonel_General_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Colonel_General_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] |[[File:Colonel_General_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|100x100px]] |Адмирал |[[File:Admiral_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |중장 (中將) |Дэслэгч Генерал |[[File:Lieutenant_General_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Lieutenant_General_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Lieutenant_General_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] |[[File:Lieutenant_General_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|100x100px]] |Дэд-адмирал |[[File:Vice_Admiral_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |소장 (少將) |Хошууч Генерал |[[File:Major_General_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Major_General_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Major_General_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] |[[File:Major_General_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|100x100px]] |Контр-адмирал |[[File:Rear_Admiral_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- ! rowspan="4" |Ахлах офицерууд 좌관급 (佐官級) |대좌 (大佐) |Ахлах хурандаа |[[File:Senior_Colonel_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Senior_Colonel_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Senior_Colonel_rank_insignia_(North_Korean_police).png|99x99px]] |[[File:Senior_Colonel_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|100x100px]] |Командор ахмад |[[File:Commodore_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |상좌 (上佐) |Хурандаа |[[File:Colonel_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Colonel_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Colonel_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] |[[File:Colonel_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|100x100px]] |1-р зэргийн ахмад |[[File:Senior_Captain_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |중좌 (中佐) |Дэд хурандаа |[[File:Lieutenant_Colonel_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Lieutenant_Colonel_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Lieutenant_Colonel_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] |[[File:Lieutenant_Colonel_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|100x100px]] |2-р зэргийн ахмад |[[File:Captain_rank_insignia_(North_Korean_Navy).svg|100x100px]] |- |소좌 (少佐) |Хошууч |[[File:Major_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Major_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Major_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] |[[File:Major_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|100x100px]] |3-р зэргийн ахмад |[[File:Commander_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- ! rowspan="4" |Бага офицерууд 위관급 (尉官級) |대위 (大尉) |Ахмад |[[File:Captain_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Captain_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Captain_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] |[[File:Captain_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|100x100px]] |Дэслэгч- ахмад |[[File:Lieutenant_Commander_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |상위 (上尉) |Ахлах дэслэгч |[[File:Senior_Lieutenant_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Senior_Lieutenant_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Senior_Lieutenant_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] |[[File:Senior_Lieutenant_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|100x100px]] |Ахлах дэслэгч |[[File:Lieutenant_rank_insignia_(North_Korean_Navy).svg|100x100px]] |- |중위 (中尉) |Дэслэгч |[[File:Lieutenant_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Lieutenant_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Lieutenant_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] |[[File:Lieutenant_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|100x100px]] |Дэслэгч |[[File:Lieutenant_Junior_Grade_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |소위 (少尉) |Бага дэслэгч |[[File:Junior_Lieutenant_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Junior_Lieutenant_of_the_Air_Force_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Junior_Lieutenant_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] |[[File:Junior_Lieutenant_rank_insignia_(North_Korean_secret_police).png|100x100px]] |Бага дэслэгч |[[File:Ensign_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- ! rowspan="4" |Ахлагч нар 하사관급 (下士官級) |특무상사 (特務上士) |Тусгай цэргийн Ахлах ахлагч |[[File:Chief_Master_Sergeant_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Master_Aircrew_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:First_Sergeant_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] | |Ахлах мичман |[[File:Chief_Petty_Officer_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |상사 (上士) |Ахлах ахлагч |[[File:Senior_Sergeant_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Flight_Sergeant_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Senior_Sergeant_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] | |Мичман |[[File:Petty_Officer_First_Class_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |중사 (中士) |Ахлагч |[[File:Sergeant_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Sergeant_rank_insignia_(North_Korean_Air_Force).svg|100x100px]] |[[File:Sergeant_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] | |Хөлгийн гол ахлагч |[[File:Petty_Officer_Second_Class_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |하사 (下士) |Дэд ахлагч |[[File:Junior_Sergeant_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Junior_Sergeant_rank_insignia_(North_Korean_Air_Force).svg|100x100px]] |[[File:Junior_Sergeant_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] | |Гол ахлагч |[[File:Petty_Officer_Third_Class_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- ! rowspan="4" |Цэрэг 전사급 (戰士級) |상급병사 (上級兵士) |Ахлах ефрейтор |[[File:Senior_Corporal_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Corporal_rank_insignia_(North_Korean_Air_Force).svg|100x100px]] |[[File:Corporal_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] | |1-р зэргийн ахлагч |[[File:Able_Seaman_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |중급병사 (中級兵士) |Ефрейтор |[[File:Corporal_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Senior_Aircraftman_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Lance_Corporal_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] | |2-р зэргийн ахлагч |[[File:Seaman_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |초급병사 (初級兵士) |дэд ефрейтор |[[File:Lance_%D0%A1orporal_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Leading_Aircraftman_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Senior_Private_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] | |Ахлах далайчин |[[File:Seaman_Apprentice_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |- |전사 (戰士) |Байлдагч |[[File:Private_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Aircraftman_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |[[File:Private_rank_insignia_(North_Korean_police).png|100x100px]] | |Далайчин |[[File:Seaman_Recruit_rank_insignia_(North_Korea).svg|100x100px]] |} 11loyedegff746wojgyu9czg27iefe0 0 147759 864669 2026-08-04T13:55:11Z Onarakusai 104822 Хуудас үүсгэв: "{{coord|50|23|18|N|106|05|58|E|display=title}} [[Зураг:Transmongolie-240 (27133603943).jpg|thumb|Наушки өртөө]] [[Зураг:Russian Customs stop Naushki. (11613762386).jpg|thumb|Төмөр замын тавцан]] '''Наушки өртөө''' нь [[Орос]]ын Сэлэнгэ аймгийн төв [[Наушки]] хотод оршдог, төмөр замын [[өртөө]] юм. == Түүх == 1937 оны 10-р сарын 13-нд ЗХУ..." 864669 wikitext text/x-wiki {{coord|50|23|18|N|106|05|58|E|display=title}} [[Зураг:Transmongolie-240 (27133603943).jpg|thumb|Наушки өртөө]] [[Зураг:Russian Customs stop Naushki. (11613762386).jpg|thumb|Төмөр замын тавцан]] '''Наушки өртөө''' нь [[Орос]]ын Сэлэнгэ аймгийн төв [[Наушки]] хотод оршдог, төмөр замын [[өртөө]] юм. == Түүх == 1937 оны 10-р сарын 13-нд ЗХУ-ын НКВД "[[Улаан-Үд өртөө|Улаан-Үд]] - Наушки төмөр замын барилгын ажилд '202 дугаар барилга' гэсэн тэмдэглэгээ өгөх тухай" тушаал гаргасан <ref>{{Cite web |url=http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?C21COM=2&I21DBN=ELIB&P21DBN=ELIB&Image_file_name=book%2F0016338.pdf |title=Приказы НКВД СССР. 1934—1941 гг. Каталог рассекреченных документов Государственного архива Российской Федерации/Под ред. В. А. Козлова, С. В. Мироненко; Отв. сост. Я. М. Златкис / Государственный архив РФ. ‒ Новосибирск: Сибирский хронограф, 1999. ‒ 508 с. ‒ (Каталоги. ‒ Т. V) |access-date=2022-07-19 |archive-date=2022-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220307091746/http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?C21COM=2&I21DBN=ELIB&P21DBN=ELIB&Image_file_name=book%2F0016338.pdf |url-status=live }}</ref>. 1937 онд Трансмонголын төмөр замын барилгын ажил уг өртөөнөөс эхэлсэн. 1939 оны 1-р сарын 15-нд тогтмол галт тэрэгний үйлчилгээ нээгдсэн<ref>''Третьяков В. Г.'' Орос, Монголын төмөр замын тээврийн салбарын хамтын ажиллагааны түүх (1890-1990-ээд он) // Диссертацийн товч агуулга. Иркутск - 2003. х. 30</ref>. Уг өртөө 1940 онд ашиглалтад орсон<ref>ЗХУ-ын төмөр замын буудлууд. Гарын авлага. Москва: Тээвэр, 1981 он</ref>. 1950 оны 12-р сарын 23-нд анхны галт тэрэг Орос-Монголын хилээр [[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] руу гарсан<ref>Эрхэм нөхөрлөл. Өгүүллийн цуглуулга. - Иркутск. 1971. хх. 96-97</ref>. {{ill|Загустай өртөө|lt=Загустай|ru|Загустай (станция)}} - Наушки чиглэл болон буцах чиглэлийн (шинэчлэгдсэн Улан-Үдэ - Наушки чиглэл) зорчих галт тэрэгний үйлчилгээ 2014 онд зогссон. == Зэргэлдээх буудал == {| class="wikitable" |- !align="center"| << !align="center"| [[Транс-Монголын төмөр зам]] !align="center"| >> |- |align="center"| {{ill|Галуу нуур өртөө|lt=Галуу нуур|ru|Гусиное Озеро (станция)}}<br /><small>[[Эрхүү өртөө|Эрхүү]] муж</small> |align="center"| ''305, 306''<ref>{{Cite web |url=https://www.rzd.ru/ru/9280/page/9000?id=15 |title=Международные поезда {{!}} Пассажирам |archive-date=2022-01-26 |access-date=2025-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126201555/https://www.rzd.ru/ru/9280/page/9000?id=15 |url-status=live }}</ref> |align="center"| [[Сүхбаатар өртөө|Сүхбаатар]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |- |align="center"| {{ill|Харанхой өртөө|lt=Харанхой|ru|Харанхой (станция)}}<br /><small>[[Эрхүү өртөө|Эрхүү]] муж</small> |align="center"| ''361, 362'' |align="center"| - |} == Эшлэл == <references/> == Холбоотой хуудас == {{commonscat|Naushki railway station|Наушки өртөө}} * [https://rasp.yandex.ru/station/9611506/?date=all-days Наушки өртөө] - {{ill|Яндекс|ru|Яндекс}} * [[Оросын төмөр зам]] {{Транс-Монголын төмөр зам}} [[Ангилал:Европын өртөө]] [[Ангилал:1940 онд байгуулагдсан]] {{transport-stub}} iy3hhqpio0g3vvngmmuqhbqhqu8hc9g 864672 864669 2026-08-04T14:07:17Z Avirmed Batsaikhan 53733 864672 wikitext text/x-wiki {{coord|50|23|18|N|106|05|58|E|display=title}} [[Зураг:Transmongolie-240 (27133603943).jpg|thumb|Наушки өртөө]] [[Зураг:Russian Customs stop Naushki. (11613762386).jpg|thumb|Төмөр замын тавцан]] '''Наушки өртөө''' - ОХУ, Монгол Улсын хил дээрх [[Орос]]ын БНБуриад улсын [[Наушки]] боомт хотод оршдог, төмөр замын [[өртөө]] юм. == Түүх == 1937 оны 10-р сарын 13-нд ЗХУ-ын НКВД "[[Улаан-Үд өртөө|Улаан-Үд]] - Наушки төмөр замын барилгын ажилд '202 дугаар барилга' гэсэн тэмдэглэгээ өгөх тухай" тушаал гаргасан <ref>{{Cite web |url=http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?C21COM=2&I21DBN=ELIB&P21DBN=ELIB&Image_file_name=book%2F0016338.pdf |title=Приказы НКВД СССР. 1934—1941 гг. Каталог рассекреченных документов Государственного архива Российской Федерации/Под ред. В. А. Козлова, С. В. Мироненко; Отв. сост. Я. М. Златкис / Государственный архив РФ. ‒ Новосибирск: Сибирский хронограф, 1999. ‒ 508 с. ‒ (Каталоги. ‒ Т. V) |access-date=2022-07-19 |archive-date=2022-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220307091746/http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?C21COM=2&I21DBN=ELIB&P21DBN=ELIB&Image_file_name=book%2F0016338.pdf |url-status=live }}</ref>. 1937 онд Трансмонголын төмөр замын барилгын ажил уг өртөөнөөс эхэлсэн. 1939 оны 1-р сарын 15-нд тогтмол галт тэрэгний үйлчилгээ нээгдсэн<ref>''Третьяков В. Г.'' Орос, Монголын төмөр замын тээврийн салбарын хамтын ажиллагааны түүх (1890-1990-ээд он) // Диссертацийн товч агуулга. Иркутск - 2003. х. 30</ref>. Уг өртөө 1940 онд ашиглалтад орсон<ref>ЗХУ-ын төмөр замын буудлууд. Гарын авлага. Москва: Тээвэр, 1981 он</ref>. 1950 оны 12-р сарын 23-нд анхны галт тэрэг Орос-Монголын хилээр [[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] руу гарсан<ref>Эрхэм нөхөрлөл. Өгүүллийн цуглуулга. - Иркутск. 1971. хх. 96-97</ref>. {{ill|Загустай өртөө|lt=Загустай|ru|Загустай (станция)}} - Наушки чиглэл болон буцах чиглэлийн (шинэчлэгдсэн Улан-Үдэ - Наушки чиглэл) зорчих галт тэрэгний үйлчилгээ 2014 онд зогссон. == Зэргэлдээх буудал == {| class="wikitable" |- !align="center"| << !align="center"| [[Транс-Монголын төмөр зам]] !align="center"| >> |- |align="center"| {{ill|Галуу нуур өртөө|lt=Галуу нуур|ru|Гусиное Озеро (станция)}}<br /><small>[[Эрхүү өртөө|Эрхүү]] муж</small> |align="center"| ''305, 306''<ref>{{Cite web |url=https://www.rzd.ru/ru/9280/page/9000?id=15 |title=Международные поезда {{!}} Пассажирам |archive-date=2022-01-26 |access-date=2025-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126201555/https://www.rzd.ru/ru/9280/page/9000?id=15 |url-status=live }}</ref> |align="center"| [[Сүхбаатар өртөө|Сүхбаатар]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |- |align="center"| {{ill|Харанхой өртөө|lt=Харанхой|ru|Харанхой (станция)}}<br /><small>[[Эрхүү өртөө|Эрхүү]] муж</small> |align="center"| ''361, 362'' |align="center"| - |} == Эшлэл == <references/> == Холбоотой хуудас == {{commonscat|Naushki railway station|Наушки өртөө}} * [https://rasp.yandex.ru/station/9611506/?date=all-days Наушки өртөө] - {{ill|Яндекс|ru|Яндекс}} * [[Оросын төмөр зам]] {{Транс-Монголын төмөр зам}} [[Ангилал:Европын өртөө]] [[Ангилал:1940 онд байгуулагдсан]] {{transport-stub}} 4tjrd6g2e128uzmz25hcpiufth92jvq 0 147762 864684 2026-08-05T05:05:37Z Erdene Ganbat 106563 Хуудас үүсгэв: "{{Хамтлагийн мэдээлэл | нэр = No Limit | зураг = | тайлбар = | үүссэн_байршил = [[Улаанбаатар]], [[Монгол]] | урсгал = [[Поп]], [[Хип хоп]], [[РэндБ]] | идэвхтэй_он = 2003–одоо | гишүүд = * Монгоо (хамтлагийн ахлагч) * Бабуу * Ана }} '''No Limit''' нь 2003 онд Улаа..." 864684 wikitext text/x-wiki {{Хамтлагийн мэдээлэл | нэр = No Limit | зураг = | тайлбар = | үүссэн_байршил = [[Улаанбаатар]], [[Монгол]] | урсгал = [[Поп]], [[Хип хоп]], [[РэндБ]] | идэвхтэй_он = 2003–одоо | гишүүд = * Монгоо (хамтлагийн ахлагч) * Бабуу * Ана }} '''No Limit''' нь 2003 онд Улаанбаатар хотод байгуулагдсан Монголын хөвгүүдийн хамтлаг юм. Тус хамтлаг нь Монгоо, Бабуу, Ана гэсэн 3 гишүүний бүрэлдэхүүнтэй. == Түүх == Хамтлагийг 2003 онд анхны 3 гишүүн болох Монгоо (хамтлагийн ахлагч), Бабуу, Ана нар 14 настай байхдаа үүсгэн байгуулжээ. Тэд 2000-аад оны эхэн үеийн Монголын охид, залуусын дунд хит болж байсан өсвөр насны поп, хип хоп хамтлагуудын нэг байв. == Уран бүтээл == === Хит дуунууд === * "Дурлалд бүү яар" ([[Мөнхийн реп]] хамтлагтай хамтарсан) * "Яаж ч ятгаад нэмэргүй" (Дуучин Үүрээтэй хамтарсан) abg8h9h91bisfn5t45z4gpsfvm7sdq5 0 147763 864705 2026-08-05T07:26:39Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Оакланд (Oakland) бол Америкийн Нэгдсэн Улсын Калифорни муж улсын Сан-Францискогийн булангийн зүүн хэсэгт орших гол төв хот юм. Энэ нь Аламеда гүнлэгийн (Alameda County) засаг захиргааны төв бөгөөд 440 мянга орчим байнгын оршин суугчтай, булангийн бүсийн гуравдахь т..." 864705 wikitext text/x-wiki Оакланд (Oakland) бол Америкийн Нэгдсэн Улсын Калифорни муж улсын Сан-Францискогийн булангийн зүүн хэсэгт орших гол төв хот юм. Энэ нь Аламеда гүнлэгийн (Alameda County) засаг захиргааны төв бөгөөд 440 мянга орчим байнгын оршин суугчтай, булангийн бүсийн гуравдахь том хот төдийгүй АНУ-ын алдартай боомт хотуудын нэг билээ.<ref>{{Citation |title=Oakland, California |date=2026-07-23 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Oakland,_California&oldid=1365531631 |work=Wikipedia |access-date=2026-08-05 |language=en}}</ref> 29bhkpgub9y9ljhv4k6xou2ygwtusoq 0 147764 864706 2026-08-05T07:29:34Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Газиантеп (Gaziantep) бол Турк улсын зүүн өмнөд хэсгийн хамгийн том хот бөгөөд тус улсын зургаа дахь том хот, Газиантеп мужийн засаг захиргааны төв юм. Эртний баялаг түүхтэй энэхүү хот нь дэлхийн хамгийн эртний бөгөөд өнөөг хүртэл хүн амьдарсаар байгаа хотууд..." 864706 wikitext text/x-wiki Газиантеп (Gaziantep) бол Турк улсын зүүн өмнөд хэсгийн хамгийн том хот бөгөөд тус улсын зургаа дахь том хот, Газиантеп мужийн засаг захиргааны төв юм. Эртний баялаг түүхтэй энэхүү хот нь дэлхийн хамгийн эртний бөгөөд өнөөг хүртэл хүн амьдарсаар байгаа хотуудын нэг бөгөөд ЮНЕСКО-гоос шалгаруулсан "Гар урлал, ардын урлаг болон хоолны соёлын хот" юм.<ref>{{Citation |title=Gaziantep Province |date=2026-01-25 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Gaziantep_Province&oldid=1334827637 |work=Wikipedia |access-date=2026-08-05 |language=en}}</ref> 0zz7cyqloqdfsgo3tmzc3futxy3zr2g 0 147765 864707 2026-08-05T07:37:55Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Морины төрлийн спорт нь хамгийн дээд, эрхэм хүндтэй байр суурийг эзэлдэг. Монголчуудыг "морин дээрх үндэстэн" хэмээн нэрийддэг бөгөөд морины спорт нь зөвхөн тэмцээн уралдаан төдийгүй тус улсын үндэсний соёлын ижилсэл, үнэт зүйлийнх нь гол цөм юм. Монгол..." 864707 wikitext text/x-wiki Морины төрлийн спорт нь хамгийн дээд, эрхэм хүндтэй байр суурийг эзэлдэг. Монголчуудыг "морин дээрх үндэстэн" хэмээн нэрийддэг бөгөөд морины спорт нь зөвхөн тэмцээн уралдаан төдийгүй тус улсын үндэсний соёлын ижилсэл, үнэт зүйлийнх нь гол цөм юм. Монгол Улсын морины спорт нь үндсэндээ үндэсний их баяр наадмын уралдаан, олон улсын орчин үеийн морин спорт болон ардын уламжлалт тоглоом наадам, тэмцээн гэсэн гурван үндсэн ангилалд хуваагддаг.<ref>{{Citation |title=Ангилал:Морин спорт спортын төрлөөр |date=2018-11-22 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D0%BB:%D0%9C%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%BB%D3%A9%D3%A9%D1%80&oldid=561561 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-08-05 |language=mn}}</ref> ts6e7u2ut8ez199p5kpcv8br9gjh8e9 0 147766 864708 2026-08-05T07:52:51Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "'''Димитровград''' — <mark>город на юге Болгарии, расположенный в Хасковской области на берегах реки Марица</mark>. Город является важным транспортным, промышленным и культурным центром региона.<ref>{{Cite web |title=Димитровград - информация, карта и забележителности в..." 864708 wikitext text/x-wiki '''Димитровград''' — <mark>город на юге Болгарии, расположенный в Хасковской области на берегах реки Марица</mark>. Город является важным транспортным, промышленным и культурным центром региона.<ref>{{Cite web |title=Димитровград - информация, карта и забележителности в Димитровград |url=https://www.nasamnatam.com/grad/Dimitrovgrad.html |access-date=2026-08-05 |website=nasamnatam.com |language=bg-BG}}</ref> n0hwikxgxwve0w60edvnjegif1zfnu1 864727 864708 2026-08-05T11:17:30Z Erebus12369 106094 864727 wikitext text/x-wiki '''Димитровград''' — город на юге Болгарии, расположенный в Хасковской области на берегах реки Марица. Город является важным транспортным, промышленным и культурным центром региона.<ref>{{Cite web |title=Димитровград - информация, карта и забележителности в Димитровград |url=https://www.nasamnatam.com/grad/Dimitrovgrad.html |access-date=2026-08-05 |website=nasamnatam.com |language=bg-BG}}</ref> 3zq0p954ir7adt3j3p6erl20z89i8s4 0 147767 864709 2026-08-05T07:56:51Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "'''Ирвинг''' бол АНУ-ын Техас мужийн Даллас-Форт Ворт хотын бөөгнөрөл дунд, Даллас ба Форт Ворт хотуудын дунд оршдог чухал хот бөгөөд Даллас-Форт Ворт олон улсын нисэх онгоцны буудалтай тун ойрхон байршилтай тул газар зүй, тээврийн асар их давуу талтай. Тус..." 864709 wikitext text/x-wiki '''Ирвинг''' бол АНУ-ын Техас мужийн Даллас-Форт Ворт хотын бөөгнөрөл дунд, Даллас ба Форт Ворт хотуудын дунд оршдог чухал хот бөгөөд Даллас-Форт Ворт олон улсын нисэх онгоцны буудалтай тун ойрхон байршилтай тул газар зүй, тээврийн асар их давуу талтай. Тус хот нь "Fortune 500" жагсаалтад багтдаг олон тооны томоохон компаниудын төв байр байрладаг, эдийн засаг нь цэцэглэн хөгжсөн, соёлын олон талт байдал бүрдсэн орчин үеийн бизнес, орон сууцны төв юм. Хотын доторх Лас Колинас (Las Colinas) дүүрэг нь дэлхийн хамгийн том морины хүрэл хөшөө (Лас Колинасын зэрлэг морьд) болон усан эргийн дагуух өндөр зэрэглэлийн худалдаа, үйлчилгээний бүсээрээ алдартай.<ref>{{Citation |title=Ирвинг (Техас) |date=2026-07-28 |url=https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%98%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B3_(%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%B0%D1%81)&oldid=22046918 |work=Википеди |access-date=2026-08-05 |language=ce}}</ref> 4rqbtgs65lnqw6nt6a48rljlavbf7y2 0 147768 864710 2026-08-05T08:12:49Z Уянга951 106536 Хуудас үүсгэв: "'''Соёлз уул''' нь Монгол улс болон БНХАУ-ын хил дээр оршдог, далайн мандлаас дээш 1503 метр өндөр өргөгдсөн уул юм. Тус уул нь Дорнод аймгийн Халхгол сумын нутагт, Нөмрөгийн дархан цаазат газарт байрладаг бөгөөд ойт хээр болон хээрийн бүсэд хамаарна.<ref>{{Cite web |..." 864710 wikitext text/x-wiki '''Соёлз уул''' нь Монгол улс болон БНХАУ-ын хил дээр оршдог, далайн мандлаас дээш 1503 метр өндөр өргөгдсөн уул юм. Тус уул нь Дорнод аймгийн Халхгол сумын нутагт, Нөмрөгийн дархан цаазат газарт байрладаг бөгөөд ойт хээр болон хээрийн бүсэд хамаарна.<ref>{{Cite web |title=Есөн гайхамшиг |url=https://dornod.gov.mn/p/5 |access-date=2026-08-05 |website=dornod.gov.mn |language=mn}}</ref> Соёлз уулын оройгоос зүүн хойд зүгт 7.1 км-т орших Модот хамар (1290.0 м) нь Монгол орны хамгийн зүүн захын цэг (ЗУ 119°56') бөгөөд тэнд Монгол, Хятадын хилийн 539 дүгээр тэмдэгт байрладаг. Эх орны өглөөний наран хамгийн түрүүнд тус уулаас эхэлж манддаг тул "Дорнод аймгийн есөн гайхамшиг"-ийн нэгээр өргөмжлөгдсөн байдаг.<ref>{{Cite web |last=ХХК |first=Онлайнсолюшнс |title=Аймгийн ИТХ-аас "Дорнод аймгийн 9 гайхамшиг"-ийг баталсан |url=http://khovsgol.khural.mn/n/176474 |access-date=2026-08-05 |website=khovsgol.khural.mn}}</ref> Манж Чин улсын эзэн хаан Энх-Амгалан (Канси) 1701 онд Соёлз уулын орчимд биечлэн ирж, Халх болон Үрианхайн хилийн маргааныг зохицуулж байсан түүхтэй.<ref>{{Cite web |last=хуудас |first=Дорнод аймгийн аялал жуулчлалын цахим |title=Халхгол сум |url=http://travel.dornod.gov.mn/place/detail/11 |access-date=2026-08-05 |website=travel.dornod.gov.mn |language=mn}}</ref> 81fia1px49dy92ti4x776xqqopxwc7p 0 147770 864715 2026-08-05T08:18:53Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Эндрю Бёрнем]] to [[Энди Бёрнем]] 864715 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Энди Бёрнем]] nucdbvpeak1jnpm6j0quq5mppik4xco 0 147771 864717 2026-08-05T08:21:05Z Уянга951 106536 Хуудас үүсгэв: "Нум нь хүн төрөлхтний түүхэн дэх хамгийн эртний алсын тусгалтай зэвсэг бөгөөд монголчуудын цэрэг дайн, ан агнуур, уламжлалт соёлд онцгой байр суурь эзэлдэг. Нум нь хөвч болон их бие (махийлгасан мод эсвэл бусад материал)-ээс бүрдэх бөгөөд материалын уян х..." 864717 wikitext text/x-wiki Нум нь хүн төрөлхтний түүхэн дэх хамгийн эртний алсын тусгалтай зэвсэг бөгөөд монголчуудын цэрэг дайн, ан агнуур, уламжлалт соёлд онцгой байр суурь эзэлдэг. Нум нь хөвч болон их бие (махийлгасан мод эсвэл бусад материал)-ээс бүрдэх бөгөөд материалын уян хатан чанарыг ашиглан сумыг алс зайд харвадаг механик төхөөрөмж юм.Монголчуудын уламжлалт "Эвэр нум" нь мод, янгирын эвэр, малын шөрмөс зэрэг олон төрлийн байгалийн материалыг зүйж нааж хийдэг нийлмэл бүтэцтэй бөгөөд асар их хүч, хол тусгалаараа дэлхийн цэргийн түүхэнд алдаршсан. Өнөө үед сур харвах нь Монголын уламжлалт "Эрийн гурван наадам"-ын нэгэн чухал төрөл бөгөөд монгол нум сум урлах урлаг нь үндэсний биет бус соёлын өвд бүртгэгдсэн байдаг.<ref>{{Cite web |title=enaadam.mn - Үндэсний их баяр наадам |url=https://enaadam.mn/ |access-date=2026-08-05 |website=enaadam.mn - Үндэсний их баяр наадам |language=en}}</ref> 7qfi7y06cu90muqlstlo9s1ybuyr7rk 0 147772 864718 2026-08-05T08:25:39Z Уянга951 106536 Хуудас үүсгэв: "Ямааны аж ахуй нь Монгол улсын уламжлалт мал аж ахуй болон хөдөө аж ахуйн салбарын хамгийн өндөр ашиг шимтэй, стратегийн чухал бүрэлдэхүүн хэсэг юм. Ямааг голчлон ноолуур, мах, сүү, арьс шир авах зорилгоор малладаг бөгөөд Монгол орны таван хошуу малын дот..." 864718 wikitext text/x-wiki Ямааны аж ахуй нь Монгол улсын уламжлалт мал аж ахуй болон хөдөө аж ахуйн салбарын хамгийн өндөр ашиг шимтэй, стратегийн чухал бүрэлдэхүүн хэсэг юм. Ямааг голчлон ноолуур, мах, сүү, арьс шир авах зорилгоор малладаг бөгөөд Монгол орны таван хошуу малын дотроос эдийн засгийн үр өгөөжөөрөө тэргүүлдэг.Монгол улс нь дэлхийн түүхий ноолуурын зах зээлийн хоёрдугаар том бэлтгэн нийлүүлэгч бөгөөд ямааны аж ахуй нь малчдын амьжиргааны гол эх үүсвэр, үндэсний ноолуурын үйлдвэрлэлийн суурь болдог. Гэвч сүүлийн жилүүдэд ямааны толгойн тоо хэт өссөнөөс шалтгаалан бэлчээрийн даац хэтрэх, хөрс талхлагдах, цөлжилт үүсэх зэрэг экологийн сөрөг үр дагаврууд гарч байна. Иймд өнөө үед ямааны тоо толгойг зохистой түвшинд барих, үүлдэр угсааг чанаржуулах замаар тогтвортой хөгжлийн бодлогыг хэрэгжүүлж байна. lqutb734e04tl42kp3ce9p4mij4b6l1